paTalapuSpikaanaaM anukramaNii
71 1) iti zrii aghorazivaacaaryaviracitaayaaMkriraNajJaanakaaNDaTiikaayaaMprathamaHpaTalaH/
112 2) zriimadvyaakhyaanikaacaaryaviracitaayaaMjJaanakaaNDaTiikaayaaMpaMcamaH paTalaH//
143 3) zriimadvaakhyaanikaacaaryaviracitaayaaM kiraNajJaanakaaNDaTiikaayaaM SaSThaH paTalaH//
165 4) zriimadvaakhyaanikaacaaryaviracitaayaaM kiraNajJaanakaaNDaTiikaayaaM saptamaHpaTalaH//
187 5) zriimadvaakhyaanikaacaaryaviracitaayaaM kiraNajJaanakaaNDaTiikaayaaM navamaH paTalaH//
193 6) zrii dvayaakhyaanikaacaaryaviraciteyaM kiraNajJaanakaaNDaTiikaayaaM baalaboghiniikaa naa samaaptaa dazaH//
213 7) zriimadaghorazivaacaarya viracitaayaaM cintaamaNiTiikaayaaM snaanaaghikaaraH samaaptaH//
248 8) iti kriyaakaaNDacintaamaNyabhighaanaTiikaayaaM puujaa paTalam//
253 9) iti kiraNakriyaakaaNDaTiikaayaaM cintaamaaNyabhighaanaayaaM mudraapaTalasamaaptaH//
273 10) iti zriimadagho razivaacaaryavirajitaamagnikaaryaM samaaptam//
289 11) iti kuNDala kSaNaM paTalaM samaaptam//
326 12) ityaghivaasanapaTalaM samaaptam// [gRhanirbhaaNavidhiH]
333 13) kiraNakriyaakaaNDaTiikaayaaM laanchitaamaNyabhi ghaanaayaaMmamaNDalaaghikaaraH//
348 14) apuurNatvaatpaTalapuSpikaa na vartate
//zriiH//
aghorazivaviracitakiraNaTiikaayaaH anukramaNikaa//
jJaanapaadaH
1) pazupaTalaH 1-71
2) maayaapaTalaH 72-112
3) ete trayaH paTalaaH atra na hazyante
4)
5)
6) diikSaakarmapaTalaH 113-143
7) mantrapaTalaH 144-165
8) ayaM paTalo na hazyate
9) zivatattvapaTalaH 166-187
10) tantraavataarapaTalaH 188-193
kriyaapaadaH
1) snaanaaghikaaraH 194-213
2) puujaapaTalaH 214-248
3) mudraapaTalaH 249-253
4) agnikaaryavighiH 253-273
5) kuNDala kSaNam 274-289
6) aghivaasanam 290-326
7) gRhanirmaaNavighiH 327-333
maNDalavighiH
8) dazayughalakSaNam 333-348
apuurNam
Image-P.1
zriimadaghorazivaacaaryaviracitaa kiraNa jJaanakaaNDa Tiikaa//
//zriiH//
(kiraNavyaakhyaa)
//avighnamastu//
//onnamo ... lakaNTha ...//
kevadaamo hare kharamatidayayaakhe manaHpuurvaghaughaM yiirgharavaaH puurve^anyaH anye kapipirakapikaa kaakiniibhuurgarjare/
eSaa saMkhyaa padaanaamaprapadabhuvanaM maanimesti dvitiiye triiNyasnaat bhauvaniiyandvivanatiruditaaM kaadimokSaadi tatve tatve//
//namo herambaaya namaH//
jaahnaviijalapuurNaaya jaTaavalliivamaaline/
namontaguNadhaaraaya bhadrakumbhaaya zuuline//
jagadutpattisaMhaarakaaraNaM paramezvaram/
praNamyaahaM pravakSyaami TiikaaM zizuvibodhiniim//
tatraabhimatadevataanamaskaarakaraNaadeva dharmavibhaavo bhavati/ tasmaad abhiipsitaphalaavaaptirityatra namaskaarakaaraNaanantaramaarabhyate/ kaarakanikarair abhyamaaNaanyaapyaarambhakaM kriyayaabhisambadhyante / tadaarambhe bhaavagamyamaane abhyupetahaani syaat / tadarthaM zaastraM praarabhyate/ tatraapi lekhanaadhyayanabhaavanaadyupanipaate sati saMzayo bhavati / tadapanodaayeda
Image-P.2
madhiiyata/ vyaakhyaatuM tacchaastraM vyaakhyaatuM praarabhyata iti punarapyanekaantaanivRttizaastraanekataarazca avizeSitvaani tantacchaastramiti naadidhaatuM zakSate/ ito^api nizakSate samaanalakSaNayogitvaat saadharaNamidaM lakSaNam/ zaasanatraaNadharmitvaacchaastramityabhidhiiyate/ ato lakSaNaabhidhaanasamaanatvaat na jJaayate/ katamaM tacchaastaM vyaakhyaatuM praarabhyata iti na zaastraaavabodhaat bhavataa zaastraM zaastralakSanaM ca vyajJaayi kathaM lakSaNaamaho vyagRhaziSTo varNassa muuhaH padam padasamuuha zlokaH/ zlokasamuuhaprakaraNam/ prakaraNasamuuhapaTalam/ paTalasamuuhaH kaaNDaM kaaNDasamuuhazzaastram/ catuH kaaNdamidaM zaastraM tasya ... sya va sakalaavisaMvaadi pa...gatadaarthaanvyaakhyaana lakSaNamubhayamapyanyeSaaM navidyaata ityatastaani na zaastraaNi yadi punaH paavanaanyupagamyate/ tadaa devadattopanyasta vacanasyaapi zaastratvaM prasajyate/ niyamahetorabhaavaattasmaallakSaNaabhidhaanaM samaanamityuktamidaM abhidhaanaziSTaM kasmaat viziSTaprameyaviSayatvaallakSaNa-
Image-P.3
mapyasaadhaaraNaanyaanayaayitvaadatoviziSTamidaM zaastraM itopi viziSTaM kathaM phalavattkra saadhanaviSayavaiziSyaat phalavadvividham/ dRSTaadRSTabhedena dRSTamaNimaadi saadhana.saadhyam/ sadaazivaantaM kathaM tanukaraNakalaa copaadaanapuurvakatvaat dRSTaM paramakaaraNaavibhaagaruupamevaM bhuutaphalajanakatvaadviziSTaM vaktre vizeSaadvaktraa caatra zivabhaTTaarako yastat praNiitamidaM zaastraM yadi punaranaaptoktatvamasya tadaa praamaaNyatva ... maaptoktatvaadevaasya praamaaNyamupapadyate/ naanaaptoktatvaadaaptazca bhagavaan zivaH kathamaaptalakSaNayogitvaat saakSaat karaNamarthasyaapistayaa vartata ityaaptaH astiidaM lakSaNaM bhagavatastasmaatpraNiitatvaadviziSTamiti tat satvaasiddhena yuktam na pratipaadyamaanatvaadatha manuSeyannisakadarzitazcitavati tat praNiitatvaadasya praamaaNyamupapadyate/ ta eva naasti tatsatvaasiddhe/ kathaM tadviziSTamidaM zaastraM syaaditi tatontaratra pratipadyamaanatvaat sthuulaM vicitrakaM kaaryaM naanyathaaca saTavat bhavet/ asti heturataH kazcidityatra pratipaadayiSyaamaH ito viziSTaM saadhanavaiziSyaa-
Image-P.4
saadhanaanyatra viziSTaani kaani punastaani saaghanaani kiJca teSaaM viziSTatvaM kathyate/ saaghanaani taavadyogakriyaajJaana caryaaruupaNyubhayaphalasaaghakatvaat tatsaaghanaanyuktaMca sadaazivapadayogadaaccaryaato vaathadiikSaayaa procyat cittabhedena mokSovaatha catuSTayaat iti tatvajJaanaacchreyo bhavati sarvaiphalameveSTeM kathamavi zeSitamidaM talajJaanaM zreyaH karaNatvena varNyata ityucyate satyametayanyadarzanatatvajJaanaM zreyaH kaaraNaM kintu tatsaaJjanapadaabhivyaJjakamidaM tu zaivaMzivaniyatyaadyavaniparyanta prameyaviSayaM tatvajJaanamata eva SaT sapta SoDaza pradhaanaadi padaartha tatvajJaanamatizayaapavargasaaghakaM na bhavati kasmaadasmastaviSayatvaadyadi punaH prameyamaatra tatvajJaanaannizreyasaM syaanna mumukSavo mokSaaya ghaTeran/ na hi kasyacit kiJcittatvaM na taavat pratyakSamiti yavyaapaaraadhiinyastiiti tasmaacchivaniyatyaadyavaniparyantaprameyaviSaya tatvajJaanaM viziSTameveti naava zivaniyatyaadiini tatvaani na vidyante kathaM tatsadbhaavaavedakamaanaanupapattenna taavatpratyakSamiyetyaa vyaapaaraadhiina-
Image-P.5
pratiitya bhaavaanya thaa niilajalaalambanaa pratiitiH/ sakalajagatsaakSikatvenopajaayamaanaa niilajalasadbhaavaa vedikaa sadbhaavaanna ca tatheyam/ pratiniyatyaadyathaabhavaasikaa tasmaat pratyakSaM na taavat pramaaNam/ tadaavedakam/ pratyakSalakSaNaM pramaaNaM naasti tathaapyanumaanaadathi mokSo bhaviSyatiiti tannobhayaliGgaabhaavaadvivighaM hito liGgamadRSTaM saamaanyato dRSTaM ca dRSTaantaavadanumaanaM pravartamaanaM pakSadRSTaantaavinaabhavasiddhaskaraNaadi savyapekSitvenaiva pravartate/ na caapi naabhaavi liGgamaadaavupalabdhaM vidyate/ tatkaaryaanu papattissaamaanyato duSTaadadhigatiriti cetsyaatiitistathaa ca yadyapi tatsatvaadekaM dRSTaM liGgaM na vidyate/ saamaanyato dRSTaadadhigamo bhaviSyatiiti/ pakSaH na kaaryaabhaavaadidaM kaaryamanyathaa na bhavati kaaraNa parikalpanaa kriyate/ na ca niyatyaadinaa samaaghaaraNaM kiJcitkaaryaM vidyate/ niyatiphalatvena ghaTate yaduktaM pratyakSaraM tatsatvaavedakaM naastiityevametat/ dRSTamapi liGga na vidyata ityava tadapi satyaM yattuuktaM kaaryaM naastii tyetadayuktam yayaa taavat karma viniyamya
Image-P.6
dhaaryate puruSe bhogaaya saatiyatir iti lakSaNaM nanvanyathaa bhaavaadahetumaditi tanniyaamakatvam/ kaaryaM tatkarmataH kaaraNaanupapadyate/ yato vicitraphalajaakaM karmaabhyupapadyate tadevoktiyuktibhyaamavaghRtasaamarthyaM uktitaavat karmatazca zariiraaNi viSayaaH karaNaani ca bhogasiddhaye/ bhoktu bhavati na bhavanti ca/ karmatassarvamevedaM sukhaduHkhaadikaM/ phalamiti/ cidacittatvayo bhaavaH karmaNaapi svapata iti tasmaat karmavazaat ghruvamiti yuktito^apyavsiiyate/ karmasatilotpattau kaaraNamiti tasmaat karmaNaa viniyamyate bhoktaa bhogaadiSu na niyatyaa ityatonyathaa bhaavaannaniyatiratra kaaraNamityucyate/ satyamastyetatkarmaNaa viniyamyate bhoge bhottkaa karmaNi kena karmaNi viniyamyata iti vaktavyamidameva karmaasminneva syaadityatra niyame kiM kaaraNamiti kiyattadeva bhujyamaanaM karma niyaamakamaahosmin-karmaanta manyadvaa nimittamiti yadi taavat tadeva tadeva karma niyaamakaM niyamyaM caikasmin kaalebhyupagamyate tatra svaatmakriyaavizeghaat/
Image-P.7
kaaraNakarmavyavahaaraat nupapattiprasaGga ca praapnoti haSTaM ca karaNakarmaNo bhinnalakSayogitvamakaraNaruupamityasatya vaadalamiti ce tatha manuSye saamagriivaadayamaatmaa bhinnasvaruupa eva graahya graahakatayaa vidyate yasmin kaale tathedaM karma niyaamakaM bhaviSyati niyamyaJceti na kazcidoSo manovatana caayama prasaGgo^asti kasyacita... haSTatvaadyathaa tenaiva manasaa tadeva manodravyaM paricchedyate na caanyamanottarantasya paricchedakamapi tu tadeva tasmin kaale karaNaM karma ca bhavati tathaa tenaiva karmaNaa bhoktaa svaatmani viniyamyata iti/ manyase na nimittabhedopapattestenaivaatmanaa sa evaatmaa gRhyata iti ko^arthaH/ kiM yasmin navekSaNe jNaanaviSayatvamuta kSaNaantaranevaa na taavat pramaajanaka kaale tasya tu jhaanaviSayatvayuktaM kathaM yasmaat prakaarakaaNi prerayan saMskartaa phalamutpaadayati kriyaaviSayatvaacca ta prameyaM yataH pramiyamaaNo^arthaH prameyaM bhavati pramiiyamaaNotaH puurva katre vyaapaaro^abhyupagantavyo^anyathaa prameyatvameva naasya syaat anabhyugata ...sya taNDulaaH pacyanta ityayaMvyavahaaro
Image-P.8
nopapadyate tasmaannaikasmin kaale tasya kartRtvaM karmatvaJcetyanyathaa karmalakSaNaanupapattiriti manovadityanupapattiriti manovadityanudaa haraNaM kasmaatkaaaNaanropapatteryadaa manodravyaM gRhyate tadaatmanaH manassambanghasya kaaraNataa na punastasyaiva karaNatvaM karmatvaM ce tyathavaahamiti jJaanotpattiryadaa tadaahaMkaarakaraNatvaM tatvaM tasyaapi grahaNe buddhirvidyetyevaM karmavyavahaaro^asmin darzane vidyayaa vedyate punastasyaavedanaziilatvaat prakaazaruupaasau vidyeti na tasyaa hyanyakarNaantaraM vidyata ityamumevaarthamuttaratra pratipaadayiSyaamaH/ karaNaantarapratipaadanatayaanyekaanya bhyavagantavthaa karaNatvaM karmatvaM netya thezvarecchaakaraNaM sa ca zivaMkaraM kaaraNamiti/ neSTaM kathaM phalaniyamaanupapatteriizvarecchaahaSTayossaaghaaraNaatva gharmaadi gharmaaNaaM samaanatvaat phalaniyamaanupapattirityantaraM karmaNi niyaamakamabhyupagamyate/ atraapi dezaayurjatibhyogaprapya kaani karmaaNiityetaani aatmaa bhoktaa iti idaM vaktavyaM kiM samastanyekaM vaa na taavat samastaa niyaamakaanya niyamaprasaGgasyaa kathaasukhamevaasmin tvayaa bhoktavyaM na duHkhamiti ayaM niyamo nopapadyate asti caayamaste naamavasiiyate/ na samastaani karmaaNi niyamakaaniityathaabhogapraapakameva niya...mayatiiti
Image-P.9
manyase tatraapyanekaani tatva bhuuta bhuvanaavaasthita bhogajanakaani karmaaNi vidyante taistaavannaniyamyate atraapi bhogaaniyama prasaGganiityuktatheSaamarthye saamarthyayuktaM karma tenaayamaatmaa karmaNi viniyamyata iti pratiMpaadayasi/ tadeva karmasaamarthyaM niruupyate kiM karmeva saamarthyaM tadaa/ punarapi tatva bhuvanabhoganiyamaanupapatti prasaGgerthakamamavyatiriktaM te saamarthyaM yadyevaM tadeva niyatitatvaM kathaM niyaamakatvaat tvayoktaM karmasaamarthya niyaamakrama yaani yaaniyaamakatvaanniyatiriti saMjJaamaatramabhidyate na lakSaNamityanabhyu pagame bhavaa bhaavaprasaGgaH kathaM yadi niyatirnaabhyupagamyate tarta tvabhaava bhuuta bhuuvanaanniyamana phalajanakatvaM na prapnotyasminneva tatva bhuutbhuvanakaarye tvayaabhogaa bhoktavyaa naanyadityatraaya niyamo na syaattadabhaave saMsaaroccheda prasaGgosti caayaM niyamastena karmavyatiriktamanyanimittamabhyupagantavyamiti zivazaktiriti cedatha manyase zivazaktirviyaamikaa bhaviSyati haSTasaamarthyaacchivazakti puurvakamidaM samastaM vastujaatamaabhavati/ tena svaikaaraNaM
Image-P.10
bhaviSyatiiti na zakterakatvaadekaa hi saa paaramezvarii zaktiH kRtyabhedaannaanaaruupaa bhavati/ maNivaditi/ yathaa maNidravya dumupaghaanavazaadanekapratyayaheturbhavati tatheyaM paaramezvara zaktistatvagharmoparaktaa satiiti niyaamikaadi bhedavaacthaabhavati kaalenoparaktaa kalayatrii bhavati yadi niyaatitatvaM naasti/ tadaa niityaa viniyamyate/ niyaamiketyayaM vyapadezo nopapadyate/ kathamuparaJjakaabhaavaat/ tasmaat kRtyabhedaadeva zaktorupacaareNa naanaatvaM na mukhyata iti tasmaaccitacittatvaaniyatyaa viniyamyate/ naikaa iti yato hazyate tantunaaM niyamenaiva paTajanakatvaM kapaalaanaaM ghaTa ityaniyame kaarya kaaraNa vyavahaaraa taava ityuktam svabhaava iti cenna viparyayadarzanaadatha nyase svaabhaavai naiva bhaavaa svam phalamutpaadayanti hazyate ca kaNTakagairikaadinaanniikSaraktaadi svabhaava iti svabhaavasya viparyayadarzanaadagnivaayvaadiinaamarthaanaaM svabhaavasya viparyayo hazyate/ pravRttipraaNinaaM saukhyena na ca duHkhe kadaacanaa
Image-P.11
svabhaavaa viparyaya darzanaat tatvabhaavenaiva bhaavi niyamyanta ityastidanniyaamakatvannaamakaaryaM tacca karmakaaryavilakSaNamata eva na karmakaaryaM karmaasmaat karmakaaryavilakSaNakaaryatvaat sruktu vandanaag;anatoyaadiini bhogasaaghanaani karmakaaryaaNi yadi vizeSaadapi sitaani niyaamakatvaM naama karmaphalaviSayaH na karmakaarya karmaatiricyamaana kaaraNakaarya tvaadi punaH karmakaaryavilakSaNasya ca karmakaaryatvaM saadhyate/ tadopalabhyamaanatvaadi kaaryasyaapi karmakaaryatvaprasaÑgaH sati bhaavat kaaratvamiti cenna kaaryakaaraNa vyavahaaralopaprasaGgaat sati bhaavakaaraNatvamabhyupagamyate/ idamasya kaaryamidamasya kaaraNamityayaM vyavahaaro nopapadyate/ sati bhaavasya sarvadaa bhaavaadatha yadanantarameva jkaaryamutpaadyate/ tatkaaraNamitarakaaryamiti/ yadyovaM niyamaat kathaM naama niyati tatve sati bhavatyasti na bhaganti/ tatkaaraNaMmitarakaaryamityavasiiyate/ zarirendriyaaNaamatyetatkaaryamityavasiiyate/ zariirendriyaaNaamatyetat
Image-P.12
kaaryaM na bhavati zariiraadiinaaM karmanimittatvaanimittatvamityuktattaadviSaya eva viniyamyate/ bhoktaanaadikaalaadiinaamidaM kaaryaM taM kaaryavilakSaNaatvaannacedannaasti pratipuruSaviSayatvena sa vedyamaanatvaanna cedamaakasmikamiti citram/ tasmaatkarmapatmanyanicchannapi yayaa viniyamya ghaaryate/ bhogaatmaa saa niyatiritiravasiiyate/ evaM kaalaadisthitaa parizeSaanumaanaM vaacyamiti taducyate/ kalanaatkalaraJjanaadraga vivecakatvaadvidyaa upotSalakatvaat kalaa vipatkarmazariizetvato kaaraNamaayatatvamiti eSaaM saamaantyaM taizeSikalakSaNamavistareNa paaramezvaraadi zaastre draSTavyamiha tvadupanyaaso granthagauravabhayaaditopi yathaa sarvameva ghaaryato niyatyaadi tatvaajJaanaani nizreyasamityabhighaanopapatyaa kathaaptoktaa vacaH pramaaNa taccaaptoktatvamarthasyaabhighaanaprayogaH puurvaavaghaaraNe satyupapadyate naanavaghaaraNiiyaH anavadhaaraNaarthapuurva kamabhipraghaanaapi saavaadi dRSTaM yatho mattavaadyamavaghaaritaartha puurvakam visaMvaadi dRSTaM yathaa devadattagehasambandhaabhidhaanaM visa-
Image-P.13
vaadi cedanniyatyaadyabhidhaayakaM vaakyaM tenaaptoktatvaM nizciiyate aaptoktatvaM caitadabhidheyasyopapatteH/ puurvaM taavadasktaavadhaaraNaM kriyate/ pazcaadabhidhaanaprayogaH evaM ca siddhe siddhaaniyatyaadiinaaM saktaaM ata evaaha bhagavaan zivaniiyatyaa dyavaniparyantaM prameyatatvajJaanaM nizreyasaH kaaraNamitiuktitotyavasiiyate/ tasmaadanumaanaagamaabhyaamupalambhaadanupalambho siddha iti ata eva kapivaadayo mukhya sarvajJazabdavaacyaa na bhavantiityatra pramaaNamapi zakyate vaktuM samastaprameyahaSTatvaadyo tvatsamasta prameyahaSTaaro na te sarvazabdavaacyaa bhavanti/ yathaatvasmadaadaya iti/ yukti/ yuktiutopyavasiiyate/ asmaatparaM naapyaparam eSaaM bhaavaH pratiSThitaH/ na te muktaa munivyaaghra punaraayaantyadhomuravaaH/ iti nanu yadi naama niyamantyaaditi tairnajJaataani kamarthaM punaraayaantiityucyato/ jJaaterthe tridhaa buddhirbhavati heyepaadeyopekSaNii yatvena naajJaate tadvi Saya tatvajJaanaanupapattau na mithyaajJaananivRttiH kasmaat samaanaviSaye tayorvirodhaanmithyajJaanaani vRttaa raagaadyaanivRttau na viSayadoSa-
Image-P.14
darzane sati pratiSiddhakustiteSu pravartate/ pravartamaano mohaadibhirabhibhuurate tairabhibhuuto viSayeNa saha tanmayo bhavatiitiidamaakalayye taduktam/ puroyaantyadhomukhaa iti tasmaatpalavaktrasaadhanuviSabhidhaanaat kathamiti sambandhamantareNa dazadhaantipimaadi sokavadanupaadeyaM prayojanaM vinaa na kasyacit pravRttibhedaat kathane saMzayaannizavRttiH saMjJaazravaNaat saMzayaH paribhaaSikii jaatinaimittikii vaanvarthakiiceti pramaaNakathanaa tatsaGgahopasa¹gahaanizcayaH vatkRzrotRkathanaasaMbhave netitaraaM gaukhaM puurvakaakathanaat sthaanavastvabhijanavat sa tu tayo naavadhaaryante aagamasvaruupaakathanaat aagamasvaruupaanavadhaaraNam zaastrarthadarzakaakiirtanaat na putriiyamidaM zaastraM syaadityetaanyekaadazavastraninoktaanyanabhi dhaanaat danaarabhyamevedamityatra pratividhiiyate/ tarta bhavatsambandhoneka prakaaraH paraavaraavaantaraadi bhedena bhidyamaanatvaat tatraahaSTaaghigRhaacchaantaa dityasyaayamarthaH parasmaacchivaa mahaamaayaavikSobhaa nnaadaruupamabhivyaktam/ punastatsadaazive-
Image-P.15
naanujighRkSayaa nibaddhaM koTisaMkhyayaa yato naadaruupaM praaNinaa nopakaaraaya syaadityabhisandhaaya nanu ziva sadaazivayostarhi bhedo yadi zivaannaadaabhivyakti sadaazivena cedaMpadaadiniyamena sthaapitaM tadaa anayostatvayorbhedasyaat tede zaastravirodhaM ekamevaMhi tattatvaM paramaM zuddhamavyayam/ iizaassadaazivazzantaH paryaayaastasya saMsthitaaH ityucyate satyamekameva tattatvaM kintu kRtyabhedaat bhedavyapadezaa maNividiti yathaa maNidravyamupadhaanavazaadanekapratyayabhaak bhavati/ evaM tacchivatattvaM layaadhikaarabhogadaatRtvaannaanaadeza bhaak bhavatiiti sakalaniSkalalaadi bhedena bhedazcaatmavaaditi/ yathaatma zariirayogaat sakalaH pralayaavasthaayaamakalaH miktyavasthaayaaM para ityucyate zivopyevaM sakalaniSkalabhedaat bhinna ityupacaryate/ tasya tvadhovaarttiinaaM naayakorantaH/ tasya sadaazivasyaanantena saha sambandho yaH saMbandhaatityucyate/ anantasya zriikaNThena saha zriikaNThanaathasya devaiH devaanaamR SibhiM RSibhyo manujaatiin sampraapta ityayaM RmaH/
Image-P.16
zaastraavataaraNe ityayaM RmaH/ zaastraavataraNe sambandhastatvabodhyabodhakalakSaNaH zaastraarthayorvaacyavaacakalakSaNassambandhaH etaduktaM bhavati na sambandhaamidaM zaastramanekasambandhopapatteriti prayojanam/ bhuktimikti te cokte prageva bhedo^api rudrabhedaH zivabhedaH kaamikaadiini daza saMkhyaataani praNavaadyaambuparyantaanaaM praNiitaani taani zivabhedoghibhighiiyaani asyaayamarthaH zivaadhikaraNaM jJaanazovabheda ityucyate/ anaadi rudraadiparyantaM kRtvaa rudraaNaaM yadabhihitamaSTaada bhedaabhinnaM rudraadhikaraNaM rudrabheda iti smRtaaH/ statraayaM rudrabhede paJca dazo bhedaH saMjJaa ceyaM naimittikii na paaribhaaSikii karthaM prakaazaatvaat kiraNami yathaa zaarvaraM tamaHprotsaarya vikiraNaaMzcakSuurazmessahakaariNa prakaazayati tadammalakalaadyarthajaataM tamaH protsaaryaatmanazciccakSussahakaari sarvaM zivaadyarthajaataM citteH prakaazayatiiti kiraNaM pramaaNamaSTaadazazatasaGgrahopasaGgrahaM vaktaa zriikaNThanaathaH/ zrotaa vainateyaH sthaana sthitiH tatpuurvakamidam kailaasazikharaasiina miti zruteH aagamasvaruupaM saMhitaakaaNDacatuSTayo-
Image-P.17
petaamakaaJcalakSaNaJcoktamamathasthaaditi zaasttaarthadarzako^atra pratipaadayitaa tumacyate/ utpattiyuktiprathamadvitiiyaavaktre saMjJitaa tRtiiyaa tva ca taaraakhya caturtha guru santati tatra vastvaSTakaa suutramityetat samantaM paaramezvare draSTavyam/ mayaa tu granthagauravabhayaanna likhitam/ zaivamidaM zaastraM zivaadavaniparyantaprameyaprakaazatvaacchivenoktaM tataH zaivaazivadaJceti zaivaM yadyavyayam zaivazabdaH paJcasrotasi vartate/ tathapi siddhaante boddhavyaa prakramaat sainghavazabdavat/ tatra siddhaante kiraNaakhyaM saastraM vyaakhyaayate/ tasyaadau zlokaH/ kailaasa zikharamityaadi tatra kimanena zlokena pratipaadyate/ ucyate-sambandhaadyabhaave codite teSaaM samarthanaarthaM kailaasazikharaadi padaarthodyotakam/ sphuTaantamidaM prakaraNamaarabhyata iti kathaM kailaasazikharaasiinamityanena sthaanapuurvakatvaM darzayati haraM haSTvetyanena sambandhaM pratipaadayati asyaayamartha saaMpratam padaani kRtvaa padaartho^abhidhiiyate/ uktaM ca {{aadau kRtvaa padacchedaM samaasaM padanantaram/ samaase te kRte pazcaadarthaM
Image-P.18
bruuyaanvicakSaNaH}}/ yathaa vipRtagaatropi zirasi pravRtonaraH// nabhivyakti priyantyevaM suutraM vigrahavarjitaH/ ityaadau padaani vyuutpaadyante/ tadanantaraM samaasakaraNaM pazcaada kSakathanamiti/ kailaasazikharaasiinaM somaarghazekharaM haraM haSTvaabraviittaarkSyaH stutipuurva midaM vacaH/ daza padaanyasya zlokasya kailaasazikharaasiinaM somaM somaardhaazekharaM haram etaani catvaari padaani dvitiiyaikava canaantaani haSTveti prathamaikavacanaantaM padam/ abraviidityaakhyaatikam padaM taarkSyaH prathamaikavacanaantaM padastutipuurva midaM vacaH/ etaani triiNi padaati dvitiiyaikavacanaantaani samaasamutra yathaasaMbhavam/ ityabraviiditi/ atra kriyaapaadametat abraviit uktavaan kastaarkSyaH kaM haSTvaa haraM kva vyavasthitam kailaasazikharaasiinaM samaasapadametat kailaaso naama giraH tasya zikharamagradezaM merorvaa zRGgamaasiinaM upaviSTaH atastaM kailaasazikharaasiinaM punarapi vizeSaM saha umayaa vartata iti somaH atastaM somaM bhuuyo^api vizeSayati somaardhazekharaM somazcandraH tasyaardhaH somaardhaH ardhazzakal
Image-P.19
somaardhazzekharazzirasiiyasyassomaardhazekharam/ atastaM somaardhazekharam nanu praharaM haSTvonyabhidhiiyamaane na kvacit prasaGgaH kimarthaM vizeSaantazepaadaanamiti saMbhavedyabhicaare ca vizeSaNaarthavadadRSTam/ yathaa niilotpalomiti kiJcit bhavati bhramarakokilaadi nava tadutphalam bhavati/ utpatlamapi raktotpalam/ na ca tanniilamityevamubhayapada vyabhicaare sati vizeSaNaarthavadbhavati/ athaatra hara zabdaanuccaritaarthat vyabhicaara upapadyate/ na padaantaropaadaanamarthamasyaaditi kasmaadyavacchedyaabhaavaadanarthakaanyetaani padaaniiminaarthavizeSopapatterastyayaM hara zabdo rudradiSu ca katha hare harasya ca bhuvanaanaanaamiyamamaalaa caturtha bhuvanaazritaa iti zrutessomaardhazekharamapi padaM vyabhicaari zatarudraadayassarve khaNDenduSu maulaya iti zruteH somapadamapi zazaaGkavaacakamakramavaacakaM ca haSTam/ kailaasazikharaasiinaaH kumaaragaNaadayaM tasaadekaikazo vyabhicaaradarzanaadvizeSaNa vizeSya bhaavo bhyupagantavyaH/ haraM haSTvaa kva vyavasthitam/ kailaasazikharaasiinaM anena padena
Image-P.19
somaargharazekharazzirasiiyayyarasogaardhazekham/ atastaM somaardhazekharam nanu praharaM haSTvonyabhidhiiyamaane na kvacit prasaGgaH kimarthaM vizeSaantaropaadaanamiti saMbhavedyaabhicaare ca vizeSaNaarthavadadRSTam/ yathaa niilotpalamiti kiJcit bhavati bhramarakokilaadi nava tadutphalam bhavati/ utpatalamapi raktotpalam/ na ca tanniilamityevamubhayapada vyabhicaare sati vizeSaNaarthavadbhavati/ athaatra hara zabdaanuccaaritaarthat vyabhicaara upapadyate/ na padaantaropaadaanamarthamasyaditi kasmaadyavacchedyaabhaavaadanarthakaanyetaani padaaniiminaarthavizeSopapatterastyayaM hara zabdo rudraadiSu ca katha hare harasya ca bhuvanaanaanaamiyamamaalaa caturtha bhuvanaazritaa iti zrutessomaardhazekharamapi padaM vyabhicaari zatarudraadayassarve khaNDenduSu maulaya iti zruteH somapadamapi zazaaGkavaacakamakramavaacakaM ca haSTam/ kailaasazik;araasiinaaH kumaaragaNaadayaM tasmaadekaikazo vyabhicaaradarzanaadvizeSaNavizeSya bhaavo bhyupagantavyaH/ haraM haSTvaa kva vyavasthitam/ kailaasazikharaasiinaM anena padena
Image-P.20
maayaa rudraa nirasyante punarapi gaNaaH kailaasazikharaaruuDhaaH harazzabdavaacyaazca bhavanti tavdyavacchedaarthaH/ somaardhazekharamiti punarapi kumaaraadibhirvyabhicaaraH teSaamapi kailaasazikharaasiinatvam hara zabdavaacyatvaM vidyate/ tatsutatvaat parigrahavartitvaacca raajapuruSavaditi tadaa somam/ saha umayaa vartata iti somaH/ na punasteSaam umayaa saha vartanaM vidyata iti vartanamumaarthadehadhaaritvaM naama tasmaadarthavizeSo vidyate/ nanu somaM haSTvaabraviittaarkSya ityetaavadeva vaktavyam prasaGgaat bhaavaat kimarthamanekapadopaadaanaamiti na saamaanyasabdasya vizeSaapekSitatvaadyatra saamaanya zabdaH prayogaH tatra vizeSaakaaGkSaa dravati yathaa puruSa sabdazravaNaat puruSasaamaanye pratipattirbhavati na puruSavizeSe yadi punaruuyatamavi zeSaNa vizeSitoyam/ puruSa zabdasyaattadaa tadviSayaavizeSaakaaGkSaa nirviSayaa syaadvizeSaaghigatatvaat saamaanyazabdazcaayaM somo hara iti tasmaadvizeSaNamapekSate ato praduSTayuktatvaa-
Image-P.21
dantaprayuktaJcedaM puurvopanyastaanyetaaniinyetaaniintaaraaNi na padaani tena kimavasiiyate harapadasyetaani vizeSaNaaniiti tasmaadyathaavyavasthitameva zobhanam/ athavaasthaanapuurvakatvaM sambandha iti pratipaadakaaniityuktam/ svaruupavizeSaNa parataa vaa ityalaM tatprasaGgena stutipuurvaM stutiH/ puurvaa prathamaa yasya vacasaH tadvacastutiH puurvamidaM vaxo vakSyamaaNaM nanu praznaadeva haSTvetyetallabhyate/ yathaa naahaSTe zriikaNThaM haraM gurutmaanabraviidityetat bhavitumarhiti/ tasmaadarthapunaruktatvaadanupaadeyapadamiti/ na vizeSadarzanaabhipretatvaadviziSTadarzanamaatrakathaM sakalakaaraNaniratizayajJaanaayannaanyosmaat bhavodadhestraayata ityevaM bhuutayaa buddhyaavatizaktivyaJjitaciccakSuSaa garutmaanevaMvidhena darzanena haSTvaa pRcchatiiti na punarutkataa/ evaM taavat padaartho vyaakhyaataH/ saaMprataM samudaayaartho vidhiiyate/ kailaasazikharaasiinamityanenaasthaanapuurvakaM darzayati/ haraM haSTvaabraviit taarkSya iti anena sambandhaM darzayati bodhyate
Image-P.22
baadhakalakSaNamathavaa puzakalponena pratipadyate garutmaan tacchiSyaH pratiziSyo vaa svaziSyebhyaH kathitavaaniti/ utkaM ca ziSyopasadaa puurvaM niSpaadya manasaa svayam/ yathaa pRcchanti te ziSyaaH tathaasthaatizaGkam/ nanu naanaaprakaarastutayaH keyaM stutiriti na jJaayate/ satyaM stutayo naanaaprakaaraaH kiJciyaM karmastutiritaat pratipaadayitukaama idakaamaama/
{{jayaandhaka pRthuskandha bandhabhedavicakSaNaH/}} andhako naamaasuraskandhazca skandhau pRthuu vitatau skandhau ca pRthuskandhau pRthuu vistiirNo skandhe andhakasya mahaasurasya pRthuskandha bandha bandha avayavasaMyogavizeSaH tasya bhedo vidaaraNaM tasmin vicakSaNo yastasya sambodyanam hendhaka pRthuskandha bandhabhedavicakSaNa jaya jaya pravaraviirezetyaadi prakarSeNa varaH pravaraaH pravaraazca te viiraazca pravaraviiraaH teSaaM miizaaM svaaminaH taissamyak rudram/ puraM tripuraM tripuraM dahatiti tripuradaahakaH tasyaamantraNaM pravareza saruddhapuradaahaka/ he bhagavan jaya jayaakhiletyaadi
Image-P.23
akhilaazca te surazca akhilasuzaH akhilaati va zeSaaH suraa devaaH teSaamiizaano bhagavaa brahmaa tasya cheda akhilasurezaana ziracchedastena bhavanako bhayajanakastasya sambodhanam akhilasurezaana ziracchedabhayaanaka/ jaya prathitasaamarthyetyaadi prathitaM prakhyaataM saamarthyaM balaM prathitaM saamarthyaM yasya so prathitasaamarthyaH prathitasaamarthyazcaasau manmathazca prathitasaamarthyamanmathaH kaamadevaH tasya sthiti prathitasaamarthyamanmathasthitiH sthiti zariiraM sthitihetutvaat annapraaNavadyathaannasaadhanaaH praaNaaH annaM vai praaNaaH tasya vinaazakaH/ prathitasaamarthya manmathasthitinaazana he bhagavan jaya jayaacyutetyaadi/ acyuto viSNuH tasya tanurucyatatanuH tanu dhvaMsayatiityacyutadhvaMsaH acyutanudhvaMsazcaasau kaalakuuTazca acyutatanudhvaMsa kaalakuuTa/ tasya balaM saamarthyaM tadapahantiityucyata tanu sa dhvaMsa kaalakuuTa balaapaha hemaracyutabaladhvaMsa kaalakuuTabalaapaha jaya/ jayaavartamahaaTopetyaadi mahaaMzcaasaavaTopaH saMrambhaH aavartairmahaanaaTopo yasyaassaritaH saavartamahaa-
Image-P.24
vaTopaacaasau saricca aavartamahaavaTopa sarit tasyaa vegassaMskaaraM tasyavidhaaraNaM aavartamahaaTopasaridvegavidhaaraNa tasyaamantraNaM he bhagavan jayajaya daaruvanetyaadi daarubhirvanaM daaruvanam daaruvane udyaanaM adhvaa daaruvamamevodyaanaM daakho devadaakhaH teSaamudyaanaM ramaNiiyatvaadudyaanaM daakho devadaakhaH/ teSaamudyaanaM ramate yatvaadudyaa tasmin munayasteSaaM patnyastaasaaM mohayatiiti tathotkaH jaya nRtyetyaadi mahaaMzcaasaavaarambhazca mahaarambho nRttasyamahaarambho nRtyamahaarambhaH evaM kramaantato vikSobhaaH tena daaruNo nayakartaa sa tathocyate/ nanu kriiDaanaamaa paripuurtasya ktiiDaarthaayaaM pravRttaavabhyupagamyamaanaayaaM sarvajJaataa nivartate/ kriiDaaparijJaanaat svabhaavasyaasyaaparo bhaavassaa kriiDetyupacaryate/ anyat karmastutiriiyamabhipretaa saa anena pratipaadyata ityadoSaaH/
jayograruupetyaadi/ ugraJca tadruupaJca ugraruupaM tasmaat saMhaarabhaat aakRtataa tena traasitaazca tridazaazcaasuraazca yenastathoktaH/ jaya kruurajanendraasyatyaadi kruuraaraakSasajanaaH teSaa-
Image-P.25
mindro raavaNastasyaasyaani mukhaani teSu darzitaH/ asRk sRSTu darzano yena asRk ratkanirjharaH pravahaH stasyaamantraNaM heturajanendraasyadarzitaasRk sunirjhara jaya jaya viira parispanda dakSayajJa niSuudana jayetyetat kriyaapadam/ viiraaNaaM parispando viiraparispandaH viiraparispande yasmin dakSayajJe sa viiraparispandadakSayajJaH/ dakSasya yajJo dakSayajJaH viiraparispanda zcaasau dakSayajJazca sa viiraparispandadakSayajJaH/ athavaa viiraH parispando yasmin parispando vyaapaaraM viize viisRvyaH sa viiraparispandadakSayajJaH tasya suudako binaa zakastasya sambodhanam/
jayaadbhutamahaaliGgasaMsthaanetyaadi/ adbhutamaazcaryaM mahacca talliGgaJca mahaaliGgaM adbhutaJca tasya saMsthaanaM adbhutamahaaliGgasaMsthaanaM saMsthaanamaakaarasaMsthitirvaa saMsthaane tadeva balaM, balaM saamarthyaM tena garvito darpavaan athavaadbhutamahaaliGgameva saMsthaanaM tasya balaM zaktiruupaM saamarthyaM tena garvito yassa tathotkajayazcetaanimittetyaadi zveto naama munirmRtyordehaH
Image-P.26
mRtyudehaH ugrazcaasau mRtyudehazcogramRtyudeha zvetanimittamugramRtyudehaa nipaatito yena sa tathoktam/ jayaa zeSasukhasthaanetyaadi azeSaM ca tat sukhaM caazeSasuravamatasya vaasaa nilayaH kaamaH tena mohitaa zailajaa yena zailajaa gaurii, athavaazeSa sukhasthaanakaamena mohita zeSazailajaa yena sa tathocyate he azeSa sukhasthaana kaamamohitaa zailajaa yena sa tathocyate/ he azeSasthaanakaamamohitazailaja/ jauajayopamanyu santaapetyaadi/ upamanyurnaama RSiH tasya santaapaH piiDaa taapasa iti sa eva mohastasya jaalaM tadeva tamaddharatiityupamanyumohajaalatamoharaH tasyaamantranaM he upamanyusantaapamohajaalatamohara/ jaya pataalamuulordhvalokalokapradaahaka/ paataalatanmuulaMca paataalamuulaM paataalaM saptapaataalamuulaM kaalaagnimuvanaM tasmaaduurdhvaM lokaazcaalokaazcaapaataalamuulordhva lokaalokaa vai saatvikaa/ protkaa alokaastaamasaa smRtaaH pradahatiiti paatalamuurdhvalokapradaahakastasya bodhanaM paataalamuurdhvalokalokapradaahaka jaya iyamanantaro stutiH
Image-P.27
kiM tadvacastaM yasyaadaapi yaM stutirityucyate/ idaM tadbhatkasya mahii tasya zivajJaanaM varaM ghaTayadavaatya naraa sarve mutkimaayaanti kevalaam/ stotreNa haraM parimitaaSyaabhimataphalasiddhayai zriikaNThasya garutmaan praarthanaaM karoti sa bhagavan jJaanaM vada kathaya ityarthaH/ kasya mama kiMviziSTasya bhatkirvaa kaayamanorvyaapaarasaadhanasaadhyatayaa bhatkayaa yutkasyetyarthaH/ bhavaviSayaduHkhebhyotiitasya jJaanaM jJaayate neti jJaanaM zabdaruupaM naavabodharuupaM kiM viziSTasyantat paramaM kimanena vyavacchedyate/ anyaanyapi kaapilaani jJaanaani vidyante taanyaparaaNi kasmaat samastaprameyaviSayatvaadityutkaM purastaat paramamutkRSTaniratizaya padaabhivyaJjakaM yat jJaanamavaapya praapya naraaH praaNinassarve nikhazeSaa zivaanudhyaataa mutkimaayaanti praapnuvanti kiM viziSTaa vimalaaM kevalasakalamalakalaa kaalaa hi taamanyadarzanimagnitaayaa saa samalaa tayaa kiJcitaprayojanamiti zivajJaanamiti zivadaM jJaanaM zivapraNiitaM vaa jJaanaM itthaMbhuutaM jJaanaM vadetyetat kriyaapadam/
Image-P.28
samastametat vizeSaNaM tamiti/ nanu haradarzanaadeva sakalamalakalaajaalaM viliinaM tasya saMsaarakaarakanirakarasadbhaave sati dayo bhavet na samyak jJaanaM sadbhaave tasmaat bhayakaaraNaa bhaavaat bhiitasyetyetadvadannirarthakamityucyate satyantasya bhayakaaraNaM na vidyate kiJca nena saMsaaraatiiva duHkhakaaraNatvaM darzayati staryamaaNamapi tatkaaraNaM duHkhanimittaM bhavatiiti athavaa paaratatyannaama duHkhamasaadhikaaravasaanaM na bhavati taavarttayamapi na nivartata iti/ tasmaadarthaadhikyaadarthavaaditam/ padaM naanarthakamiti anyadviSayaa bhaavaadanupaadeyamevamevedaM zaastrametat parihRtaM bhavati/ zrotaa caatra vainateya iti na na vaktasadbhaave sati zrotrastadbhaavo bhavati/ na caatra vaktaa niddeSTa iti vakraprati paadanaartha midamaaha/
evamutko haraH praaha visphuraccandrazekharaH/
bhadrametattvayaa dRSTaM zruNu jJaanaM mahodayam//
athavaa kazcididaaniiM garutmaatziSyaHpraziSyo vaa suziSyebhyaH puraakalpaH kathayati evamanantarotkanyoyena proktassa haraH praaha proktavaan
Image-P.29
kiM viziSTaH visphuraccandra zekharaH/ vizeSeNa sphuraMzcaasau candrazca visphuraMzcandraH sa eva zekhaze yasya visphuraccandra zekharaH/ bhadraM zobhaabhanametaccaivaM jJaanaM tvayaa pRSTam saaMprataM zRNu jJaanaM kiM viziSTaM mahodayam/ udita ityudayaH mahaaMzcaasavudayazca mahodayaH sa yasmaat bhavati taM mahodayaM viziSTaphalaM taditthaM zaivaM jJaamaM tava kathayaamiityaazayaH/ kimabhidhaanaM kiM viziSTamityuktetyaaha kiraNaakhyaM mahaatantraM kiraNamiti aakhyau naama yasya tat kiraNaakhyaM sauramapi tantraM kiraNaakhyaM bhavati tadarthaM mahaatantraM mahacca tat tantraM ca mahaatantram atizayena traayata iti vaa tantramiti jJaataaraM punarapi phalena vizeSayati/ saaraamRtasukhapradaM saaraM ca tadamRtaM ceti saaraamRtaM saaraM zreSTha mutkRSTamradRtaM sukhaM ca prakarSeNa dadaatiiti saaraamRtasukhapradam/ nanu mahodayapadenaiva pratipaaditatvaat idaM padaM punarutkamiti naarthavizeSopapattermahodayadaayakaM kaazyapiiyamapi darzanaM vidyate/ sa evaasmin zaive vilakSaNatvena pratipadyate/ tena tatpunarutkadoSasavizeSazcotka eva yadvaa
Image-P.30
mahodayoSTaguNaMmaizvaryamaatrii yaa siddhirutkaa/ saaraamRtasukhapradaM zabdena niratizayaamutkirabhidhiiyate/ yato na punarutkadoSaH abhidhaanaprayojanasaMbhavaadanupadeyamameve tatparihRtaM bhavati nanu kimetat jJaanaM braahmaNaanaameva codanaatyamiti tanna api tusarvaanugrahaM sarveSaaM praaNinaamanudhyaataanaaM jaatinirapekSaM mokSaM dadaatiini kiM viziSTaM mokSa lakSaNaphalamabhavadadarzanamiti prazne kRte satyaaha zuddhinirmala kasmaadutkadoSarahitatvaadityutkamabhidheyaabhaavaadantarabhyamiti tadarthamidamaaha/ padaarthodyotakaM sphuTaM padaanaamarthaaH padaarthaaH keto pazvaadayo vakSyamaaNakaasteSaamudyotakaM prakaazakam/ saadhyatvasaadhakabhaavena yatat jJaanaM tatpadaarthodyotakaMsphuTaM spaSTam/ haSTaantaadadhikaaraNena dyotayadityarthaH/ tasmaaditthaMbhuutazaivaM jJaanaM zRNviti bhagavan garutmaanavadat/ na tvaadau sambandhaanyabhidhaatyane kiM prayojanaMsambandhaadyabhidhaanaM tadaarthavacca bhavati yadaa sambandhaadyanupapattau pravRtyanupapattisyaat sambabdhamantareNaapi loke pravRtti haSTaantenaa-
Image-P.31
vasiiyate/ sambandhaadyabhidhaanamanarthakamiti ucyate/ sambandhaprayojanaadinaamavedanamaadaavedanyaayyaM kasmaat sambandhadiinaaM prekSakaapuurvakaaniripravRtte sati pravRttihetutvamiti kiJcaataH yadi maatreNaiva pravRttijanakatvaM tadaa prekSaapuurvakaariNaaM pravRttihetutvaM nivartate/ yo hi sambandhaprayojanaadiinaaM vacanamaatreNa prajJaapane kRte sati pravartate/ naasau prekSaapuurvakaarizabdenodyate/ yasya praNaantakhyaapaaraantarodbhuutanizcayapuurvikaa pravRttirbhavatyasau prekSaapuurvakaari anyathaa saavavyutpanna eva syaadanyaccaanizcitasya pravRttihetutve yaahakbhuutamabhidhaanaM taahakbhuutamanabhidhaanamapi kasmaadahitasya nizcayaabhaave sati pravRttihetutvaM naamaanabhihitasya cetii na caatranizcayaadaavaM prati kazcidvizeSo^asti tathaa nizcayasadbhaave sati pravRttirabhidhiiyate tatraapi vizcaayakapramaaNaanupapattiH kathaM yadetacchaastraantau sambandhaprayojanaadikamabhihitamanenaiva prayojanaani naatme tacchaastraM prayojanapadaahosvit kimapi
Image-P.32
bhaviSyatiiti na nizcetuM zaMkyate/ atha maanuSe vyutpannaM pratipravRttikaaraNatvaM tathaapi prayojanaabhidhaanaM vyarthaM vyutpannasya pravRttiryathaakathaJcit bhavatyeva kiM tatra prayojanaabhidhaanena tasmaadutkaM zaastraadau prayojanaabhidhaanaM kartavyaM prekSapuurvakaaripravRtyaGgatvaaditi tadayuktamuktamityatra pratividhiiyate sambandhaprayojanaabhidhaanamantareNa prekSaavataaM pravRttinahaSTaa/ atha nizcayaabhaave kathaM pravartanta iti tadayuktaM yasmaadaadaavevaabhidhaanamaatreNaivaavedane kRte prekSaapuurva kaariNaH pravartante/ anyathaa vacanamaatreNa prekSaapuurvakaariNa pravartante anyathaa vacanamaatreNaavedane kRte sati pravRtyanabhyupagame prekSaavataaM yo^ayaM zabdo vyavahaaraH sa nivarteta/ prakaaraantareNa ca pravRtyabhaavo yadi naama saMzayaviSayapratyaapaayasaMbandhinii vyutpannasya pravRttiina bhavati sandigdhe^api pratyayarahite prekSaavantaH prvartanta eva yathaa pipaasaartaH kazcidvayavahitarodho darzanaat pravartate/ na ca nizcaayakaM pramaaNaM vidyate/ athaca pravRttirbhavati/ evaM zaastraadau vacanamaatraNa
Image-P.33
prayojanaabhidhaane sati prativartante prekSaavantaH kathamaaptaH vacanavyava haara sambandhaniiti tasmaat sambandhaprayojanaabhidhaanamaadaaveva yujyata iti prakaraNaarthaH/ nanu kiM tacchaastraM yasyaadyau sambandhaanyaabhidhaanamiti paryanuyoge sati tamaaha/ pazupaazapatijJaanavicaarapratipaadanaarthamaarabhyate/ utaapuurvaavabodhaarthamaarabhyata iti kiJcaataa tadyadyavagataarthaavagamaarthasya praNayanantadaapyarthaaraM bhotraadhigatatvaadadhigamapiSTe piSTaM syaadadhaanavataarthavadhaaraNaarthamasya praNayanaM tadayutkaM apuurvaarthasyaazrayamaaNatvaat pazvaadaya eva padaarthaa zruuuyante/ te ca zaastraantaraprasiddhaa ityanaarabhya mevedaM zaastraamiti atra pratividhiiyate/ yathaasmin zaastre pazvaadayaH padaarthaassaadhyasaadhakabhaavena vicaaryante na tathaanyatreti tasmaadacaritaarthatvamasya zaastrasyeti idaaniiM suutraM vivriyate/ upoddhaataH padaM caiva padaarthaH padavigrahaH caalanaa vRtyavasthaa ca vyaakhyaa tantrasya SaDvidhaa/ upoddhaatassambandhaabhidhaanaM tadanantaraM padavyutpaadanaM, pazcaadarthakathanaM, tadanu vigrahaH,
Image-P.34
pazcaadaakSepo vyavasitaarthasthaapanaM, pratyavasthaa/ athavaa zaastre yat suune vyaakhyeyaasiddhaantaH kSepanirNaayaattasmaadaadau padaani kriyate tripadamidaM sutraM yathaa vacanam-vigrahaH pazavazca paazaazca patizca jJaanaM ca pazupaazapatijJaanaani pazavaH kevalasakalazuddhaatmaanaH paazaa malakarmakalaadayaH patizzivabhaTTarakaH jJaanaM satatoditaavabodharuupaM paaramezvaraM teSaaM vicaaraH vicaaryateneneti viicaarakaH/ punarayaM vicaaraH sakalapramaaNaarthavGgamatirvicaaraH taM pratipaadayati saadhyasaadhanabhaavena yat jJaanaM tat pazupaazapatijJaanavicaaraprtipaadakaH kriyaa caaryaa ca kriyaacaayyetaabhyaaM samupetaM samyaggaaDhaM upetaM samopetaM sambandhaamityarthaH yogabhuutibharaavahaM yogasva bhuutiryogabhuuti aSTaguNamaizvaryaM tasyaaH haraH vaipulyaM sarvaguNaavirbhaavo va tamaavahati niSpaadayatiiti yogabhuutibharaavaham/ itthaMbhuutaM jJaanaM kiraNaakhyaM zRNvanti evaM siddhaante sthite kazcidatraakSepaM karoti kimidaM tatramasautrat suutreM vaa tadyasau sautraM kiM tat suutramiti vatkavyam/
Image-P.35
nanu pazupaazapatijJaanamityetat sutraM na suutralakSaNaasaMbhavaat suutrasya ca lakSaNamuktam aacaaryaiH/ tallakSaNamatra na vidyate/ lakSaNaasaMbhavaat nedesaMsuutramiti tatra kiM tallakSaNaM yasyaasaMbhava-iti ucyate/ alpavarNamasandigghaM rasavat vizvatomukham/ anaakulamadoSaM ca saMkSiptaM suutramucyata iti/ bahvakSarametat/ athabahvakSaratvaadvizeSa sati idameva suutraM na kailaasazikharaasiinamityatra vizeSo vaacyaH/ sandigghaatvaadalakSaNaM lakSaNasyaiva tatsvaruupamanyaananuyaayitvaantaamaativyaaptavyaapti punallakSaNadeSaH tasmaannedaM suutramiti athocyate naanaaprakaarasuutrajaatayaH zaastreSu paThyante/ suucakaabhidhaayakaprakaazakagamakaruupaaH kimidamabhidhaayakaM suutram aahosvit suucakamiti tadayutkaM samaanyaniSThatvaat vizeSasya saamaanyalakSaNaanuvaadadvaareNaiva vizeSalakSaNaM pravartate/ anaasaadita saamaanyalakSaNasya na vibhaago naavizeSa lakSaNaa yathaapazutvaabhisambandhaat pazuraatmaa malaadibhyaabhividyate/ saamaanyalakSaNena nirutkasya pazcaatraividhyaM
Image-P.36
pratipaadyate tadanu vizeSalakSaNaM vizeSalakSaNaacca bhedaadhigatiriti/ na cedamanyaanu yaayitvenaavacchedakaM lakSaNaM kasmaadya bhicaaraat tasmaat saamaanyalakSaNaasaM bhavaanna vibhaagavizeSalakSaNayoravibhaaga ityabhyupagamyocyate/ bhavatvidaM vaa suutraM kimabhidhaayakaM prakaazakaM suucakaM veti/ na taavadidaM suucakaM kasmaattallakSaNaanupapatteH/ kiM tat prakriyaamantataH tvaadyaamatha sabdaadi muulatassaMsuucayati/ adhitakRtaM muulasuutraM taducyate/ prakriyaasmivaadi prameyamamantraassaptakoTayaH/ tatvaani pRthivyaadiinvadhikRtaJca yaatkiJcidvastujaataM zaastre tadanena suutreNa noddiSTaM kathaM padaanaaM taavallakSaNaM nottam tathaa padaarthaanaamapi pazupaazapatijJaana padaarthaa evoddiSTaa na zatkibhogaadayastasmaanyuunamidaM suutramito^api nyuunam paada lakSaNaan bhidhaanaat/nanu kriyaacaaryaayogapaadaanaaM suutre stutirvidyate tannaabhidhaanamaaterNaarthapratipatternaarthaanaamabhidhaanamaatraNaiva vyavasthaanamapitvitaretaraakaakhyavacchedapramaaNena
Image-P.37
bhedo^avadhaaryate/ naabhidhaanamaatreNeti tasmaat samastavastvanabhidhaayakatvannatisuutromito^api naadisuutramathazabsyaadaavaprayogaadyeSaamaadaavathazabdaprayogasteSaamaadisuutratvaM haSTam/ yathaa+athaaNo bandhetyaadisuutraaNaaM na caatraadaavathaprayogastasmaat kailaasazikharaasiinaadivaakyavannaasya suutratvamiti/ athotsuutramidaM zaastraM tathaa kaadambaryaadivadvinodakamaataM vedendharmaarthapargaasaadhanamiti tasmaadyathaayathaa vicaaryate tathaatathaasya zlokasya samasta zaastraabhighaayatvaM nopapadyate/ itopi nopapadyate pratyavayavadoSaaziSTaapraat tatvaat kathamiti pazurityetat padantaavat dvicaaryate/ kimidaM pazutvaM naama kiJcetyutkaM bhavati/ poazuriti yadi tantaavat pazutvaM kiM tat guNacalanajaatidravyaruupaM dharmatatvaantaraM vaa na taavat guNaakaarassaamaanyavizeSaguNaakaaraatiricyamaanaakaaratayaa vedyamaanatvaat karmaapi na bhavati/ tasyaa muurtyaa vidhaayitvaasaamaanyaruupataapyasya na dyete kasmaat svaviSayaa sarvagatatvaat saamaanyaM hi svaviSaya sarva-
Image-P.38
gataM yathaa tadevaatmatvasaamaanyaM samatvaatmanyavasthitam/ na ca tathedaM pazutvaM kathaM kutkvaatmanyasaMbhavaat/ dravyaruupataapyasya na cidyate/ kathaM kimidaM muurtaM dravyaM muurtaM vaa/ na taavaadidamamuurtaM parimaaNasambandhitvena pratiiyamaanatvaadathaamuurmanaamuurtayodravyayoH parasparatassaMbandha iti/ atha dharmastadasat pratiSidhyamaanatvaattasya dharmo na dharmitvena parimaaNaasphuTo bhavedityatraathatatvaantaram tanna tatvaanaaM prakaazakatvaanna tirobhaavakatvamiti tasmaadvicaaryamaaNaH pazutvazabdasyaartho na vidyata iti pazuzabdo naapi kimucyate tadayuktam/ vyabhicaaraamutkaaNavopyaatmazabdavaacyaa na ca te pazutvaM zabdo nocyante iti vyabhicaaraaH/ atha yasyaatmanazzariiraasiyogitvaM vidyate tasmin pralayakaalo^asya pazuzabdavaacyatvaM na prapnoti tasya zariiraabhaavaattasmaat pazusabdasyaartho naastiiti paazapadaM niruupyate/ paazayantiiti paaza malakarmakalaadayaH malasya ruupaM kathitameva anyadaadi paazayantiiti
Image-P.39
paazaastadaa muurtaanaameva paazaruupataa haSTaa/ loke nigalaadivannamuurtaanaatmahaSTatmatvaadamuurtaaste karmakalaadayaH tasmaannate paazazabdenocyate iti patizziva bhaTTaaraka/ kathamavasiiyate patiiti patirityanena zabdena kaaraNamaatramevaavagamyate/ sa tu viziSTa eveti naasmaadavadhaarayatuM zakyate jJaanadharma vijJaayate netijJaanaM kiM vaa jJaayata iti jJaanaM jJaaptirvaa jJaanamityanena kaarakaazrayaNaatvanizcetuM zakyate/ kimanena kiM jJaana zabdenocyata iti vicaarapadamapi vicaaryate/ kiM vicaaryate neti kena vicaaryata iti vatkavyam/ yadi pramaaNenetipratipadayatisi tadatra pramaaNasyazruuyamaaNatvaadazrutaparikalpanaa syaadatha vicaaryata iti vicaaraH/ pazvaadipadaarthastadaarthapurarutkadoSaprasaGgam/ pasCaadyabhidhaanenaabhihitatvaaditi keyaM taavat kriyaa Jcalanaruupaa tanivartyaruupaa vaadvikriyaa anuruupakaariNii zaastre caryata caryaata iti caryaa tadaa sarvatraavizeSaprasaGgonyatraapi caryaaruupaapravRttirvidyata iti/ atha yogaH/ kiM yuja-
Image-P.40
samaadhau yujiryoga iti ntamanajJaayate/ anyadetaani kriyaadiini saadhanaani paratantreSvapi prasiddhaanyetaanyevaakhilasaadhakaani netaraaNiityatra vizeSo bhaNaniiyaH/ tasmaan pratyavayava doSaa praatatvaannedaM suutramiti/ azeSadoSaniraakaraNe yata asthiiyate yattaavadutkaM saramaanya lakSaNam sambhavaat/ nedaM suutramityatrocyate/ alpa kSaraadilakSaNamutkam yantadatropapadyate/ kathamavekSya paaNinyakSapaadasuutraaNyalpaakSaramidaM yadyadisaMkSiptamidaM syaat tadaa naarthavinizcayo bhavati/ yathaa na iti suutraanavasthaavadhaaraNaM zakyate/ kartumiti vistaramapi nopayujyate/ kasmaat parijJaattumazakyatvaat tato^ati saMkSivistararahitatve sati samastaprameyasuucakatvaat suutramidameva na kailaasaadi vaakyaM saamaanyalakSaNaayogitvaaditi yadanyadutkaM saamaanyalakSaNaasaMbhavadoSa utkaH/ na samastalakSaNopapatte pazvaadigrahaNenaiva samastamuddiSTam/ na pazvaadivyatiritkaa kadaacidanyaprakriyaa vidyate saivaadhvaa ipatayaa
Image-P.41
vyavasthitaa adhvazabdavaacyaa bhavati/ athavaa patirityadhaanaat samastamevoktaM bhavati yatassa patissarvaadhvamuurdhnisthitograNiissaeva tadudde zaat samastapaadapadaarthaadhavaadhvamantraazcoddiSTaa bhavati yadastadadhikaraNaM samastaM bhavatiiti tasmaadvayaapakamidaMsuutraM naarutkaM naabhidhaanamaatreNaiva paadaanaaM vinizcayaH/ satyameva viziSTaabhidhaanaat nyetaani naabhidhaanaani naabhidhaanamaatraaNi pazupazapatijJaanapadaarthaassaadhyasaadhanabhaavena yatravicaaryante tat jJaanakaaNDam puujaagnivinyaasa mudraamaNDalaani yatra pratipaadyante tat kriyaakaaNDam/ samayaacaaraanuSThaanavartanaM yatra pratipaadyaate taccaryaakaaNDam/ viratkaraagiNaaM bhutkimutkyarthamupaayaM SaDaGgalakSaNo yatra pratipaadyate tadyogakaaNDam/ kimutkaM bhavati sakalaavapaada padaarthapratipaadakatvaa na nyuunamidaM suutramiti tasmaannaami doSaa labdhaavakaazaa iti nanvatha zabdasyaadaavaprayogaat kathamidaM muulasuutra miti naanekaantaanna sarvatraathazabdaprayogaH
Image-P.42
pramaaNaadi suutre azravaNaadatha siddhaantetvayaM niyam iti na praayo baahulyaadatha zabdaprayogaanyatraitatsuutraM tatraiva paaramezvare tanter aniyamo^api pratipaadita eva athavaa suutradvayapratipaadanaarthanaasmin suutre^atha zabdaprayogaH kRtaH/ prathamapaaThema saamaanyalakSaNaM pratipaadyate/ athazabdasaMhitena muulasuutraM jJaapyate/ kimarthaM punaraadaavathazabdo zruuyate/ suutraluptatvaadyathazabdasyaadau lopena kriyate/ tadaanyasaamaanyalakSaNaM labhyate/ tadabhaavaanna muulasuutrasyaaprakaaza iti chando bhaGgabhayaadvaa narapatipathitamityalam prasaGgena etadevaatropayujyate/ adhikRtasamasta vastusaMsuucakatvaamuulasuutramiti siddham saaMprataM/ pratyavayavadoSaniraakaraNaM kriyate pazutvazabdena guNacalanaadravyajaatidharmaadayo naabhidhiiyata ityavagantavyameva/ tarhi kimanenocyate/ tanukaraNabhuvanakaaraNamanaa dimalo^abhidhiiyate/ nanu parabaaNavastanukaraNakaaraNaani pramaaNenaavadhaaritaani tanukaraNakaaraNamamala ityu zrutapuurvaM camanacalamala sadbhaave pramaaNaM
Image-P.43
vidyate/ tasmaacchuunyamidamabhidhaanamiti/ ucyate/ bhotkRtve kaaryeNaanumiiyamaanatvaadanupalambho siddhaH/ anyat paramaaNulakSaNaM kaaraNaM vaa vastiravayavaM vaa na taavat saavayavadhaaryatve naabhyupagamyamaanatvaadatha nikhayaM paramaaNulakSaNaM kaaraNamabhyupagamyate/ na niravayavebhyaH saavayavani bhuvanaani kaaryamutpattumarhatiiti kaaryasyaavayavatvena haSTatvaattasmaanniravayavaanna karaNaadbhavatiiti/ male^api samaanamiti cet naanyathaa kaaryakaaraNabhaavasyaabhyupagamyamaanatvaadyathaa praagavidyamaanaM kaaryaM puurva bhaavinamakaaraNaabhavati/ na tathaasmaddarSane^a bhyupagamyate/ yathaanyathaa kaaryakaaraNabhaavastathottaratra pratipaadayiSyaamaH/ ito^api guNacalanadravyajaatidravyaruupataa na pazutvasya malo jJaanaM pazutvamityataiH paryaayazabdairabhidhiiyamaanatvaattasmaat pazutva zabdena malo^abhidhiiyata iti siddham/ pazuraatmaanaM na mutkaatmaa, tatra pazutvaM naastiityutkam/ na bhuutapuurvagatyaa pratipaadyamaanatvaapuurvaM tasya pazutbamavasthitamiti kRtvaa mutkaa pazuzabdenocyante/
Image-P.44
trividhotyaatmaa pazuzabdenaava ruddha iti/ naaSyaaptistasya/ paazayantiiti paazaaH/ mala karmakalaadayaH nanu muurtaanaameva bandhakatvaa naamuurtaanaamiti naanaantaacchabdaadayo viSayo aamuurtaa bandhakaazcetyanekaa mantaanyat bandhakatvaanaam sukhaduHkhabodhakatvaM malakarmakalaadinaameva vidyata iti utpatti sthiti tirobhaavaanugraheridaM jagat paatiiti patizzivabhaTTarako naanyat saMsaaraparvagayoH karaNamityuttaratra prapaJcayiSyaamaH/ jJaanaM yadaavabodhasvaruupaM tadaabhaavasaadhanaparigrahaH yadaa zaastraruupaM tadaa karNakaarakaparigrahaH ubhayathaapyadoSaH/ vicaara zabdenaapi pramaaNamabhidhiiyate/ na tvazrutaparikalpano vicaarasya pramaaNamuulatvaat pramaaNa muulo^ayaM vicaarastadabhidhaanaat pramaaNamapyabhi hitam/ bhavatiiti jJaanakriyaacaryaayogaanaaM zabdaarthaabhidhaayakatvaat viziSTaa ityutkam/ ke te padaarthaaH kri kiyanta ityutkeH pazupaazapatijJaanovadhaayaa paJcaiva kasmaacchatkipadaarthasya patipadaarthaantadaa vyatiritkazzatipadaarthastadaa SaDeva padaarthaaH na karmapadaartho^antaram paazavade-
Image-P.45
naavarodhaat satvaat paazaazceti vigrahaazrayaNaadeSaaM vaizeSikaM lakSaNaM pratipadaarthaM varNayanto vyaakhyaasyaamaH tasmaat pratyavayavadoSaasaM bhavaanmuulasuutramidam/ anye punaraacaaryaaH padaarthaa dyotamasphuTamityetanmuulasuutraM varNayanti/ kathaM padaarthagrahaNo na sakalapadaarthassaMsuucitaastadaadhaaratvaacca paadaanaaM grahaNaM bhavati/ nanu kiM kvacidaadheyagraNaM naamaadhaarasya grahaNaM haSTam haSTamiti dhruvam/ yathaa ghRtamaanayetyutke naadhaaramantareNa ghRtasyaa nayana kriyopapadyeta svaazrayeNaaniiyate evaM padaarthaaH padaadhikaraNaa iti tasmaadidameva muulasuutra nyaayyamuttaraMtvabhidhaayakamiti naanavabodhaanna bhavataammuulaprasuutraaNaaM lakSaNaH vyajJaayi/ kathamarthaavadhaaraNe jaate satyuttaratravyavahaaraniruupaNaM kriyate/ padisvaruupeNa pazvaadayo naavadhaaritaaH syuuH kathaM tatra padaarthavyavahaaraH pravartate/ anyat padaM naama padaarthaaH te pazvaadayoH na hiSmaadaya iti kathaM jJaayate/ vizeSanirdezaaditi cennaanniyamaprasaGgadyaadivizeSanirdezaat pazvaadipadaarthaanaamuttarasuutre grahaNaM
Image-P.46
tadaa somaM haramityetadapi muulasuutrii syaanniyamahetora bhaavaanna ca tena padena kiJcadapi suucitam/ tasmaat pazvaadaavarthe siddheH pazcaat padaarthavyavahaareNa padaarthaasiddho pazvaadi vyavahaara iti anyadarthallabdhatvaadyanabhidhaanan/ paadaanaaM tadaa na kiJcidapi lartavyam/ arthaat sarvameva labhyat iti padaarthodyotakamapi na vatkavyametaavateva vatkavyam/ hanumadhvaadarthaat samastaM labhyata iti anyat yutkavirodha sca praapnoti/ caturvidhapravRttizaastre bhyupapataa saa tena prakaareNa nivartata ityuddezo lakSaNam pratiikSaa ca naamadheyena ca padaarthaabhidhaanamaatra uddeSTasya lakSaNaadiini pravartanta iti/ alamatiprasaGgana sakalatantraarthasuucakatvaat idameva muulasuutramiti vyaakhyaataM muulasuutram/ nanvabhidhaanamaatreNaiva te pazvaadayaH padaarthaazvoddiSTaaH/ na ca teSaamitaretaraakaaravyavacchedakaM lakSaNamutkam/ tadasaMbhavaannateSaaM naanatvopapattirityucyate/ syaadetadevaM yadi teSaaM pazvaadiinaaM padaarthaanaaM bhedakaM lakSaNaM naasti tattenaavasiiyate/ vibhinnaaH
Image-P.47
pazvaadayaH padaarthaa iti//
garuDa uvaaca --
yadyovaM sa pazustaavat kiihazo badhyate katham/
mucyate kathamaakhyaa hi sandehavinivRttaye//
yadyevaM sakalapadaarthaadi bhuutaH padaarthastasvaiva taavat aadau lakSaNaM vaacyamiti/ kasmaat tanmuulatvaacchaastraM pravRttestaduddizya zaastrasya pravRtti stadupakaarakatvaat pazaadiinaamuddezaa ata eva sa pazuraadaaveva vicaaryate kiihaza iti kiM svaruupaananupapanno^ayaM prapannaH pazuraatmetyutke naanyasyapraznasyaavakaazaH kiihaza iti naacaaryavipratipattereke taavat bruvate/ dehendriyabuddhisaGghaatamaatra evaatmaa anye punaranaaptaagamavipralabdhabuddhayaH/ buddhisantaanaruupaapaanuruupakarSaNikaM iti nityaanityo vyaapakaH zuddho zuddha ityanye manyante dehendriya buddhisaGghaatavyatiritka akSaNikaH svakRta karma phalopabhotketyapare evamanekaacaaryapratipattau jJaayate kiihazoddhaa vaatmetyupapadyate prazna iti tadyaniihazastarhi
Image-P.48
kathaM badhayate/ bandhopyanenaiva prakaareNa budhyate tadabhave kathamucyata iti anikavipratipattayastadupapattau saMzaya evaM bhavato yassandehastasya vinivRttiratasyaiva vinivRttisandehavinivRttaye sandehavinivRtyarthamaakhyaahi kathayetyetat kriyaapaadam/ athavaa svaruupavijJaanecchuridamaaha/ yadyevaM he bhagavan sa pazustaavat kiihazaH kiMsvaruupa ityarthaH/ sa tvayaa trividhaMvohiSTaM karthaM kena prakaareNa baddhya kathaM kalaadibhissaha sambadhyata ityarthaH/ kathaM ca mucyata iti kena prakaareNaasya bandhanaapagamo bhavatiityetat samastamaakhyaahi pratipaadayetyarthaH/ kimarthaM sandeha vinivRttaye sandehazcaagama vipratipattito naanumaanapratyakSa viSaye bhavatiiti evaM garutmato vacassaamaakarNya pazupaadaarthasya bhedapratipaadanaarthaM bhagavaanaaha-
pazurnityohyamuurtojJa niSkriyo nirguNoprabhuH/
vyaapii maayodaraantastho bhogopaayavicintakaH//
nanu triprakaaraH pazuzcoddiSTaH kasya pazo-
Image-P.49
pazoridaM lakSaNamiti vatkavya syaapi lakSaNametaditi kathaM pazupadaarthaH paazaadiruupo na bhavati/ pazutvaadi sambandhaat pazutvamasya jJaanaaghaaraka mastiiti pazurna patyadiinaaM pazutvena saha sambandho^astiiti vyatirekaH/ nanu kathamayaMpazutvaadhikaraNa iti yadi nityatvaat pazustadaa paramaaNuunaaM pazuruupataa syaadathaamuurtatvaat pazvanaraazena vyabhicaaraannityatve satyamuurtatvamaakaazasyaapi vidyate/ tadartha nirguNatve sati zabdasaMkhyaafuNairyutkamaakaazaM punarapi maayaatatvena vyabhicaaraH/ nityatvaanmuurtatvaannirguNatvaadidharmayogii tvaM maayaatatvasyaapi tadartha vyaapii/ nanu pralayakole sarvamidaM vizeSaNaM vidyate/ tadvyavacchedaarthaM jJa iti vizeSaNamidaM zuddhaatmano lakSaNam/ nanu sakalaprasaGgana prasaGgastasyaaM prabhutve sati bhogopaaya vicintakatvaadata evaasau kiJcijjhazariiradiyogitvaannirguNakriyaajJatve sati maayodaraantasthatvavat pralayaakalazcaanena lakSaNena bhidyaata iti ataevaacaaryaayogavibhaagena suutratrayamidaM pratipaadayanti/
Image-P.50
zaivahaSTavastusthityaa punaretaavadevopayujyate/ te malakarmakalaadyadhikaaramutkatvaanmutkastannakaraNavittapravRttitvaadaharmukhakaalaM yaavat/ na jaanaatiityajJaH pralayakaalakarmakalaadikaaryabandhitvaat sakala iti athavaa sa pazupralayaH kaalaH kiihaza ityutko tasya lakSaNa pratipaadanaarthamidamaaha/ pazurnityo muurta iti pazutvaM caitanyaavaarakamastiiti pazuH nityo vastutve satyakaaraNa vastutvaadasarvadravyapariNaamamuurtistadyogaadravyamuurtaM tasyaajJaa pratiSedhaH kriyate, na muurtaH kaalenaativaacakuNThitatvaat yaavatkaalamahaM mukhaM na kiJcit jaanaatiityajJaH upaayaasaMbhavaattenaiva pazutvenaavaruddhazatkitvaanna kriya satvarajastamaaMsi guNaa na bhogakaraNaani yathaa sakalaatmanastasya bhogadaatRtvena na santiiti nirguNa/ prabhutvaM sakalakaarakavazitvamaizvaryaM tasya naastiityaprabhuH/ paramahatpariNaamasanbandhitvaavdyaaapii malaavRtatvaanna vyaapaka iti cennaanekaantaannaanyatra baadhyavaarakaabhaavo na tadRvyaapatvaM yathaa ghaTasyaavRtaazcaayamaatmaa malena tenaasyavyaa pakatvaM
Image-P.51
na vidyata iti naanekaantaannahi caTasya malasatbhaavet sati vistaaraayaamau vinazyeteti zauklayameva vaapaiti virodhaH/ anyadyena yasya vizedhaH sa tenaadriyate na parimaaNaM kasmaat sakalaavasthaa svacalitaruupatvaanmalasanniruddhopi vyaapii maayodaraantasthaH/ maayayaa udaraM maayodaraM maayaodaraM maayaajagadyonistasyaa udaraM kalaadikaarya ca tarta sthito maayaakauDhiikRta ityarthaH maayodaraM svayameva pratipaada yiSyati/ devaH bhogopaayavicintakaH jJaanazuunyakatvaat kathaM vicintakamiti cennopacaaraavdicintaka iva vicintakaH upacaareNaayaM prayoga iti/ athavaa saMbhaavi samastavidharmapratipaadako^ayaM ye yathaa saMbhavadharmaaste tathocyata zityadoSaH/ sarvathaa taavadevaM bhuuto yaH pralayaH kalassa iti svaruupavizeSaNa paraaNyetaaniti sa kathaM badhyata iti cet ananyazuddhisambandhaat yasya naanyazuddhisambandhastasyaa zuddhasyasambandhaM samaayaati/ zivaa kalaa tasyeti pralayaakalastasya kiM viziSTasya kimanena darzayati malasambandhe sati
Image-P.52
kalaadayo^abhisambandhyante naanyatheti/ evaM viziSTasya sambandhaM pratisamaayaati sadyagaayaati/ saa kalaanaamantatvam/ nanvacetanaa sauva kalaa kathaM svaatantryeNa sambadhyate caacetanaM svaatantryeNa pravartamaanaM haSTamityucyate/ na svataH kasmaattarhi zivaadetadutkaM bhavati/ zivena nimittabhuutena preritaasau kalaa tasyaazuddhasya sambandhamupayaati na svatazcaacetanatvaaditi na tvaabhivyatkaasau kalaa sambadhyate/ anabhivyatkaa yadi taavadabhivyatkaa samabadhyate/ tadaa tasyaabhivyatkikaaraNaM vaacyamasmaat saabhivyatketi na ca kaaraNaabhidhaanamatra vidyate/ te taavadabhivyatkistasyaa nopapadyate/ athanabhi vyatkaa sati sambadhyate tadayutkam/ zakyavasthaayaaH sarvadaavasthaanaadyaasau tatvabhaavabhuutaanaaM zakyavasthaa saa pralayaakale sadaivaayasthitaa yatotastasyazzuddhasya sambandhaM prati samaayaati zivaat kalaa iti na vatkavyam/ taanenaivotkatvaadanenaiva padenaabhivyaJjakaM kaaraNamukaaraNamuktaM kathaM zivaat nimittaadviziSTakalaaliGgatamaayaa tu sambandhaadyabhivyatkaa satii saa kalaa tasya
Image-P.53
sambandhamupayaati tayodbalitacaitanyaHbhogaan bhoktuM zakloti tayaa kalayaa upodbalitamabhivyaJjitaM caitanyaM yasyaasau tayodbalitacaitanyaH caitanyaM jJaanakriyaakartRtvasaamarthyaM kalaa vyanakti/ evaM ca sthite yaduktaM kalaa naastityasphuTaM vacanaM tadbhaave prabodhakriyaa nopapadyate/ suSuptatvaat pramuditasambandhasya ca bhaavaprasaGgaayadi kalaadyupodbalita saamarthya syaat pradhaanena saha sambandha kathaM pradhaanaM sambadhyaaNoryaH pradhaaniiko bandhaH sa ca suukSmabandhe sati bhavitumarhatiiti kathamapagamyata iti cedasmaat puGkriyaamaataH pradhaanopazktapassannatadaa badhyate/ na ca tayonnimittamantareNa sambandho bhavitumarhatiiti/ asti caayaM pradhaanabandhastena kimavagamyate/ suukSmenaanyena bhavitavyaM vaa sokSakSaavat tadaa yathaa kaSaayenotaM vaa saMraagaH baahyarogeNa rajyate/ evamasaavaatmaa anaadivaasanaavaasitaH kalaadi kuJcukaacchaaditassan baahyaiH prakRtiguNairabhibhuuyata iti nanmuurtimaatreNeti cet kimutkirapramaaNamutkizabdenehaagamanalakSaNaM
Image-P.54
pramaaNamibhidhiiyate/ tenaayagataM yadyanavagataM svaat tadaa svargottaraaH kukhaH asvarasa ityevamarthaanaamabhaavaprasaGgaH/ kathamaagamasyaapramaaNyaM tasmaat kriyaalakSaNaM saamarthyaM kalaa vyanakti/ jJaanaruupaM punarvidyetyanyabhoyasaamarthakaabhavyaJjakatve vidyaadipaazakathanaM vaiyarthyaM syaadata evaaha vidyaakhyaapita upalambhito darzito gocaro^asau vidyaakhyaapita gocaraH/ gocaro viSayazabdaadi sukhaduHkhaadayazcetivivecakatvaadvidyetyucyate/ tadaa vudyaazabdena buddhinevoktaa bhavati/ yasmaat budhyavasitamarthaM puruSazcetayate/ etaduktaM bhavati buddhiruupeNa karaNena dyotitamarthajaataM puruSo jaanaatiiti na buddhyatiitatvaat puruSasya satvakaaryaa hi buddhiH satvaatiitazca puruSaH sa kathaM satvakaaryeNa saha sambadhyata iti vaktavyam yadyaagatyaatmaa sambadhyate/ tadayuktaM kartaa nirguNaH azuddo yasya kathamaagatyaabhisambadhyate/ abhilaaSabhaavaadatha buddhirgatvaa vivecayati/ tasyaa acetanatvaasvataH pravRttii na yuktaa/ na hyacetanaM svaatantryeNa pravartata ityanekathaa giitaM na ca pradhaanaM puMvyati
Image-P.55
rekeNaanyat preraNamabhyupagamyate na ca sambandhakaraNaamarthaM prakaazayatiiti tasmaadvidyaabhivyaJjitacaitanya sat samasta jaanaatiiti na kevalamanayorupodbalakatvaM raago^api raJjakatvena pravRttapuruSasya tu raagopi raJjakatvena kareNa pravRttasya puruSasya tu zabdo^avadhaaraNe raagasyaivaanandaahlaadaruupeNa raJjakatvenaanayoriti evaM kaJjukatritayaavabaddhasya ca pazcaat pradhaanaM tu kiM sambadhyata iti vaakya zeSaH/ kimekaM tatpradhaanaM sambadhyata iti tanna/ api tu guNaatmaa etaduktaM bhavati/ pradhaanaM sambadhyamaanaM guNabuddhyaadikaaryeNa saha sambudhyate/ ata eva buddhyaadi kaaraNaaniikasmbandhaat budhyate puzuH pazuraatmaa sakalaM budhyate/ jaanaati tasmaat sambandhaat/ keSaamasau sambandhaH yasmaat budyata iti buddhaadi kaaraNaaniikasambandhaat buddhiraadau eSaaM kaaraNaanaaM taani kaaraNaani ca buddhyaadiini ca taani karaNaani ca buddhyaadiini karaNaani teSaamaniikassamuuhaM karaNaaniityagrahaNaat kaaryaM dazadhaa gRhiitaM bhavati/ yasmaanna karaNaani kaaryamanadhiSThaaya vyapriyante
Image-P.56
kasmaadavibhutvaat karaNaani kaaryamanadhiSThaayaa na ceSTanta ityuktam/ aacaaryaiH tatrakaaryaM paJca tanmaatraaNi tanmaatrakaaryaaNi paJca mahaabhuutaani kimanenoktaM bhavati/ kalaa diikSityantaanaaM parigrahaH kRto bhavatiiti buddhyaadi karaNaani kena saha sambandho buddhyaadi karaNaani karakaraNanibandhastasmaat budhyate/ sukhaduHkhe jaanaatiityayamarthaH naanaaniyatikaalau kasmaat punastaavadavasarenoktaaviti anabhidhaane vaa prayojanaM vaacyamiti na tatra pratipatyupaayasaMbhaavaanniyaamakatvena dharmeNaanumiiyate/ niyatiH kaalo^api kalanaadi sambandhe sati niyamyaniyaamakabhaavo bhaavatyasati na bhavatasmaasmaa pravRtyaGgaanyatatvaanyabhidhaayatayessaamprataM pratipaadanamiti utpattikramopakSayaa punastatraiva niyamyata iti tato niyatisaMzleSaat svaarjite viniyamyate/ tataH pazcaat niyamyate/ tena niyatisaMzleSaanniyateH zleSoniyatizleSaH saMzleSazabdena sambandhasya viziSTa zabdataaM darzayati/ na sambandhamaatra niyaamakam/ tasmaat niyatisaMzleSaat svaarjite svayamaarjite svaya
Image-P.57
maarjitya yattat svaarjitaavasmin svaarjite karmaNi vizeSeNaapi niyamyate/ etaduktaM bhavati nyuunamadhikaM svakarmaphalaM dezaantare kaalaantare anyatra vaa payasyupabhoktaM yaasya dadaati saa niyatiriti purastaaduktaM tadiha na smartavyam/ nanu kaalaH tarta kiM kazetiityaaha kaalopi kaalasaMkhyaa na kaaryaat kRtavimohakaH na kevalametaani tatvaani kaalopi kaalasaMkhyaanaaM tuTilvanimeSakaaSThaakalaadikaM kaalasya kaaryam/ kaalasaMkhyaanameva kaaryaM kalasaMkhyaanameva kaaryaM kalaasaMkhyaa na kaaryaM tadevaatmakamaazcaryajanakaM yato baalastadanu yuvaa yuvaapi naavayavakaalavazaat sa eva jaraavaanna tasyaannatastidirthaMbhuutenaadbhutena kaaryeNaasau kaalau mohaka vividhaprakaareNa mohakaH sakalajantuunaaM vimohakaH vividhaprakaraNe mohakaH/ sakalajantuunaaM vimohakaM athavaa kaalava zaadyuvati zariiraadi ramaNiiyataamaasaadamayati/ tatazca mohamaatmanaamaatanoti kaalo^api kaalasaMkhyaane bhavettattanusaMga iti kvacit paaThaH/ tadidaM sakalaM tasya tanustattanuH tanuzzariiraM
Image-P.58
tasmin saGgassambandhaH ityarthaH kaH kaalo bhavet kathaM kaalasaMkhyaane tuTyaadike kartavya sati sambandhaH satuTyaadibhissatataM puMzariiraM sakalayatiityarthaH idaM caanayoH pratipattiHsthaanamiti na tu puurvametadayuktam/ kaalasadbhaave pramaaNaabhaavaat praak pramaaNaavadhaaritasyaarthasya kaaryotpaadakatvaanavadhaaritasya anavadhaaritasyaarthasya kaaraNatvaabhyupagame kaalenaitatkRtaM nakharaviSaaNeneti nizcetuM zakyate/ pramaaNaabhaavasyobhayatra samaanatvaaditi tasmaat kaalo naastiiti tadayuktam/ pratyakSeNaiva pramaaNena taavatkaalo^avagamyate/ kathamadhunotpanna saamprataM puurvamutpannamaasiidevaM kaalacizeSitaM bhaavaanaaM svaruupamupalabhyate/ tasya ca vizeSakatvaM puurvaavadhaaritasyaiva kathaM yato naatigRhiitabuddhirupajaayate/ anavadhaaritasya ca vizeSatvaabhyupagame daNDaaderapigrahraNakalpanaa na kartavyaa athavaagataM sadvizeSaNaM bhavati/ yadyevamanena nyaayena kaalavyaapi pratyakSataa na kenaapi rivaaryate/ athavaanumaanenaanumiiyata iti tadasadyupagadaadi pratyayaaH
Image-P.59
kriyamaaNavaH/ satvaalambanaassantaH kaaryatvaatkaaraNamanumaapayati navaiSaamaatmaadyeva kaaraNaM kasmaat paraavarkhyatikarapratyayaanaamanutpattiprasaGgaattasmaadyatranimittaM kalaa ityanumaanenaapyanumiiyate ito^api vidyate tuTyaadibhiddharmairavasiiyamaanatvaadyathaa tuTilavakalaakaSThaadibhikhasiiyate tathaa zaastre visteraNa draSTavyaH/ evaM zeSapramaaNaavaseyatvaat anupalambho siddha iti evaM tatvakaalaabandhastatvaanyeva kalaaH kalayantiiti kalaaH puruSaM bhogasamaanabhuutani kalayanti yatastataH kalaazabdavaacyaani kalayantiiti kimuktaM bhavatiiti bhogeSu bhojayantiityarthaH/ taabhirbalastatvakalaabandhaH sa kiJcijjhaH bhavatiiti vaakyazeSaH/ kiJcit jJaanaatiiti kiJcijJaH asyaayamarthaH/ viSayasaMsaktimaatmaadhaaro na samastajJaanaadhaara kimarthamiti cedyato dehasaMyuktaH dehaSaT koziko na maatraH tena saMyuktaH saMbandha ityarthaH ata eva maayaab;ogaM pariSvaktaH maayayaaniSpaaditaa bhogaa maayaa bhogaa teSu samantaadabhiSvaktaH maayaabhogapariSvaktaH maayaaM cottaratra pratipadaapiSyaamaH
Image-P.60
bhogo^api sukhaduHkhaadapi vedanaayaa zariiramantareNa na bhavatiiti vaakyazeSaH/ kimuktaM bhavati bhogaannazakto^ati parityaktaM kasmaadyataH sahajaavRtaH sahajena malena aavRtaH avratiitotiiva pracchaadita sahaja iti malaparyaaya naavaM vyutpattizabdo^arthaa bhaavaat yatassahajaavRtostanmayo yatastata sukhaadikaM kRtsnaM bhuGkte ka aatmaa kaM bhogaM kimaadikaM sukhaadi suduHkha mohakSaNaM kiimapirimitaM kRtsnaM nikhazeSaM kasmaat svakarmata svavaakaayamano vyaapaareNa yajjanitaM karma tasmaatkarmatassarvamidasvakaadikaM phalaM bhutkamityarthaH evamanantaroktanyaayena saha pralayaatmaa maayaatmakairbandhairbadhyata iti maayaatmakaM bandhasyopasaMhaaraparamidaM vyaakhyaana miti yadyovaM kathaM tarhi mucyata iti muktasya kiM svaruupaM kiihazamuktiH kasmaat karaNaamucyata iti samastapraznaM niraakaraNaarthamaaha/ same karmaNi saJjaate kaalaantaravazaattataH/ tiivrazaktinipaatena guruto diikSito yadaa/ sarvajJassa zivo yadvat kiJcijjhatva vivarjitaH/
zakternipaatazzaktinipaataH tiivrazcaasau zakti-
Image-P.61
nipaatazca tiivrazaaktinipaataH/ athavaa tiivraacaasau zaktizca tiivrazaktiH tiivra saMsaaroddharaNakSamaa paramezvariizaktiH satatoditaruupaa tasyaa nipaato anugraahakatvena puruSaM pratipravRtti etadabhihitaM bhavati puruSeNa sahayo yamanugraahakalakSaNasambandhazaktinipata ityucyate/ sa ca kaaryatvaannamittamantareNa bhavatiitumarhatiiti kaaryaM ca tasya kadaacit kRtvaattasmaatkaaraNamabhidheyamiti aaha/ na nimittaabhidhaanamubhayoH na taavannipaatassambandhaH saMyogasamavaayo vaa na taavatsaMyogalakSaNassambandhaH kasmaatpuzaktyo vyaapakatvaa spraptipuurvikaa praaptirvidyate tasmaattayorna saM yogalakSaNasambandhaH atha samaa yastadasaktasya nityatvaat kaaraNaabhidhaanamanarthakaM nityasamavaayi naama samavaayastasyaakaaryatvaat kaaraNaniruupakamanarthamiti na ca tat dutpatyaadayassambandhaazcaatropapadyante teSaaM puGzaktivyaapikatvaa na caasambandhasya pravRttihetutvaM tasmaannipaatazabdasyaartho vaacya iti naanyathaa sambandhaabhyupagamatvaat puGzaktyorna saMyogo na samavaayaH apitvanugraahyaanugraahaka-
Image-P.62
lakSaNasambandhaH svaamibhRtyavat yathaa prabhuH kasyacit bhRtyasya yogyataaM haSTvaa phalaM dadaati tathaasau paaramezvarii zaktiranugraahyaaNuyogyataaM haSTvaa saMviziSTaM jJaanaM janayati patitetyucyate/ yo^asau punaryagyataa saa kasyacitcca bhavati kaaraNavazaanna sarveSaaM tayopalakSyamaanatvaamupacaareNa kaaryamityucyate tasmaattasya nimittaM vaacyamityata aaha/ {{same karmaNi saJjaate kaalaantaravazaattataH}}/ asyaayamarthaH tasya zaktinipaatasya karmasamatvaM kaaraNaM bhujyamaane viziSTe karmaNi same samyak jJaate saJjaate sati tenaaliGgito^ayaM kaalassakaalaH kaalaantaramityucyate tasya vazaH kaalaantaravazaH saamarthyaM kimuktaM bhavati karmasamatvaaliGgita kaalavizeSasaamarthya karmasamataanantaraM zakti nipaato bhavati/ karmasamatvamuttaratra pratipaadayiSyaamaH/ tasmaacchaktinipaataat kimabhavatesya tannipaataat kSaratyasyamalasaMsaarakaaraNakSiiNe tasmin jijJaasi jigamiSe bhavatastato gurukulaanveSaNam dezikaavasthaat bhavato diikSaamaasaadayati tatoguruto diikSitassarvajJasa kimi zivo yadvatyasmin
Image-P.63
kaale sa diikSito bhavati tadaa samastavidhvaMsaadudbhuutaja nijasallocanazaktiM sarvaM pazyatiiti sarvajJaH nanu guruto diikSintarakiM tasya sarvajJatvaguNaavirbhaavo bhavati/ netyucyate/ kiMtarhi kiJcijjJatvavivarjito yadaa bhavati tadaasya sarvajJaataa syaadyaapadasya zariiramaaste taavat kiJcijjJataa naapaiti kasmaat praarabdhakarmaavasthaanaat tasya prakSayaaddehapaato bhavati dehapaataacchivatvavyakti saMpuurNassaMsaari na punastadaazivatvajJaanakriyaalakSaNasya vyaktiravirbhaavastayaa saMpuurNazzivatvavyaktisaMpuurNaH tatazcaanaadya zuddhizuddhitvaannissaMsaaramaapnoti/ kasmaat saMsaarakaaraNasaMbhavaat tadaa tasmin kaale na punarayaM zuddhaH saMsaariibhavatiityarthaH/ saaMprataM muktaatmavyaakhyaanopasaMhaaraarthamidamaaha/ evaM kramaadvibandhassan mucyate kramayogataH/ evamanantaroktena nyaayena kramaadvizeSeNa bandhaH samucyate kramayogataH krameNa paripaaTyaa yoga kramayogazzaktipaataadi kramastadyogaM statsambandhastasmaat kramayogataa mucyata ityathavaa evaM kramaat sRSTikrameNa dvaabhyaaM bandhaabhyaaM
Image-P.64
vatmassan kimanenaiva sRSTikrameNa mucyata iti tannamucyate kramayogataH/ etaduktaM bhavati, sRSTikrameNa nnibadhyate/ saMhaarakrameNa mucyata iti/ idaaniiM samastaatmavyaakhyaanopasaMhaaraM karoti/
kevalassakalazzuddhastryavasthaM puruza smRtaH/ 23
kevalapralayaakalassakassaMsaari zuddhonmuktaatmaa ekastisrovasthaa yasya sastryavasthaH kaH puruSa aatmaa smRtaH kavitvazaastre tantravedibhiranantaadibhirgurubhirityarthaH/ nanu jJaanavibhaago dezasuutreaM kasmaat samavasthaavasthaana dhaataa tatparaJcaavasthaa/ puruzasyaivocyate/ sakalassuukSmabhedastu pralayaakala eva hi/ vijJaanakevalzzuddhaH paJcaavasthaH pumaan smRtaH// asyaayamarthaH malakarmakalaadyaavadudbhuutabhuutaa babandhaH kalo malarkmakalaadyaavanasuukSmaavabandhaH suukSmadehaH malakarmayuktaH pralayaakalaH malayukto vijJaanakalasmastabandhavinirmukto nirmala iti/ ata eva nirmukto nirmala iti/ etaasvavasthaasvasthitaH pratipaadita aacaaryaiste ca pramaaNamatha manuSe kevalakevalamalayogino naivavidyata iti tadasadaagamena pratiiyamaanatvaat anya-
Image-P.65
tantreSu ye muktaa dharmaadharmakSayaantaraaste rudraaNavaptoktaa guNatrayavivarjitaaH asyaayamarthaH karmapradhaanabandhavinirmuktaaH ye^anyatantrasaMsiddhaaste zaiverudraaNaava/ rudraaNaavaH proktaaH kasmaanmuktaaNavo na bhavati/ sahajabandhanaavasthaanaadetaduktaM bhavati sahajena malena vaa ruddhaa ye rudraaNavaste vijJaanakevali nazcocyante/ na pralayaakalaadanekabandhatvaaditi ata eva niradhikaraNe naanu graheNaanugRhyanta iti pralayaakalaada yastrabha yathaa kvacit saadhikaraNaa niradhikaraNaazcaiveti ite^api kevalino pyavasiiyante/ malasyaamitazaktestu malanaathena taa svayam/ vidaaryazaktizuulena tattejastvaSTadhaa kRtam// etadabhihitaM bhavati/ malakevalinaa mamalaM vidaarya bhagavataa svazaktyaa ata evaanantaadyaSTa bhedena saMsthaapitamataste^atra malaavRtaaH atasta eva vidyaadidyezvarapada bhaajana iti tasmaat tadvijJaanakevalinaaM sadbhaavaat nyuunamidaM vibhaagoddezasuutramiti atrocyate/ yattaavaduktamamalakarma kalaadyaavati suukSamaavabandhaH suukSmadeha ityevametat kintu saa pRthagavasthaana bhavanti
Image-P.66
tasmaat pralayaakale^antarbhaava tatvabhavabhuvanaanaaM dharmadvayamiha paThyate/ zaktiruupaM vyaktiruupaM ca pralaye zaktiruupaM saiva zaktyavasthaa pralaya ityucyate/ na caasmaddarzanetyatabhaavaruupaH pralayaH/ kasmaattatkaaryaM tattethoktaretra pratipaadayiSyaamaH/ tasmaat kalaa tuTissaMsthetyavasare suukSmadeha iti kimuktam bhavati bhogopalabdhi viziSTaadhiSThaanuruupo na bhavatiityarthaH/ zaktiruupatayaa punassamastaanaantatva bhaavabhuvanaanaamavasthaanamabhyupagamyata iti/ evam iyamasaaveva paramezvarasya suukSmadehavipakSaabhipretaavyaktyavasthaa punavaryaakhyaataiva tasyaazuddhasya sambandhaH samayaatiityanena nyaayena na tasmaat pRthagavasthaanaM bhavatiiti kevalamalayogino^api naiva vidyante/ natuktaM tatsatvaavedakaM pramaaNamiti/ na suutraarthaaparijJaanaannaanena suutreNa vijJaanakevalinaH pratipadyate/ kitvanya evaartho^asyasuusya yadanyatantraM saaMkhyaadi tantraraktarudraaNava iti paaThaH kathaM saaMkhyadarzane guNapuruSaantaradarznaanmuktirabhyupagamyate taccaguNapuruSaantaradarzanaM budhyaddharmaaprakSaayaat guNatrayo viramaacca bhavati/
Image-P.67
kiM te muktaaNava ityetat/ na kiM tarhi te tatra tu rudraaNavaH ptroktaaste caatmaanazcaatra na zaive rudraaNavo malakalaadi yuktatvaaditi yathaa malaadiyogitvaM tathaa pratipaaditam/ madhamastaattanna prasmartabhyaH masmatpriityaanyathaanyatantrazabdena kevalaM paJcaarthatantraanyabhidhiiyate/ teSu evamuktaa vijJaana kevalaa iti etat kathaM vetsi/ tad budhye vyaavRttizravaNaaditi cenna kalaadibandhopapatteH na karmavyaavRttau kalaadiinaa vyaavRttiH kasmaat kalaadiinaaM karmaakaaryatvaanmalakaaryaM hi kalaadayo na karmakaaryaa yadi punaH karmakaaryatvaM kalaadiinaaM syaattadaa susthitaM tarhi malaastitvaM kalaadikaaryeNaivaMmalovasiiyate/ kathaM male sati bhavantyetaaH bhoktRtvaM ca na kevalaM tasyaazuddhasya sambandhaa samaayaati zivaat kalaa/ ityuktizravaNaattasmaanmalakevalina ityetanna vaktavyam/ kalaadi paJcakopapatteH/ atha manyase kaalaadivyaavRttiraalabhyata iti/ yadi kalaadyabhaavo na bhavettadaa karmoparama eva na syaadasti ca teSaaM karmakSayaM tenaavasiiyate kalaadayo vyaavRtyaa iti yadyeva-
Image-P.68
manaadimalasyaapyarthaavyaavRttiH kasmaannaabhyupagacchasi/ nanvanaadimalamuktatvaatte muktaaNavo na rudraaNava iti naanekaantaadanekaantonantaadayonaadimalamuktaa rudraaNavazchedyanekaantaM anyat punarapi bhavantaM paryaanuyuJje^ahaM rudraaNuzabdavaacyatvaadvizeSo^anantaadayo adhikaaramalaavaruddhaastvetetvanaadimalayuktaa vizeSaheturiti bhaavinyarthe bhuutavadupacaara iti centaadi prasaGgaanyadyeva manantarameva teSaaM rudraaNutvaM bhaviSyatiiti kRtvaa teradraaNavo gaNyante pralayakevalino pyanugrahavazaadanantarameva rudraaNavo bhaviSyantiiti teSaamapi vijJaana kevalatva prasaGgaa asmadadRSTyaa tvanumaanaM zakyate/ vaktuumitthaM guNaviziSTaa rudraaNavonaadimalazuunyaa rudraaNuzabda vaacyatvaadanantaadivat ye tvanaadimalazuunyaa na bhavanti te rudraaNuzabdavaacyaa api na bhavanti yathaa pralayaakalaa kalaa iti vyatirekaH/ athanaadimalasambandhitvamevaabhyupagacchasi tdaanyamuuSaantaramaapaadyate/ malakevalinaH karmabandhenapi baddhaaH kathamanaadimalasambandhitvaM tasmaat
Image-P.69
karmabandhenaapi baddhaa iti yaSaaM punaranaadimalasambandhitvaM naasti teSaaM karmabandho^api na vidyate/ yathaa muktaaNunaamiti vyatirekaH malasyaamitasakterityetadapi suutraM rudraaNupapratipaadakamevamaayodhvaM zuddhavidyaathassanti kevalino paro ityasyaapi suutrasyaanyaanya evaarthayo rudraaNavo vidyaavidyezvara padabhaajaH zikhaNDii bhuvanavaasaste anena suutreNocyata iti/ kathamavagamyata iti ceduktitaH/ avyucchedaaya rudraaM kRtvaa zaktibalaanvitam/ niyuktipadai tasminyadhaakhye zikhaNDinam/ atha maayordhvaM taduurdhvaM puTaM tatra ye seMsthitaaste vijJaanakalaa iti tadayuktam/ maayaantarvyaktitvaat pralayaakaalaastena vijJaanakalaa iti kathama maayaayaazcaikatvaaccodhvayo vyavasthaa/ adharottara bhavena zaivena zuddhaazuddhaaruupatayaivetyalam vasthaa eva puruSo na paJcaavastha iti/ nanu siddhe d;armiNi vibhaaga vizeSalakSaNayoravataaraH/ sa evaatmaa naastidehendriya buddhisaGghatavyatiriktaH/ kasmaattadbhaavavedaka maanaanupapatteriti tannaasti pratyakSaanumaanaagamairupalabhyamaanatvaadavyabhicaaraadi-
Image-P.70
vizeSaNaviziSTaliGgazabdaadijanyamahamiti pratyakSaM tena taavadayamaatmaa gRhyate sukhaadivaditi zariretvayamaupacaarikohaMpratyayaH kasmaadahamiti pratyaagaatmanibhaavaadanyatra bhaavaacca yadya vayamahaMkaaraH zariiramabhidadhyaat ruupaadivatsvayamanyaizca prayujyate/ tasmaadahaMpratyayenaatmaa gRhyata iti anumaanenaatyanumiiyate/ darzanasparzanapratyayaavekaadhikaraNo kathaM pratisandhiiyamaanatvaannaanaakartRkaaNaaM bhinnaviSayaaNaaM pratyayaanaaM pratisandhaanaM na haSTam/ yathaa devadattayajJadattapratyayaanaamasti cedaM pratisandhaanaM yamahandraakSaJcakSuSaantaM spRzaamiiti yaJcaaprakSanta pazyamiiti ekaadhikaraNaavetau pratyayai pratisandhiiyate/ yo^asaavanusandhaataadendriyabuddhisaMghaata vyatirikta aatmeti tasmaart pazurevaMvidhaH proktaH kimanyatparipRcchasi pazuraatmaa evaMvidhaH evaMprakaaro dehendriyavyatiriktaH proktaH pratipaadita saamprataM kimanyat paripRcchasi kvacit paTalaparisamaapto vaakyaatmakasambandhaH pradarzanaH paraH/ paaThaH malinatvaaccittairmaakSaH kalpyate/ nirmalaa-
Image-P.71
cchivaa ccitiraatmaa tasya citeraatmaana malasaMbandho malinatvam/ tasmaanmalinatvaattasya mokSo bhavati tasmaat satatodita jJaanakriyaat bhavatassarvadaivaajjaatamalasmbandhaparkaannirmalacchivaat sakaazaanmokSaH zivasamaanaataavirbhaavaruupaa khyaapyate/ lathyate gurubhirnaanyatheti//
iti zriimadadhorazivaacaarya viracitaayaaM kiraNajJaanakaaNDaTiikaayaaM prathamaH paTalassamaaptaH//
Image-P.72
idaaniiM paTalaantaraaraambhe sambandho^abhidheya iti mucyate/ vaakyaatmakastaavaduktaeva paTalaatpaTalaantaraarambhapaaTa likaMssautraH pazupadaarthaanantaraM pazaazcoddiSTaastarta malavyaakhyaanamaarabhyate/ kathaM tanmuulatvaad bhavodadheH malamuulaa hi kaalaakaalajaalaadayo yatotastasyaasyaadaavupanyaasa iti tadammidaa bhaavaadaatmaniruupaNamasmin paTala iti kaNDagatassambandhaH/ jJaana kaaNDa evedaM vyaakhyaayata iti kvacit paTalaparisamaaptau vaakyaatmasambandhatvena zruuyate/ tatraayaM vyavahitasambandhaH sarvajJaa syaacchivo yadvat kiJcijJaatvaviceSTitaH kathaM kiJcijjJataa male sati bhavati sarvajJaatazzuunyatvena cobhayoH paaThayornaarthabhedorthaadhikyaabhaavaanna nanvayuktamidamubhayathaadoSaadaatmatvaabhisamabandhaadaatmatvaM zeve^api cidyate/ tadapavattau doSasyaat kathaM paJcaadaatmaa sarvajJazcetanatvaacchivavacchivo vaa kiJcidaatmatvaabhisambandhaat pazvaatmavat/ atha cetanatvaadvizeSo garuDaH {{yovaatmaalayaH proktaaH kiJcijjJassarvavicchivaH nimitta-
Image-P.73
manyorbruuhi zuddhaazuddhasvaruupayoH}} yo^asau pazvaatmaa tvayaa rpoktaH pratipaaditaH kiJcijJaH kiJcijjaanaatiiti kiJcijjJo malina ityarthaH/ zivastu sarvanirmalaH kilazabdoccakuzau draSTavyaH yadyevaM tarhi nimittamanayo bruuhi nimittaM karaNaM heturiti paryaayaaH bruuhi kathaya/ anayozzivaatmaanoH kiM viziSTayozzuddhaa zuddharuupayozzuddha caazuddhaM ca zuddhaazuddhe zuddhaazuddhe svaruupe yayoH tau zuddhaa zuddhasvaruupau atastayozzuddhaa zuddhasvapayornimittaM vaacyamityabhipraayaH/ asyaayamarthaH zivaatmanozcetanetvaadvizeSe^api zivo nirmalazcaatmaa samalazeSaheturvaktavyaH bhagavaanuvaaca-na baadhakopapatteryadi kiJcit saadharmyaat bhaavanaaM tadrupataasaadhyate/ tadaa prameyatvaat sarvaM nityaM sarva vaa nityaM praapnoti kasmaat prameyasyobhayatra sadbhaavaadathanaikaantikaadi doSaattasyaa gamakam/ yadyevaM cetanatvasaadhanamapi pratyakSaviruddhaanaikaantikaadi doSaasaaditatvaanna saadhyasaadhakamiti/ atha cetanatve samaane kiJcijjJastvekaanyassarvajJa ityatra kiM
Image-P.74
kaaraNamiti taduduSucyate/ anaadimalasambandhaat kiJcijjJnoNurmayoditaH/ anaadyevamalaM bandho^anaadimalasamabnabdhaH malasambandhayoranenamityatvaM darzayati/ nacaitanmantacyam/ sambandhino nityatve sambandhinasya nityatvam/ kasmaat vyabhicaa raat paramaaNvaakaazayornityatve^api samabandhasyaani ... darzanaat naapi samabandhitve samabandhino nityatvam/ tantupaTayorahaSTatvaaditi/ tazcobhayornatvaM darzayati/ tasmaadanaatimala sambandhaadasuraatmaa kiJcitjjJnonasarvajjJa uditaH uktaH/ maayaa iti pratyakSaM virodhaM dazeyati/ ata eva anaadimalamuktatvaat sarvajjJastena sazivaH yena kaaraNenaanaadi malamukto bhagavaaMstena kaaraNo naasau zivasarvajjJeti anyat kaaraNaniryypaNaM tadaarthavadbhavatiityaadi malatvaM niraasiddham/ yadaa yasmin kaale kaaryatva siddhaM bhavati nimittaM kalpyate tadaa tasmin kaale anyathedaM kaaryaM na bhavatiiti nimittaparikalpanaa kriyate/ yatastaabhyaamiihageva ruupaM zuddhazuddhamazuddhaM zivasya ruupamamalinatvaM pazossadaiva ha yathaarthatatparamaarthaH