श्रीरस्तु ।
भरतमुनिप्रणीतं
नाट्यशास्त्रम् ।
अष्टाविंशो ऽध्यायः ।(1)

आतोद्यविधिमिदानीं वक्ष्यामः ।(2)
[NZ]

3ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च । BhNZ_28_001ab
चतुर्विधं तु विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् ॥ BhNZ_28_001cd
[ABh]

अभिनवभारती -- अष्टाविंशोऽध्यायः ।
॥अतः परं गेयाधिकारः॥
मध्यमस्वरमुशन्ति यद्वशानादषट्कमुदितं श्रुतिक्रमात् ।
सोऽपि यद्विलसितं कलात्मकं तं नमामि शिशिरांशुमण्डलनम् ॥
आतोद्यानां विकल्पनमित्युक्तं पूर्वाध्यायसमाप्तौ, तेन सङ्गतिं कर्तुं षष्ठाध्यायपठितमपि श्लोकं पुनः पठति -- ततं चैवेत्यादि । ननूद्देशे(6-10)``सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गं च संग्रहः'' इत्युक्तम् । ततं च(ततांशो) नटानां रामादिविशेषरूपतया शङ्क्यमानानां तन्मयीभावप्रत्यूहभूताशयनिवारणाय `नाथो वनं विशति' इत्यादिना, तालांशोऽपि प्रयोगं सूत्रकल्पतया समीकुर्वन् स्वरं लयं च स्वप्रेक्षकहृदयं तत्रैवानुस्यूतं तिरोदधत्साम्यं च रागनिबन्धनं विदधद्रसं प्रति परममङ्गलम् । तत्र स्वरांशे ततसुषिस्योरुपयोगः । तौ हि स्वरस्य परमार्थं रक्तिलक्षणं वितरतः । गातॄणां हि वाक्यारुष्यादिदोषशतोपहतानां स्वरस्तन्त्रीवेणुस्वरेण सुस्वरतां नीयते, स्वभावत एव तन्माधुर्यात् । वाङ्माधुर्यं यावद्धीनं तदाहार्यं मधुरं निरोपितं माधुर्यमभ्यासादाहरेयुः । ततानुबद्धस्स्वरस्य न न्यूनाधिकभावाशङ्का काचित्, तत्र मूर्च्छितायां वीणायामशिक्षितेनाप्यभिहननेन स्वरत्त्वोपल्म्भः । नत्वेवं वंश इति ततातोद्यस्यैव प्राधान्यम् । अत एव वीणा शारीरिकी चैवाचार्यैर्निर्दिष्टा ``दारवी गात्रवीणा

[(मू)]

1. भ॰ पञ्चविंशः र॰ सप्तविंशः न॰ च॰ एकोनविंशः

2. ज॰ व्याख्यास्यामः

3. भ॰ ततः ...... नद्धः ...... धनः सुषिर एव च

[(व्या)]

[page 1]




[NZ]

ततं तन्त्रीकृतं1 ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् । BhNZ_28_002ab
2घनं तालस्तु विज्ञेयः सुषिरो3 वंश उच्यते ॥ BhNZ_28_002cd
[ABh]

च'' इति । तथा च प्रतिबिम्बं वीणेति व्यवहारः । इहापि पूर्वं वैणा एव स्वरा उद्दिश्यन्ते द्व्यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्चेति । गान्धर्वेऽपि(हि?) प्रयोक्तुः फलमिति तदनुसारेण शारीरप्राधान्यं फले दर्शितम् । गाने तु श्रोतृफलरक्तिप्रधानतेति गानस्य(गान्धर्व) उपकरणीकृतो मुनिना तालभागे तु घनावनद्धयोर्निर्वेशपदांशे ध्रुवाध्यायस्योपयोगः । न चैतद्गान्धर्वसाराभिष्यन्दत्वमनेन निर्मितम् । सामभ्यो गीतमिति हि पारम्पर्येण सामवेदोद्भूतं न ब्रह्मगीतप्रभवत्वाद्गीतस्य सामकरणत्वमुक्तम् । तेन प्रथमं जात्यादिलक्षणं निरूपितम् । अतस्ततातोद्यस्यैव प्रथमाभिधानं, स्वराणामिति तत्रैव स्वरलाभ इत्युक्तम् । तेषां तु पृथगुद्देशे प्रयोजनमन्तरायोपसंग्रहो नाम काक्वध्याय एषां पूर्वमुदितानामेव । किंच ॥
......ड्रूपमित्यातोद्यस्यैव स्वरूपं वाच्यमिति न कदाचिदसंगतिः । लक्षणान्वितमिति तदन्यस्य निरासादनुचितस्यापि वाद्यान्तरस्य तस्माल्लक्षणं न कृतमित्याह । यस्मादिदमेवं विज्ञेयं -- एतन्मध्य एव सर्वमन्तर्भवति, तदेतदङ्गत्वं किंचिद्याति, किंचित्पुनरन्यस्मिन् सति तदुपयोगि । तथाहि पाटादिपुष्करवाद्यस्यैवाङ्गादन्यत्र डोम्बीश्चाटुकादीनां नास्ति । अन्यन्नाट्योपयोगि मार्जनामार्गानुयातः स्वरवर्णसंबोधेनात्यन्तव्यञ्जकत्वायोगाज्ज्वालापट्टफलकवादादपे ...... ...... वमार्ज्यमयः सर्वं हि चतुर्विधस्येहैवोक्तस्य किंचिदंशमनुसरेदेतेत्प्रकृत्येभ्यो वेति मन्तव्यः ॥1॥
चातुर्विध्यं पूर्वोक्तमेव स्मारयति ततं तन्त्रीकृतमित्यादि । तन्त्रीणां (कृतं ततम्) चार्मबन्धत्वादवनद्धम् । मूर्तिकाठिन्येन घनं तदनुसारेण रसभावोपयोगि विशिष्टवर्णद्वारेण च नोपयुज्यत इति साम्यमात्रोपयोगित्वात्ताल इत्युक्तम् । घनं सुषिरमिति पाठे आतोद्यापेक्षं नपुंसकं, विशेषापेक्षया तल्लिङ्गेन केचित्पठन्ति ।
सुषिरस्य स्वरात्मकत्वेऽपि तदनन्तरं तस्यानभिधानमिति चेन्न, वीणाया एव स्वरभागे प्राधान्यात् । धातुवाद्यशेषशुष्कप्रकृतिकत्वाच्चावनद्धस्य तन्मानोपकारित्वाच्च घनस्य, वीणेव सुषिरस्य तत एवानुप्रवेशः । ततस्तु वंशः तत्र चतुर्विधातोद्यमुपरञ्जकम् । उपरञ्जनीयाश्चाभिनय इति तयोरेकसन्निवेशात्मकः समूहः कर्तव्यः । तत्र चतुर्विधमप्यातोद्यं स्वरतालप्राधान्याद्द्विविधं कृतं ततमवनद्धं चेति । सुषिरघनयोः क्रमेण तदङ्गत्वात् । अभिनयेन च पात्रवर्ग आक्षिप्त इति त्रयः समूहः कुतपशब्दवाच्याः । कुतं शब्दं पाति, कुं च रङ्गं तपत्युज्ज्वलयति(वा) ॥2॥

[(मू)]

1. ड॰ गतं

2. भ्ज॰ घनः

3. ज॰ सुषिरं

[(व्या)]

[page 2]




[NZ]

प्रयोगस्त्रिविधो ह्येषां1 विज्ञोयो नाटकाश्रयः । BhNZ_28_003ab
2ततं चैवावनद्धं च तथा नाट्यकृतोऽपरः3 BhNZ_28_003cd
4ततः कुतपविन्यासो 5गायनः सपरिग्रहः । BhNZ_28_004ab
वैपञ्चिको वैणिकश्च वंशवादस्तथैव च6 BhNZ_28_004cd
मार्दङ्गिकः पाणविकस्तथा दार्दुरिकोऽपरः7 BhNZ_28_005ab
अवनद्धविधावेष8 कुतपः समुदाहृतः ॥ BhNZ_28_005cd
उत्तमाधममध्याभिस्तथा9 प्रकृतिभिर्युतः । BhNZ_28_006ab
10कुतपो नाट्ययोगे तु नानादेशसमुद्भवः11 BhNZ_28_006cd
[ABh]

तदेतदाह प्रयोगस्त्रिविधो ह्येषामिति । एषां चतुर्णामातोद्यानां नाटकाश्रयो नाटकगतपात्रवर्गसहितस्त्रिप्रकारः पकर्षेण योगः समूहीभावः, यतः स्वयं द्वौ समूहौ नाट्योपयोगी पात्रवर्गात्मा च तृतीयः । तदाह नाट्यकृतोऽपर इति । यद्यपि तननावहननसौषिर्यनिबद्धत्वेन संकीर्णत्वादि । तथाप्येकोपयोगकृतान्यपदेशः । तदनेन हि स्वरप्राधान्यं, तच्च न पुष्करादवहननेन वर्णानुस्वारः सम(न)तन्त्र्यादौ । एवमन्यत्रापि वाच्यम् । तत्र तताभिधानः कुतपः क्रियतां समूह इत्याह ततःकुतपविन्यास इत्यादि । परिग्रहो गायकस्य (भार्या) । तद्यथा गायकः कांस्यतालिकाहस्तद्विपञ्ची अपूर्णतत्न्त्रिका कोणवादनीया वीणात्वेकविंशस्तितन्त्रीका । चकारादन्यासां वीणानां संग्रहः ।
तथैव चेति अपसुषिरपरिग्रहः । अथावनद्धराशिमाह मार्दङ्गिक इत्यादि मृदङ्गानीति पुष्कराणि, पणवोऽन्तस्तन्त्रीको हुडुङ्काकारः । दर्दुयो महाघटाकारः । तथैव चेति वचनान्मर्दलकरटादिसंग्रहः । कांस्यतालिकास्तु गीतवाद्ययोः साम्यापादनार्थाः, तत्कुतप एव युक्ताः ॥3-5॥।
अथ नाट्यकुतपमाह उत्तमाधममध्याभिरिति । उत्तमादिप्रयोक्तव्योचितः प्रात्रसमूह इत्यर्थः । तुः पूर्वतो विशेषः, ततावनद्धयोः कुतपयोर्नियतदेशता पुष्कराध्याये वक्ष्यते । नाट्यकुतपस्य तु प्रयोगे माभूदव्यव्या(दव्य)बधिरिति सन्निधिमात्रमुपयोगि न तु देशनियमः । तदाह नानादेशेति प्रत्युपयोगोऽनेन कथित इत्यपरे ॥6॥

[(मू)]

1. भ॰ एव

2. म॰ ततश्च ...... नद्धश्च

3. ड्॰कृतश्च यः

4. भ॰ तते, र॰ एवं

5. भ॰ गायनीसंपरिग्रहः, र॰ गाता पाणविकस्तथा

6. ड॰ वादक एव च

7. ड॰ बुधैः

8. र॰ विधिर्ज्ञेयः

9. र॰ त्रिभिः

10. र॰ एवं हि नाट्यकुतपो

11. च॰ समाश्रयः, र॰ समाश्रितः

[(व्या)]

[page 3]




[NZ]

1एवं गानं च वाद्यं च नाट्यं च विविधाश्रयम् । BhNZ_28_007ab
अलातचक्रप्रतिमं कर्तव्यं नाट्ययोक्तृभिः2 BhNZ_28_007cd
[ABh]

नन्वेते त्रयः समूहाः किं परस्परमनपेक्षा एव, नेत्याह एवं गानं च वाद्यं चेति । त्रयेऽप्येते समूहा एकीभावं नेया इति यावत्, न पुनरेको गायको मार्दङ्गिक उत्तमपात्रमित्यादिना पुरुषा एव दर्शिताः ।
ननु गानादीन्याशङ्क्याह विविधा आश्रया यस्येति । नहि प्रयोक्त्रनपेक्षित्वं गानादीनां वदति । उक्तं च ...... यत्नमिति संपाद्यमिति यावत् । तस्मादत्र यत्न इत्येतदाह । यस्माद्द्विविधाश्रयं भिन्नेन्द्रियगाaह्यविविधक्रियारूपं, तस्माद्यत्नेनास्यैकता तत्संपाद्या, येनैकबुद्धिविषयता सामाजिकस्य गच्छेत् । अलाततेजःकणो हि न वस्तुतो युगपदनेकदेशसम्बन्धी, लघवयत्नेन तु तथातथा साम्यमापादितम् । एवं प्रयोगोऽपि तथापि नैकक्रियात्मा साम्यापादनाय ......
त्नेन तु तथा सस्म्पादित इत्येतदाह अलातचक्रप्रतिममिति ।
ननु सामान्याभिनयेऽध्याये एतदुक्तं, सत्यं, तत्त्वभिनयविषयं, इदं तु गीतवाद्यनाट्यानां परस्परस्य विषयम् । ननु कस्मात्त्रयो राशयः कृताः इत्याशङ्कमानेन नैवापसारयति एवं गानं चेति नाट्यं तावदुपरञ्जनीयम् । सामान्याभिनयेऽभिनयबलादेकत्वं नीत एको राशिरिति । नात्र विवादः । स्वरगतिराशिश्चान्योन्यसंमिलितोऽलातचक्रवत्कायः । विविधाश्रयोऽपि वीणावंशगात्रगतोऽपि वाद्यविधिरेकीभावं नेय इति त्रयाणामप्यथ ग्रासीकरणमिति युक्तमुक्तम् ।
नन्वेवं राशित्रयेऽस्मिन्नेकीभूते प्रयोगसम्यक्त्वापतितलक्षणासिद्धिर्भवति, तथा च गीतवाद्यदोषा अपि सिद्धिविघातका उक्ताः । ततश्च सिद्धिस्वरूपं गेयाधिकारस्य पश्चाद्वक्तव्यम् । अत एव हि गीतवाद्यनाट्यकृतासिद्धिरित्युक्तेति किं प्रधानं किमङ्गमिति भागे संशय्यते । पूर्वमेव तु सिद्धिनिरूपणे एतावता प्रयोगत्वमिति परिज्ञातम् । तस्योपरञ्जनीयतोक्ता भवति, मध्यावस्थितेन च सिद्धिनिरूपणे आकाङ्क्षिवदुपरञ्जकवर्गोऽपि स्पष्ट एव भवति ।
अन्ये तु मन्यन्ते -- गीतातोद्यविहीनादपि प्रयोगात्पठ्यमानादपि दशरूपकाद् भवति सिद्धिरियनेन सूचितमिति । तत्तु न सम्यगिव, तावती ह्यपरिपूर्णता नाट्यस्य, परिपूर्णं च सर्वानुग्राहि नाट्यस्वरूपमभिधित्सितं मुनेः । तत्र च गीतवाद्ययोरेव प्राधान्यमित्यवोचामा ।

[(मू)]

1. र॰ तस्मान्नाट्यं च वाद्यं च रसभावविभावकम्

2. र॰ योगसंश्रयम्

[(व्या)]

[page 4]




[NZ]

1यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तं 2नानातोद्यसमाश्रयम् । BhNZ_28_008ab
गान्धर्वमिति 3तज्ज्ञेयं स्वरतालपदात्मकम् ॥ BhNZ_28_008cd
[ABh]

किं चैवं सति सिद्ध्यध्याये गीतवाद्यवैषम्यादि किमर्थमुच्यते, प्राक्तन एव समाधानमार्गो युक्तः । उपरञ्जकोपकृतस्य नाट्यस्य नाट्यतेति भेद्यत्वात्तत्पश्चादुपात्तम् । गानं त्वादौ तच्छेषभूतं तु मध्ये वाद्यमिति क्रमः नाट्यानुसारेण त्र्यश्रचतुरश्रविनिर्णयः, अपि तु गानानुसारेणेति गानमुपरञ्जकमपि सन्नाट्यं व्यवस्थापयदेवोपरञ्जयतीति युक्त एष एव रङ्ग इति टीकाकारः । तदेतन्न विदामः । नहि नाट्यमाश्रित्य किंचिदपि प्रवर्तते । गानस्यापि नाट्यानुसारेणोपयोगादिति गत्यध्यायदिशैव त्र्यश्रादिव्यवस्था भेदादित्यास्ताम् ॥7॥
तत्र ततातोद्यस्वरूपं प्रधानवदभिधातुं पीठबन्धं करोति यत्तु तन्त्रीकृतं प्रोक्तमिति । विपञ्ची वीणादिभेदानां नातोद्यतेति टीकाकारः । तदयुक्तम् । सामान्येन तन्त्रीकृतत्वेन सर्वसंग्रहे तदनुक्तसमत्वादस्यार्थस्य तस्मादेवमित्यस्मत्सम्प्रदायः । नानातोद्यनिरूपणसमाश्रयं यस्य, तानि हि तद्गतं रूपमुपकारतया आश्रयन्ते, तेन तदेव प्रधानं तच्च गान्धर्वमिति । गान्धर्वो मितिर्मानं वतनमन्तर्भावो यस्य गान्धर्वे तदन्तर्लीनमिति यावत् । क्रम इत्याह स्वरतालपदलक्षणं हि तद्गार्धर्वम्, एवं भूतक्रमेव स्वराद्यात्मम् । एवं ततमध्य एवं गायको गणितः सपरिग्रहः । इह चैतदर्थमेव तन्त्रीकृतमित्युक्तं तन्त्रीप्रह्दानमित्यर्थः । गान्धर्वशास्त्रं न प्रमाणमस्येति गान्धर्वमिति ॥8॥
सामभ्यो गीतमिति कथितं सामानि चात्र कारणकारणानि । गान्धर्वं हि सामभ्यस्तस्माद्भवं गानं न तुल्ये स्वराद्यात्मकत्वे गानं गान्धर्वेऽन्तर्भूतमिति का भाषा । विपर्ययोऽपि कस्मान्न भवति, तादात्म्यमेव वा कथं न स्यादित्याशङ्कां शमयितुमाह अत्यर्थमिष्टं देवानामिति । अनेनादित्वं सूचितं देवा हि कथमिष्टं विजह्युः । तथेति तेन देवतापरितोषद्वारेण प्रीतिं ददातीयदृष्टफलत्वं दर्शितम् ।
यस्मात् यद्रूपाञ्च देवानामीश्वराणामिन्द्रियमनस्संवेद्दनप्रभृतीनां, आतोद्यमानत्वेन व्यवहारेण गच्छतानेनेति देववाद्यानां, अथर्थमर्थातिक्रमेण बाह्य शब्दादिविषयोल्लङ्घनेन ...... मिष्टमिच्छायजनं च परसंवित्संगतिलाभलक्षणमुपलक्षणम्, तथा तेन प्रकारेण प्रतीतेरववर्गोचितानन्दस्वभावविशेषेणावर्जितमित्यपवर्गफलत्वं दर्शितम् । तथातिक्रान्तं धनादिनिरपेक्षं चेदं देवानां यजनं यथा पुराणयोगादिभ्यो ऽधिका प्रीतिगान्धर्वाच्छंकरस्येति । गन्धर्वाणामिति

[(मू)]

1. भ॰ यत्र तन्त्रीगतं

2. ढ॰ नानावाद्य, द॰ नानाभाव

3. ढ॰ विज्ञेयं ...... पदाश्रयम्

[(व्या)]

[page 5]




[NZ]

अत्यर्थमिष्टं देवानां 1तथा प्रीतिकरं पुनः2 BhNZ_28_009ab
गन्धर्वाणां3 च यस्माद्धि तस्माद्गान्धर्वमुच्यते ॥ BhNZ_28_009cd
अस्य4 योनिर्भवेद्गानं5 वीना वंशस्तथैव च । BhNZ_28_010ab
एतेषां चैव वक्षामि 6विधिं खरसमुत्थितम् ॥ BhNZ_28_010cd
[ABh]

प्रयोक्त्रुपलक्षणं, तेन ह्यत्यन्तं संवित्प्रवेशलाभेन तु गातुः फलयोगो गन्धत्वात् । तदाह --
``सकृत्प्रयुक्तापि हि नन्दयन्ती यथाविधि ब्रह्महणं पुनाति'' इति प्रयोक्तृगतमत्र मुख्यं फलम् ।
ननु गान इव मुख्यतया श्रोतृनिष्ठं तेन गन्धर्वाणां प्रीतिवर्धनमिति सम्बन्धः । तथापि च श्रूयमाणं प्रीतिवर्धनमित्येवमनादित्वाद्दृष्टादृष्टफलत्वाच्च प्रधानं गान्धर्वं गर्धर्वाणां प्रयोज्यमिति व्युत्पत्त्या, एवं देवानामिष्टं प्रीतिकृद्गन्धर्वाणां गान्धर्वमिति सम्बन्धः । तस्माच्च प्रीतिमेव विशेषेण वर्धयति यत्तद्गानमित्यध्याहारः । गानं हि केवलं प्रीतिकार्ये वर्तते । तेन तादात्म्यं तावदयुक्तम् । नवमहाफलस्याaनादेः स्वतः फले कल्पिते तदन्तर्भाव इति विपर्ययोऽपि निरस्तः । स चायं गान्धर्वविवेको ध्रुवाध्याये नृत्तेऽस्माभिर्दर्शयिष्यते । इह इव तु दर्शितो वाचोयुक्त्यनभिज्ञानमधुनैव हि संमोहे हेतुः स्यादिति ।
अत्यर्थमिष्टं देवानामित्यनेन गां वाचं धारयतीति गान्धर्वं, गन्धर्वाणामिदमिति च । यथाह विशाखिलाचार्यः --- ``पुरा स्वर्ग प्रनष्टां (वाचं) देवेभ्यः'' इति तन्निदर्शनेनैव दर्शितम् । प्रीतिवर्धनमिति च नारदीयनिर्वचनं सूचितम् । ``गेति गेयं विदुः धेति धातुः प्रवादजमिति, वाक्यस्य संज्ञेति, रेफस्तु वाद्यस्योपलक्षणं काकुप्रवादनमिति वा'' तदेवं निर्वाचनात्पर्यायेण श्लोक इति टीकाकारः । अत्र तु न करोतु व्याख्यात एव । तस्मादुपाध्यायैरिदमुक्तं -- नन्विदं गान्धर्वं कुत उद्भूतं गानस्य च सामहेतुकत्वात्कथं पूर्वमुक्तम् । किं च गानस्यैवोपयोगाल्लक्षणं वक्तव्यं न तु गान्धर्वस्येति शङ्कां शमयितुमाह अस्य योनिर्भवेद्गानमित्यादि । अस्य गान्धर्वस्य । गानमिति सामयोनिगीतिषु समाख्या । वेणीति महाव्रतोपयोगिनी औदुम्बरी;् वंश इति नारदादिगुरुसंतानानुयायीति गान्धर्वस्य प्रभवः । किं च, गानवीणावंशादयोऽयं तत्कुतपभेदो वक्तव्यत्वेनोपक्रान्तः, स एवास्य गान्धर्वस्य योनिर्हेतुः, इहाभिधास्यमानत्व इति शेषः । तत्कुतपोपयोगित्वादिह गान्धर्वमभिधास्यत

[(मू)]

1. र॰द॰ तेंआं ...... भवेत्

2. न॰ विवर्धनम्

3. र॰ वै यस्मात्

4. र॰ तस्य

5. ज॰ गात्रं, र॰ कण्ठ्यं

6. भ॰ द्विविधं स्वरसंयुक्तम्

[(व्या)]

[page 6]




[NZ]

गान्धर्वं त्रिविधं विद्यात्स्वरतालपदात्मकम् । BhNZ_28_011ab
त्रिविधस्यापि1 वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि ॥ BhNZ_28_011cd
[ABh]

इति यावत् । ब्रह्मगीते लोकप्रवाहसिद्धं प्रगीत गातृगेयमेव प्रसूतिहेतुरिति श्लोकार्थस्य तात्पर्यमित्यन्ये । टीकाकृत्तु गानं प्रधानं तदुपकारकौ वीणावंशाविति । गुणप्रधानतानिर्णयोऽस्य तात्पर्यं व्याख्यानाद्रथन्तरं गायत्रीमत्र गायन्तीत्येतत्समर्थने तु यो महान् संरम्भः टीकाकारेण कृतः स प्रकृतोपयोगवैकल्यादनेकार्थत्वेन गायतेः उपचाराश्रयेण सुसमर्थत्वात्सिकताचर्वणप्रयः । न रथन्तरमिति यदि यदा निरूपाणि तदा स्वरसंनिवेशेन ...... नयतीत्ययमर्थः । अथ गीतिरेव तदा सामान्यविशेषभावः स्वरानिति स्वाधारभूतपदव्यवच्छेदकं वचनम् ``स्वे प्रतिष्ठं गगन''मितिवत् । मन्दस्य नलत्वेऽपि तत्प्रमितं स्वरवाचकत्वं तद्गीत्याधारे निष्ठत्वं चेति तत्राप्यदोषः । न चानेन प्रकृतं किंचिदुक्तमित्यलम् ॥9-10॥
ननु यदुक्तं गान्धर्वं कथं तस्य गानादावुपयोग इत्याह एतेषां चेति । चोऽप्यर्थे । तथेति पूर्वारब्धात्सम्बध्यते । तेन हि गान्धर्वप्रकारेणैषां भावादीनां स्वरसमुत्थितं स्वरविषयमेव विधिं वक्ष्ये न त्वन्यम् ॥10॥
ननु कोऽन्योस्तीत्याशङ्क्याह गान्धर्वं त्रिविधं विद्यादिति । त्रिभ्यः स्वरादिभ्यो विधा विधानं यस्य । आश्रितवाची विधाशब्द इति चरन्तनाः । न त्वत्रविधाशब्दः प्रकारार्थः । एवं हि सति पृथक्पृतग्गान्धर्वव्यवहारो भवेत् । न चैवं, तथा च विशाखिलाचार्यः ``स्वरपदतालसमवाये तु गान्धर्वम्'' इति । आत्मग्रहणेनैषां मिरीभावः । पदं स्यात्कारणमवधानं सूचयति । एतदेव युक्तं, नहि स्वरतालपदतुल्यतया, इदं भागनिविष्टमवधानं भाति, येन समूहमध्ये गण्येत । इति कर्तव्योपयोगि हि तत्तत्र मिश्रीभावः प्रधानगुणभावे नैव भवति । तत्र पूर्वनिपातादेव प्राधान्यं सूचयति । तेन स्वराः प्रधानं, तालोनामात्मा तत्साम्येनोपकारकः, ``तल प्रतिष्ठाकरणे'' इति ताल एवैतदाह । ततोऽपि दूरं पदं पदशब्देनैव तस्याधारतालाभः । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण -- ``पदस्थः स्वरसंघातस्तालेन सुमितः'' "(1-3) इति तेन पदताला यादृशा गान्धर्वेण तादृशा गाने स्वरत एव तु भूयसा ततोपयोगीति तात्पर्यम् । अवधानं योगरूपं तच्चात्र नोपयोगि । परिवर्तकेष्ववनद्धे -- पूर्वरङ्गे, तत्र हि देवतापरितोषादेव सिद्धिः । तदेतदुक्तं
गीतिज्ञो यदि योगेन नाप्नोति परमं पदम् ।
रुद्रस्यानुचरो भूत्वा तेनैव सह मोदते ॥ इति केचित्

[(मू)]

1. द॰र॰ एव

[(व्या)]

[page 7]




[NZ]

1द्व्यधिष्टानाः स्वरा 2वैणाः शारीराश्च प्रकीर्तिताः । BhNZ_28_012ab
3एतेषां संप्रवक्ष्यामि विधानं लक्षणान्वितम्4 BhNZ_28_012cd
5स्वरा ग्रामौ मूर्च्छनाश्च तानाः स्थानानि वृत्तयः6 BhNZ_28_013ab
7शुष्कं साधारणे8 वर्णा9 ह्यलङ्काराश्च धातवः10 BhNZ_28_013cd
श्रुतयो 11यतरश्चैव 12नित्यं स्वरगतात्मकाः । BhNZ_28_014ab
दारव्यां समवायस्तु13 वीणायां समुदाहृतः ॥ BhNZ_28_014cd
[ABh]

तस्यार्थस्य अशब्दत्वादवधानाद्विना कुत्रापि सिद्धेरयोगात् । लक्षणं चतुःश्रुत्यादिस्वरूपम् । कर्मेति योजनात्मिका क्रिया ग्रहांशादिरूपतया, यतो जात्यादि योगोद्भवस्तत्र, तत्कुतपस्य सात्मकत्वेऽपि रङ्गभागस्य गानवृत्तान्तत्वं यद्वीणाशरीरवंशानामारोहणमवरोहणं च । प्राणाभिहननेनैव हि तीव्रातीव्रेण शरीर इव वंशेऽपि स्वरनिष्पत्तिः । वीणायान्तु आदर्शे वामदक्षिणविपर्ययासवत्तारमन्द्रविपर्यास इत्याशयेनाह द्व्यधिष्ठानाः स्वरा वैणाः शारीराश्चेति । वैणानां प्राधान्यात्पूर्वमुद्देशः । दर्शितं च तद्विधानमिति संपादनम् । लक्षणेन गान्धर्वलक्षणेनानुगमम् ॥11-12॥
तत्र वैणानां स्वराणां प्रकारानुद्दिशति स्वरा ग्रामावित्यादि । संक्षिप्यावगमो यतः इति समवाय उद्देशः । स च स्वरगत, स्वरविषय आत्मा यस्य व्यस्तसमस्तादिरूपं हि स्वराणामेवेष्टमुद्दिष्टम् । दारुणोऽपत्यं वीणा वाग्रूपा भगवतीति दारवी । तेन तत्र न ...... प्रत्ययः । ``दारुणो ह्यसौ जाता वाक् एत ...... स्म । गां प्रनष्टा''मित्यादिना विशाखिलाचार्यः प्रादीदृशत् । तदाधारत्वाच्च काष्ठमयोऽपि सन्निवेशो वीणेत्युच्यते । एवं शरीरे वीणा वाग्रूपा हि सरस्वती वीणा शब्देनोच्यते । मूर्च्छना ......
शारीर्या दारव्यां च तुल्या मूर्च्छना । तानं तु शारीर्यां संभवदपि न प्रयोगार्हमसुखावहत्वात् । अभ्यासार्थं च तत्प्रयोगेऽष्वन्यूनाधिकवैणस्वरवशेनैव तत्सिद्धेः । अत एव

[(मू)]

1. भ॰द॰र॰ अयं श्लोको न वर्तते

2. ड॰ ज्ञेयाः वैणाः शारीरकास्तथा

3. म॰ तेषां तु

4. प्रभुभाभ्यामपि विधिं स्वरसमुत्थितम्

5. म॰ इतःपूर्वमिदमर्धं विद्यते -- इतस्ताल गतस्यापि संप्रवक्ष्यामि वो द्विजाः -- ड्॰स्वराश्च श्रुतयो ग्रामा मूर्च्छनाः स्थानसंयुताः

6. र॰ सुतय एव च

7. ड॰ स्थानं साधारणे चैव जातयोऽष्टादशैव च, वर्णाश्चत्वार एव स्युरलङ्काराश्च धातवः । अलङ्काराश्च वर्णाश्च गीतयश्च शरीरजाः । आवास्थनिष्क्रामो विक्षेपश्च प्रवेशकः । शम्या तालः संनिपातः परिवर्तः सवस्तुकः । मात्रा विदार्यङ्गुलयो यतिः प्रकरणं तथा । गीतयो ऽवयवाः मार्गाः पन्यागश्च पाणयः । इत्येकविंशतिर्ये विधयो विधिस्तालगतो बुधैः । व्यञ्जनानि ...... तद्विताः कृतः ।

8. र॰ साधारणं

9. द॰ वाणीं

10. द॰ जातयः

11. ज॰ जातयः, र॰ वृत्तयः

12. र॰ विधिः स्वरसमाश्रयः

13. र॰ दासोऽयं


[(व्या)]

[page 8]




[NZ]

स्वरा ग्रामावलङ्कारा 1वर्णाः 2स्थानानि जातयः । BhNZ_28_015ab
साधाaरणे च शारीर्यां वीणायामेव संग्रहः ॥ BhNZ_28_015cd
व्यञ्जनानि स्वरा वर्णाः सन्धयोऽथ विभक्तयः । BhNZ_28_016ab
नामाख्यातोपसर्गाश्च निपातास्तद्धिताः कृतः ॥ BhNZ_28_016cd
छन्दो3विधिर् अलङ्कारा ज्ञेयः पदगतो विधिः । BhNZ_28_017ab
निबद्धं चानिबद्धं च द्विविधं तत्पदं स्मृतम् ॥ BhNZ_28_017cd
4ध्रुवस्त्वावापनिष्क्रामौ विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् । BhNZ_28_018ab
शम्या तालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः ॥ BhNZ_28_018cd
[ABh]

शरीरस्वरप्रयोगाशक्तोऽपि हृदयापरिगृहीतः स्वरविशेषः शक्नोति वैणस्वरान् प्रयोक्तुम् । वृत्तयश्च धातूनाम् । शुष्कस्य वानुग्राहक आधारः, धातुशुष्कप्रयोगस्य वीणायामेव सुखावहः । ततो (धातुभिः शरीरस्वर) उपजीव्यते । (तत्तु) अलङ्कारजातमिति वक्ष्यते । श्रुतयश्च वीणायामेवोपयोगिन्यः, सारणायास्तन्त्र्युत्कर्षणापकर्षणस्य तन्मूलत्वाच्च । तथा च वीणैरुपस्रुति ...... सस्ंख्यालाभे प्रमाणत्वेन वक्ष्यते । अत एव वीणेवीनं समस्तस्य स्वरगतस्य प्रकारस्याभ्यासे प्रयोगे चोपयोगिनस्तत्र संक्रान्तस्य चारुत्वात्स्वतः शब्दात्मकं पदमपि । तत्स्थमित्यभिप्रायेण ॥13-15॥
एवं विशिष्टः स्वरतालेन मेय इत्याशयेन च पदगतमुद्दिशति । तालगतं पृथक्कृत्य व्यञ्जनानीत्यादि । व्यञ्जनानि -- अज्झल्रूपाणि उपदेयत्वेनात्र ज्ञेयानि । पदजातेन स्वरप्रयोगो व्यवसीयेताक्षरधर्मत्वात्स्वरस्य ।
अन्ये त्वाहुः -- व्यञ्जनानीति द्योतकानि निपाता गृह्यन्ते झण्टुमित्यादि । अकारादयस्तु पाणिकासुर क्तगान्धर्यादिजातिषु च दृश्यमानाः स्वराः अचः वर्णाः अज्झल्समुदायाः, सन्धयः संहिताकार्याणि । विभक्तयः सुप्तिङः, उपसर्गाश्च प्रादयः निपातः ...... हेयाः परुषप्रायाः । अन्ये तूपादेयविभागेन ज्ञेयाः, अलंकारा उपमावेसरादयः । अनिबद्धमिति गद्यं पृथगर्थं वा तद्विपरीतं निबद्धम् । एतच्च स्मृतं वाचिकाभिनय एवास्य व्यञ्जनादिभेदस्योक्तत्वादिति भावः । यद्यनुक्तं कुलं वा स्मरत्वं वा विभाव इत्यादि च तद्यथावसरं वक्ष्यते । ध्रुवस्त्वित्यादिना तालगतमुच्चिश्य गान्धर्वसंग्रहो ह्येष इत्यनेनोद्देशत्रयमेकविषयी

[(मू)]

1. र॰ स्थानविधिः

2. र॰ श्रुतिसाधारणक्रिया । अलङ्कारा वर्णाश्च गीतयः शरीरजाः

3. ड॰ वृत्तानि जात्यश्च नित्यं पदगतात्मकाः, भ्॰ छन्दोभिधानं च तथा

4. भ॰ड॰र॰ अवापतत्वथ निष्कामो ......

[(व्या)]

[page 9]




[NZ]

मात्रा 1प्रकरणाङ्गानि विदारी यतयो लयाः । BhNZ_28_019ab
गीतयोऽवयवा मार्गाः पादमार्गाः सपाणयः ॥ BhNZ_28_019cd
3इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं बुधैः । BhNZ_28_020ab
गान्धर्वसंग्रहो ह्येष विस्तरं 3तु निबोधत ॥ BhNZ_28_020cd
तत्र स्वराः ---
षड्जश्च ऋषभश्चैव गान्धारो मध्यमस्तथा । BhNZ_28_021ab
पञ्चमो धैवतश्चैव 4सप्तमोऽथ निषादवान् ॥ BhNZ_28_021cd
[ABh]

करोति । अत्र च प्रकरणशब्देन मद्रकाद्युक्तविस्तरमिति लक्षणपरीक्षात्मकम् । निबोधतेत्यनेनोहापोहकौशलशालिनी बुद्धिरत्र भवतामुपयुज्यत इति दर्शयन्नुद्देशक्रमो लक्षणादौ मया नादृत इति । तथाहि -- ग्रामानन्तरं श्रुतिः, स्थानानन्तरं साधारेणे जातिं च लक्षयिष्यति न चैष उद्देशस्तवोद्देशो नामापि नानुसृतः । उद्देशे तु प्रयोजनं न लक्षणावकाशवितरणम् । अत्रापि तु व्युत्पत्त्या अन्यासां सुखेन विधिसाधारणमात्रमिति तेन स्वरादीनामुद्देशक्रमेणातन्त्रत्वं यद्व्याख्यातं टीकाकारेण तमन्दफलत्वं शक्यं दूषणमश्लिष्टं च । तथापि स्वरेषु सत्सु ग्रामौ तदाश्रया मूर्च्छना ताना इति युक्तम् । यत्तु स्थानानां तदनन्तरमभिधाने कारणं निरूपितम् । न स्थानं स्वरस्य स्वरापोहकारी किन्तु तारादि संज्ञामात्रे ...... यदि तत्र स्थाने निष्पत्त्या तथा संज्ञा । तर्हि तारमन्द्रमध्यमव्यतिरिक्तस्वरूपाभावात्स्वरूपोपकारत्वमेव कथितं स्यान्नवेति निबन्धने कृतं स्यात् । शुष्कानन्तरं साधारणमुद्दिष्टं, शुष्क ...... र्तित्वख्यापनायेत्यपि न किञ्चित् । न हि काकल्यन्तरयोः शुष्क एव प्रयोगोऽल्पनिषादगान्धारादिजातिषु तद्विनियोगात् । जातिसाधारणं तु जातीनां किंचिदैकाग्र्यं मन्यन्ते । सदृशं रूपमित्यस्यापि कः शुष्को ऽवसरः । श्रुत्यपेक्षिणः स्वराः तत्किमकाण्डे ता उद्दिष्टा इति चोदयित्वा यत्प्रत्युक्तं शारीरापेक्षयैव तु न दारव्यां ते स्वरा इति तदसंगतप्रायम् । एतावता हि दारव्यां नास्ति श्रुत्युपयोग इत्युक्तम् । तत्किं ताभिरुद्दिष्टाभिः ग्रामविभागाय ता इति चेत्तत्सविध एवोद्देश्या इत्यलम् । तन्नात्र क्रमसमर्थनेन प्रयसितव्यः ॥16-20॥
तत्र स्वरान्वक्तुमाह तत्र स्वरा इति । तेषूद्दिष्टेषु मध्ये स्वरा उच्यन्त इति शेषः । न ...... बोपतापयोः स्वर आक्षेप इत्यनयोः स्वरशब्दः, तेन शब्दस्वभावां चित्तवृत्तिमध्यस्थतारूपस्वास्थ्यावस्थापरित्याजनेनोपतापयन्तो

[(मू)]

1. ड॰र॰ज॰ विदार्यलङ्गुयो यतिः प्रकरणं तथा ...

2. इति द्वाविंशको ज्ञेयो विधिस्तालगता द्विजाः भ॰ इत्येवं षड्विंशति

3. ड॰ इच

4. ड॰ निषादः सप्त च स्वराः

[(व्या)]

[page 10]




[NZ]

[ABh]

हृद्यतातिशयवशात् स्वतामाक्षिपन्तः स्वविषये अभिधानं कुर्वतः स्वरा इत्युक्ताः । वर्णसाम्यादपि निरुक्तिमाहुः । स्वयं स्वेष्वेव जातिरागभाषाभेदेषु राजन्त इति स्वराः । अथ स्वरैर्नियतमानन्तर्यं द्योतयति ऋषभ इति । एतदनन्त्रमेव शब्दस्तु निष्कटगाद्न्धार ...... अन्तराभिधानभेदान्तरसम्भवादत्र भेदो नास्त्येव ऋषभ इति दर्शयति । काकल्यन्तरस्वरवशात्तु कथंचिद्भवतीति च शब्दश्चैवश्च, धैवतश्चैवेत्यत्रापि निपातौ योज्यौ । एतच्च स्वरसाधारणमिति तदभिधानावसरे तन्निदर्शयिष्यामः । तत्रान्तरालश्रुतिषु नियतसंख्याकासु ईषद्यो वायुना स्पर्शस्तन्महिम्ना यः स्वरः श्रुतिस्थाने स्निग्धत्वरक्तत्वलक्षणो धर्मः तस्याश्रयभूतायाः श्रुतेरुपरञ्जकः स एव स्वर इति केचित् । षड्जश्रुतिरेवेत्यपरे, समूह इत्येके । वयं तु श्रुतिस्थानाभिघातप्रभवशब्दप्रभावितोऽनुरणनात्मा स्निग्धमधुरः शब्द एव स्वर इति वक्ष्यामः । अत्र नारदाद्या नामनिर्वचनमकार्षुः --
नासां कण्ठसुरस्तालु जिह्वां दन्तांश्च संश्रितः ।
षड्भ्यस्तज्जायते यस्मात्तस्मात् षड्ज'' इत्यादि (1-57)
तदनुपयोगान्मुनिना न स्वीकृतम् । वीणायां च तथा भावाभावोऽपि षड्जादिदर्शनात् । यत्तु केचित्प्रतिसमादधते -- वीणायाः प्रतिबिम्बत्वात्तत्र समानेन्द्रियग्राह्यो यः शरीरस्वरसमूहस्तमेव प्रतिबिम्बमर्पयितुमर्हतीति, तदत्यन्तमसाम्प्रतम् । वीणा हि देहस्य प्रतिबिम्बमिति केयं भाषा, न हि दर्पणसंक्रान्तप्रतिबिम्बशरीरप्रतिच्छन्दकसदृशी वीणा वीणेत्युपालमभः । न च मुकुरवद्देहस्य प्रतिबिम्बनस्थानं, न हि स्वरस्य वीणायां स्वरेणैकेन्द्रियग्राह्यत्वायोगात् । नभसीव च तत्र प्रतिश्रुत्यात्मनः शब्दप्रतिबिम्बस्यासंक्रमणात् । न च वीणास्वरे शारीरस्वरं प्रतिबिम्बमर्पयतीति दृष्टम्, द्वयोः स्वरयोरनुपलम्भात् । शारीरस्वराभावेऽपि वैणस्वरप्रवृत्तेः शारीरस्वरः वैणस्वरप्रतिबिम्बमित्यसदेव पृथक्प्रयत्ननिष्पाद्यम् । एवं हि नियमितपीडितं त्र्यङ्गुलिसमभिघातोत्थितशब्दानन्तरसंभवाद्रणनात्मा स्वरः । तत्र न च तत्र नासादिकारणषट्कमस्तीत्युक्ते प्रतिबिम्बत्वोत्तरीकरणमसदेव, केवलमौत्तराधर्यविपर्यासात् । स्वगतशरीरस्वरानुसारेण च सारणोपयोगिन उत्कर्षापकर्षणसंभवात् प्रतिबिम्बत्वमुक्तम् । सप्त इति वचसा काकल्यन्तरखरौ न पृथक्स्वराविति दर्शयति । सप्त स्वर इति च संभववशादिति च वक्ष्यामः । अन्ये तु `तत्सवितुर्वरेण्यं' इति सप्तवर्णा `नि ग रि ध म प स' स्वरैर्ब्रह्मणा पूर्वमुदीरिता इति प्राप्तस्वर्येऽभिप्रायमाचक्षते । निर्णेष्यामश्चैतत् ।
अत्र केचित् चोद्यं प्रति समादध्युः -- श्रुतिक्रमाभिव्यङ्ग्याः स्वर इति श्रुतय एवादौ वाच्या इति चोद्यम्, तत्रोत्तरं -- भवेदेवं;् यदि ध्वनिनादसंज्ञिताः श्रुतय एव नियतश्रुत्यन्तरत्वेन

[(मू)]

[(व्या)]

[page 11]




[NZ]

[ABh]

गृह्यमाना स्वरा (इति) । न ह्येवं, श्रुतयो क्षुच्चनीचतया अपि स्वराश्रया एव प्रतीयन्ते । यथा भट्टमातृगुप्तः --
(जायते) सहनेनैव समस्तः श्रुतिविस्तरः
स्वराधिष्ठानतो याति श्रोत्रपीर्यूषसारताम् ॥ इति ॥
श्रुतिरेव च स्वरत्वे चतुर्थस्वररूपोपलक्षितो यः षड्जग्रामे पञ्चमः स मध्यमग्रामे यदि तृतीयः श्रुतिरूपस्तदा स पञ्चमस्वर इति कथं, न हि तृतीयं चतुर्थमेकमेव ग्रामद्वयस्य, धैवतस्यायमेव नियायः काकल्यन्तरयोश्च निषादगान्धारता कथम् ।
पुष्यसाधारणे काले कोकिलो वक्ति पञ्चमम् । (नारदीयशिक्षा 1-5-4) इति एतच्च कथं भवेत् । (नासाकण्ठा)दौ नियता श्रुतिरूपा अभावात् । भावे हि सर्वे स्वराः स्युः । श्रुतिक्रमापेक्षिणि च स्वराणामात्मलाभेऽन्योन्याश्रयं कस्यचिदवधिभूतस्य प्रागसिधेः तस्मात् ग्रामविभागार्थमेव श्रुतिकीर्तनं तद्गतसंवाद्यादि वि(वेचनं) कथं तद्गतेषु रागेषु नैव स्वराणां नियतोर्ध्वादिकमनया शरीरसाम्यं भवति दर्शयितुमिति श्रुतयः स्वरेभ्योऽनन्तरमुक्ताः । एतदारयेणैव विशाखिलाचार्यो ग्रामानन्तरं श्रुतीरुद्दिशति स्म । ता हि परं यो ...... अत एव सामवेदे ग्रामविभागाभावात्तदुपयोगिन्यां नारदीयशैक्षायां तदभिधानमौत्तराधर्यमात्रमेव तूक्तम् (--) यः सामगानां (नार 1-5-1)
इत्यादिना । दीप्तायताद्याश्च पञ्चश्रुतयः पृथक्स्वरादीनां प्रयुक्तिविशेषसाध्या उक्ताः । अन्ये त्वाहुः -- श्रुतेरेव स्वरत्वाभावात् श्रुतिक्रमभिव्यङ्ग्याः स्वभावेन पूर्व उद्देश्या भवेयुरिति । अत्रोच्यते -- यदि श्रुतिशब्देन समीरणसंयोगी स्थानविशेषो विवक्षितो, ``व्यस्तानि तानि षट्षष्टिं विद्यात्'' इति नीत्या तत्सर्वमेत ...... नमेव । कश्चित् स्थानं स्वरं मन्यते । न चास्य रूक्षता वा स्निग्धता वा धर्मः समीरणः तदभिघातयोरेष एव न्यायः । अथ श्रुतिभिरिति न स्थानविशेषसमीरणसंयोगी प्रभवो विवक्षितः, तद्गतश्च रक्तताख्यो धर्मः स्वर इति । तदा तत्रापि पञ्चमधैवतानुपपत्तिरिति समानम् । न हि तुर्यस्थानसंयोगोद्भूतस्य ध्वनेर्यो धर्मः स तृतीयस्थानसंयोगाद्भूतस्य धर्मिवदेव, तद्द्धर्माणां नैयत्यात् । न्ह्यन्यधर्मो ऽन्यस्य धर्मः । एतेन काकल्यन्तरौ व्याख्यातौ । कोकिलो वक्ति पञ्चमम्त्यादि चात्र सुतरामनुपपन्नम् ।
ननु तथाभूतस्थानाभावे तत्स्थानप्रभवस्य शब्दस्य यो धर्मः स भवितुर्मर्हति धर्मिणोऽसद्भावो हि तत्र कारणाभावात् । तुच्छं चैतत् अभिघातजाच्छब्दादनन्तरं योऽनुरणनलक्षणोऽन्यः शब्द उपजायते स तावन्निसर्गस्निग्धमधुराकारः । तर्हि रज्ज्वा तन्त्र्यामाहतायां

[(मू)]

[(व्या)]

[page 12]




[NZ]

[ABh]

पाषाणो कांस्ये वा हते तद्भावाभावौ स्फुटं लक्ष्येते । तदेवायमसौ समुदायापेक्षः स्वरांशो नाम प्रयोगात्समुदायापेक्षादपर एव । ततश्च य एवानुरणनात्मा चतुर्थस्थानसंयोगोद्भवेन शब्देन जनितः स एव तृतीयस्थानोद्भूतेनापि जनयिष्यते । केवलमुच्चजनितत्वादुच्चत्वं तस्यैव लक्ष्यते । मन्द्रषड्जो मध्यतालषड्जस्येव । एवं तदेवानुरणनं कोकिलादिशब्देन जनितेन तन्त्र्यङ्गुलीसंयोगमल्लककोटिघातादिप्रभवेनापि शब्देन जन्यत इति युक्तम् ।
ननु कारणभेदाज्जातेन शब्देन कथं तज्जातीयोऽनुरणनशब्दः क्रियते । मैवं, कारणे नियमादर्शनाद्वा, अयःस्फटिकारणिविद्युदादिकारणभेदसंजातोऽपि ह्यग्निर्धूममेकजातीयं जनयति । बीजकन्दोदितकदलीद्वयादौ वा कारणभेदेष्वप्येककार्यतादृष्टा । वृश्चिकादौ च । तत्राप्यस्ति सूक्ष्मो भेदः, धूमत्वं तु, तदेवाहाप्यस्तु । लक्ष्यते च वीणास्वरोऽयं मल्लकस्वरोऽयमिति, षड्जत्वेन त्वभेदः । अत एवैषां गातॄणामभिधातृशब्दो नानुरणनं जनयति । तेन शब्दं सममपि कुर्वाणा अपरिपूर्णा इत्युच्यन्ते । घातशब्दस्यानुरणनशब्देन तीव्रत्वाभ्यधिकेऽतिरक्तता, साम्ये साम्यं, वैपरीत्ये वैपरीत्यम् । यस्य च षष्टिस्थानसमीरणाभिघातप्रभवा अपि शब्दा अनुस्वारस्वरूपं स्वरात्मकं शब्दं जनयेदेवं परिपूर्णोत्कृष्टशारीरकमूत्ततारतम्ये तु निकृष्टता । अनेन च कारणाभेदोद्घोषेणेतरेतराश्रयमपि प्रत्युक्तम् ।
यदि स्वरेषु श्रुतयः सर्वथैवोपकारिण्यः ग्रामयोर्विभागोऽपि कल्पनीयत्वात् ग्रामयोगितयैव ग्रामोपयोगित्वात्पश्चादभिधानम् । न तु ध्वनिक्रमनिरपेक्ष एव शरीरे प्रयत्नः, प्रगीतस्य परं क्रमो लक्ष्यते, आशुभावितत्वात् । स तु नास्ति, अप्रगीते क्रमस्य संवेदनात् तथा ह्यप्रगीते षड्जं निर्वि...... । एषा जनमधिकं वा ......ति । आरोहावरोहेति तावत् स्वरज्ञः शिक्षयति । अभ्यासकालगतं तन्व्युत्कर्षापकर्षाणि वादिसंवादिवद्यावत्स्वरजननसमर्थशब्दविशेषोत्पत्तिस्थानलाभोऽस्य भवति । (ततः) एवं ``उत्कर्षापकर्षणस्थानभेदेन श्रोत्रगोचराभिलक्षणीयो विशेष उपजायते । तावती श्रुतिरेका प्रमाण्वनुस्थाने ख्यापितमपि तस्या लक्षणीयत्वात् दत्तिलाचार्योऽपि ध्वनिशब्देनानुस्थानमेवाभ्यधात् ।
``षड्जत्वेन गृहीतो यो षड्जग्रामे ध्वनिः''(1-22)
श्रुतिनिदर्शनं तु वीणायां स्फुटम् । तदपि षड्जग्राममध्यमग्रामयोः क्रमोपक्रमपञ्चमस्वरेणेत्याशयेन पश्चाच्छ्रुतयो निर्दिष्टाः । तत्र प्रयत्नवशात्कस्मिंश्चिदभिहते स्थाने जातेऽभिघातजाच्छब्दाच्छब्दान्तरेऽनुस्वानात्मनि स्वरे तदध्यवहितस्थानाभिघातो यदि स्यात्संकीर्ये(याः?)ताम् ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 13]




[NZ]

चतुर्विधत्वमेतेषां विज्ञेयं गानयोक्तृभिः1 BhNZ_28_022ab
2वादी चैवाथ संवादी विवादी चानुवाद्यपि3 BhNZ_28_022cd
[ABh]

पूर्वापरे स्वरे स्थानगतो यथा तत्र संकीर्णभावस्तथा स्वरगतोऽपि तद्विभागलाभार्थमध्ये वर्जनीयस्थानभागोऽन्यत्र स्वर इति द्विश्रुतिकस्य सम्पत्तिः । स्थानद्वयेन व्यवधौ त्रिश्रुतिकस्य, त्रयेण चतुःश्रुतिकस्य, ततः परं चतुरादिव्यवधानेऽतिप्रयत्नवशाद्द्वैस्वर्यमिति पञ्चश्रुतिकादेरसंभवः । तत एव श्रुतिद्वयोत्कर्षो द्विश्रुतिकयोरेव गन्योरुक्तः । एकश्रुत्युत्कर्षस्तु नोक्तः, स्हानसांकर्येण स्वरसांकर्यप्रसङ्गादिति ह्युक्तम् । चतुःश्रुतित्रिःश्रुतिर्द्विःश्रुतिरिति क्रमेणानर्थश्रुतिरेव । ततोऽपि चतुःश्रुतिस्त्रिःश्रुतिरिति षड्जप्रधानत्वात् षड्जग्रामः सरिगमपधनि, मपधन्यादिमध्यमग्रामः । चतुःश्रुतिस्त्रिःश्रुतिर्द्विःश्रुतिरिति । तथा हि -- एकस्मिन्नेवोरसि ऊर्ध्वाधरतया सप्तस्वराः, तथा हि चतुःश्रुतिकात्पूर्णादाद्यात्, तद्रुतरूपादेकैकं निष्कासं प्रक्रमेण पुनश्च प्रकृतिभूतपूर्वरूपस्पर्शैश्चत्वारः सरिगमाः । तथैव स्थाने ऊर्ध्वस्पर्शे पधनिसाः, केवलं षड्जेन द्वितीयं स्थानं स्पृश्यत एव । मन्द्रस्पर्शवतः स्थानं स्वराणाम् । एवं कण्ठस्थाने शिरसि च । तेषु सर्वथा ताद्रूप्यसंक्रमणात्त्वंशादिव्यपदेश एव, तत्स्थानगतानां तु सादृश्यपरत एव संवादत्वं वक्ष्यते । तेन परमार्थतः त्रय एव स्वराः -- सरिगाः, पधनयः । मध्यमस्तु ध्रुवकस्थानीयो मध्यमत्वादेव । चतुःश्रुतिरुदात्तः उच्चत्वात्;् द्विःश्रुतिरनुदात्तः, नीचैस्त्वात् । त्रिश्रुतिः स्वरितः मध्यवर्तितया समाहारत्वात् । तथा हि -- स्वरित एव कम्पितत्वं व्यवहाaरन्ति श्रोत्रियाः । इहाप्यलङ्कारेषु त्रिश्रुतेः कम्पनं वक्ष्यते । तस्योर्ध्वाधःस्वरस्य स्पर्शनेऽपि स्वरताक्षमत्वाच्चतुःश्रुतेर्हि नोर्ध्वमस्ति, द्विःश्रुतेर्नाधरमिति कं पथं कम्पः ॥21॥
अथ सार्वप्रयोगसाधारणं स्वराणां योजनां ज्ञातुं चातुर्विध्यं दर्शयितुमुपक्रमते चतुर्विधत्वमेतेषामित्यादि । एवकारेण वा न्यायतोदितस्य स्थितिप्रयोग इत्याह । चशब्देन संवादिनस्तत्स्पृष्टे संभवमाह । एगकारेण वा न्यायतोदितस्य स्थितिप्रयोग इत्याह । चशब्देन संवादिनस्तत्स्पृष्टे संभवमाह । एवशब्देन संवादिनो हि नियतः संभवः । अथशब्देनानन्तर्यद्योतकेन संवादिनो वादिनश्चानुपलपनम् । विवादी चेति चकारेण विवादिनं प्रत्यवज्ञा, ननुवाद्यपीत्यपिशब्देनानुवादिनः संवादिधर्मोपजीवनम् । अत एवास्य सर्वपश्चादुपादानम् । तथा हि -- अनुवादिवादिसंवाद्यनुपलपनं सहते, न च भूयस्तरोऽस्य प्रयोग इति ॥22॥

[(मू)]

1. र॰ च

2. ड॰श्रुतियोगतः

3. र॰ संवाद्यथानुवादी च तथा वादिविवादिनौ, ढ॰ अनुवादी विवादोऽपि

[(व्या)]

[page 14]




[NZ]

(1)तत्र यो यदंशः स तदावादी । ययोश्च (2)नवकत्रयोदशकम् अन्तरं तावन्योन्यं संवादिनौ । तद्यथा --- षड्जपञ्चमौ, ऋषभधैवतौ गान्धारनिषादवन्तौ (3)षड्जमध्यमाविति षड्जग्रामे । मध्यमग्रामेऽप्येवम् एव । षड्जपचमवर्जं पञ्चमर्षभयोश्चात्र संवादः । अत्र श्लोकः ---
संवादो मध्यमग्रामे पञ्चमस्यर्षभस्य च । BhNZ_28_023ab
षड्जग्रामे तु4 षड्जस्य संवादः पञ्चमस्य च ॥ BhNZ_28_023cd
(5)विवादिनस्तु ते येषां (6)द्विश्रुतिकम् अन्तरं, तद्यथा --- ऋषभगान्धारौ, धैवतनिषादौ(7) । वादिसंवादिविवादादिषु स्थापितेषु शेषा(8)सतव् अनुवादिनः, [अनुवादिसंज्ञकाः यथा --- षड्जस्थर्षभगान्धारधैवतनिषादाः, ऋषभस्य मध्यमपञ्चमनिषादाः, गान्धारस्यापि मध्यमपञ्चमधैवताः, मध्यमस्य धैवतपञ्चमनिषादाः, पञ्चमस्य धैवतस्य षड्जमध्यमपञ्चमाः षड्जग्रामे । मध्यमग्रामेऽपि मध्यमस्य धैवतनिषादर्षभषड्जगान्धाराः, पञ्चमस्य धैवतनिषादर्षभगान्धाराः, धैवतस्य षड्जर्षभगान्धाराः, निषादस्य षड्जर्षभौ, षड्जस्यर्षभगान्धारौ ॥] तत्र (9)वदनाद्वादी, (10)संवदनात्संवादी, (11)विवादनाद्विवादी, (12)अनुवदनादनुवादीति । एतेषां च (13)स्वराणां (14)न्यूनत्वमधिकत्वं वा (15)तन्त्र्युपवादनदण्डेन्द्रियवैगुण्यादुपलभ्यते (16)स्वरविधान(17)मेतच्चतुर्विधत्व(18)मिति ।
अथ द्वौ ग्रामौ (19)षड्जग्रामो मध्यमग्रामश्चेति । अत्राश्रिता द्वाविंशतिश्रुतयः स्वरमण्डलसाधिताः(20) । तद्यथा ---
[ABh]


[(मू)]

1. म॰ यो यस्य यदंशं स्पृशति स तदा तस्य वादी, ड॰ त्रांशः यत्रांशः स तत्र, द॰ शाः

2. र॰ नवत्रयोदशकं परस्परं श्रुत्यन्तरे ...... षड्जमध्यमौ वा प्रविशतस्तौ संवादिनौ

3. भ॰ मध्यमषड्जौ

4. र॰ च

5. ड॰ विवादिनस्तु ते येषां द्विश्रुतिस्वरमन्तरम् (इत्यर्धश्लोकः)

6. र॰ विंशतिकं

7. र॰ निषादवन्तौ

8. ट॰न॰ड॰ढ॰मातृकास्वेव

9. म॰ यादनातम्, भ॰ स्थायित्वं वादि

10. म॰ संवादात्

11. ड्॰ वकादित्वात्

12. भ॰ अनुवादनात्, न॰ अनुवादात्

13. म॰य॰च॰मातृकास्वेव

14. उ इत्येतत् स्वरविधानं चतुर्विधम्

17. च॰ एवं

18. भ॰ प्रकारमिति

19. ड॰ षड्जो मध्यमश्चेति

20. भ॰ सधिका च॰ मण्डनस्य

21. न॰च॰ यथा

[(व्या)]

[page 15]




[NZ]

[ABh]

ननु प्रयोगात्म्नरागा धर्मा ग्रहादयश्च अल्पत्वादयः, ...... अन्ते तद्गृहप्रसङ्गभेदोऽपि वक्तव्यः । स्यादेतत् । ग्रहन्यासापन्यासास्तावद्वादिनैव प्रायेण गृहीताः । तद्गृहादन्यास्सन्यासापन्यासाः इति हि शुद्धासु वक्ष्यामः । षाडबौडुविताल्पत्वानि विवा(द्यनुवादिभिन्ना)नि, बहुत्वं संवादिना, तारमन्द्रस्य न्यासापेक्ष इति । इदं चासत् । शुद्धासु जातिषु भवेदेवं, अन्यत्र तदभावात्कथमनेन संग्रहः । अनुवादी सर्वत्रावधिरित्यवश्यं वक्तव्यः । तर्हि ग्रहः सुतरां वाच्यः, तेन विना हि न कोऽपि (तागव्यापा)रः प्रवर्तते । उच्यते -- उत्तमे तत्साधारण्योजनोपयोगीदमुच्यते । एतावतैव च जातिर्वर्गे भाषाद्युन्मीलनं भवति ग्रहापन्यासादि वैचित्र्यमन्तरेणापि । तथा हि -- कुत्रचित्स्वरे भूयस्तूच्चार्यमाणे संवादिनि च तदनुवर्तिनि च तदनुचयना(वदन?)शालिनि चानुवादिनि च किंचित्प्रयुगभाजि विवादिनि कृतस्वरूपमासीदेति रागस्याभिव्यक्तिः । यथा ``साधपा पसपा सनिरिपा सनिसास मासासस्ं पापासा धानिनिरीनिनीसारि'' इत्यत्र षड्जवादिनि(गान्धार)निषादयोः संवादिनि, मध्यमादावनुवादिनि, अभिव्यक्तो मालवकैशिकः । एतदेव हि (प्रयोग)सर्वस्वम्, ग्रहादियोजनं तु वैशिष्ट्यावहं, गान्धर्वे तु विशिष्टादृष्टसिद्धये । एतच्च वक्ष्यामः ।
तत्र वादिनं लक्षयति यो यदांशस्तदा वादीति । यदेति यत्र प्रयोगात्मनि काले वदते स एव स्फुटत्वेन भासमानः शब्दा ......ः वादिनं बाहुल्येनोच्चारणमस्यास्तीति च वदति च तारमन्द्रादिव्यवस्थादीनिति च लक्षणं त्वत्रैव सूचितम् । अन्येत्वंश इति पर्यायमाहुः । अपरे तत्सिद्धये ``यो यदंशं स्पृशती''ति पठन्ति । तच्चासत् । -- अंश एव हि वादीति दत्तिलाद्याः(1-18) । न चांशलक्षणं पृथगुपयोगीति तत्रैव वक्ष्यते । अ......भावप्रधानान्निर्देशः ।
संवादिलक्षणमाह नवकत्रयोदशकमन्तरमिति । एतच्च स्वराभिधानम् । अन्येत्वाहुः -- अल्पा(ष्टौ) नवेति नवका अष्टका उच्यन्ते । स एष त्रयोदशका द्वादश । एतावत्यः श्रुतय(स्तयो)रन्तरं ययोस्तौ संवादिनाविति । उपाध्यायास्त्वाहुः -- अन्तरमिति स्वरूपं नान्तरालं, तेन नवश्रुतिकं यस्य स्वरूपं स्वरस्य, यस्य च त्रयोदशश्रुतिकत्वं स्वरूपं, तौ स्वरौ परस्परसंवादिनौ । सव......यथा स्वाविंशतिः षड्जोऽनन्तरश्रुतित्रयेणान्तरश्रुत्या तथेहोच्यते । एवं नवश्रुतिस्त्रयोदशश्रुतिश्च ।
नन्वेवं चतुश्रुतेरधिकोऽप्यस्ति । किं बहुना, षड्जान्निषादः प्रयुज्यम्नानोऽष्टादशश्रुतिकः स्यात् । मैवं, तावतीनां श्रुतिलाभे ...... तत्स्पर्शिपवनामिहननजनितनादांशोपयोगः । ततः स्वरे तत्कृतश्च श्रुतिसंख्यानियमः । अत एव निरन्तरध्वन्यंशश्रवणे विरूपस्वरश्रवणम् ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 16]




[NZ]

[ABh]

तत एव तिस्रः श्रुतयः ऋषभ इत्यादि वक्ष्यते, न तु तृतीया श्रुतिरिति । तत्र विशाखिलाचार्यप्रभृतिभिः, `स्वसंवेद्ये परमे श्रुतिधाम्नि समवधानं जपवद्दीयमानं विशिष्टाद्वष्टाय प्रयोक्तुर्भवति'' इति दर्शितम् । तदुक्तं भट्टतोतेन ``श्रुतिः स्वरः स्वसंवेद्या'' इति, गाने श्रोतॄणां सर्वत्रापि स्वरूपावभासः । तदाह ``श्रूयमाणास्तु गृह्यन्ते गम्भीरा इव'' इति । न च्वावयवैः स्वरः, नापि संचयः यौगपद्याभावात् । क्रमिकत्वेऽपि हि नैरन्तर्यात्, नाशुभविकृताद्यौगपद्याभिमानः, क्रमिकश्रुतिजनितसंस्कारविशेषे चान्ये श्रुतिस्थाने स्वरसमुदाय इत्यास्तां तावत् । प्रकृतं ब्रूमः ।
इहोल्लङ्घनीयस्वीकरणीयश्रुत्यपेक्षया नवत्रयोदशश्रुति च स्वरूपमुक्तम् । अन्योन्यस्येति वचनं तावद्यस्य संवादिनौ मा भूतामिति समानश्रुतिकत्वेन संवदनात्संवादिनौ । वीणायां च षड्जादिस्थानेऽङ्गुल्यन्तरपीडनपूर्वकमिहन्यमाने तत्सम्पाद्यमिति व्यवहारः, संवादिनः तत एव न जातुचिल्ल्पः कार्यः । अन्वर्थसंज्ञा [याः स्वरयोरेव न श्रुत्योः परस्परसंवादित्वं] यथा मध्यमनिषादयोर्न संवादित्वं सत्यपि त्रयोदशनवान्तरत्वे अत एव षड्जमध्यमायां [जातौ] मध्यमेऽंशे ऋषभकृतस्य न षाडवस्यापवादः । ननु च संज्ञात एव लब्धिरूपेति लक्षणेन, मैवं, एवं हि षड्जा[ मध्यम]ग्रामयोरन्यत्र समयोः संवादिता स्यात्, सघयोश्च साधारणप्रयोगे च निसयोः, गमयोरित्यपि न दोषः । तस्मादुभयसंवादित्वे प्रयोजकम् । अमुमेवाभिप्रायं प्रकाशयितुं स्वकण्ठेनोदाहरणोपन्यासं करोति यथेत्यादि । सम, सप, ऋध, गनि, षड्ग्रामे । अन्यत्र तु ऋधप इत्यपास्य ऋध ननु परिगणनं चेत्किम् । यथेति वचनस्य सिद्धिसादृश्येनोदाहरणान्तरसङ्ग्रहाय स्यात् । स चेह नास्ति । तत्राहुः -- उभयमनेन क्रियते, येन प्रकारेणायं संवादिक्रमो न लुप्यते स यत्नो गान्धर्वे कर्तव्यः । तेन काकल्यन्तरप्रयोगेऽपि(*) षड्जादीनां न श्रुत्यपहारः कार्यः । अत एवाल्पत्वम् । यत्र निगयोस्तत्र साधारणप्रयोगः, षड्जमध्यमान्तर्गमनमिव हि तयोः, तदा गाने तु साधारणवशात् संचारः श्रुतानां कैश्चिदेव चेत्संवाद्यस्ति ततः संवाद्यनुपलपनमंशेन स्वधर्मोपलब्ध इति संवाद्यन्तरं लुप्यतां नाम । तथा च षड्जादिव्यपदेशः;् षड्जेऽप्यंशे पञ्चमलोपकृतमौड्डविकं भजत एव । तस्मान्न षड्जमध्यमौ ...... सामिति बिन्दुप्रयोगे च समं वदनं निषादतन्त्र्यामस्यास्तीति तयोरपि(वि)संवादित्वमेवेति । यथेत्युदाहरणप्रदर्शनार्थमङ्गे

[(मू)]

[(व्या)]

* उच्यतेऽत्रान्तरः कार्यः संवादिधैवतस्य सः । न चान्तरोल्पप्रयोगादसंवादी भवेदिह । काकल्यन्त्रयोरल्पप्रयोगत्वं मतं सताम् । (कुम्भ 2)

[page 17]




[NZ]

[ABh]

तु परिगणनमिति । एतदेव युक्तमित्यभियुक्ताः । श्रुतिसंचरणवशाल्लब्धेऽपि चित्रसंवादो दृश्यते, यत ...... ...... ॥23॥
अथ विवादिनो लक्षयति विवादिनस्तु त इति । अन्तर्हितस्वरूपतो गनिद्विश्रुति श्रुतिरूपं तेन द्विःश्रुति(ः गन्धा)रो निषादश्च स्वरान्तराणां विवादिनौ स्र्वेषामेव तथा बहुवचनम् । स्वरान्तराण्यपेक्ष्य विवादित्वाभिधानं धर्मभेदात् । ऋषभगान्धारौ धैवतनिषादाविति चतुर्विधयोरुपादानं नैकट्यात् । अन्ये तूदाहरणत्वलाभाद्यथापेक्षयैव श्रुत्योर्विवादित्वमाहुः । तच्चासत् । सर्वस्वरस्य विवादिनः सतो भाव्यं सपक्षविपक्षमध्यस्थैः । तथापि षड्जेऽंशे तस्य मपौ संवादिनौ, ऋढावनुवादिनौ, ऋषभे धमनिगाः पमसाः गान्धारे निः[वादी]त्येतु, नास्ति विवादी, निषादस्य संवादित्वात्, पञ्चास्यानुवादिनः । एवमन्यदनुसर्तव्यम् ।
यत्र वादी स्वामी, अमात्य इवेतरोऽनुयायी संवादी, अरिवद्विवादीत्वल्पः, अनुसारिपरिजन इव योगवादी चेi विभागः । अनुवादिनं लक्षयति वादिसंवादीत्यादि । स्पष्टम् । अथैषां नामभिर्वचसां निर्वचनान्याह वदनाद्वादीत्यादि ।
अनु वीणायां तावत्सरिघेति श्रतिक्रमविरामाच्च संवाद्यादिविभागस्य च वीणायामनियतोऽपि दृश्यत इत्याशङ्क्याह -- एतेषामित्यादि । एतच्च संवाद्यादीनां स्वराणामिति । यथा संवादित्वाभिमतयोरपि षड्जमध्यमयोः समत्वमधिकत्वं वा त्रयोदशकनवकान्तरापेक्षया विवादिनश्च यदुपयोगिन्यन्त्रं तदपेक्षयैव विवादकत्वं, अनुवादित्वमपि ऊनाधिकत्वेऽपि घटते । तथा हि ऋषभेऽंशे न्यूनश्रुतिः षड्जस्यानुवादी स्यात् । गान्धारश्चाधिकश्रुतिर्विवादितां जह्यात् । संवाद्यादीनां च षड्जस्यानुवादी स्यात् । संवाद्यादिषु प्रभुत्वमेव हि वादित्वम् । एवमूनाधिकत्वे नामुना विघटितं चे ....... तत्कारणदोषे कृशा तन्त्रीस्वरितभरिताप्युत्कर्षमपकर्षं वा सारणानामतः ? दण्डोऽपि नमनोन्नमनस्वभावः तथैवेन्द्रियं वागिन्द्रियं च तादृशमेव तच्चोपलक्षणं सारिकाङ्गुल्यादीनामपि दोषेण तथोपलभ्यात् ।
एवं स्वरा उक्ताः । तत्र स्वरमात्रं कुत्रचिद् दृष्टादृष्टयोरुपयोग्यपि तु तत्समूह एव तु प्रयो[ग उपयोगी । तत्स्वराणां समूहो ग्राम] इत्युच्यते । स एव च द्विविधः पञ्चमभेदादिति दर्शयितुमाह -- अथ द्वौ ग्रामाविति गान्धारग्रामं निरस्यति । मध्यमस्यानाशित्वमिति तावत् प्रधानं नियतं च, तत्संवादित्वं षड्जस्येति सोऽपि प्रधानः । पञ्चमस्तु

[(मू)]

[(व्या)]

[page 18]




[NZ]

तिस्रो द्वे च चतस्रश्च चतस्रस्तिस्र एव च । BhNZ_28_024ab
द्वे चैवाद्य1चतस्रश्च षड्जग्रामे भवेद्विधिः ॥ BhNZ_28_024cd
2 चतुःश्रुतिर्भवेत् षड्ज ऋषभस्त्रिश्रुतिः स्मृतः । BhNZ_28_025ab
द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः ॥ BhNZ_28_025cd
पञ्चमस्तद्वदेव स्यात् त्रिश्रुतिर्धैवतो मतः । BhNZ_28_026ab
द्विश्रुतिश्च निषादः स्यात् षड्जग्रामे विधिर्भवेत् ॥ BhNZ_28_026cd
[ABh]

न मस्ह्यमस्य संवादी कदाचित्तुल्यश्रुतिकत्वा ...... क्त्वमेव । दत्तिलाचार्यस्तु मूर्च्छनानां षड्जस्वरप्राधान्येन च प्रथमादिव्यपदेशलाभात् षड्जमध्यमयोर्व्यपदेशहेतुत्वमाह --
स्वरौ यावतिथौ स्यातां ग्रामयोः षड्जमध्यमौ ।
मूर्च्छना तावतिथ्येव तद्ग्रामावत एव तौ ॥ इति
एतत्तु फल्गुप्रायं प्रथमादिव्यपदेशस्य कुत्रचिदप्यनुपयोगादागममात्रसारत्वात्प्राधान्यम्, गणनादित्वाच्च प्राधान्यादितरेतराश्रयापत्तेः ।
अत्राश्रिता इति ग्रामस्वरूपलाभहेतव इत्यर्थः ।
ननु स्थानभेदेन षट्षष्टिः तत्कथं द्वाविंशतिरित्याह -- स्वरमण्डलस्य स्वरसमूहस्य सप्तकस्य द्वाविंशत्येव सिद्धिः । तत एव स्थानान्तरे स्वरमण्डलत्वमिति चक्रमुच्यते । ताच परिमण्डलं (आ)ङ्गिरसकाश्यपादिभिर्मुनिभिर्दर्शितम् । श्रुतिश्च नाम श्रोत्रगम्यं वैलक्षण्यं यावता शब्देनोत्पद्यते । ननु कालांशः श्रुतिः चतुःश्रुतिकस्यापि बिन्द्वाद्यलङ्कारादौ मितकालावस्थानाद् द्विश्रुतिकस्यापि स्थायिवर्णप्रयोगे ऽनल्पकालत्वादेशः स्यात्, घण्टाशङ्खादिश्रुतेश्च चिरकालत्वात् । एतन्न, शब्दावयवो न श्रुतिरित्युक्तमेव ।
ननु यद्युभयत्रापि द्वाविंशतिः श्रुतयः तर्हि को विभाग इत्याशङ्क्याह -- तिस्रो द्वे चेत्यादि । विधिरिति श्रुतिविभाग इत्यर्थः ॥24॥
अत्र विनियोगेन स्वरान्विनियोक्तुमाह -- चतुःश्रुतिः स्यात् षड्ज इत्यादि स्मृत इत्यन्तेन ॥25॥
नामधेयानां विभाग आप्तप्रसिद्ध्येति दर्शयति । धैवतो मत इति नास्ति कदाचन षड्ग्रामे लोप इति यावत् ।

[(मू)]

1. ढ॰ चतस्रश्च षड्जाख्यग्रामे श्रुतिनिदर्शनम्, भ॰ श्रुतिदर्शनम्

2. श्लोकद्वयं म॰च॰प॰मातृकास्वेव

[(व्या)]

[page 19]




[NZ]

मध्यग्रामे तु पञ्चमः श्रुत्यपकृष्टः कार्यः । एवं (1)स्वश्रुत्युत्कर्षादपकर्षाद्वा (2)यदन्तरं (3)मार्दवादायतत्वाद्वा तत्प्रमाणं श्रुतिः निदर्शनं(4) त्वासामभिव्याख्यामः । यथा --- द्वे वीणे तुल्यप्रमाणतन्त्र्युपवादनदण्डमूर्च्छने कृत्वा(5) षड्जग्रामाश्रिते कार्ये । तयोरन्यतरस्यां(6) पञ्चमस्यापकर्षे(7) श्रुतिं मध्यमग्रामिकीं कृत्वा(8) तामेव च पञ्चमस्य श्रुत्युत्कर्षवशात् षड्जग्रामिकीं कुर्यात् । (9)एकश्रुतिरपकृष्टा भवति । पुनरपि तद्वदेवापकर्षेत्(10), यथा गान्धारनिषादवन्तावितरस्यामृषभधैवतौ(11) प्रवेक्ष्यतः द्विश्रु(12)त्यधिकत्वात् पुनरपि तद्वद् एवापकृष्टायां धैवतार्षभावितरस्यां पञ्चमषड्जौ प्रवेक्ष्यतः त्रिश्रुत्यधिकत्वात् । तद्वत्पुनरपक्षृटायां पञ्चममध्यमषड्जा इतरस्यां मध्यमगान्धारनिषादवन्तः प्रवेक्ष्यन्ति चतुःश्रुत्यभ्यधिकत्वात् । एवमेतेन श्रुतिनिदर्शनेन द्वौ ग्रामिक्यौ द्वाविंशतिश्रुतयः प्रत्यवगन्तव्याः ।(13)
अथ मूर्च्छनाः द्वैग्रामिक्यश्चतुर्दश ---
आदावुत्तरमन्द्रा स्याद्रजनी चोत्तरायता । BhNZ_28_027ab
चतुर्थी शुद्धषड्जा तु पञ्चमी मत्सरीकृता ॥ BhNZ_28_027cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰भ॰ पञ्चमस्य श्रुत्यपकर्षोत्कर्षाभ्यां, र॰ तस्यापकर्षणे

2. च॰ यदन्तरं, न॰ यदनन्तरं

3. मार्दवायतत्त्वं तावत् प्रमाण

4. र॰ तासां

5. य॰मातृकायामेव

6. न॰ अन्यतरां, र॰ अन्यतरीं

7. र॰ कर्षात्

8. ड॰ कुर्यात्

9. भ॰ एवं

10. न॰ कर्षणात्, भ॰ कर्षात्, ब॰ कर्षणे

11. भ॰ धैवतार्षभौ

12. र॰ अभ्यधिक

13. ड॰ अत्र श्लोका भवन्ति --

षड्जश्चतुःश्रुतिर्ज्ञेयः ऋषभस्त्रिश्रुतिस्तथा ।

द्विश्रुतिश्चैव गान्धारो मध्यमश्च चतुःश्रुतिः ॥

चतुःश्रुतिः प्रञ्चमः स्यात्त्रिश्रुतिर्धैवतस्तथा ।

द्विश्रुतिस्तु निषादः स्यात्षड्जग्रामे स्वरान्तरे ॥

चतुःश्रुतिस्तु विज्ञेयो मध्यमः पञ्चमः पुनः ।

त्रिश्रुतिर्धैवतस्तु स्याच्चतुःश्रुतिक एव च ॥

निषाaदषड्जौ विज्ञेयौ द्विचतुःश्रुतिसंभवौ ।

ऋषभस्त्रिश्रुतिश्च स्याद्गान्धारो द्विश्रुतिस्तथा ॥

अन्तरनिदर्शनमपि व्याख्यातम् ।

[(व्या)]

[page 20]




[NZ]

[ABh]

तत्र गान्धर्वे श्रुतावेवान्त्यायां स्वरस्फुटतां दायिन्यामवधातव्या इति विशाखिलाचार्यप्रभृतय ऊचुः । ``श्रुतयः स्वरान्तरगता'' इति, ``सप्ताश्रयतया स्वरगता'' इति, ``अन्तरगतास्त्वन्या'' इति, गाने तु श्रोक्त्रसुखावहोऽनेन विभागेन प्रयोजनम् । तदाह मातृगुपः --
हीयमाने स्वरे श्रोतुः स्वसंवेद्योऽणुशः क्रमः ।
श्रूममाणः पुनर्नाद एक एवाद्य रञ्जितः ॥ इति ॥
तेन गाने प्रधानतयेह विवक्षिते चतुश्श्रुतिरिति साधारन्युक्तिः कृतायां तु गान्धर्वपक्षमपि स्वीकुर्वते । तिस्रश्चतस्रः श्रुतयः आश्रयान्तराद्वोभयात्मकतया यस्येति ॥26॥
अथ मध्यमग्राममाह मध्यमग्रामेत्विति । चतुश्च्रुतौ पञ्चमे द्वावमात्यकल्पौ मध्यमपञ्चमौ संवादिनौ भवत इति । मध्यमस्यापि संवादिनोऽपि संविदिव व्यपदेशहेतुता । पञ्चमे तु श्रुतिन्यूने मध्यमस्याप्येकः संवादी षड्जस्यापीति इदं तावत् ...... ...... मध्यमस्य त्वन्यदस्ति प्राधान्यं (अपि) विना शुद्धत्वकृतमिति तत्र नैव व्यपदेशो मध्यमग्रामनियमेन इति न किं चतुश्श्रुतिकेनानेकेन तावत्प्रधानेन भवितव्यम् । पूर्णत्वात् तच्च स्वरद्वयमेव पञ्चमस्य चतुश्श्रुतिकत्वविरमात्काकल्यन्तरयोश्चतुश्श्रुतिकत्वं विकारो न स्वभावः । तुल्यं चानाशित्वमिति द्वावेव ग्रामौ । तत्र मध्यमा तृतीयस्यामपि श्रुतौ तथाविधानुरणनव्यञ्जनात्मकनादनिष्पत्तिः यथाविधि षड्जग्रामे चतुर्थ्या माभूत् । केवलसंस्थाननीचत्वान्नीचा । तल्लक्ष्यते । तत एव श्रुत्यपमान एवासौ पञ्चमो भवति । श्रुतेर्हि कम्पो भवतीत्युक्तम् । तथा चाहुः --
वेदश्रुतिः पक्वकपित्थकल्पः कृशप्रवातोन्मुखतां प्रपन्नः ।
यतिश्रुतिः कम्प इवैष भाति यद्वा श्रुतिः स्वाद्भुतरागनिष्ठः ॥2॥
तत एवाल्पनिषादगान्धार ......ति ...... काकल्यन्तरयोः प्रयोगः । त्रिश्रुतेश्च कम्पितकुहरितरेचितयोगः । निगयोश्च विवादित्वं रक्त्यन्तरानुवृत्तेः । एवं श्रुत्यप्रकृष्टः पञ्चम इति मध्यमग्रामस्य लक्षणम् । स च पञ्चमः प्रधानः न तु मध्यमग्रामे कदाचिदपि लोप्यत इत्यर्थः । अन्ये तु ग्रामयोर्धैवतपञ्चमावलोप्याविति । एतदाश्रयत्वान्मध्यमगतेरित्यात्राह ।
अथ केयं श्रुतिर्नामेत्याशङ्क्याह -- एवं श्रुत्युत्कर्षापकर्षाच्चेति । मार्दवं तन्व्याः शिथिलीकरणं विपरीतत्वमायतत्वं क्रियत इत्याह । श्रुतेः शब्दस्य श्रोत्रग्राह्यस्य उत्कर्षस्तीव्रता अपकर्षो मन्दता, तद्धेतुत्वान्मार्दवायते तु द्वे अपि तथोक्ते । एवं तीव्रमन्दत्वहेतुभ्यां मार्दवायतत्वाभ्यां यदन्तरं यो विशेषावबोधः प्रमाणं निश्चायकं यस्याः सा श्रुतिः । प्राक्तनस्य ध्वनेर्वैलक्षण्यं यावता हीनेनाधिकेन या तीव्रमन्दात्मना रूपेण लक्ष्यते सा श्रुतिरिति यावत् । यद्यपि परमाणुतोऽप्युत्कर्षापकर्षौ वा भवेद् ध्वनेर्विशेषस्तथापि नासौ गृहीतुं पार्यते ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 21]




[NZ]

[ABh]

अत एव यत्नोत्कर्षापकर्षौ न कौचिद् ध्वनीनां ग्राह्येते तत्रैका श्रुतिरिति, यदाह परमाचार्यः ``एकश्रुतिदूरात्सम्बुद्धौ'' इति ।
नन्वलाबूवीणादौ तथाभूतानां श्रुतीनां विशेषलेशानामनैयत्यं दृश्यते । ततः किं नियतश्रुतिविभाग उक्तः । न तु वीणायामसौ निश्चीयते (इति) । तन्न, तत्राप्यसौ नियत एव, अनैयत्यग्रहणं तु मिथ्या । यत्तु दण्डविभागास्य दूरादूरत्वविभागविप्लव इति चेयं नैयत्यालक्ष्यते, तथापि वामनोऽनन्तपुरुषविभागविशेषोपलक्षणलक्षणीया श्रुतिः ...... नैवास्तु को विरोधः अत एव लक्षणीयस्यैव विशेषस्य श्रुतिरूपतामिति ग्रहणं विशेषणमुपात्तमुत्कर्षशब्देन, प्रकरणाच्चापकर्षस्यापि लभ्यत इति । वीणाद्वये स्थिते एकस्यां वीणायां तन्त्र्यामुत्कृष्टायां स्वरस्योत्कर्ष(र्षो) परस्याः स्थितवीणातन्त्रीस्वरस्यापकर्षो लक्ष्यते । तस्मिंश्च लक्ष्यमाणे द्वितीयवीणास्वरस्योत्कर्षो लक्षणीयो भवति । आयतत्वादुत्कर्षापकर्षौ लक्ष्यौ भवतः । एवं मार्दवादपि वीणाद्वयायत्तमेवेदमुत्कर्षापकर्षत्वं दर्शयितुं यथासङ्ख्यं शङ्कां निराकर्तुं मार्दवायतत्वाद्वेत्युक्तम् । अन्यथोत्कर्षायतत्वमार्दवाभ्यामिति ब्रूयात् । प्रमाणेति वदन् न कालकला श्रुतिनापि नादांशो न चायुर्न स्थानं न करणमिति दर्शयति । तेन वक्ष्यमाणोच्चनीचविभागो ध्वनिरेका श्रुतिरिति तात्पर्यम् । एवमेकस्याः श्रुतेः स्वरूपमभिधाय श्रुतिसङ्ख्यास्वरूपं यथालक्षणीयं यथा भवति तथा दर्शयितुमुप्रक्रमते निदर्शनं त्वासमिति । आसमिति वह्वीनां, निदर्शनमिति निश्चिततया दृश्यन्ते येनोपायेन तन्निदर्शनम् । यथा हि -- प्रथमदर्शनेन रक्तयोर्जात्याजात्ययोरेव द्वितीयस्य विलोकनं पुनः प्रथमस्य पुनर्द्वितीयस्येत्यनेनानुसन्धानबलेन निश्चितस्तद्विशेषप्रत्ययो जायते योऽसावभ्यधिक इति भण्यते । प्रकृतेऽपि तन्त्रीद्वये उत्कर्षापकर्षवति (कस्मिंश्)चिदाकृते यः शब्दः प्रतीयते, तस्य परस्परविवेकायावधारयिष्णोर्दोलागमनवद्यत्पुनः पुनराकर्षणं तत्कृतोऽनुसन्धानबलेन ...... परमः प्रत्ययः स्फुटं तद्गतविशेषग्राही जायेत । तन्निदर्शनमित्युक्तम् । तत्र प्रथमा (सारणा) साधुकारं ध्रुवकवीणां साधयति, द्वितीया श्रुतेरियत्तां, तृतीया श्रुतिचतुष्कं बोधयति, चतुर्थीं श्रुतिषट्कं, पञ्चमी द्वादशकमिति सारणापञ्चकमिति तात्पर्यम् । ग्रन्थस्तु व्याख्यायते । प्रमाणं आनाहपरिणाहौ , तन्त्रीणां तुल्यत्वं सङ्ख्यया स्थौल्यादिना चेति केचित् । अतश्चतुर्दण्डशब्दः पुनरुक्तः । तस्मादयं विग्रहः । तुल्यप्रमाणतन्त्र्युपपादनदण्डमूर्च्छना ययोर्वीणयोरिति । मूर्च्छनायां च प्रमाणसङ्ख्यैव मन्तव्या दण्डतन्त्र्यादिसाम्यं स्वरस्वरूपं न भिनत्ति केनाप्यंशेन तेन तथा कर्तव्यम्, येन द्वयेऽपि एकविंशद्भासेते ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 22]




[NZ]

[ABh]

स्वाराणां कस्यचिदपि वैलक्षण्यं यस्य प्रतिभासनात्तत्रैका ध्रुवकस्थानीया अचलसारणा वीणायामपरस्यां पञ्चमतन्त्री श्रुतिमात्रं शिथिलीकार्या । तदा मध्यमग्रामो जायते । अनन्तरं मध्यमादीनां सर्वस्वराणां श्रुतिमेकां पातयेत्, येन षड्ग्राम एव भवति । एवं ध्रुवकवीणायां चलवीणायां वा स्वरेषु भण्यमानेषु श्रुतिरधिका न्यूना च प्रत्यक्षेणानुसन्धानबलाल्लक्षणीया भवति । तदाह पञ्चमश्रुतिरपकृष्टा भवति सर्वस्वरेभ्य इति शेषः । सा च प्रत्यक्षगम्या गुणवतीति भावः । यद्यपि परमाणुमात्रेऽपि स्थानान्तरे योगिप्राय(समाधि)समधिगम्यध्वनिवैलक्षण्यं भवति, तथापि यद्वैलक्षण्यं श्रुतिशब्दवाच्यमिति दर्शयन् श्रुतिसङ्ख्यापरिज्ञानार्थं श्रुतिचतुष्टयोपलब्धं दर्शयति । पुनरपि च तद्वदेवापकर्षेदिति चलवीणायां पञ्चमोपक्रमं सर्वस्व(राणा)मेकां श्रुतिं पातयेत् येषु चलवीणागतौ गान्धारनिषादौ ध्रुववीणागताभ्यां धैवतर्षभाभ्यां समस्थानतयापकर्षत्वं गच्छतः यतो ध्रुवकवीणायां द्वाभ्यां श्रुतिभ्यां सर्वे स्वरा अधिकाः । एवं धैवतवैलक्ष्येण गान्धारनिषादयोरन्यवीणागतधैवतर्षभसाम्यं जायते । तदेव श्रुतिरित्युक्तं भवति । अत एव श्रुत्यादिव्यवहारोऽपि लक्ष्यो यo दृश्यते न स निर्मूलः । तथाहि तावन्न्यूनाधिकत्वे ...... रे विनाशो भवतीति विशिष्टप्रत्युपयोगाच्छ्रुतिरिति कथ्यते । पूर्वादिषु नैवमिति । एवं श्रुतेश्च स्वरूपं ज्ञातम् । गान्धारनिषादगं प्रत्येकं यच्छ्रुतिद्वयं तच्च धैवतर्षभमिश्रीभावाभिज्ञानेन स्फुटमेवोपलब्धमिति तच्छ्रुतयः प्रत्यक्षीभूता भवन्ति । पुनरपि चलवीणायां श्रुतिर्यदापकृष्यते सर्वस्वरेभ्यस्तदा च वीणागतौ धैवतर्षभौ ध्रुववीणागताभ्यां पञ्चमषड्जाभ्यां यथाक्रमं साम्यं गच्छतः । यतो ध्रुववीणायां स्वरास्तिस्रः श्रुतिभिरधिकाः । एवं स्वरद्वये प्रत्येकं श्रुतित्रयं स्फुटीकृतमिति षट् श्रुतयः उपलब्धाः । त्रयो ध्रुववीणायां सर्वस्वरेभ्यः श्रुतिमवकर्षणेन तद्गताः पञ्चममध्यमषड्जा ध्रुववीणागतरियथाक्रमं मध्यमगान्धारनिषादैः स्थानसाम्यं मिलन्ति । यतस्तस्या वीणायाः सर्वे स्वराश्चतसृभिः श्रुतिभिरधिकाः । एवं स्वरत्रये प्रत्येकं चतस्रः श्रुतयः स्फुटीकृता इति द्वादश श्रुतय उपलब्धा भवन्ति । तेन चतस्रः षट् द्वादशेति द्वाविंशतेः उपलभ्यो जातः । ऋषभ(धैवता)भ्यां च गनी द्विश्रुत्यधिकाविति श्रुतिद्वयपातनेऽवश्यं तयोस्त(त्र) प्रवेशः । रिधौ च सपाभ्यां द्विश्रुत्यधिकौ, धमपाश्च निगमेभ्यः चतुःश्रुत्यधिका इति तावतीकानां श्रुतीनां ...... परवर्तिनि स्वरे प्रवेशयेत् । स तु द्विश्रुत्यधिकत्वादित्यादयस्त्रयो हेतवः प्रवेशनीया स्वरविशेषादपि व्याख्यात एव । तदाह एवमेतेन श्रुतिनिदर्शनेनेति । त ...... ...... स्यादित्येव द्विश्रुतिः । एवं श्रुतेः स्वरूपमुपलब्धम् । अत्र द्वे द्वयोरिति ताः श्रुतिषु त्रिषु । एवं ध्रुववीणाश्रुतेरियत्तात्र (स्फुटीकृता) भवति । द्विश्रुतिभिस्त्रिश्रुतिस्वरस्वरूपं च श्रुतेरियत्ता

[(मू)]

[(व्या)]

[page 23]




[NZ]

अश्वकान्ता तथा षष्ठी सप्तमी चाभिरुद्गता । BhNZ_28_028ab
षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेयाः सप्त मूर्च्छनाः ॥ इति ॥ BhNZ_28_028cd
आसां षड्जनिषादधैवतपञ्चममध्यमगान्धारर्षभा आनुपूर्व्या आद्याः स्वराः ।
षड्जे चोत्तरमन्द्रा स्यादृषभे चाभिरुद्गता । BhNZ_28_029ab
अश्वक्रान्ता तु गान्धारे मध्यमे मत्सरीकृता ॥ BhNZ_28_029cd
पञ्चमे शुद्धषड्जा स्याद्धैवते चोत्तरायता । BhNZ_28_030ab
निषादे रजनी च स्यादित्येताः षड्जमूर्च्छनाः ॥ BhNZ_28_030cd
अथ मध्यमग्रामे ---
सौवीरी हरिणाश्वा च स्यात्कलोपनता तथा । BhNZ_28_031ab
शुद्धमध्या तथा मार्गी पौरवी हृष्यका तथा । BhNZ_28_031cd
मध्यमग्रामजा ह्येता विज्ञेयाः सप्त मूर्च्छनाः ॥ 31॥ BhNZ_28_031cd
[ABh]

(निर्धारणा)स्फुटीकरणार्थं प्रस्तारादेव दृश्यते । तत्र दण्डप्रस्तारेण केचिद्दर्शयन्ति द्वाविंशता रेखाणाम् । अन्ये तु मण्डलप्रस्तारमाहुः । तिर्यगूर्ध्वं च पञ्चषड्रेखा इत्येकादशोभयतो द्वाविंशतिः ।
एवं ग्रामद्वयं तदुपयोगि च श्रुतिसद्भावे स्वराणां श्रुतिनियमप्रामाण्यमभिधाय क्रमप्राप्तां मूर्च्छनामाह -- अथेति सम्यगिति क्रमानतिक्रमेणोर्ध्वं यच्छ्रमाणमवरोहणं तदुपलक्षितस्वरसप्तकस्वरूपवहो मूर्च्छना । मूर्च्छना हि समुच्छ्राये पठ्यते । अत एवोपसंहारे स्वराः क्रमयुक्ता इति विशेषयिष्यति । अक्रमत्वे मूर्च्छनात्वं मा भूदिति । तथा हि षड्जजादारोहणं निषादान्तं, धैवतात्पञ्चमान्तं, पञ्चमान्मध्यमान्तं, मध्यमाद्गान्धारान्तं, गान्धारादृषभान्तमृषभात् षड्जान्तं, षड्जश्च द्वितीयसप्तकान्तरतारस्पृष्टो भवति ।
नन्वेवं सप्त मूर्च्छनाः, सत्यम्, पञ्चमस्य श्रुत्यपकर्षे सप्ताद्याः, तदाह द्वैग्रामिक्य इति । पञ्चमे चापकृष्टे संवाद्यनुवादिव्यवस्था लोप्या स्वरव्यवस्था चान्यैव सम्पाद्यत इति भूयानेव भेदो जायते । तत्र मध्यमाद्गान्तं, गादृषभान्तं, ऋषभात्सान्तं सान्निषादन्तं, निषादाद्धान्तं, धात्पान्तं, तान्नान्तमिति सप्त । तत्र नामनिर्देशो वैदिककर्माङ्गमिति दर्शितम् । तथा हि श्रूयते, ``उत्तरमन्द्रा स्वरत्वं संहृतास्तिस्रो गाधा गायेत्'' ताः पत्यो वां पाटलिकाभिरुपगायन्ति'' इत्यादित इति । षड्ग्राम इति ॥27-28॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 24]




[NZ]

आसां मध्यमगान्धारर्षभषड्जनिषादधैवतपञ्चमा आनुपूर्व्याम् आद्याः स्वराः(1) ॥ मध्यमेन सौवीरी, गान्धारेण हरिणाश्वा, आर्षभेण कलोपनता, षड्जेन शुद्धमध्यमा, निषादेन मार्गी, धैवतेन पौरवी, पञ्चमेन हृष्यकेति । एवमेताः स्वरक्रमयुक्ताः संपूर्णाः षाडवौड्डवीकृताः स्वरसाधारणकृताश्चेति मूर्च्छनाश्चतुर्दश भवन्ति । अपि च ---
क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्छनेत्यभिसंज्ञिताः । BhNZ_28_032ab
षट्पञ्चस्वरकास्तानाः षाडवौडुविताश्रयाः2 BhNZ_28_032cd
साधारणकृताश्चैव काकलीसमलङ्कृताः । BhNZ_28_033ab
अन्तरस्वरसंयुक्ता मूर्छना ग्रामयोर्द्वयोः ॥ BhNZ_28_033cd
[ABh]

मध्यग्रामे सप्त । तत्र प्रत्येकं मूर्च्छनायाश्चत्वारो भेदाः । षड्जादिपूर्णा सप्त स्वराः, षट् स्वराः षाडवः, षट् अवन्ति ये प्रयोगं ते स्वराः षाडवाः । तेषु भवः प्रयोगः षाडवः । तत्प्रयोगात् पञ्चस्वरा औडुविकाः, उडवो नक्षत्राणि, वान्ति गच्छन्त्यस्मिन्निति उडुवमाकाशं, तेन पञ्चसंख्या, तैः सप्त लक्ष्यन्ते । पञ्चमं महाभूतं हि तत्र सा संख्या सञ्जाता । येषां कृते औडुविताः स्वराः, तेषु भवत्प्रयोगः औडुवितः । तद्योगान्मूर्च्छना तथा । यदि वा तन्नवकस्येयं संख्या औडुवी सा येषां संजाता मध्यस्थीयः पञ्चम आकाश उडुव इत्यपि प्रयुज्यते, तथा च प्रयोक्ष्यते । कदाचिच्चौडुवे एता इति स्वरलोपे चैकदेशविवृतत्वेऽप्यनन्यतया भासना सैवासौ मूर्च्छना । अल्पनिषादगान्धारप्रयोगे तु काकल्यन्तरस्वरयोगात्साधारणकृत एत वै कारिकाद्वयेन संग्रहीतुमाह --
क्रमयुक्ताः स्वराः सप्त मूर्छनेति समाहिताः ।
षट्पञ्चस्वरकास्तनाः षाडवौडुविकाश्रयाः ॥ इत्यादि ॥
च पुनरप्याहरणमिति क्रमः । क्रमयुक्ता इति क्रमेणारोहणं तथैव स्वराणामवरोहणेन च पुनरप्याहरणमिति क्रमः । तेन युक्ताः सम्यगाहिताः । तन्यते विचित्रीक्रियते प्रयोगविस्तरो यैस्ते ताना इति । मूर्छिता ? परिविशिष्टं नामैवं भेदत्रयं संगृह्य तुरीयभेदमाह साधारणकृताश्चेति । एवकारेण विकृतत्वेऽप्यनन्ततामाह । चकार उत्तरत्र संबध्यते ।

[(मू)]

1. र॰ तत्र षड्जग्रामे षड्जेनोत्तरमन्द्रा, निषादेन रजनी, धैवतेनोत्तरायता, पञ्चमेन शुद्धषड्जा, मध्यमेन मत्सरीकृता, गान्धारेणाश्वक्रान्ता, ऋषभेणाभिरुत्कृतेति । अथ मध्यमग्रामे

2. र॰ वसंज्ञिताः

[(व्या)]

[page 25]




[NZ]

द्विविधैव(1) मूर्च्छनासिद्धिः (2)तत्र षड्जग्रामे द्विश्रुत्युत्कर्षाद्दैवतीकृते गान्धारे मूर्छनाग्रामयोरन्यत्वम् । तद्वशान्मध्यमादयो यथासंख्येन निषादित्वं प्रतिपद्यन्ते । तद्वन्मध्यमग्रामे धैवमार्दवाद् द्वैविध्यं तुल्यश्रुत्यन्तरत्वाच्च संज्ञान्यत्वम् । मध्यमग्रामे हि चतुःश्रुतिकमन्तरं पञ्चमधैवतयोः तद्गान्धारोत्कर्षाच्चतुःश्रुतिकमेव भवति । शेषाश्चापि मध्यमपञ्चमधैवतनिषादषड्जर्षभा निषादषड्जर्षभगान्धारमध्यमपञ्चमत्वं प्राप्नुवन्ति तुल्यश्रुत्यन्तरत्वादन्तरनिदर्शनमपि श्रुतिनिदर्शने प्रोक्तम् ।
[ABh]

तललक्षयति काकलीसमलंकृता । अन्तरस्वरसंयुक्ता इति चकार एतदनन्तरं द्रष्टव्यः । उपसंहरति मूर्च्छना ग्रामयोरिति ॥33॥
अत्र वैणिकस्योपदेशार्थमाह द्विविधैकमूर्च्छनायाः षड्जग्रामिक्या द्विविधाया मध्यमग्रामिक्यो द्वितीयेन प्रकारेण युक्ताया यथासिद्धिर्भवति तथोच्यते । विविधेनोत्कर्षेणापकर्षेण भाजा एकस्वरेण मूर्च्छनानां विचित्राणां सिद्धिः । तत्र षड्जग्रामे मूर्च्छना यावतिथी जाता तावतिथ्यैव मध्यमग्राममूर्च्छना यथा संपद्यते तथा दर्शय्ति तत् षड्जग्रामेऽपि श्रुत्युत्कर्षाद्धैवतीगान्धार इति गान्धारतन्त्र्यां द्विश्श्रुत्युत्कर्षपर्यन्तश्चेत्पीडनम् । अतस्तदेतदेव सर्वं संपन्नम् । स हि तदा चतुश्श्रुतिको मध्यमग्रामिको धैवतो भवति । पमघनिस सरणिः? समगस्वराaः सम्पद्यन्ते । मध्यमो द्विश्श्रुतिको जातश्चेन्निषादोऽसौ पञ्चम एव ऋषभस्त्रिश्रुतिकत्वात् । गान्धारे संपन्नः स ऋषभः । सस्वरा? मपसनिसरिसरूपत्वं याति? अत्र हेतुमाह तुल्यश्रुत्यन्तरत्वादिति । संज्ञान्यत्वमित्यनेन प्रयत्नान्तरमत्र न किञ्चिदितिदर्शयति । संज्ञान्तरस्वरे ग्रामे मूर्च्छनायाश्च तुल्यश्रुत्यन्तरत्वं स्पष्टयति अन्तरनिदर्शनमपीति । अपि शब्दाद्वक्तव्यमपि सदित्यर्थः । श्रुतिनिदर्शनमिति । द्वे वीणे इत्यत्रैव मूर्छनानां पूर्णावस्थोक्ता ॥ तानवस्थामाह

[(मू)]

1. ड॰ द्वधैक

2. र॰ तत्र द्विश्रुतिविप्रकर्षात्, गान्धारे धैवतकृते मूर्च्छनाग्रामयोरन्यत्वं, षड्जग्रामे मध्यमग्रामेऽपि एवं क्रमात् द्वैविध्यं भवति, तुल्यश्रुत्यन्तरत्वाच्च संज्ञान्यत्वे तद्वत् चतुःश्रुतिकमन्तरं पञ्चमधैवतयोः तद्गांधारोत्कर्षाश्चतुश्श्रुतित्वमेव भवति

[(व्या)]

[page 26]




[NZ]

तत्र मूर्च्छनाश्रितास्तानाश्चतुरशीतिः । तत्रैकान्नपञ्चाशत् षट्स्वराः पञ्चत्रिंशत् पञ्चस्वराः । लक्षणं तु (1)षट्स्वराणां सप्तविधं षड्जर्षभनिषादपञ्चमहीनाश्चत्वारः षड्जग्रामे । मध्यमग्रामे तु षड्जर्षभगान्धारहीनास्त्रयः । एवमेते (2)षट्स्वराः सर्वासु मूर्च्छनासु क्रियमाणा भवन्त्येकान्नपञ्चाशत्तानाः । पञ्चस्वराणां तु पञ्चविधमेव । लक्षणम् --- षड्जग्रामे षड्जपञ्चमहीनः, आर्षभपञ्चमहीनः, निषादवद्गान्धारहीन इति त्रयः । मध्यग्रामे तु गान्धारनिषादवद्धीनः, ऋषभधैवतहीन इति द्वौ । एवमेते पञ्चस्वराः सर्वासु मूर्छनासु क्रियमाणास्तानाः पञ्चत्रिंशद्भवन्ति ।
द्विविधा च तानक्रिया तन्त्र्यां प्रवेशान्निग्रहाच्च । तत्र प्रवेशनं मधुर(3)स्वरविप्रकर्षादुत्तरमार्दवाद्वा(4) । निग्रहस्त्वसंस्पर्शः मध्यमस्वरेणैव(5) तु मूर्छनानिर्देशः कार्यो भवति (6)अनाशित्वान्मध्यमस्य निग्रहे(7) पर्यग्रहेवा । इदं च प्रयोक्तृश्रोतृसुखार्थं च मूर्छनानानात्वम् । मूर्छनातानप्रयोजनमपि स्थानप्राप्त्यर्थम् । स्थानं च त्रिविधं पूर्वोक्तलक्षणं काकुविधाव् इति ।(8)
[ABh]

तत्र मूर्च्छिताश्रिता इति । मूर्च्छनामाश्रिता यतस्तासामेव तेऽवस्थाविशेषाः । तत्र सरिनिप इत्थमेषामन्यतमेन हीनाः षट्(स्वर)मूर्छनाः सप्त चतुर्भिर्गुणत्वे अष्टविंशतिस्तानाः । सरिग इत्येतेषामन्यतमेन हीना मध्यमूर्च्छना एकविंशतिस्ताना इत्येकान्नपञ्चाशत् षाडवाः । औडुविकास्तु षड्जग्रामे एकविंशतिः अन्यत्र तु चतुर्दशेति पञ्चत्रिंशत् । उभयतश्चतुरशीतिः वीणायां यदा तानक्रिया तदालोप्य स्वरतन्स्त्रीत्वं क्रियते यदि तावत्कौशलं न स्पृश्यते यदि वा शिथिलीकरणे समस्वरसाम्यं पीडनेन चोत्तरस्वरसाम्यं नीयते । तदाह द्वि(वि)विधेति तानार्थक्रिया उपाय इथर्थः । अपरस्य ऋषभापेक्षया षड्जस्य विप्रकर्षः । पीडनमृषभतापादनम् । तस्यैव निषादापेक्षयोत्तरमन्द्राया निषादतापादनं तदत्र यो बलवान् प्रयोगे भवति तत्र अवलोप्योन्तर्भावः स हि घृष्टतामेवं व्रजेत् ।
ननु त्रिषु स्थानेषु सप्तस्वरा इत्युक्तं काकुविधाने (तत्र कतमं स्वरसप्तकमवलम्ब्य) मूर्च्छना कार्येति ये संशेरते तान्प्रत्याह मध्यमस्वरेण त्विति जातावेकवचनम्, मध्यैरेव

[(मू)]

1. ड॰ षाडवादीनां

2. ड॰ अपि षाडवासु

3. र॰ मधुरस्वरप्रकरणात्

4. र॰ च

5. र॰ स्वरेण तु वैणेन

6. र॰ अनाशितत्वाद्

7. अपग्रहे

8. ड॰ विधाने

[(व्या)]

[page 27]




[NZ]

[ABh]

स्वरैरित्यर्थः । वैणग्रहणं शरीरे अप्रगीतस्यापि स्थानलाभार्थम् । अन्ये तु वीणायां ...... ...... ...... ...... प्यसंभवात् बन्धस्यैव च स्वरे संभाव्यमाने दोषे मूर्च्छति नोपयोगीति मन्यमाना वैणवेनेति पठन्ति । कार्य इति करणांशे भवतीत्यर्थः । अनाशितान्मध्यमगतेरिति स्वरसप्तकस्येति विशेषः । निग्रहो मन्द्रक्रिया तारक्रिया प(र्यग्रह) इति केचित्तेन मन्द्रतारक्रिये वक्ष्येते । मध्यमापेक्षया शक्यक्रिया नान्यथेत्युक्तं भवति । निश्शेषेण ग्रहः सर्वस्थानप्राप्तिः । परितः समन्तादग्रहः सर्वस्थानानामप्राप्तिः तेन पूर्णशारीरकस्येतरस्य वा मध्यमसप्तलाभस्तदस्तीत्येव मन्ये । चतुर्थस्वर एव कण्ठ्यो मध्यमात्रेत्यपरे । अपूर्णस्वयायां वीणायामवश्यंभावी मध्यमसप्तकः । किं च यदा षड्जलोपेन तानक्रिया षड्जग्रामे कृता तथा कथं मूर्च्छना संख्याज्ञानमित्याशङ्क्याह मध्यमस्वरेणेति । निग्रहोऽस्पर्शे पर्यग्रहे वा ? प्रवेशे सत्यपि मध्यमस्वरो यतः अविनाशी अतस्तदपेक्षया ज्ञायते । कुतः स्थानात् षड्जे लुप्त इति मध्यद्विचतुर्थेन षड्जेन भवितव्यमिति न तानलाभः । तदाह दत्तिलः --
एवं कृतेऽपि तानत्वे गणयित्वा विनाशिनम् ।
विद्वानेतावतिथ्येषा मूर्च्छनेत्यवधारयेत् ॥(1-37)
ननु प्रथमायां सप्तम्यां च मूर्च्छनायां षड्जे लुप्ते रिगमपदनिरूपं भवतीति दुज्ञातो विशेषः । सत्यं, लेख्यभेदो नास्ति । एषु न पुनरस्त्वेव तथा हि -- यदि तावत्सरिगमपधनि इति मूर्च्छानन्तरं निसरिगमपदानीति मूर्च्छा निषादेन पूर्वकेणैव क्रियते, न तु सप्तकानन्तरं गतस्य स्वरस्यानुप्रवेशः । तदात्वे षड्जलोपे प्रथमासप्तम्योर्न भेदः । न च तदा दत्तिलाचार्यकथितं क्रमरूपत्वं निर्वाहकम् । तानत्वापत्तेश्च मूर्च्छनासु भूयसी स्यात् । यदा तु सरिगमपधनीति प्रयुज्य द्वितीयमूर्च्छना षड्जाधरवर्तिना मन्द्रसप्तकगतेन निषादेनारभ्यते निसरिगमपध इति पुनर्निषादाधोवर्तिना धैवतेन, ततस्तदधरेण पञ्चमेण यादृषभेण, तदा मन्द्रसप्तके क्रमेणाक्रम्यमाणे मध्यसप्तके वापचीयमाने मन्द्रगतेषु षड्जर्षभादिषु निषादान्तेषु श्रुतेषु सप्तमी लुप्तमूर्च्छनेति ज्ञायते । मध्यगतेषु तु षट्सु प्रथमं तारसप्तकेन मूर्च्छनायां क्रमेण ...... म ...... वरोहतः यदाप्येवमेव क्रमः सगरिमपनि इति प्रयुज्य षड्जाधःस्थान एव निषादो धैवतः पञ्चमो मध्यमो गान्धार ऋषभ इति क्रमः । तदा यद्यपि सप्तकान्तरस्पर्शो नास्ति तथापि षड्जस्य स्थिरस्थाने तदुपरिगतस्थानादेवर्षभे प्रयुक्ते रिगमपधनीति श्रुते प्रथममूर्च्छना लुप्तषड्जे ...... इति

[(मू)]

[(व्या)]

[page 28]




[NZ]

[ABh]

सुज्ञातमेव । यदा तु षड्जस्थानानुमृषभेण क्रान्तं तदाधरवर्तिनः षड्जस्य सम्भावनैव नास्ति । रिगमपदनीति श्रुते जानात्येव तारषड्जेनात्र भवितव्यम् । स च श्रूयत इति सप्तमीयं मूर्च्छनालुप्तषड्जेति । अत्र च पक्षद्वयेऽपि क्रमरूपतासिद्धिस्थानप्राप्तिश्च स्फुटैव । निग्रहश्च मध्यमग्रामे पञ्चमस्य श्रुतिहानेः । एवं पञ्चमेन ऋषभ इत्यस्य पर्यग्रहणं, असंवादित्वाद्यस्मिन् स पर्यग्रहः षड्जग्रामस्तत्रोभयत्रापि न मध्यमो विनाशी । मध्यमाद्गतेः प्राप्तिरस्य पञ्चमस्य, तस्य निग्रहे मध्यम्ग्रामे नाशः । तथा पर्यग्रहे मध्यमग्रामे अनाशः षड्जग्रामे नातिन्यूनो नात्युच्चमध्यमागतिस्त्रिश्रुतिस्तस्माद्विनाशः ।
ननु ऋषभस्याप्यनाशित्वं स्यादित्याशङ्क्याह -- निग्रहे निषादस्य ग्रहणे कर्तव्ये यस्त्रिश्रुतिः स धैवत इति यावत् । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण --
पञ्चमं मध्यग्रामे षड्जग्रामे तु धैवतम् ।
अनाशिनं विजानीयात्सर्वत्रैव तु मध्यमम् ॥ (1-20)
ननु रि इति व्यञ्जनं कथं स्वरस्यानुकारः । ननु सकारादयोऽपि किंरूपाः । ननु ऋषभशब्दस्य नायमाद्यः तर्हि षड्जशब्दस्य सकारो न प्रथम इति । सङ्केतमात्रं हि तत् । रिऋइत्युभयथाप्यदोषः ।
अन्ये तु दत्तिलादिमतं मुनेर्नेष्टं, मध्यम एवालोप्योस्य मध्यम इत्याचक्षते । ननु च मूर्च्छनास्तावत् जाज्जतिग्रहभाषावन्न प्रयोगोपयोगिन्यः, तानाश्च कुतप उपयुज्यन्ते, तानोक्तस्वरातिरिक्तानामपि जातिषु लोपाभावाद् दृष्टत्वात् । तथा हि षड्जमध्यमा षड्जग्रामे जातिः, तस्या षाडवो गान्धारेण । न च षड्जग्राम तानेषु गान्धारो गणितः, सरिनिपानामेव लोप उक्तत्वात् । तानेषु च परिगणितेषु पञ्चमस्य मध्यमग्रामेऽन्यत्र धैवतस्योभयत्रमस्यालोपित्वं पुनः किमर्थम् ? कूटतानाश्च ये प्रदर्शिताः पूर्वं पञ्चसहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्चेति, तथैतेषां प्रस्तारो नष्टोद्दिष्टे संख्या चेति वितत्याचार्यैः कथिताः । तत्र नष्टोद्दिष्टसंख्यापरिज्ञानयोरवगमे करणमुपदर्शितम् । तस्य च लक्षणं यथा ``अन्त्यस्यैकान्त्याद्भेदसंख्याम्'' इति । शङ्करोक्तकरणास्तु साधारणा इति टीकाकारैर्दर्शिताः ।
अथ नष्टोद्दिष्टज्ञानार्थश्लोकाः तत्र पूर्वमुद्दिष्टम् ।
मूलक्रमान्तस्थानं यत्पूर्वेण तदपेक्षया ।
क्रान्तं यावतिथेनैव लोष्टं तावतिथं त्यजेत् ॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 29]




[NZ]

[ABh]

अधःस्थानं तदङ्कस्थान्मौलैरङ्कैः परिस्थितम् ।
पुनर्निर्दिष्ट एतस्य पूर्वन्त्या तथा वदे ॥
एवमुद्दिष्टतो ज्ञेया संख्या नष्टक्रमः पुनः ।
ज्ञायते संख्यया तत्र मौलैकाङ्कोपरिस्थया ॥
एककोष्टक एवाधःस्थाने यावतिथस्ततः ।
तस्य तावतिथेनैव पूर्वेणाक्रान्तिमादिशेत् ॥
अनेककोष्टके त्वर्थे स्ंख्यायाः प्रतिबोधकः ।
ते चेह न दर्शिता इति सर्वं गर्भीकृत्य मुनिः साधारणं वचनम्माह प्रयोक्तुः श्रोतृसुखार्थं च मूर्च्छनाताननानात्वमिति । यत्तावदुक्तं मूर्च्छना तानानां कुत्रोपयोग इति तत्रेदमुक्तं मूर्च्छनार्थं च तानरूपं, यदुक्तं प्रयोक्तॄणां सुखार्थं, यतस्ते श्रोतार आगमार्थविद इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति -- मूर्च्छनानां यद्यपीहागमे नास्त्युपयोगः, तथापि दृष्टसामत्रियायां वा स्फुट एवोपयोगः । तथा हि दर्शितं, ``उत्तरमन्द्रया तिस्रो गाथाः'' इति, तानानां, ``अग्निष्टोमीयमाद्यं स्याद् द्वितीयं वाजपेयिकं'' इत्यादिनामनिरूपणद्वारेणैव वायुपुराणादौ यज्ञोपयोगी सामऋग्गाथोपयोगः प्रदर्शितः । अग्निष्टोमिकसामेन शिवं स्तुत्वा तत्फलमिति च प्रयोक्तुरदृष्टं श्रूयते । तथा ``सदस्यमग्निष्टोमसाम शृण्वतः पातकैर्मुच्यते लोकान् जयति'' इति,
दक्षप्रोक्तं पठेद्यश्च शृण्याच्छुद्धषड्जया ।
प्रत्यहं सन्ध्ययोस्तौ तु रुद्रलोकं गमिष्यतः ॥
इति च प्रयोक्तॄणां चादृष्टद्वारेण सुखोत्पादकं प्रत्युपयोगे दर्शितः ऋग्गाथा सामोपयोगादिव नारदीयशिक्षायां पुराणादौ तानपर्यन्तमेव स्वरमण्डलं दर्शितम्, मूर्च्छनानां च यत्नानात्वं तदुपनियमद्वारेण दर्शैतं तच्छ्रोतृसुखलक्षणं अर्थं प्रयोजनं कर्मभूतं प्रयोक्तृयुक्ते तच्छीलम् । एतदुक्तं भवति -- यद्यपि जातिषु षाड्वौडुविका नियता एव गणितास्तथा च रागभाषावैचित्र्यं श्रोत्रसुखजनकमुन्मूलयितुं स्वातन्त्र्येण स्वरलोपो मध्यमवर्जः प्रदर्शितः ।
यच्चोक्तं कूटतानाः किमिति नोक्ता इति । तत्र कूटत्वं तावन्न किंचित्प्रयोक्तृसुखार्थत्वं तेषामपि समानम् । केवलं परिगणितचतुरशीतिन्यायेन, नियते कर्मणि विशिष्टदेवतापरिपोषणाय । एवं मा भूदुपयोगः सामान्यात्मना तु दृष्टोपयोगोऽस्त्येव । यच्चोक्तं गणना न कृतेति तत्रानन्त्यात्का गणना । यदाह --

[(मू)]

[(व्या)]

[page 30]




[NZ]

साधार्नमिदानीं व्याख्यास्यामः ।(1) तत्र साधारणं नामान्तरस्वरता(2), कस्मात्, द्वयोरन्तरे(3) भवति यत्तत्साधारणम् । यथा ---
छायासु भवति शीतं प्रस्वेदो भवति चातपस्थस्य । BhNZ_28_034ab
न च नागतो वसन्तो न च निः4शेषः शिशिरकालः ॥ BhNZ_28_034cd
इति कालसाधारणता(5) । तत्र द्वे साधारणे जातिसाधारणं स्वरसाधारणं च ।
[ABh]

`अनन्ता वाङ्मयस्याहो गेयमध्ये च चित्रतां इति (माघ-2-3)(पूर्णस्वराणां षाडवौडुविकादीनां) अन्योन्यमेलने द्वात्रिंशेत्यादिक्रियमाणे वाचस्पतेरप्यशक्यं परिगणनम् । स्यादेतत् -- तेन किं प्रयोजनमिति । तन्न, यतस्तदपि सम्यक्प्रयोक्तरि सति श्रोतॄणां तु सुखजनकमेव । युक्तं चैतदिति दर्शयति मूर्छना तानप्रयोजनमपीति । मूर्च्छना तानानां ऋग्गाथासामभ्य आनीय यदि प्रकर्षेण योजनं स्थानानां विशेषरक्तिदायिनां प्राप्त्यर्थं ...... ...... ...... ...... हितषड्जस्थानसञ्चरणं स्वातन्त्र्यलाभे तदुदीर्यमाणे स्वरप्रयोगः श्रोतॄणां सुष्ठुतमं रञ्जको भवति । प्रयोक्तॄणां च स्वयं श्रुण्वतां सुखं जायते । श्रुतित्वलाभद्वारेण ...... ....... ....... पुष्पः ....... ...... ....... ...... स्वसम्यङ् निर्वाहो ग्रामरागभाषादौ । पूर्णत्वे संपूर्णक्रमाक्रमयुक्तमूर्च्छनाप्रयोगे झटिति रागप्राप्तिः, अपूर्णत्वे तु रागतानप्रयोगे वर्जनम् । प्रत्येकं ग्रामरागादौ सर्वेषां मूर्च्छनादीनां बहुधा प्रयोग इति मूर्च्छनानानात्वं युक्तम् । न हि इयत्ता काविदिति स्थितम् ।
स्थानप्राप्त्यर्थमित्युक्तं, तत्र किमिदं स्थानं नामेत्याशङ्क्याह -- स्थानं त्विति । पूर्वमुक्तं पूर्वोक्तं विस्पष्टम् । यत्त्रिविधत्वेनोक्तं काकुविधानेन तच्च षट्षष्टिभेदः, संक्षेपतस्त्रिधा सद्वर्णाङ्गालङ्कारयोगः प्रयोक्ष्यते ।
एवं मूर्च्छना तानानां स्वस्थानं व्याख्यायुa साधारणकृतं नाम चतुर्थं तद्भेदं व्याख्यातुमुपक्रमते साधारणमित्यादि । अन्तरे भवः अन्तरः स्वस्थानच्युतपरस्थानसक्रान्तः स चासौ स्वरक्तत्वं न तु विस्वरं, तस्य भावः साधारणमिति । भावप्रधानो निर्देशः साधारण्यमिति यावत् । तथा अन्तरे भवं जातिविभागसाधारणत्वास्स्वरा यत्र प्रयोगे तद्भावो जातिसाधारणः स्वस्य सामान्यलक्षणम् । कस्मादिति किमत्र लौकिकेऽनुगमो अस्ति तेनेति प्रश्नः अस्तीत्याह द्वयोरन्तर इत्यादि । छायायामुपविष्टस्य शीतं भवतीति वसन्तस्य पूर्णत्वं,

[(मू)]

1. र॰ वक्ष्यामि

2. र॰ तस्मात्

3. ड॰ अन्तरं यत्, प॰ द्वयोरन्तरयोर्वा

4. र॰ न चावे

5. र॰ साधारणात्

[(व्या)]

[page 31]




[NZ]

स्वरसाधारणं काकल्यन्तरस्वरौ । तत्र द्वि(1)श्रुत्युत्कृष्टो निषादः काकलीसंज्ञो भवति । तद्वद्गान्धारोऽन्तरस्वरसंज्ञो भवति ।
जातिसाधारणमेकांशानाम् अविशेषाज् जातीनां समवायात्प्रत्यंशं लक्षणसंज्ञानमिति । स्वरसाधारणा द्विविधं द्वैग्रामकं कस्मात्साधारणोऽत्र स्वरविशेष इति कृत्वा षड्जत्वासाधारणमुच्यते । एवं मध्यमेऽपि । अस्य तु प्रयोगसौक्ष्म्यात्कैशिकमिति द्वितीयं नाम निष्पद्यते । (2)कलत्वाच्च काकलीसंज्ञो भवति, विकृतत्वाच्चानंशः आप्तोपदेशाच्च सप्तभ्यो नान्यो निषादवानेव । यथा हि षण्णां रसानामन्यतमः क्षारसंज्ञितस्तथा निषादः काकलीसंज्ञो गान्धारश्चान्तरस्वरसंज्ञो भवति । भवतश्चात्र ---
अन्तरस्वरसंयोगो नित्यमारोहिसंश्रयः । BhNZ_28_035ab
कार्यो ह्यल्पो विशेषेण नावरोही कदाचन ॥ BhNZ_28_035cd
क्रियमाणोऽवरोही स्यादल्पो वा यदि वा बहुः । BhNZ_28_036ab
जातिरागं श्रुतिं चैव निहन्यादन्तरस्वरः3 ॥ इति ॥ BhNZ_28_036cd
[ABh]

आतपे स्वेद इति शिशिरस्य स्वरूपात्प्रच्यवनम् । एतदेवाह न च नागत इति । अनागमनमात्र व्यावृत्तिर्न तु पूर्णतेत्यर्थः । निश्शेष इत्यनेन नष्टः न वा संपूर्ण इत्यर्थयोः स मध्यवर्ती कालः साधारणः, तद्वद्द्वयोः स्वरयोः मध्यवर्ती सस्वरसाधारणः ॥34॥
एतमेव विभागं दर्शयति द्वे इति । तेन तानश्रुतिसाधारणं यदेके प्राहुस्तन्नसोढं भवति । निषादस्य षड्जग्रामे षाड्वौड्डवितत्वेन लोपः, गान्धारस्य त्वौड्डवित्वेन, विपर्ययौ मध्यमग्रामे तद्विशेषानाश्रयणे लोप्यत्वमात्राaत् । यदि तानसाधारणं तन्न, किञ्चिदेतेनोक्तं स्यात् । श्रुतिसाधारणं न किञ्चिन्निषादगान्धारव्यतिरेकेण हि नान्यपरो लोपदशायाः श्रुत्युत्कर्षं भजते ।
प्रथमं व्याचष्टे तत्र साधारणमिति । एतौ क्रमेण लक्षयति श्रुत्युत्कृष्टो निषाद इति । तत्र संज्ञावग्रहणे भेदमाह व्यवहारार्थमिति भिन्ने संज्ञे परमार्थतस्तु द्वयोरपि तीव्रतरत्वात्काकलीत्वम् । यद्वक्ष्यति ``कलत्वाच्च काकली संज्ञा''(ज्ञ) इति । द्वयोरपि चान्तरस्वरत्वम्, यदुक्तम् -- ``साधारणं नामान्तरस्वरता'' इति । द्वितीयं

[(मू)]

1. विश्रुति

2. ड॰ नयन्तेत्वरस्वराः

3. न॰ जातिमिदानीं

[(व्या)]

[page 32]




[NZ]

[ABh]

लक्षयति जातिसाधारणमेकांशानामविशेषादिति । एकोंशो यासां जातीनां तासां ये विशेषहीनः प्रयोगः स बाद्यंशानुलपनलक्षणान्तरमार्गरूपस्तुल्यः । कमवलम्ब्य जातिसाधारणं स्थितं नत्वेवं तस्मिन् भागे जात्योरभेद एवैकोऽसाधारणेत्याशङ्क्याह जातीनां तु समवायात्प्रत्यंशलक्षणसंज्ञानमिति । ग्रहन्यासादिदशकस्य यः समवायस्ततो हेतोर्जातीनामंशे विचित्रेऽपि लक्षणमसाधारणं शक्यं ज्ञातुम्, यदाह न्यासान्तरभागौ तु विशेषकाविति । तुर्व्यतिरेकमाह, तेन नाभेद इति भावः । ग्रहादिभागानां लक्षणपरिज्ञानं जातिसाधारणमिति केचिदेव प्रघट्टके व्याचक्षते स्वरसाधारणं द्विविधमित्यादिना । काकल्यन्तरयोर्ग्रामद्वये प्रयोगमनुजानाति, निषादगान्धाराल्पत्वदशायां नामान्तरं च विधत्ते । स्वरद्वयं षड्जग्रामे षड्जसाधारणं, अन्यत्र मध्यमसादारणमिति । तच्चेदं फल्गुप्रायं लक्ष्यते, मूर्च्छना हि स्वरसाधारणकृता भवतीयुक्ते किमनेनाभ्यधिकमुक्तं भवति । अन्ये तु ग्रामद्वये व्यवस्था प्रदर्शयितुमिदं, तथा हि, षड्जग्रामे षाडवकरत्वेन निषादः काकली, औडुविते गान्धारोऽन्तरस्वर इति षड्जसाधारणं मध्यमग्रामे विपर्ययेणेति प्राहुः । तदनेनापि किञ्चिदाशयितं भवति । यच्चेदमुच्यते यस्य कैशिकमिति तद्यदि काकल्यन्तरयोस्तथापि निषादगन्धारगतस्य ग्रामभेदे षाडवौडुवितप्रकारस्य तदुचितप्रकारस्य तदुभयथापि षड्जकैशिक्यां पूर्णस्वरायां कैशिक्यां च ऋषभधैवतलोलोपजातषाडवौडुवितायां न दृश्यते । शुद्धभिन्नगौडमालवषड्जकैशिकानामपि कैशिकीजातिसम्भवमुद्देशा ...... भ्यां समयाश्च काश्यपमुनिप्रभृतिभिश्च दर्शितम् । तस्मादित्थमेतदित्यस्मत्परमगुरव उत्पलदेवपादा मन्यन्ते इह तावत्त्रिस्रो द्वे चतस्र इत्यादिना स्वस्थानस्वरूपमुक्तं तच्चरा ...... ...... ...... त्वात्पारमार्थिकं प्राकृतरूपमुच्यते । षड्जश्चतुश्श्रुतिक इत्यादौ यावन्निषादो द्विश्रुतिरिति यथा संपूर्णावयवं प्राणिनां रूपं तेषामेव त्वन्यथा रूपद्वयेऽपि शुद्धं रूपं छिन्नपुच्छमिव शुनो द्विपुच्छत्वं वा तत्र गान्धारनिषादयोर्विवादित्वात्तदुप्रक्रमे च विकृतिरुक्ता च, तद्द्वारेण धैवतस्यापि ऋषभस्य तु विकृतिर्वक्तव्या । एतदेव दर्शयति स्वरसाधारणं द्विविधं द्वैग्रामिक्यमिति । यदेतत्काकल्यन्तरलक्षणं द्वयोरपि ग्रामयोः स्वरसाधारणमुक्तं तद्द्विविधम् । अत्र पृच्छति -- कस्मात् अयं भावः । यदि तत्काकल्यन्तरभेदाद् द्विविधत्वं तर्हि पूर्वमेवोक्तमिति, किं पुनरुक्त्या । अथान्यतः प्रकारा द्विविधता स तर्हि वक्तव्य इति, इतरोऽपि तं प्रकारमाह स्वरसाधारणमत्र स्वरविशेष इति कृत्वा षड्जसाधारणमुच्यते इति । यदा निषादः श्रुतिमेकामुत्कृष्यते, तदा निषादस्त्रिश्रुतिः, षड्जो द्विश्रुतिः, षडभस्तु

[(मू)]

[(व्या)]

[page 33]




[NZ]

[ABh]

चतुश्श्रुतिरिति, तदा षड्जसाधारणैः द्वाभ्यां निषादर्षभाभ्यामुपजीवितो यतः सम्पन्नः ततः षड्जसाधारणम् ।
गान्धारो यदैकां श्रुतिमुत्कृष्यते पञ्चमश्च मध्यमग्रामिको मध्यमश्रुतिमेकां गृह्णाति धैवतस्तु चतुश्श्रुतिक एव मध्यमग्रामतायां हानिः, तदा मध्यम्स्योपजीव्यत्वान्मध्यमसाधारणम् ।
ननु निषादगान्धारयोर्द्विश्रुत्युत्कर्षणे साधारणमुक्तं कथमधुनैकश्रुत्युत्कर्ष इत्याशङ्क्याह साधारणमस्येति । स्वरस्वयः(?) प्राक्तनरूपाद्विशेषो वैलक्ष्यण्यात्मा स एव स्वरसाधारणतायां प्रयोगः । अनेन चैतत्सूचयति सर्वेषां स्वराणामुच्चनीचत्ववैचित्र्यकृतोक्तिविशेषात्केवलं गान्धर्वे नियमं(म)दृष्टसिद्ध्यै एकश्रुतित्वं स्वराणां दर्शितम्, वैचित्र्यन्तरं तु रागभाषादौ लक्ष्ये दृश्यत इव । तथा च वृद्धकाश्यपः --
काकल्यन्तरयोगेन चतुस्त्रिद्व्येकतःश्रुतीन् ।
स्वरान्सर्वान्प्रयुञ्जीत रागभाषासु सर्वथा ॥
स्वराः षड्जादयः सप्त तथा चोत्कृष्टपञ्चमः ।
अथ धैवततश्चान्यः काकल्यन्तरसंज्ञकौ ॥
षड्जमध्यमगान्धाराश्चत्वार इति सर्वथा ।
जातिष्वेते प्रयोक्तव्याः स्वराः पञ्चदशैव तु ॥
अस्य लक्ष्येऽसंभवं दर्शयितुं संज्ञां करोति अस्य तु प्रयोगस्य सौक्ष्म्यादिति । तुस्त्ववधारणे, अस्यैव षड्जमध्यम साधारणस्येत्यर्थः । सौक्ष्म्यवैचित्र्यनिपुणसाध्यत च । कैशिकमिति सुकुमारहृद्यप्रयोगात्मिका हि कैशिकी सा विद्यते यत्रेत्याकारः । कशेर्वा कैशिकम् । पाताग्रसौक्ष्म्याद्वेति पृथक्प्रयासोऽयं तत्र षड्गान्धार्यश्च षड्जकैशिकी जातेति । मध्यग्रामांशो.,अप्यस्या उपजीव्यत इति चतुःश्रुतिकधैवतं प्रतिपद्यते । दौर्बल्याच्च ऋषबह्धैवताभ्यां चतुश्श्रुतिकाभ्यां भवितव्यं यथाकल्पं निषादगान्धाराभ्याम्(।) वक्ष्यति हि --
दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवतस्यर्षभस्य च ।
इति(28-) स्वयं चैष षड्जग्रामेणेति पञ्चमेन चतुःश्रुतिकेन भवितुं युक्तमिति । कैशिकप्रयोगे षड्जसाधारणगमनायोगात् षड्जकैशिकीकैशिक्यपि स्वयंमध्यमग्रामगा, तेनात्र चतुश्श्रुतिर्धैवतः, ऋषभोऽपि चतुश्श्रुतिः, दौर्बल्यं ऋषभस्यात्रेति वक्ष्यते, लोप्यत्वं चर्षभधैवतयोरिति चतुश्श्रुतिकतया भाव्यम् । धैवत्यार्षभीवर्जाश्च सर्वजातयोऽसाधारणमिति षड्जग्रामानुप्रवेशाच्चतुश्श्रुतिकत्ववशात्पञ्चमेन भवितव्यमिति

[(मू)]

[(व्या)]

[page 34]




[NZ]

जातीरिदानीं चक्ष्यामः ।
स्वरसाधारणगतास्तिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । BhNZ_28_037ab
मध्यमी पञ्चमी चैव षड्जमध्या तथैव च ॥ BhNZ_28_037cd
आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । BhNZ_28_038ab
यथा स्वदुर्बलतरव्यत्यासात्पञ्चमे तथा ॥ BhNZ_28_038cd
जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितं पुरा । BhNZ_28_039ab
तास्त्वहं वर्तयिष्यामि ग्रहांशादिविभागतः ॥ BhNZ_28_039cd
[ABh]

कैशिकापरपर्यायं षड्जमध्यमसाधारणं तत्स्थानमप्यस्ति, तद्गतातिदेशात्तु कैशिकभिन्नकैशिकादिग्रामरागेष्विति सर्वं सुस्थम् । एतदेव मतङ्गाचार्यादिभिर्ग्रामसाधारणमित्युक्तम् ।
श्रुतिसाधारणं तु सर्वस्वराणामनियतश्रुतिकत्वम् । ननु विषादस्य काकलीति कस्मान्नाम, आह कलत्वाच्चेति । चकार ईषदर्थे नैके सादेशः(?) ईषत्कलस्तीव्रभावोऽस्मिन्निति काकली इति, यदि वा गौरादित्यादीकारः काकलीसंज्ञे इति पाठे निषाद एव षड्जत्वं नाप्राप्तः छिन्न पुच्छ एव श्वेव । अत एव विकृतत्वेन प्राधान्याभावादनंशः । ननु सप्तभ्यो माभूत्, अन्यो निपादस्तु विकृतोऽसौ न षड्ज इति । किमत्र कारणम् । आह । आप्तोपदेशाच्चेति । चकारो हेत्वन्तरगतिकारं द्योतयति । पूर्वं हि निषादधीप्ररूढायां तद्बुद्धिजनितेतिप्राथम्यात्तेनैव व्यपदेशः । अतर दृष्टान्तमाह लवणरस एव तीव्रः क्षार इति कथ्यते चाणक्यादिभिस्तु मधुररसं, मध्यमादृषभगतौ चान्तरास्य प्रयोगादान्तरस्वरत्वम् ।
अथात्र साधारणे उक्ते शेषं कारिकावल्यामाह भवति चात्रेति । साधारणे अन्तरस्वराद्य आरोही मध्यमस्तं संश्रित्य तत ऋषभं जिगमिषुणा यदि आन्तरस्वरः प्रयुज्यते तदासौ सम्यक्छ्रुतौ योगो भवति । सदाल्पकार्त्यस्तु विषय एव तस्य विनियोगः । नावरोहीति तस्यादाविति शेषः । तेनान्तरस्वरे प्रयुक्ते न नयावरोही ऋषभः, स मे ...... न योज्य इति । अन्तरस्वरेण संयोगो यस्य मध्यमस्य तादृग्यदाप्रयुक्तस्तदा आरोहणमेव कार्यम् । मध्यमादन्तरस्वरं प्रयुज्य मध्यम अन्यत्र वा अरोहणमेव कार्यम् ॥35॥
नन्वारोहणं कदाचिन्नावरोहीति यदुक्तं तदेव द्रढयति क्रियमाणोऽवरोहीस्यादिति । अल्पो बहुभिरिति । ...... विपुलो वा विस्तरकालस्थिति ...... त्रादर इत्यर्थः । जातीत्यदृष्टं;् रागमिति रात्रिदृ(रक्तिर्दृ)ष्टफलं, श्रुतीति प्रत्युपकारवैरस्यं नयत इति नाशयतीत्यर्थः । अनन्तरस्वरशब्देन चात्र काकल्यपि संगृहीत इति कृतो ऽप्ययमेव क्रमः ॥36॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 35]




[NZ]

षाड्जी चैवार्षभी चैव धवत्यथ निषादिनी । BhNZ_28_040ab
षड्जोदीच्यवती चैव तथा वै षड्जकैशिकी ॥ BhNZ_28_040cd
षड्जमध्या तथा चैव षड्जग्रामसमाश्रयाः । BhNZ_28_041ab
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रिताः ॥ BhNZ_28_041cd
गान्धारी मध्यमा चविa गान्धारोदीच्यवा तथा । BhNZ_28_042ab
पञ्चमी रक्तगान्धारी तथा गान्धारपञ्चमी ॥ BhNZ_28_042cd
मध्यमोदीच्यवा चैव नन्दयन्ती तथैव च । BhNZ_28_043ab
कर्मारवी च विज्ञेया तथान्ध्री कैशिकी मता ॥ BhNZ_28_043cd
स्वरसाधारणगतास्त्रिस्रो ज्ञेयास्तु जातयः । BhNZ_28_044ab
मध्यमा षड्जमध्या च पञ्चमी चैव सूरिभिः ॥ BhNZ_28_044cd
आसामंशास्तु विज्ञेयाः षड्जमध्यमपञ्चमाः । BhNZ_28_045ab
यथास्वं दुर्बलतरं व्यत्यासात् त्वत्र पञ्चमी ॥ BhNZ_28_045cd
[ABh]

षड्जं काकलीं प्रयुज्य तमेव स्वरान्तरं वारोहे ...... किमित्युक्तम् । तत्प्रसङ्गादाह । जातीरिदानीमिति । जायते शुद्धभिन्नगौडरागसाधारणभाषाविभाषात्मकं रीतिसप्तकं दृष्टसिद्धिर्भावरसोपरञ्जनं च यतस्ततो जातयः । ब्रह्मणेति आप्तागममस्यानन्यथाभावामाह । वर्तयिष्यामि हृदये वर्तमानाः प्रविशन्ति लक्षणक्रमेण ग्रहांशतारमन्द्रषाडवौडुविकादि विभागोक्तेन प्रकाशयिष्यमीत्यर्थः । षड्जग्रामगतं श्रुतिविभागं सम्पद्यते चोपजीवतीति तदाश्रयाः । एवं मध्यमग्रामाश्रया अपि स्थिताः । तिस्रः स्वरगता एव । तासु हि निषादगन्धारयोः षाड्वौडुवितकरत्वमिति । पूर्वावस्थायां वक्राविति तौ दुर्बलत्वाद्विकृतौ काकल्यन्तरात्मानौ भवतः । तेन स्वरसाधारणस्यायतितत्वादत्रापि प्रयोगः ॥37-44॥
तथाहि(शुद्धषड्जा)यां काकली प्रयोगी दृश्यते(इति) निदर्श्य अनंशत्वे दौर्बल्यात्तत्रासां कोऽंशः साधारणविषय इत्याह आसाममंशा इति । यथास्वमिति षड्जमध्यमसप्तमांशाः तत्र निषादगान्धारयोस्तावदंशयोः नास्ति साधारणं समपेषु सातिशयस्तत्प्रयोगः, मध्यमाया अप्येष विधिः, स हि द्विश्रुतिवर्जं पञ्चांशांशः । पञ्चम्यास्तु ऋषभपञ्चमावंशौ आद्ये ......वितं येन पञ्चम एवास्यां काकल्यन्तरयोगप्रसंगादस्यामन्यदाह दुर्बलतरस्यव्यत्यासे दुर्बलत्वगात्रं कर्तव्यम् । तेन षाडवकारिणो गान्धारस्य स्थाने दुर्बलेनान्तरस्वरेण यत्र भाव्यं तत्रासौ दुर्बलतरः कर्तव्यः । औडुवितकारिनिषादस्थाने दुर्बलतरकाकलीसङ्गो दुर्बलः काकली कर्तव्यः इति ॥45॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 36]




[NZ]

स्वरजातयः शुद्धा विकृताश्च । तत्र शुद्धा षाड्जी, आर्षभी, धैवती, निषादिनी च षड्जग्रामे । गान्धारी मध्यमा पञ्चमीति मध्यमग्रामे । एताश्चान्यूनस्वराः(1) स्वस्वरांशग्रहन्यासापन्यासाश्च ।
विकृता लक्ष्यन्ते तेभ्योऽन्यतमेन द्वाभ्यां बहुभिर्वा लक्षणैर्विक्रियामुपगता न्यासवर्जं विकृतसंज्ञा भवन्ति । न्यासविधावप्यासां(2) मन्दो नियमः विकृतासव् अनियमः । तत्रैकादशसंसर्गजा विकृता अपरस्पर(3)संसर्गादेकादश निर्वर्तयन्ति । यथा ---
शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । BhNZ_28_046ab
पुनरेवाशुद्धकृता भवन्त्यथैकादशान्यास्तु ॥ BhNZ_28_046cd
[ABh]

अथासां जातीनां विभागमाह स्वरजातय इति स्वरनाग्न्य इत्यर्थः । तासां ग्रामविभागमाह तत्र शुद्धः षड्जेत्यादि । शुद्धानां लक्षणमाह ता इति । अन्यूनस्वराः पूर्णस्वराः यो(?)नामकारी स्वरांशादिरूपो(?) यासाम् । चकारः समुच्चये । विकृतानां नैतल्लक्षणमित्याह विकृता लक्ष्यन्ते एभ्य इति । पूर्णग्रहोपन्यासेभ्यः । तदाह न्यासवर्जमिति । विकृतसंज्ञा इति विकारे सम्यक्ज्ञानं विशेषतो यासां, तेन षाडवविकृता, ग्रहविकृता, अंशविकृता, ग्रहांशोपन्यासविकृता इति विभागः ।
नन्वेवं (ग्रहाप)न्यासभागे शुद्धेतरविभागः कथमित्याह न्यासविधावपीति । तासां जातीनां मध्येऽपि याः शुद्धास्तासु नामकरी यो न्यासः नियमेन मन्द्रो भवति, विकृतासु त्वनियमः । न्यासान्तरमार्गलक्षणेन ...... छायायिना रूपेण विकृत्वेऽपि तद्रूपाविभासः ।
नन्वेवं सप्तानां विभाग उक्तः अष्टादशचोद्देष्टा इत्याशङ्क्याह तत्रेति । एवं सप्तसु स्थितास्वित्यर्थः । तासां संसर्गादित्याह विकृता इति न तु शुद्धा इत्यर्थः । एकादाशेति कर्मपदम् ।
एतदेव संक्षेप्तुमार्यामाह --
शुद्धा विकृताश्चैव हि समवायाज्जातयस्तु जायन्ते इति । निर्हेतौ समवायात् श्रुतिस्वरग्रहादिसमूहाद्यतो जायते ततो जातय इति निर्वचनम् । शुद्धा विकृताश्चेति विभागः । एवकारेण शुद्धानामेव हि विकृतत्वम् । न तु जात्यन्तरत्वमुक्तम् । पुनरवेति शुद्धाभिर्विकृताः कृताः, ताभिस्त्वेकादशेति पुनः शब्दो व्यतिरेकार्थः । एकादशैव

[(मू)]

1. र॰ अरा

2. विधानमध्यासां

3. र॰ संयोगात्

[(व्या)]

[page 37]




[NZ]

4तासां यन्निर्वृत्ताः स्वरेष्वथांशेषु जातिषु च जातिः । BhNZ_28_047ab
5तद्वक्ष्यामि यथावत् संक्षेपेण क्रमेणेह ॥ BhNZ_28_047cd
(6)षाड्जीमध्यमाभ्यां निर्वृत्ता ज्ञेया षड्जमध्यमा(7) (8)षाड्जीगान्धारीभ्यां षड्जाकैशिकी, गान्धारीषड्जधैवतीभिः षड्जोदीच्यवा, षड्जागान्धारीमध्यमाधैवतीभिर्गान्धारोदीच्यवा, धैवतीपञ्चमीमध्यमागान्धारीभिर्मध्योदीच्यवा, गान्धारीमध्यमापञ्चमीनिषादवतीभी रक्तगान्धारी, गान्धार्यार्षिभ्यामान्ध्री, पञ्चम्यार्षभीगान्धारीभिर्नन्दयन्ती, निषादवत्यार्षभीपञ्चमीभिः कार्मारवी, पञ्चमीगान्धारीभ्यां गान्धारपञ्चमी, धैवत्यार्षभीवर्जाभिः कैशिकी ॥
[स्यात्षड्जमध्यमाभ्यां निर्वृत्ता षड्जमध्यमाजातिः । BhNZ_28_----ab
गान्धारीषाड्जीभ्यां संयोगात्षड्जकैशिकी चापि ॥ BhNZ_28_----cd
षाड्जीगान्धारीभ्यां घैवत्या चापि या विनिष्पन्ना । BhNZ_28_----ab
संसर्गाद्विज्ञेया सा षड्जोदीच्यवा जातिः ॥ BhNZ_28_----cd
षाड्जी गान्धारी पञ्चमैi तथा धैवती च खलु जातिः । BhNZ_28_----ab
गान्धारोदीच्यवतीं जातिं निवर्तयन्त्येताः ॥ BhNZ_28_----cd
[ABh]

नाधिकाः । तुर्व्यतिरेके, तासु परव्यतिरिक्ता नाम वाच्याः, न तु शुद्धाः भूतविकृतवत्कारणनामधेया एव । अथेति सम्नुच्चये कारणनामानुगमांशेन समुद्दितिः । तथाहि -- षड्जमध्यमयोश्च संसर्गजातिः षड्जमध्यममेत्युक्तम् । अन्यास्तु भवन्तु जातय इति अंशरागविभाषादेशीमार्गादिषु प्रधानभूतान्तरमार्गन्यासाद्यनुगमबलेनानुगतप्रत्ययकारित्वादष्टादशमार्गन्यासानीत्यर्थः । अंशग्रहादिशतयोज्यनाया जायन्त इति जातय इत्यन्ये । जातेरसंप्रति आभ्य इति वा सकलस्य रागादेर्जन्महेतुर्जातिरिति टीकाकारः ॥46॥
ननु कया विकृतया का जातिरित्याशङ्काप्रसंगादन्यदप्यभिधास्यन् प्रतिज्ञां करोति तासां यन्निर्वृत्तेति तयोः निर्वृत्तयोर्निर्वृत्ता तस्यामियं निर्वृत्तेति पञ्चमीसमासः कर्मधारयश्च । तत्रैकशेषावृत्त्यादिभिः यां निर्वृत्तेत्यन्यप ...... तत्र यत इत्यध्याहारः । स्वरेषु ग्रहापन्यासादिषु यथावदिति यत्प्रकाररूपमर्हति तद्वक्ष्यामि । एवमंशेषु स्वरग्रहणेन लब्ध्या अंशाः प्रधानात्पृथगुक्ताः । हानिषु च षाडवौडिविकात्मसु यथावदिति तत्प्रकाररूपं तत्क्रमेणेत्युद्देशमप्यनादृत्य, इहेति जाति निर्णये वक्ष्यामि ॥47॥

[(मू)]

4. र॰ यासां यां ।

5. र॰ तां

6. र॰ आभ्यां

7. र॰ जाति ।

8. र॰ गान्धारीषड्जीसंयोगात् ।

[(व्या)]

[page 38]




[NZ]

गान्धारपञ्चमाभ्यां मध्यमया विरचिता च धैवत्या । BhNZ_28_----ab
जातिस्तु मध्यमoदीच्यवेति सद्भिः सदा ज्ञेया ॥ BhNZ_28_----cd
गान्धारीपञ्चमयोः सप्तम्याश्चैव रक्तगान्धारी । BhNZ_28_----ab
गान्धार्यार्षभिकाभ्यामान्ध्री संजायते जातिः ॥ BhNZ_28_----cd
योनिस्तु नन्दयन्त्यास्त्वार्षभिका पञ्चमी सगान्धारी । BhNZ_28_----ab
कार्मारवीं निषादी सार्षभिका पञ्चमी कुर्युः । BhNZ_28_----cd
धैवर्यर्षभिकाभ्यां हीनां खलु कैशिकीं कुर्युः ॥ ] BhNZ_28_----ef
1परस्परविनिष्पन्ना ज्ञेया ह्येवं तु जातयः । BhNZ_28_048ab
पृथग्लक्षणसंयुक्ता द्वैग्रामिकाः स्वराश्रयाः ॥ BhNZ_28_048cd
2चतस्रो जातयो नित्यं ज्ञेयाः सप्तस्वरा बुधैः । BhNZ_28_049ab
चतर्सः षट्स्वरा ज्ञेयाः स्मृताः पञ्चस्वरा दश ॥ BhNZ_28_049cd
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा वै षड्जकैशिकी । BhNZ_28_050ab
कार्मारवी च संपूर्णा तथा गान्धारपञ्चमी ॥ BhNZ_28_050cd
षाड्ज्यान्ध्री नन्दयन्ती च गान्धारोदीच्यवा तथा । BhNZ_28_051ab
चतास्रः षट्स्वरा हय् एताः ज्ञेयाह् पञ्चस्वरा दश ॥ BhNZ_28_051cd
[ABh]

तत्र निर्वृत्तीस्तावदाह षाड्जीमध्यमाभ्यामित्यादि धैवत्यार्षवर्जाभिः कैशिकीत्यनेन । आदौ तिस्रः षड्जग्रामे, एतच्च षड्जपूर्वपदत्वादेव लब्धम् । ग्रहादिसंसर्गेऽपि ग्रामयोरसाङ्कर्यम् । ग्रामसाधारणस्य कैशिकस्य तत्र बाहुल्येन प्रयोगः स्पष्टमन्यत् ।
एतदुपसंहरति अपरस्परमोष्पन्ना इति संसर्गजा अन्योन्यं जनिताः । नन्वेवं षड्जमध्यमायां पृथक् ज्ञाप्यते लक्षणमित्याह पृथग्लक्षणेति । ननु किं तेनेत्याह स्वरा ये ग्रहादि विभागस्तत्र नेयास्ते यत आश्रीयते लक्षणबलेन द्वैग्रामिक्यमिति तिस्रः षड्जग्रामे अष्टावन्यत इत्यर्थः । यदि वा द्वैग्रामिकाजात्युद्भवत्वात् तथेति, यदिवा संसर्गजात्य एव स्वराश्रयास्तु स्वरनाम्न्यः पृथग्लक्षणं शुद्धापेक्षया जात्यत्वं संसर्गापेक्षया च जनकत्वं भजन्ते ॥48॥
अथ हानिप्रकारं पूर्णषाडवौडुविकविभागं विवक्षुः तन्नियमं तावदाह चतस्र इति । अत्र पूर्णाश्चतस्र आह मध्यमोदीच्यवेत्यादि । तत्र षाडवा आह षाड्जीत्यादिना ।

[(मू)]

1. ड॰ व परस्परोत्पन्ना विज्ञेया जातयो बुधैः

2. र॰ आभ्यां चतस्रो नियमा जेयाः सप्तेस्वरायुधैः । दशपञ्चस्वराज्ञेयाचतस्रश्चैव षट्स्वराः ।

[(व्या)]

[page 39]




[NZ]

नैषदी1 चार्षभी चैव धैवती षड्जमध्यमा । BhNZ_28_052ab
षड्जोदीच्यवती चैव पञ्च षड्जाश्रिताः स्मृताः ॥ BhNZ_28_052cd
गान्धारी रक्तगान्धारी मध्यमा पञ्चमी तथा । BhNZ_28_053ab
कैशिकी चैव पञ्चैता मध्यमग्रामसंश्रयाः ॥ BhNZ_28_053cd
यास्ताः सप्तस्वरा ज्ञेया याश्चैताः षट्स्वराः स्मृताः । BhNZ_28_054ab
कदीचित् षाडवीभूताः कदाचिच्चौडुवे मताः ॥ BhNZ_28_054cd
षड्जग्रामे तु संपूर्णा विज्ञेया षड्जकैशिकी । BhNZ_28_055ab
षट्स्वरा चैव विज्ञेया षाड्जी गान्धारयोगतः ॥ BhNZ_28_055cd
संपूर्णा मध्यमग्रामे ज्ञेया कार्मारवी तथा । BhNZ_28_056ab
गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । BhNZ_28_056cd
पुनश्च षट्स्वरा ज्ञेया गान्धारोदीच्यवा बुधैः ॥ 56॥ BhNZ_28_056ef
[ABh]

तद्व्यतिरिक्ताः शिष्यन्ते दैशैव तान् पञ्चस्चरा इति दर्शयति ज्ञेयाःपञ्चस्वरादशेति ॥49-51॥
पञ्चस्वराणां विभागमाह निषादिन्यार्षभीचेत्यादि । षड्जाश्रिता इति षड्जग्राममाश्रिताः ॥52-53॥
एवं मध्यग्रामं अथ तदेव रूपताय निराकांक्षं करोति । यास्ताः सप्तस्वरा इत्यादि । याः सप्तस्वरा मध्यमोधीच्यवाद्याश्चतस्रस्ता ज्ञेयास्तथैव नियमेनेति शेषः । तेन तासां न जातु हीनस्वरता । यास्तु षड्जाद्याश्चतस्रस्ताः षाडवे चकारात् पूर्णत्वे ना[औ]डुविकाः कदाचिदौडुवे पञ्चात्मके तत्प्रयोगे या दशोक्तासाः [?] । कदाचित् षाडवे, चकारात्पूर्णत्वेऽपि । मता इति पाठे न छन्दोभङ्गः इति ॥54॥
पूर्णानां षाडवानां च ग्रामभेदेन स्वरूपमाह षड्जग्रामेत्विति । गान्धारयोगत इति गान्धारस्य योगमंशत्वेन प्राधान्यमवलम्ब्य षाड्वी षड्जस्वरत्वेनोक्तापि सती पूर्णैव विज्ञेया । निषादो ह्यासां षाड्वकृत् । स च गान्धारांशे तत्संवादित्वादलोप्य एव । चोऽप्यर्थे, एवकारः पूर्णशब्दानन्तरम् । कार्माख्याद्यास्त्रिस्रो मध्यमग्रामे पूर्णस्वरा एव, गान्धारोदीच्यवाद्यास्तु तिस्रः षाडवा, औडुविकाः कदाचित् ॥55-56॥

[(मू)]

3. ड॰ निषादवत्यार्षभी च । न॰ निषादिन्यार्थभी चैव ।

[(व्या)]

[page 40]




[NZ]

आन्ध्री च नन्दयन्ती च मध्यमग्रामसंश्रयाः । BhNZ_28_057ab
एवमेता बुधैर्ज्ञेया द्वैग्रामिक्योऽपि जातयः ॥ BhNZ_28_057cd
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तासामंश1विकल्पनम् । BhNZ_28_058ab
षट्स्वराः सप्तमे ह्यंशे नेष्यते(न्ते) षड्जमध्यमा ॥ BhNZ_28_058cd
संवाद्यलोपाद्गान्धारे तद्वदेव हि नेष्यते । BhNZ_28_059ab
गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां तु पञ्चमः ॥ BhNZ_28_059cd
षड्जायां चैव 2गान्धारम् अंशकं विद्धि षाडवम्3 BhNZ_28_060ab
षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्याम् अथाश्ंशके ॥ BhNZ_28_060cd
संवाद्यलोपात्सप्तैताः षाट्स्वर्येण विवर्जिताः । BhNZ_28_061ab
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ BhNZ_28_061cd
सप्तमश्चैव विजेयो येषु नौडुवितं भवेत् । BhNZ_28_062ab
4द्वौ षड्जमध्यमांशौ तु गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ BhNZ_28_062cd
ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां चैव धैवतः । BhNZ_28_063ab
एवं तु द्वादशैवेह वर्ज्याः पञ्च स्वराः सदा ॥ BhNZ_28_063cd
[ABh]

अंशविकपनमिति । अंशस्वरा विकल्प्यन्ते येन । अस्यां जातावयम् । अंशाः षा(ष)डवरोहिता इति मीलनग्रन्थेन विचार्यते । तं यक्ष्यामः । अङ्गविकल्पनमिति पाठे अङ्गस्य षाडवौडविकरूपस्य विकल्पनं कथनम् । अस्मिन्नंशे तन्नास्तीति । सप्तम इति । निषादे गान्धारे चांशे तद्वति(?) षट् स्वरा नेष्यन्त इत्यर्थः । अत्र हेतुः -- संवादिनो लोपाभावान्निषादेन न स्यात् षाडवः । स च गान्धारस्य संवादी । गान्धार्यादीनां तिसृणामृषभेण षाडवत्वमुक्तम् । स च मध्यमग्रामे पञ्चमस्य संवादीति । तत्रांशे षाडवाभावे धैवतेंशे षड्जोदीच्यवायां न षाडवः । ऋषभेण हि तत् । स च् धैवतस्य संवादी षड्जग्रामे । एकीकृत्योपसंहरति सप्तैता इति । नि ग प प प ग ध इत्येतेंशाः । अषाडवाः क्रमेण षड्जमध्यमादिषु षड्जोदीच्यवाद्येषु । अथौडुवितशून्यानंशानाह । गान्धारीरक्तगान्धार्योरित्यादि । सप्तम इति । निषादः । षड्जमध्यमाया यौ द्वावंशौ गान्धारनिषादौ तावन्नौडुविकौ । उपसंहरति एवं तु द्वादशैवेति । गान्धारीरक्तगान्धार्योरष्टौ षड्जमध्यमायां द्वौ पञ्चम्यां कैशिक्यां द्वाविति । अत्र क्वचिदंशसंवाद्यलोपो युक्तिर्लभ्यते । तदलाभे तु तथानिरूपणमेव हेतुः ॥57-63॥

[(मू)]

1. ड॰ अङ्ग ।

2. र॰ गन्धारमनंशं

3. र॰ षाडवे । षड्जोदीच्यवती चैव दैवतेंशो न षाडवे ।

4. षड्जमध्यमजांशेषु ।

[(व्या)]

[page 41]




[NZ]

तास्त्वनौडुविता नित्यं कर्तव्या हि स्वराश्रयाः । BhNZ_28_064ab
सर्वस्वराणां नाशस्तु विहितस्त्वथ जातिषु1 BhNZ_28_064cd
[ABh]

इयती असंख्या भवतीति षष्टिस्तावदंशाः, तत्र चतसृणां जातीनां नित्यपूर्णानां नवांशः अषाडवा इति चतुःपञ्चाशत् । तेभ्योऽपि सप्त षाडवा ...... सत इति सप्तचत्वारिंशत् षाडवाः चतस्रः पूर्णा एवेति चतुर्दशानामन्यानां मध्ये चतस्रो नौडुविका इति तासां सम्बन्धिनो द्वादशांशा वक्ष्यते, शिष्टानां चत्वारिंशत्, ततोऽपि द्वादश औडुविकता(म)पवादयन्त इति त्रिंशदौडुविताः । एवं चत्वारिंशच्छतं विकृतानां संसर्गजानां च द्वैग्रामिकानां च जातीनां स्वरनामधेयानां सप्तांशकाः (षाड)वा इति सर्वतस्सप्तचत्वारिंशच्छतमंशकानामिति ग्रामद्वयमुच्यते । लोके तु यौ षड्जग्रामे मध्यमग्राम इति गीतयस्तेन तेन ग्रामौ म नामधेयसादृश्यमात्रं तु तत् ``जातिभिः श्रुतिभिश्चैव स्वरा ग्रामत्वमागताः'' इति ह्युच्यते । ग्रामो नाम विशिष्टश्रुतिकस्वरसमूहो मूर्छनात्मा पूर्णापूर्वस्वभावस्वरगतग्रहांशादिविशेषमूहरूपजातिसमूहश्च ।
अथोच्यते । तत्तद्ग्रामोचितश्रुतिकस्वरपरिवारादिदर्शनात्तन्मुख्यात्मकत्वलौकिकयोर्ग्रामरागयोरिति तद्भवेत् । यदि षड्जमध्यमप्रधानता क्रमेण लक्ष्येत श्रुतिविशेषस्य च नौडुवितत्वमित्यलमवान्तरेण । तुर्हेतौ । यतो द्वादश स्वरा वर्ज्या अत एव स्वरा आश्रीयमाणाः प्राधान्येनांशकाया यदा आशुगान्धर्यादिषु भवन्ति तदा नित्यमेव नौडुविता जातय इति संबन्धः ।
इदानीं वैचित्यार्थं प्रयोगकरणनियमाह सर्वस्वराणामिति । जातिष्विति समुदायापेक्षया सर्वस्वराणामिति च । तथा हि कस्यांचिज्जातौ कस्यचिन्नाश उक्तः । यद्यपि च धैवतपञ्चमौ षड्जमध्यमग्रामयोः क्रमेणालोप्यौ तथाप्यग्रामे लोपित्वमस्त्येव तयोरिति मध्यमव्यतिरिक्ताः सर्वे स्वरा नाशिनः मध्यमस्य तु न क्वचिद्विनाशः । अन्ये तु धैवतपञ्चमयोर्ग्रामविभागेन यदनाशित्वं विशाखिलाचार्यादिभिरुक्तं नानुमन्यन्ते मुनेर्मध्यम एवाविनाशी मत इत्याहुः ।
श्रीमदुत्लपदेवास्त्वाहुः । जातिलक्षणे वक्ष्यमाणे मध्यमस्य लोपो न क्वचिद्वक्ष्यते । तन्मध्यमस्य नाशो न कर्तव्य इति किं प्रतिषेधेन । प्राप्तेरभावात् । सर्वस्वराणां नाश इत्यनेनापि न किंचित्कृतम् । नियमस्वरलोपस्य यथास्वं जातिषु वक्ष्यमाणत्वात् ।

[(मू)]

1. ढ॰ जातयो बुधैः ।

[(व्या)]

[page 42]




[NZ]

न मध्यमस्य नाशस्तु कर्तव्यो हि कदाचन । BhNZ_28_065ab
सर्वस्वराणां प्रवरो ह्यनाशी मध्यमः स्मृतः । BhNZ_28_065cd
गान्धर्वकल्पे विहितः 1सामस्वपि च मध्यमः2 ॥ 65॥ BhNZ_28_065ef
दशकं जातिलक्षणम् ---
ग्रहांशौ तारमन्द्रौ च न्यासोऽपन्यास एव च । BhNZ_28_066ab
अल्पत्वं च बहुत्वं च षाडवौडुविते तथा ॥ BhNZ_28_066cd
[ABh]

तस्मादयमत्र भावः । यथा वैचित्र्यार्थरागयोर्ग्रामरागत्वं नीयन्ते तदा षडपि स्वराः षाडवौडुवितविधिना सर्वासु जातिषु स्वबुद्ध्या ग्रामविभागे क्रमाल्लोप्याः । न तु मध्यमः कदाचनेत्यत्र ग्रामरागवैचित्र्यमनेन सूचितम् । अत्र युक्तिः । सर्वस्वराणामिति । सर्व एव मध्यमत्वादेव तुल्यस्थाननिविष्टः । स्वर इहोच्चावचस्वरव्यवस्थाहेतुः मध्यम एकं नाम द्वितीयमर्थरूपम् । गान्धर्वकल्प इति । गान्धर्वशास्त्रं ईषदसमाप्ते गान्धर्वे ग्रामरागरूप इति वानेन भाषादेशीमार्गादिषु मध्यमस्यापि विनाशित्वमभ्युपगतं भवति । विहित इति । मङ्गलत्वात् । तथा हि मातृगुप्तः ।
प्रथमं मध्यमादेव वाग्देवी सर्वदेहिनाम् ।
मङ्गल्यार्थं तदंशः स्यादारम्भे चौक्षषाडवः ॥ इति ॥
सामस्वपीति । तत्र ह्यसौ प्राथम्यान्नियतप्रयोगः । यदाह नारदमुनिः । ``वेणोर्मध्यम'' इत्यन्ये पठन्ति । अन्ये तु जातावेकवचनमिति मध्यमे कण्ठस्थाने यत्स्वरसप्तकं तदविनाशि सर्वस्य तत्सम्भवात् । तारमन्द्रस्वरास्तु सर्वे पित्तश्लेष्माद्युपहतशिरोवक्षसाम्नसुलभप्रयोगा इति व्याचक्षते ॥64-65॥
ननु जातिष्वित्युक्तम् । तत्र केयं जातिर्नाम । उच्यते । स्वरा एव विशिष्टसंनिवेशभाजो रक्तिमदृष्टाभ्युदयं च जनयन्तो जातिरित्युक्ताः । कोऽसौ सन्निवेश इति चेदाह । दशकं जातिलक्षणमिति । ग्रहांशाविति । द्वन्द्वेन प्रायोऽंशस्यैव ग्रहत्वमुत्सृष्टम् । तारमन्द्रस्वरावित्यन्योन्यापेक्षा । षाडवौडुविते यत्र संभवतस्तत्र लक्षणं न सर्वत्रेति दर्शयति । तवेति । ते तत्सम्भवप्रकारेणेत्यर्थः । अष्टकं तु सर्वत्राव्यभिचारि । तथा हि प्रथममध्यमान्यपि भावान्न विना कः सन्निवेश इति

[(मू)]

1. ड॰ सामग्रैरपि

2. र॰ विधं ।

[(व्या)]

[page 43]




[NZ]

अथ ग्रहाः ।
ग्रहास्तु सर्वजातीनामंशवत्परिकीर्तिताः । BhNZ_28_067ab
यत्प्रवृत्तं भवेद्गेयमंशो1 ग्रहकल्पितः ॥ BhNZ_28_067cd
तत्रांशो नाम ---
यस्मिन् भवति रागश्च यस्माच्चैव प्रवर्तते । BhNZ_28_068ab
मन्द्रश्च तारमन्द्रश्च योऽत्यर्थं चोपलभ्यते ॥ BhNZ_28_068cd
[ABh]

ग्रहापन्यासन्यासाः । गुणप्रधानभावेन रक्तिर्नोपपद्यते इति प्रधानभूतोऽंशश्च तदमात्यकल्पश्च । तत्संवादी पर्यायांशे नियति ....... बहुत्वमुपयोगि । तदीयं तच्चाल्पपेक्षमिति विभावादिलोप्यस्वरगतमल्पत्वमागच्छति । मूर्च्छनानिर्देशोपदिष्टमध्यमसप्तकस्वरमात्रे चैकरसे प्रयुज्यमाने रक्तेरभाव इति तारसन्द्रोपयोग इत्यष्टकं तावदव्यभिचारि । लोपभागिन्यां तु स्वरलोपोऽपि लक्षणं भवति ॥66॥
एवं मात्रैस्तु दशकनिर्णीतेषु ग्रहस्य भावा संख्या । लक्षणमाह ग्रहास्त्विति । सर्वजातीनां संबन्धिनो ग्रहाः । मिलित्वा अंशवद्भवन्तीति त्रिषष्टिरित्यर्थः । कश्चासौ ग्रहः । आह तस्यैव नामान्तरम् । कथमुच्यते यत्प्रवृत्तं भवेत् गेयमिति । गृह्यते जातिप्रयोगो यत इति ग्रहः । तेनांशस्यैव धर्मान्तरयोगान्नामान्तरम् । तदाह ग्रहविकल्पित इति । ग्रहधर्मेण एतद्विधितया कल्पितेन द्विस्वभावीकृतः । न त्वत एव प्राधान्याद् ग्रहत्वं लप्स्यते । तत्सामर्थ्यसिद्धो ग्रहः । किं स्वकण्ठेनोक्तमित्याशङ्क्यैतदेवाह ग्रहविकल्पितः । अंशोऽपि हि कदाचिद् ग्रहो न भवति । नन्दयन्त्यामिव पञ्चमः । तस्या हि ग्रहो गान्धारः । तद्ग्रहस्य पृथगभिधानं कर्तव्यमेव । न तु नैकमुदाहरणमित्यत्र न्यायः । शक्यं न ग्रामरागादावंशव्यतिरिक्तस्यापि ग्रहत्वाभ्यनुज्ञानं भूयस्तरलक्ष्य एकं पृथग्ग्रहलक्षणे प्रयोजनम् । तथा हि मालवकैशिकेन यद्रूपकं गीयते न तत्सर्वं नियमेन षड्ग्रहः । एवमन्यदपि वाच्यम् ॥67॥
अंशमाह यस्मिन्भवति रागश्चेति । यस्मिन् विद्यमाने रागे रक्तिजातिस्वरूपं च भवति शिरसीव पुरुषस्वरूपम् । एवं यमाश्रित्य स्थितः स्वरः प्रकर्षेण वर्तते । यस्मादिति ल्यब्लोपे पञ्चमी । एतदुक्तं भवति । यस्य संवादी वानुवादी वा प्राधान्यं प्रति वाद्यते मन्द्रीव ग्रामविषये । तत एव विनाप्यंशत्वमंशः संवाद्यनुवादिनोरेव । ननु जातिर्विवादितः । तदर्थमेव तारावधिमवेक्ष्य च वक्ष्यमाणपञ्चमादित्यादिना तारमन्द्रस्थितिः ।

[(मू)]

1. ड॰ यः प्रवृत्तो भवेदंशः सोंशो

[(व्या)]

[page 44]




[NZ]

[अनेकस्वरसंयोगे योऽत्यर्थमुपलभ्यते । BhNZ_28_-----ab
अन्यश्च बलिनो यस्य संवादी चानुवाद्यपि ॥ ] BhNZ_28_-----cd
ग्रहापन्यासविन्याससंन्यासन्यासगोचरः । BhNZ_28_069ab
अनुवृत्तश्च यस्येह सोऽंशः स्याद्दशलक्षणः ॥ BhNZ_28_069cd
पञ्चस्वरपरा तारगतिर्यथा
अंशात्तारगतिं विद्यादा चर्तुर्थस्वरादिह । BhNZ_28_070ab
आ पञ्चमात्पञ्चमाद्वा नातःपरमिहेष्यते ॥ BhNZ_28_070cd
[ABh]

समस्त(प)द्ये स्वस्वरापेक्षया बाहुल्येन भाति । यश्च स्वयमेव स्वसंवाद्यनुवादिरूपं वा ग्रहादिपञ्चकरूपं वा करोति न तु कदाचिद्विवादितम् । ग्रहादयो गोचरो नियन्त्रव्यो विषयो यस्य स तथा । यश्चान्या(न)पि स्वरान् स्वपराङ्मुखवच्छादनेनानुरञ्जयन्निवर्तते । सोऽंशः प्रधानभागवत्वाद्दशलक्षण इति सर्व एते धर्मा मीलिताः सन्तो अंशत्वे प्रयोजकाः । अत एवादिलक्षणमंशलक्षणात्पृथगेवोक्तम् ॥68-69॥
अथ तारमाह । पञ्चस्वरपरा तारगतिरिति । ननु यद्यंशस्वरादारोहक्रमेण तावदारोहणीयं यावत्तत्तत्पञ्चसंख्यस्य स्वरो न तु तत्परमिति नियमः । (एतन्न) तदा महान् लक्ष्यविरोधः । षड्ज्यां हि षड्जांशे पञ्चमस्वरात्तमेवारोहणीयं स्यात् । दृश्यते च लक्ष्ये षड्ज्यां ...... न्न धाधा -- निसनिधपानिधपा इति । आर्षभ्यां च धैवतान्तः स्यात् । दृश्यते च निषादान्तं न धरिनिमगम इति । निषादवत्यां च पञ्चमान्तमारोहणं दृश्यते पापरिगा इति । एवमन्यत्रापि विचार्यम् । तस्मान्नायं व्याख्याप्रकारः । किं तर्हि । श्रूयताम् । इह मध्यमसप्तकेन तावन्मूर्च्छनादंशः कार्य इत्युक्तेरेव लब्धम् । तत्सप्तकनिविष्टाः स्वराः सर्व एव प्रयोज्या इति । सप्तकान्तरगतस्वरप्रयोगेषु कियद् दृष्टादृष्टाभ्युदयदायि भवतीति तारमन्द्रतामनादृत्य शिरस्यौरस्यस्वरनिष्ठैव सा इह निरूप्यते ।
ननु मध्यमसप्तके स्थिते सति तत्पृष्ठे तारसप्तकनिविष्टाः किं सर्वे स्वराः प्रयोज्याः । सर्वत्र तेनेति निरूप्यते । तत्र यदा षड्जोऽंशो भवति तदा तारसप्तक(कं) रिगम(प) इत्येतत्पर्यन्तं ग्राह्यं यदि शक्तिरस्ति । न तु ततः परं शक्तियोगेऽपि । ऊनग्रहणे तु न दोष इति परशब्देन दर्शितः । ऋषभेऽंशे पुनर्धैवतान्ताः स्वरास्तारसप्तर्षभं ग्राह्या भवन्ति । गान्धारे त्वंशे निषादान्ताः सप्त । मध्यमपञ्चमधैवतनिषादेषु निषादान्ता एव ते ग्राह्या इति पञ्चस्वंशेषु समस्त एकस्तारसप्तकः संगृहीतो भवति । मध्यमः पुनर्यदि शक्तिः चतुस्स्वरपरमारोहणम् । नन्दयन्त्यां तु परावधिक एव ताaरनिष्ठो भविष्यति ``तारगत्या तु षड्जोऽपि

[(मू)]

[(व्या)]

[page 45]




[NZ]

(*)(लोप्यस्वरोऽपि गण्यः स्याद्बुधैस्तारविधौ पुनः।) BhNZ_28_-----ab
(1)त्रिधा मन्द्रगतिः । अंशपरा न्यासपरा (2)अपरन्यासपरा चेति ।
3मन्द्रस्त्वंशपरो नास्ति न्यासौ तु द्वौ व्यवस्थितौ । BhNZ_28_071ab
गान्धारन्यासलिङ्गे तु दृष्टमार्षभसेवनम् ॥ BhNZ_28_071cd
[ABh]

कदाचिन्नातिवर्तते'' एतच्च तत्रैव व्याख्यायते । तेन आ चतुस्स्वरादिति । यदन्यैर्नन्दयन्तीविषयं व्याख्यातं न तथा । अत्रैवार्थे कारिका अंशात्तारगतिं विद्यादिति । इहेति । मध्यमसप्तके मूर्छनाकारिणि स्थिते सति अंशस्वरमवलम्ब्य तारगतिम् तारसप्तकगतस्वरपर्यन्तं वा आरोहः सर्वत्र स कर्तव्यो न ततः पर इत्यनेनोच्यते । तैः इहेत्यंशग्रहणं नेता च तारमन्द्राणामिति पूर्वोक्तमंशलक्षणं (च) न पर्यालोचितं (न) शिष्यस्य [ऋषभगान्धारयोः] धैवतनिषादावप्रयोज्यौ तयो रक्त्यभावे स्वरतानुपपत्तेः शक्त्यभावं त्वप्रयोक्तरि इत्यसदेतत् ।
यत्त्वन्यैर्व्याख्यातम् । अंशस्वरेण सह तावत्तारसप्तगताः पञ्च चत्वारो वा स्वराः कार्याः । यथा षड्जेंशे सैगमप ऋषभे रिगमपध गान्धारे मध्यमे गमपधनि एवं पञ्चधैवतनिषादेषु । एत एवेति तल्लक्ष्येण (स्थाप्यते) । तथा हि । निषादवत्यां निषादे(शे) तारषड्जो दृश्यत एवांशेन साधनेन इति । अलं बहुना उक्तैव च व्याख्या लक्षणसंग्राहिणीत्यादरणीयम् ।
नातः परमिति । तारगते ऊनत्वे कामचारमाह । इहेति । जातिषु ग्रामरागादौ नायं नियम इति विभावः । बुधैरिति । लोप्यमिति स्वरं ये बुद्ध्यन्ते तैरपूर्णत्वेऽपि लोप्यस्वरविधो गणनीय इत्याह । तथा च विशाखिलाचार्यः । नाशिस्वरस्तारविधौ संख्यायते इति । तारयति प्लावयति वेगेन वाचमिति तारः ॥70॥
अथ मन्द्रमाह । त्रिधा मन्द्रगतिरिति । मदीह मोदने नम्रत्वाल्ललितो मन्द्रः । योऽसावंशस्वरो मध्यमे सप्तके तदन्तमेव मन्द्रसप्तकाद्ग्राह्यः न्यासस्वरान्तं वा तत्परो वेत्त्येकः परशब्दः लुप्तनिर्दिष्टः न्यासस्वरात् यः परस्तात् पर ...... त्यर्थः । परग्रहणं

[(मू)]

1. प॰ द्विविधा ।

2. प॰ तत्परा चेति ।

3. ड॰ मन्द्रमंशात्परं नास्ति ।

* एतदर्थव्यञ्जको ग्रन्थभागः न कस्यांचिदपि मातृकायां दृश्यते । व्याख्यानात्स एव पतितः स्यादिति श्लोकार्थं रचयित्वात्र निवेशितम् ।

उद्भटादिभिः

[(व्या)]

[page 46]




[NZ]

अथ न्यास एकविंशतिसङ्ख्यः । अङ्गसमाप्तौ न्यासः । तद्वदपन्यासो ह्यङ्गमध्ये षट्पञ्चाशत्संख्यः । यथा ---
न्यासोऽङ्गसमाप्तौ स चैकविंशतिसङ्ख्यस्तथा । (16 अक्षराणि) BhNZ_28_072ab
षट्पञ्चाशत्सङ्ख्योऽपन्यासोऽङ्गमध्ये भवेत् ॥ 14 अक्षराणि सन्न्यासविन्यासावप्यङ्ग(प्यंश)मध्य एव । अनियतत्वाच् च बहुत्वमिति । BhNZ_28_072cd
[ABh]

ततः ऊनस्य ह्यनुज्ञा वा कामचारमाह । नन्वेवं षाड्ज्यां धैवतस्य मन्द्रस्य कथं प्रयोगः कथं न यावता षड्जानतं तत्र मन्द्रसप्तकेन पूर्णेन वितत्य कामचारात्तु धैवतान्तो मन्द्रप्रयोगः । यो हि तद्ग्रहन्यासरूपषड्जेनासौ मन्द्रसप्तकात् अपि तु मध्यगता मध्यगतादेव सा ...... मन्द्रो नियमात् इत्यत्र हि तारनिवृत्तिपरं वचनं न हि षाड्ज्यां यत्र षड्जः स्थानत्रये श्रूयते इति । तत्रैव कारिकां पठन्ति । मन्द्रत्वंशात्परो नास्तीति । तथा हि निषादवत्यां निषाद एव मन्द्रो नासौ दृश्यते अंशग्रहस्वरस्य मध्यगतत्वन्यासे तु सति द्वौ मन्द्रौ न्यास एव तत्परे वा । अत्रैवोदाहरणं तद्व्यवस्थितविषया लक्ष्येति नियममाह गान्धारलक्षणे न्यासपरत्वादेव मन्द्रत्वं सिद्धम् । तत्लिं पुनर्वचनेन । अस्ति च यद्वक्ष्यते । लङ्घनं ह्यृषभस्यापि तच्च मन्द्रगतं स्मृतम् । इति । तद् ज्ञापयति व्यवस्थितविषयोऽयं विकल्प इति । ननु वचनमेव मुनिर्ज्ञापकत्वेनोपन्यस्यतीति किमेतद्गान्धर्ववचनमेवेदं पूर्वं सिद्धमित्यदोषः । तुरवधारणे अवस्थितावेवेत्यर्थः ॥71॥
अथ न्याससंख्यया लक्षणेन चाह । न्यास एकविंशतिसंख्य इति । षड्जमध्यमायां द्वे कैशिक्यास्त्रयः शिष्टानां षोडशेति । अस्यां जातिशरीरसमाप्तौ कर्तव्यतायां वा स्वरः सन्यासः [नि] तर्हि प्रयोगे येनेति [न्यासः] ।
अपन्यासमाह । तद्वदिति समाप्तौ तर्हि न्यासात् कोऽस्य विशेषः । आह । अङ्गमध्य इति । अवान्तर समाप्तावित्यर्थः । तथा च दत्तिलाचार्यः । विदारी मध्यगस्तथा इति । तत्र षड्जग्रामे षड्जमध्यमायाः सप्तापन्यासाः । षड्जोदीच्यवायां द्वौ प्रञ्चानां प्रत्येकं त्रय इति चतुर्विंशतिः । शेषास्तु मध्यमग्रामे । एतदेवापन्यासस्वरूपं वितानवृत्तेनानुष्टुब्भेदेनाह । यथा --
न्यासोऽङ्गसमाप्तौ स चैकविंशतिसंख्यस्तथा ।
षट्पञ्चाशत्संख्योपन्यासोऽङ्गमध्ये भवेत् ॥इति॥72॥

[(मू)]

* इदमनुष्टुब्वितानवृत्तमिति वृत्तिकारः ।

[(व्या)]

[page 47]




[NZ]


तत्र प्रथमं(म) विदारीमध्ये न्यासस्वरप्रयुक्तस्तु । BhNZ_28_073ab
विवदनशीलं मुक्त्वा सन्न्यासः सोऽभिधातव्यः । BhNZ_28_073cd
कृत्वा पदावसाने विन्यासात्क्वापि विन्यासः ॥ BhNZ_28_073ef
द्विविधमल्पत्वं लङ्घनादनभ्यासाच्च । तत्र षाडवौडुवितव(का)राणामनंशानां च गीतान्तरमार्गमुपगतानां स्वराणामनभ्यासः लङ्घनादनभ्यासाद्यथा जात्याल्पत्वं तद्बहुलत्वं च ।
तथा ---
अल्पत्वेऽथ बहुत्वे बलवदबलता विनिश्चया1देव । BhNZ_28_074ab
जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विविधमेतत् ॥ BhNZ_28_074cd
[ABh]

अथानुद्दिष्टमप्यंशलक्षणापेक्षितं प्रसङ्गाल्लक्षयति संन्यासविन्यासावप्यंशमध्य एवेति । विदारीमध्य इत्यर्थः । अथानियतयोः का संख्येत्याह । अनियतत्वाच्च बहुत्वमिति । न्यासापन्यासांशवत्तयोः प्रतिजातिप्रयोगनियमोऽस्तीत्यर्थः । तत्र संन्यासमाह ।
तत्र प्रथमविदारीमध्ये न्यासस्वरः प्रयुक्तस्तु ।
विवदनशीलं भुक्त्वा सन्न्यासः सोऽभिधातव्यः ॥
अंशस्य विवादो यो न भवति स चेत्प्रथमविदार्यन्ते प्रयुक्तस्ततस्तदा संन्यासः समीपभूतो न्यास इति ।
कृत्वा पदावसाने विन्यासात्क्वापि विन्यासः ।
अंशस्य संवाद्यनुवादी वा कापि विदारीभावरूपस्य पदस्य पदान्ते विन्यस्यते तदा विन्यासः ॥73॥
एवमसन्यासस्यैव प्रक्रान्तरूपं संन्यासविन्यासद्वयं लक्सयित्वा अंशकप्रस्तावे प्रकृतमल्पत्वं विभागद्वारेण लक्षयति । द्विविधमिति । लङ्घनं स्पृष्ट्वैवाविश्रम्यैव तत्स्वरान्तरगमने तस्य स्वरस्य स्वप्रधानीकरणम् । यथा न रागे गान्धारी स्व ...... विदा इति श्रान्ता ...... वप्यनावृत्तिरनभ्यासः यत्त्वावर्जनमेव लङ्घनमिति तदसत् । अल्पत्वभाषायां वा योगात् षाड्वैडुवितविधेश्चाल्पत्वं पृथङ् न तत् स्यात् । नन्दयन्त्यां च पञ्चांशो यावत्संवादिनः ऋषभस्य लङ्घनीयत्वं युक्तं न चास्य संवादिनो लोपो युक्तः । न चैवमित्यषाडवा संवाद्यौडुवितस्यापत्तेः (लङ्घा) नभ्यायोर्विषं विभजति । तत्र षाडवौडुवित कारणामिति । लोप्यस्वरपूर्णावस्था या यदा प्रयुज्यते तदा तस्य बाहुल्येन लङ्घनम् ।

[(मू)]

1. ड॰ एतत् ।

[(व्या)]

[page 48]




[NZ]

1सञ्चारांशे(श)बलस्थानामल्पत्वे2 दुर्बलासु च । BhNZ_28_075ab
3न्यासश्चान्तरमार्गस्तु(श्च) जातीनां व्यक्तिकारकः ॥ षट्स्वरं 4षाडवितं(वं) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्तविधानं यथाजात्यंशप्रकारमिति । BhNZ_28_075cd
[ABh]

क्वचिदनभ्यासोऽपि । येऽत्र तु स्वराः पर्यायांशा न भवन्ति यथा षाड्ज्यां निषादर्षभौ तौ यदान्तरमार्गे प्रयुज्येते तदानभ्यासः । तेषां क्वचिल्लङ्घनमपि गीते ग्रहसंवाद्यवस्थानं मुक्त्वा नी ...... क्त योगगतिन्यासनिक(च)ये भवेत् । अन्तरमार्गणमित्यन्तरमार्गणस्य(र्गस्य) लक्षणम् । यथाजातीति । क्वचिद्वानंशोऽपि नाल्पः । तथा च कार्माख्यां गान्धारस्य सर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तरमार्गे प्रयोग इति वक्ष्यते
गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् । (भ॰ ना॰ 28-136)
इति । अथ बहुत्वमाह । अल्पत्वं तद्वद्बहुत्वमिति । लक्षयतीति शेषः । कथमित्याह । बलवदबलवतोऽपि(र्तोवि)पर्यये । अबलमल्पं तद्विपर्ययाद्बलवदिति बहुत्वाल्लक्षणं गम्यत एव । अत एवाह ।
जातिस्वरैस्तु नित्यं जात्यल्पत्वं द्विधा चैत(द्) ॥
इति । जातिगतमल्पत्वमिव तद्बहुत्वमपि द्विधा । तच्च जातिस्वरैः पर्यायांशैरसंवादिभिश्चोपलक्षितः(क्ष्यते) । तेनैषामलङ्घनम(भ्यास)श्चेति द्विधा बहुत्वमित्युक्तं भवति ॥74॥
तथाल्पत्वबहुत्वयोरुपयोगं दर्शयन् प्रसङ्गादन्यदप्याह ।
सञ्चारांशे(श)बलस्थानामल्पत्वे दुर्बलासु च ।
न्यासश्चान्तरमार्गश्च जातीनां व्यक्तिकारकः ॥
इति । सञ्चारेण पर्यायेण योऽंशस्तद्विषयं तत्र तिष्ठन्तीनां जातीनां(न्यासः)सान्तरमार्गः स्वरूपाभिव्यञ्जको नान्यथेति वस्तुत्व(तस्त्व)स्योपयोगः । अल्पत्व इति । अल्पत्वविषयस्वरकृते लोप्यानंशस्वरविषये या दुर्बला जातयस्तासु स्वरीभावति नान्यथेति । अन्ये त्वन्तरमार्गस्य सर्वत्र प्रधानस्याल्पत्वबहुत्वाभ्यां विना स्वरूपलाभ एव (न) भवतीति तात्पर्यं मन्यमाना अन्तरमार्गलक्षणत्वेन श्लोकं व्याचक्षते । कथम् । चो हेतौ । यस्मादन्तरमार्गो जातीनां व्यक्तिकृत् स चाल्पत्वबहुत्वजीवी तस्य हि लक्षणम् । सञ्चारेति ।

[(मू)]

1. र॰ संचारांशो ।

2. र॰ अक्पत्वं ।

3. प॰ द्विविधोत्तम ।

4. प॰ षाडवं ततः ।

[(व्या)]

[page 49]




[NZ]

पञ्चस्वरमौडुवितं विज्ञेयं दशविधं प्रयोगज्ञैः । BhNZ_28_076ab
त्रिंशत्प्रकारविहितं पूर्वोक्तं लक्षणं चास्य ॥ BhNZ_28_076cd
षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च । BhNZ_28_077ab
चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्विह ॥ BhNZ_28_077cd
[ABh]

सञ्चारे अनुवादिस्वरे अंशस्वरे च प्रधानभूते दलकल्पे स्थिते बलस्थानां सतां संवादिनां स्वराणां बलवत्तयाल्पत्व(त्वे दुर्बलासु) ...... स्वराणां दुर्बलप्राणकत्वेऽविलङ्घनेन न्यसनं यः (करोति) सोऽन्तरमार्गस्तस्मादल्पत्वबहुत्वे वक्तव्य इति । अन्ये त्वत्रेयं जातिर्जातिदुर्बल इ(लास्वि)यं बलवतीति नीत्या न्यासान्तरमार्गाभ्यां ज्ञेयं बहुत्वप्रयोज्ये पर्यायांशे सति न्यासानरमार्गवशादिति श्लोकस्यार्थमाहुः ॥75॥
अथ षाडवं पूर्वमुक्तमपि दशकलक्षणाभिधानपसङ्गशय्यावैषम्यशान्तये पुनराह षट्स्वरं षाडवमिति । चतुर्दश जातिगताश्च (विधाः) तच्चतुर्दशजातिविधयः (चतुर्दशविधं) चतसृणां नित्यं पूर्णत्वेन तदभावात् । सप्तचत्वारिंशत्प्रकारमिति । त्रिषष्ठेति(त्रिषष्टिरिति) पूर्णांशा न च पात्यन्ते । अपवादाश्च सप्त । तदाह । जात्यंशप्रकारमिति । जातौ येऽंशस्वरास्तेषु यः प्रकारोऽपवादविधिरुक्तस्तदतिक्रमेण । पूर्वाभिप्रायेणौडुवमाह । पञ्चस्वरमिति । दशविधमिति । दशस्वेव हि जातिषु । तत्र त्रिंशत्प्रकारमिति । त्रिषष्टेश्चतस्रो नित्यपूर्णा इति तदीया नवांशाः पात्यन्ते । चतस्रो नित्यषाडवा इति तदीया द्वादशेति । अनेन शिष्टा द्वाचत्वारिंशत् । अत्र हि द्वादशोपादानीया इति शिष्टास्त्रिंशत् । तदाह । पूर्वोक्तं लक्षणं चास्येति ॥76॥
अथैतद्व्यतिरिक्तं किंन(किञ्चित्)मार्गप्रसङ्गाद्ध्रुवा(स्व)स्तीति वदन् गान्धर्वे तदभावमाह ।
षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽस्ति (पि)कृष्टासु द्वादशास्विह (ह्यवकृष्टध्रुवास्विह) ॥
इति । तथेति समुच्चये च समुत्थितावधारणे । तेन षड्जा ....... स्वरयोः पूर्णस्यैवास्ति प्रयोगः । अस्तीति ...... तामाचक्षमाणो गान्धर्वे तन्नियममाह । इहेति । यदिमं नाट्योपयोगि ध्रुवागानं तत्र चतुःस्वरप्रयोगोऽपि । अपिशब्दात् पूर्वोऽपि त्रिविधः । (कु)त्रेत्याह । अवकृष्टासु करुणोपयोगिनीषु गुरुप्रायासु ध्रुवासु ॥77॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 50]




[NZ]

द्वैग्रामिकीनां%(णां%) जातीनां सर्वासामपि नित्यशः । BhNZ_28_078ab
अंशास्त्रिषष्टिर्विज्ञेयास्तेषां चैवांशवद् ग्रहाः ॥ BhNZ_28_078cd
(1)अंशग्रहमिदानीं वक्ष्यामः । तत्र
मध्यमोदीच्यवायास्तु नन्दयन्त्यास्तथैव च । BhNZ_28_079ab
तथा गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽंशो ग्रहस्तथा ॥ BhNZ_28_079cd
2धैवत्याश्च तथा ह्यंशौ विज्ञेयौ धैवतर्षभौ । BhNZ_28_080ab
पञ्चम्याश्च तथा ज्ञेयौ ग्रहांशौ पञ्चमर्षभौ ॥ BhNZ_28_080cd
गान्धारोदीच्यवायास्तु ग्रहांशौ षड्जमध्यमौ । BhNZ_28_081ab
3आर्षभ्याश्च ग्रहा अंशा धैवतर्षभसप्तमाः4 BhNZ_28_081cd
5गान्धारश्च निषादश्च ह्यार्षभश्च तथापरः । BhNZ_28_082ab
निषादिन्यास्त्रयो ह्येते ग्रहा अंशाश्च कीरिताः ॥ BhNZ_28_082cd
षड्जपञ्चमगान्धारैस्त्रिभिरेव प्रकीर्तिताः । BhNZ_28_083ab
6अंशैर्ग्रहैस्तथा चैव विज्ञेया षड्जकैशिकी ॥ BhNZ_28_083cd
7षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । BhNZ_28_084ab
8षड्जोदीच्यवतीजातेर्ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ BhNZ_28_084cd
[ABh]

अथ ग्रहांशानां सङ्ख्यां निरूपयितुं प्रतिजाति विभागमाह । द्वैग्रामिकीणां जातीनामित्यादि ॥78॥
तत्र सङ्ख्यानुरोधाद् ग्रामविभागक्रममनादृत्यैवैकांशस्यांशाaदियोगं सप्तांशपर्यन्तमाह मध्यमोदीच्यवायास्त्वित्यादि । तत्र तिसृणामेक एकोंशः । तिसृणां द्वे द्वे (द्वौ द्वौ) । तिसृणां त्रयः । तिसृणां चत्वारः । चतसृणां पञ्च । एकस्याः सप्त(षट्) । (एकस्याः)सप्तेति (त्रि)षष्टिः । त एव यो(स एवांशो)ग्रहः । नन्दयन्त्यामंशस्वर एव

[(मू)]

1. च॰ ग्रहानिदानीं व्याख्यास्यामः । ङ॰ ग्रहविधिं

2. य॰ धवत्या धैवतार्षभौ पञ्चम्यः पञ्चमार्षभौ ।

3. भ॰ निषादो भवेदार्षभ्यास्तथा चार्षभधैवतौ ।

4. न॰ निषादर्षभधैवताः ।

5. ज॰ निषादिन्या निषादस्तु गान्धारश्चर्षभस्तथा ।

6. न॰ अंशाश्च षड्जकैशिक्याः षड्जगान्धारपञ्चमाः

7. इतः पूर्वं ज॰आदिमातृकासु -- तिसृणामपि जातीनां ग्रहा अंशाश्च कीर्तिताः ॥ इत्यधिकमस्ति ।

8. न॰ अंशा ग्रहास्तु चत्वारः षड्जोदीच्यवतीश्रिताः ।

[(व्या)]

[page 51]




[NZ]

पञ्चमश्चार्षभश्चैव निषादो धैवतस्तथा । BhNZ_28_085ab
कार्मारव्या बुधैरंशा ग्रहाश्च परिकीर्तिताः ॥ BhNZ_28_085cd
गान्धारश्चार्षभश्चैव 1पञ्चमोऽथ निषादवान् । BhNZ_28_086ab
चत्वारोऽंशा भवन्त्यान्ध्रया ग्रहाश्चैव तथैव हि ॥ BhNZ_28_086cd
षड्जश्चाथर्षभश्चैव मध्यमः पञ्चमस्तथा । BhNZ_28_087ab
मध्यमाया ग्रहा ज्ञेया अंशाश्चैव सधैवताः ॥ BhNZ_28_087cd
2निषादषड्जगान्धारमध्यमाः पञ्चमस्तथा । BhNZ_28_088ab
गान्धारीरक्तगान्धार्योर्ग्रहा अंशाः प्रकीर्तिताः ॥ BhNZ_28_088cd
3साड्जी धैवतगान्धारषड्जमध्यमपञ्चमैः । BhNZ_28_089ab
ग्रहैसंशैश्च विज्ञेया विकृता स्वरयोगतः ॥ BhNZ_28_089cd
4कैशिक्याश्चार्षभं हित्वा ग्रहांशाः षट् स्वराः स्मृताः । BhNZ_28_090ab
5सप्तस्वरग्रहांशा तु विज्ञेया षड्जमध्यमा ॥ BhNZ_28_090cd
6एते त्रिषष्टिर्विज्ञेयाः 7सर्वास्वंशास्तु(स्वत्र तु)जातिषु । BhNZ_28_091ab
अंशवच्च ग्रहास्तासां सर्वासामेव नित्यशः ॥ BhNZ_28_091cd
सर्वासामेव जातीनां त्रिजातिस्तु गणः स्मृतः । BhNZ_28_092ab
8ते च सप्त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा बुधैः ॥ BhNZ_28_092cd
[ABh]

ग्रहयुक्तो निजलक्षणाद्गान्धारो लक्ष्यत इति विकल्पो मन्तव्यः । मुनिना ग्रहत्वमंशस्योक्तमिति तदेव मुख्यम् । अन्यत् संवादिविवाद्यादिर्यद्वा ग्रहः क्रियते तदा विकृतत्वमासाम् । तदाह । विकृतः (ता) स्वरयोगत इति । ग्रहविकारः सर्वासामेव जातीनामस्तीति या(सर्वा)स्वत्र ॥79-91॥
अथास्य सप्तचत्वारिंशदधिकस्य जात्यंशविभागस्य यत्नपरेक्षणीयत्वमभिधातुं प्रधानमेव सङ्ख्याविभागं संक्षिप्याह । सर्वासामेव जातीनां त्रिजातिस्तु गण इति ।

[(मू)]

1. न॰ निषादः पञ्चमस्तथा ॥ अन्ध्रपाश्चांशा ग्रहा जात्याश्चत्वारः परिकीर्तिताः ॥

2. न॰ निषादर्षभ ।

3. ज॰ षड्जायाः षड्जगान्धारौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ॥ धैवतश्चापि विज्ञेया ग्रहाश्चांशाश्च कीर्तिताः । (प॰ विज्ञेया इत्यत्र विद्वद्भिः) ।

4. न॰ वर्जितर्षभयोगस्तु कैशिक्यंशाः षडेव तु । स्वराः सर्वे च विज्ञेयाः षड्जमध्यांशजा ग्रहाः ।

5. ज॰ सर्व ।

6. भ॰ एवं ।

7. न॰ ग्रहा अंशाश्च जातिषु ।

8. न॰ सप्त वा चैव विज्ञेया । श॰ लक्षणं स तु विज्ञेयो वर्धमानस्वरो बुधैः ।

[(व्या)]

[page 52]




[NZ]

एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरोऽथ(रश्च) चतुःस्वरः । BhNZ_28_093ab
पञ्चस्वरश्चतुर्धा1 स्यादेकधा सप्तषट्स्वरौ ॥ BhNZ_28_093cd
2एतदुक्तं मया त्वासां ग्रहांशपरिकल्पनम् । BhNZ_28_094ab
3पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः4 BhNZ_28_094cd
[ABh]

गणः समूहः स च सर्वासां जातीनां मध्ये यास्तिस्रो जातयस्ताभिः कर्तव्यः । ननु समूहः के(कां)चिदेकस्या(देका)मुद्दिश्य क्रियते । इह तु समूहकरणे कोऽर्थ इत्याशङ्क्याह । ते च सप्त गणा ज्ञेया वर्धमानस्वरा इति । ते एको जातिस्वरप्रयुक्तो गण एवस्वरांशो यावत् सप्तस्वरांश इति । स हि करणे अंशसङ्ख्यो विभागप्रयोगनमित्युक्तं भवति । ननु यदि जातित्रयेण सप्तगणस्तर्ह्येकविंशतिर्जातयः स्युः । तच्च (ताश्च न) तथा । पूर्वं ह्युक्तं जातयोऽष्टादशेत्येवं ब्रह्मणाभिहितमिति (भ॰ ना॰ 28-39) तदेतदाशङ्क्यापवादं वक्तुं तत्त्रिकमनुक्तम् ॥92॥
त्रिजातित्वोत्सर्गस्य विषयमाह ।
एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरश्च चुतुःस्वरः ॥
इति । एते चतारो गणास्त्रिजातय इत्य्हर्थः । एवं द्वादशजातयः । एकःस्वरोऽंशो यत्र गणे । एवं यावच्चत्वारः स्वरा अंशा यत्रेति । अपवादं दर्शयितुमाह । पञ्चस्वरश्चतुर्धा स्यादिति । यत्र पञ्चांशस्वराः स गणश्चतसृभिस्त्रिभिर्नाति ...... भिः ...... (श्चतसृभिर्जातिभिः ।) । तेन पूर्वाभिः सह षोडश जातयः । एकधा सप्तषट्स्वरैरेकैव जातिः । सप्तस्वरो गणः षट्स्वरश्च । एकस्या अपि जातेर्गणस्य व्यपदेशिवद्भावेन स्वरांशकभेदे निबन्धनमित्यष्टादशजातयः । त्रिषष्टिरंशाः । त एव ग्रहा इति ॥93॥
एतदुपसंहरति । एतदुक्तं मयेति ।
पुनश्चैव प्रवक्ष्यामि न्यासापन्यासयोगतः ॥
इति । अयं भावः । अंशग्रहाश्चोक्ता एवं न्यासापन्यासास्तथा येऽन्ये योगा दशलक्षणेष्वन्तःपातिनो लक्षणभागाः षाडवौडुवितादयः पूर्वमनुक्तत्वात् कथ्यमानाः कथ्यमानत्वेनोपयोगे ...... स्तस्तावत् प्रतिजाति वक्तव्याः । न्यासाश्चो(श्चा)पन्यासाश्च योगाश्चेति द्वन्द्वः ।

[(मू)]

1. ज॰ षट्स्वरश्च तथा सप्तस्वरोऽपि वा । प॰ षट्स्वरोऽथ चैकः सप्तस्वरो गुणः ।

2. च॰ पूर्वमुक्तं

3. न॰ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि तासामंशविकल्पनम् । अंशाः स्युः पञ्च षड्जाया निवादर्षभवर्जिताः ॥ न्यासः षड्ज उपन्यासौ स्यातां गान्धारपञ्चमैः ॥

4. र॰ लक्षणम् ।

[(व्या)]

[page 53]




[NZ]

पञ्चांशा तु भवेत् षाड्जी निषादर्षभवर्जिता1 BhNZ_28_095ab
अपन्यासो भवेदत्र गान्धारः पञ्चमस्तथा ॥ BhNZ_28_095cd
न्यासश्चात्र भवेत् षड्जो लोप्यः सप्तम एव च । BhNZ_28_096ab
1षड्जगान्धारसञ्चारः षड्जधैवतयोस्तथा ॥ BhNZ_28_096cd
षाडवं सप्तमो(मा)पेतमल्पौ वै सप्तमर्षभौ । BhNZ_28_097ab
गान्धारस्य च बाहुल्यं त्वत्र कार्यं पर्योक्तृभिः ॥ BhNZ_28_097cd
[ABh]

...... न्यतो(थो)द्दिश्य वक्तव्यतयोक्तमपि ग्रहांशविकल्पनं पुनर्वक्ष्यामि । तदभिधाने हि सुस्पष्टमन्यज्ज(ज्ज्ञा)तुं शक्यमिति भावः । अंशापेक्षो हि प्रायशोऽन्यलक्षणमप्यहारं(व्यवहारः) । एकस्थानं जातिलक्षणं ज्ञातुं स्पष्टतरं भवति । अतिशयशेषा यदा तु त एवंविध ...... लक्ष्यं प्रपञ्चश्चेति । दृष्टादृष्टयोगी वायं जातिसन्धिः । अन्ये त्वंशग्रहमित्यादीनां लक्षणमित्यादिग्रन्थं तत्र पठन्ति ॥74॥
षाड्जीं लक्षयति । पञ्चांशास्त्वि(त्वि)ति । सगमपधा इत्यंशाः । गप इत्येतावपन्यासौ । सं(सो)न्यासः । निषादेन(हीना) षाडव(वी) इति । अन्योन्यमनयोः सञ्चारः । (सगयोः) तथा सघ इत्यनयोः । गान्धारोऽतिबहुलोऽपि वादित्वाद(त्र) प्राप्तः । (ऋषभस्य) तथात्वं विवदनान् मन्तव्यम् । ऋषभस्यानंशत्वं निषादस्य लोप्यत्वात् । पूर्णावस्थायां तु सं ...॰ तं सिद्धमिति पुनर्न स्वकण्ठोक्तं मुनिना । अंशाश्च दशकाः । तद्यथा शुद्धा विकृताः पञ्च पूर्णाश्चत्वारः षाडवाः । गान्धारेऽंशे षाडवा एवापवादात् ते चांशका लुप्तकात् स्फुटं ज्ञायन्ते । तेन् लालिता अत्र स्वरभागे जात्यंशकास्ता(न)पहास्य आसारितांशं निगदा(द)स्तुति स(सा)मिध्यसु(धेनीषु) स्पष्टं गान्धर्वफलं यद्यपि तथापि स्वरत एव क्वचन मुदि ...... स्थेम दृष्टः । यथोक्तम् । सकृत् प्रयुक्तापि हि नन्दयन्तीति । तत्प्राधान्यप्रसिद्धय एव । तालविशेषमनादृत्य सामान्यतालेन चञ्चत्पुटादिना लोके वार्त्तिकमार्गेण जातिगानं प्रसिद्धम् । तत्र तु यत् चञ्ज्चत्पुटादि न तद् विकल्पः । चतुष्कालाद्यनुसारेण कलापातविधिः कर्तव्योऽपि लोके न प्रसिद्धः । स्वरभागप्राधान्यात् । पहादि ...... तत्र ब्रह्मप्रोक्तविसंस्कृतप्राकृतरूपाण्येव प्रसिद्धानि । गीतकादौ तालभागस्यैव प्राधान्यम् । यथोक्तम् ।

[(मू)]

1. र॰ निषादऋषभौ विना ।

2. ढ॰अदिमातृकास्वेकः श्लोको ऽधिको दृश्यते ।

[(व्या)]

[page 54]




[NZ]

1आर्षभ्यामृषभस्त्वंशो निषादो धैवतस्तथा । BhNZ_28_098ab
एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चाप्यृषभः स्मृतः ॥ BhNZ_28_098cd
2षट्पञ्चस्वरता 3चात्र षड्जपञ्चमयोर्विना ॥ 98॥ BhNZ_28_098ef
धैवत्यां धैवतो न्यासस्त्वंशावृषभधैवतौ4 BhNZ_28_099ab
अपन्यासा भवन्त्यत्र धैवतार्षभमध्यमाः ॥ BhNZ_28_099cd
षड्जपञ्चमहीनं तु पाञ्चस्वर्यं विधीयते । BhNZ_28_100ab
पञ्चमेन विना चैव षाडवं परिकीर्तितम् ॥ BhNZ_28_100cd
आरोहिणौ च तौ कार्यौ लङ्घनीयौ तथैव च5 BhNZ_28_101ab
6निषादश्चर्षभश् चैव गान्धारो बलवाम्स्तथा ॥ BhNZ_28_101cd
[ABh]

वर्धमानप्रयु(यो)क्तारो यास्यन्ति शिवकेतनम् ॥
इति । तत् प्राश(स्त्यबोध)नाय । त्रोटिकागीतकादीनि जात्यंशकोद्भूतशुद्धभिन्नानि ग्रामरागक्रमेण प्रसिद्धानि । मुख्यतस्तु जात्यंशकैर्गीतिरागादिना तालः संस्कृतानि पदानि स्फुटमवधानमिति सम्मिलितगान्धर्वं तदर्थमेव । तदा तादृश्येव गीतकवर्धमानादि पुरा विरम्यत इत्यलं वस्तुतः ॥95-97॥
अथ (थार्षभीं लक्षयति) । आर्षभ्यामैत्यादि । ऋधनि अंशाः (नयोऽंशाः) । ऋधनि अप(नयोऽप)न्यासाः । ऋषभो न्यासः । षड्जहीने षाडवः । षड्जपञ्चमयोर्ही(र्हा)ने औडुवितत्वम् । सघौ रिगौ च सङ्गच्छेते । तत्र केचित् पञ्चमस्य लङ्घनमाहुः । पूर्णावस्थायां षड्जगान्धारपञ्चमा अल्पत्वं भजन्ते । औढुविते च गमयोरल्पता । दशांशकाः । मूर्च्छना पञ्चमादिः । चञ्चत्पुटस्तालः । प्रायशो नैष्कामिकीध्रुवायां विनियोगः ॥98॥
अथ धैवतीमाह । धैवत्यामिति । ऋषभधैवतावंशौ । विकृतावस्थायां रिधमा अपन्यासाः । धैवतो न्यासः । पलोपे षाडवः । सपहानावितरत् । पूर्णदशायां च पस इत्या(सावित्या)रोहवर्णगतौ कार्यौ । लोप्यत्वाल्लङ्घनं सिद्धमपि पुनः प्रकर्षलाभत्वमुक्तम् । अस्याः सप्तांशकाः । शुद्धविकृतौ पूर्णौ द्वे(द्वौ) षाडवौडुवितौ च ॥99-101॥

[(मू)]

1. न॰ अंशा जातास्तथार्षभ्यां निषादर्षभधैवताः । ज॰ धैवतर्षभसप्तमाः ।

2. न॰ अल्पत्वं च विशेषेण भवेत् षाडवकारिणः ॥ लङ्घनं पञ्चमस्यैव स्यादारोहणसंश्रयात् ॥ षाट्स्वर्थं षड्जहीने तु (ड॰ षट्स्वरं सप्तमहीनं) पञ्चस्वर्यं तु पञ्चमात् ॥ विवादिनां स्वराणां च सञ्चारोऽत्र विधीयते ॥

3. म॰ वात्र ।

4. न॰ स्यादंशौ धैवतर्षभौ ।

5. ड॰ धैवतर्षभौ ।

6. ज॰ निषादर्षभगान्धारा बलवन्तः प्रकीर्तिताः ।

[(व्या)]

[page 55]




[NZ]

निषादिन्यां निषादोऽंशो सगान्धारर्षभस्तथा1 BhNZ_28_102ab
एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैवात्र सप्तमः ॥ BhNZ_28_102cd
धैवत्या इव कर्तव्ये षाडवौडुविते तथा । BhNZ_28_103ab
तद्वच्च लङ्घनीयौ तु वलवन्तौ तथैव च ॥ BhNZ_28_103cd
अंशास्तु षड्जकैशिक्याः षड्जगाaन्धारपञ्चमाः । BhNZ_28_104ab
2अपन्यासा भवन्त्यत्र षड्जपञ्चमसप्तमाः ॥ BhNZ_28_104cd
गान्धारश्च भवेन्न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु । BhNZ_28_105ab
दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवत(मध्यम)स्यार्षभस्य च ॥ BhNZ_28_105cd
षड्जश्च मध्यमश्चैव निषादो धैवतस्तथा । BhNZ_28_106ab
3स्युः षड्जोदीच्यवांशास्तु न्यासश्चैव तु मध्यमः ॥ BhNZ_28_106cd
[ABh]

अथ निषादवती । निषादिन्यामिति । निगर्षभा अंशा अपन्यासाश्च । निन्या(र्य्न्या)सः । षाडवादि धैवतीति । पञ्चमेनैव लोपे षाडवम् । सपलोपेऽन्यत् । सपौ च लङ्घनीयाववरोहिणावनंशाववलम्बिल(वबहुला)विति । अंशा दशकाः शुद्धास्त्रयोविकृताः पूर्णाः षाडवा औडुवश्च ॥102-103॥
अथ षड्जकैशिक्या इति । सगप(पा) अंशाः । अपन्यासास्तु सपनि(नयः) । न्यासो ग(गः) । नित्यपूर्णा चेयम् । मध्यमर्षभयोर्दौर्बल्यमंशत्वात्सिद्धं पुनराधिक्यार्थं ज्ञापयति । निघयोरत्र किञ्चिदाधिक्यमिति । अस्याः शुद्धत्वं नास्तीति त्रयः एवांशकाः पूर्णाः ॥104-105॥
अथ षड्जोदीच्यवा । षड्जश्चेत्यादि । समनिधा अंशाः । धस(साः) अ(व)ओन्यासा(सौ) । म(मो)न्यासः । अंशानामन्योन्यसङ्गतिः । रिलोपे षाडवः(म्) । ऋपलोप औडवम् । ऋषभः संवादी धैवतस्य षड्जग्रामे न लुप्यमाने यतः सरिगा बलिनः ।

[(मू)]

1. न॰ गान्धारश्चर्षभस्तथा ॥ एत एव ह्युपन्यासाः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ निषादश्च भवेन्न्यासो हीनस्वर्थं च नेष्यते ॥ दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं धैवतर्षभयोस्तथा ॥

2. न॰ एत एव ह्युपन्यासाः सनिषादाः प्रकीर्तिताः ॥ गान्धारोऽत्र भवेन्न्यासो दुर्बलौ धैवतर्षभाu ॥ हीनस्वरस्याभावात्तु सम्पूर्णा चेयमिष्यते ॥

3. न॰ भवन्ति षड्जोदीच्यव्या न्यासो मध्यम इष्यते ॥ अपन्यासाविह स्यातां धैवतर्षभ एव च ॥ परस्परांशानुगमो गान्धारोऽनुमतो भवेत् ॥ पञ्चमर्ष्भहीनं तु पञ्चस्वर्यं विधीयते ॥ ऋषभः षाडवे हीनो लक्षणं च तयोर्भवेत् ॥

[(व्या)]

[page 56]




[NZ]

अपन्यासो भवत्यस्य धैवतः षड्ज एव च । BhNZ_28_107ab
1परस्परांशगमनमिष्टतश्च2 विधीयते ॥ BhNZ_28_107cd
षाट्स्वर्यमृषभापेतं कार्यं गान्धर्ववेदिभिः । BhNZ_28_108ab
पञ्चमार्षभहीनं तु पाञ्चस्वर्यं तु तत्र वै ॥ BhNZ_28_108cd
षड्जश्चाप्यृषभश्चैव गान्धारश्च बली भवेत् । BhNZ_28_109ab
गान्धारस्य च बाहुल्यं मन्द्रस्थाने विधीयते ॥ BhNZ_28_109cd
सर्वेऽंशाः षड्जमध्यायामपन्यासास्तथैव च । BhNZ_28_110ab
षड्जश्च मध्यमश्चापि न्यासौ कार्यौ प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_28_110cd
गान्धारसप्तमापेतं पाञ्चस्वर्यं विधीयते । BhNZ_28_111ab
4षाडवं सप्तमापेतं कार्यं चात्र प्रयोगतः ॥ BhNZ_28_111cd
सर्वस्वराणां सञ्चार इष्टतस्तु विधीयते । BhNZ_28_112ab
षड्जग्रामाश्रिता(श्रयाः) ह्येता(सप्त) विज्ञेयाः सप्त जातयः(या जातयो बुधैः) ॥ BhNZ_28_112cd
[ABh]

अन्य(षड्ज)स्यांशत्वात् सिद्धं बलित्वं पुनराधिक्यार्थमुक्तम् । ऋषभस्यात्यल्पत्वं प्राप्तं प्रतिषेद्धुं गान्धारस्य मन्द्रस्थाने बाहुल्यम् । अस्या एकादशांशकाः । पूर्णाश्चत्वारः । षाडवास्त्रयः । धैवतांशे तदप्यपवादात् । औडुविताश्चत्वारः । शुद्धस्तु नास्ति । तत्र कैशिके पूर्वं निर्वचनमुक्तम् । तद्योगाज्जातिः कैशिकी । उदीच्यवन्या (वायां) त्वाहुः । उदीच्याः प्रयोक्तारो बाहुल्येन सन्त्यस्यामित्युदीच्यता । वान्ति गच्छन्तीति । उदीच्येऽपि च दृश्यते । गीतं च देशनामधेयैर्बाहुल्यादिभिरुचितत्वापेक्षया व्यपदिश्यत एव । टक्करागे मालवपञ्चमो गौडी मालवी काम्भोजीत्यादि ॥103-109॥
अथ षड्जमध्यमा । स्र्वेषां षड्जमध्यायामिति । सप्तांशा अपन्यासाश्च । समौ न्यासौ । निलोपे षाडवः । निगलोप्य(पे)न्यः । निरल्पतरो यदान्य अंशाः । सञ्चारे यथेष्टम् । अस्याः सप्तदशांशकाः । तत्र सप्त पूर्णाः । पञ्च षाडवा औडुविताश्च । यो ....... रिसयोस्तदपवादात् । एतदुपसंहरति । षड्जग्रामाश्रयाः सप्तेति ॥110-112॥

[(मू)]

1. ज॰ परस्परमिहांशानां सञ्चारश्च विधीयते । षाडवे चर्षभमापेतं ॥ भ॰ परस्परानुगमनात् स्पृष्टता तु विधीयते ॥

2. र॰ छन्दतश्च ।

3. न॰ त एव हि ।

4. न॰ ऋषभः षाडवे हीनो दुर्बलः सविशेषतः ॥

[(व्या)]

[page 57]




[NZ]

अतः प्रं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः1 BhNZ_28_113ab
2गान्धार्याः पञ्च एवांशा धैवतर्षभवर्जिताः ॥ BhNZ_28_113cd
3षड्जश्च पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । BhNZ_28_114ab
गान्धारश्च भवेन्न्यासः षाडवं चर्षभं विना ॥ BhNZ_28_114cd
धैवतर्षभयोर्हीनं तथा चौडुवितं भवेत्4 BhNZ_28_115ab
लङ्घनीयौ च तौ नित्यमार्षभाद् धैवतं व्रजेत् ॥ BhNZ_28_115cd
विहितस्त्विति गान्धार्याः स्वरन्यासांशगोचरः ॥ BhNZ_28_115ef
लक्षणं रक्तगान्धार्या गान्धार्या एव यत्स्मृतम् । BhNZ_28_116ab
5धैवतो बलवान् अत्र दौल्बल्यं तस्य लोपतः ॥ BhNZ_28_116cd
गान्धारषड्जयोश्चात्र सञ्चारश्चार्षभाद्विना6 BhNZ_28_117ab
7अपन्यासस्तथा चैव मध्यमस्तु विधीयते ॥ BhNZ_28_117cd
[ABh]

अन्यदुपक्रमते । अतःपरमिति । अत्र गान्धारी तावत् । गान्धार्या इति । समगपनि(न्यों)अंशाः (शाः) । सपावपन्यासौ । ग(गो) न्यासः । रिलोपे षाडवः । रुधलोपेऽन्यत् । पञ्चमस्य ग्रामे ह्यलोप्यत्वम् । तयोर्लङ्घनं पूर्णावस्थायामृषभाद्धैवतगमनम् । अन्येषां स्वराणां न्यासस्वरविषयोंशस्वरविषयश्च सञ्चारः । तदाह । स्वरन्यासांशगोचर इति । स्वराणां न्यसनस्वां(स्यां)शगोचर उक्त इत्येतदर्थमन्ये व्याचक्षते । एवं चैतदनुक्तसमः (मं) स्यात् । अस्यामेकां (स्यं त्रयोदशां)शकाः शुद्धा विकृताः । पूर्णाः पञ्च । चत्वारः षाडवाः । पञ्चमे तदपवादात् । औडुविते गान्धार एवांशेऽन्यत्र तदपवादाaत् ॥113-115॥
अथ रक्तगान्धारी । लक्षणं रक्तगान्धार्या इति । सगमपनि(नयः) पञ्चांशाः । ऋलोपे षाडवम् । ऋधलोपेऽन्यत् । कस्तर्ह्यस्यास्ततो विशेषः । आह । धैवतो बलचानत्र । तस्य हि लोप्यत्वाद्दौर्बल्यं स्यात् । ऋषभं चोल्लङ्घ्य सगेत्यनयोरन्योन्यनैकट्यं

[(मू)]

1. न॰ संश्रिताः ।

2. ड॰ अंशाः स्युः पञ्च गान्धार्या ॥

3. ड॰ अपन्यासत्वमस्यास्तु षड्जपञ्चमयोरपि ॥

4. ड॰ पाञ्चस्वर्यं विधीयते । षाट्स्वर्यमध गान्धार्याः कर्तव्यं स्वरयोगतः ॥ षड्जमध्यमयोरत्र बाहुल्यं सम्प्रकीर्तितम् ॥ प्रयोक्तृभिः प्रयोक्तव्यं गान्धारस्य च लङ्घनम् ॥ न॰ गान्धारीविहितस्यासौ हीनस्वर्थं च लक्षणम् । सर्वं च रक्तपूर्वाया गान्धार्याश्च विनिर्दिशेत् ॥ बलवन्तौ विधतव्यौ धैवतः सप्रमस्तथा ॥ ज॰ गान्धार्या वीक्षितस्त्वेष स्वरन्यासांशसञ्चरः ॥

5. भ॰ बलिनौ भवतश्चात्र धैवतः सप्तमस्तथा ॥

6. न॰ आर्षभं विना ।

7. ब॰ अपन्यासस्तु कार्यः स्यादेक एवात्र मध्यमः ॥

[(व्या)]

[page 58]




[NZ]

1गान्धारोदीच्यवांशौ तु विज्ञेयौ2 षड्जमध्यमौ । BhNZ_28_118ab
3पाञ्चस्वर्यं न चैवात्र षाट्स्वर्यमृषभं विना ॥ BhNZ_28_118cd
4कार्यश्चान्तरमार्गश्च न्यासोपन्यास एव च । BhNZ_28_119ab
5षड्जोदीच्यवतीवत्तु पाञ्चस्वर्येण जातुचित् ॥ BhNZ_28_119cd
मध्यमाया भवन्त्यंशा 6विना गान्धारसप्तमौ । BhNZ_28_120ab
एत एव ह्यपन्यासा न्यासश्चैव तु मध्यमः ॥ BhNZ_28_120cd
7गान्धारसप्तमापेतं पाञ्चस्वर्यं विधीयते । BhNZ_28_121ab
षाडवं चाप्यगान्धारं कर्तव्यं तु प्रयोगतः ॥ BhNZ_28_121cd
षड्जमध्यमयोश्चात्र कार्यं बाहुल्यमेव हि । BhNZ_28_122ab
गान्धारलङ्घनं चात्र कार्यं नित्यं प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_28_122cd
[ABh]

मेलनं च । अपन्यासो मध्यमः । अस्या द्वादशांशकाः । पूर्णाः पञ्च । चत्वारः षाडवाः । पञ्चमेऽप्यपवादः । त्रय औडुविताः । मध्यमषड्जयोस्तु तदपवादात् ॥116-117॥
अथ गान्धारोदीच्यवा । गान्धारोदीच्यवांशाविति । द्वौ समावंशौ । ऋषभेण षाडवः । औडुवितस्याप्येव(म्) । षड्जोदीच्ये(च्यवाया)वान्याः(मन्यत्) । अस्यामन्तरमार्गः परस्परमंशस्वरयोः सञ्चारः । सघ(घा) अ(व)पन्यासौ । षड्जेनांशोऽपि बहुतरः । ऋषभो लोप्योऽपि पूर्णावस्थायामल्पः । मन्द्रस्थाने गान्धारस्य भूयस्त्वमिति सर्वमतिदेशात् । अस्याश्चत्वारोऽंशाः । द्वौ पूर्णौ द्वौ षाडवौ ॥118-119॥
अथ मध्यमा । मध्यमाया भवन्त्यंशा इति । सरिमपधा अंशाः । अपन्यासास्त एव । न्यासो मः । गलोपे षाडवः । गनिलोपे चापरम् । समयोः पर्यायांशत्वात् सिद्धं बहुत्वम् । पुनर्वचनात् प्रकृष्टं मन्तव्यम् । गान्धारस्य लोप्यत्वाल्लब्धमल्पत्वम् ।

[(मू)]

1. भ॰ गान्धारोदीच्यवत्यंशौ ।

2. न॰ द्वावंशौ ।

3. य॰ सप्तमस्वरता नात्र ।

4. भ॰ अस्यास्त्वल्पबहुत्वस्य न्यासापन्यासयोस्तथा ॥ षड्जोदीच्यवतीवाथ स तु सर्वविधिः स्मृतः ॥

5. न॰ तत्राल्पत्वादिविधयः षड्जोदीच्यवतीसमाः ॥

6. न॰ सषड्जर्षभमध्यमाः । पञ्चमो धैवतश्चैवापन्यासास्तु त एव तु ॥

7. न॰ न्यासो मध्यम एवात्र द्विश्रुत्योर्हीनता भवेत् । गान्धारहीनं षाट्स्वर्यं बाहुल्यं षड्जमध्ययोः ॥ गान्धारस्य च दौर्बल्यं मध्यमायां विधीयते ॥

[(व्या)]

[page 59]




[NZ]

1मध्यमोदीच्यवा पूर्णा ह्यंश एकस्तु पञ्चमः । BhNZ_28_123ab
शेषो विधिस्तु कर्तव्यो गान्धारोदीच्यवां गतः2 BhNZ_28_123cd
द्वावंशावथ पञ्चम्यामृषभः पञ्चमस्तथा3 BhNZ_28_124ab
स(ऋ)निषादावपन्यासौ न्यासश्चैव तु पञ्चमः ॥ BhNZ_28_124cd
मध्यमावत्तु कर्तव्ये षाडबौडुविते तथा । BhNZ_28_125ab
दौर्बल्यं चात्र कर्तव्यं षड्जगान्धारमध्यमैः ॥ BhNZ_28_125cd
कुर्यादप्यत्र सञ्चारं पञ्चमस्यार्षभस्य च । BhNZ_28_126ab
गान्धारगमनं चैव4 कार्यं त्वल्पश्च(ल्पं च) सप्तमः(मात्) ॥ BhNZ_28_126cd
अथ गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽंशः प्रकीर्तितः । BhNZ_28_127ab
तारगत्या तु षड्जोऽपि कदाचिन्नातिवर्तते ॥ BhNZ_28_127cd
[ABh]

पूर्णावस्थायामपि पश्चाल्लभ्यते । अस्या अष्टावंशकाः । शुद्धाः पञ्च । विकृतास्तावन्त एव षाडवौडुविताः ॥120-122॥
अथ मध्यमोदीच्यवेति । अंशः(पञ्चमः) । नित्यपूर्णता । गान्धारोदीच्य(वा)वद् विधिनिर्देशा । अपन्यासौ सधौ । मध्यमगान्धारब(बा)हुल(ल्य)म् । न्यासो मः । अस्या एकोंशकः पूर्णः ॥123॥
अथ पञ्चमी । द्वावंशावथ पञ्चम्यामिति । रिपावंशौ । ऋनी अपन्यासौ । पो न्यासः ॥124॥
गलोपे षाडवं गनिलोपे औडुविमिति मध्यमावत्त्विति शेषः । षड्जमध्यमयोरंशत्वाद् गान्धारस्य लोप्यत्वात् सिद्धेऽल्पत्वेऽल्पत्वेऽल्पतरार्थं वचनम् ॥125॥
रिम(प)इत्यनयोरन्योन्यसंगतिः । पूर्णावस्थायां च निषादाद् गान्धारगमनम् । तच्च परिमितम् । तस्याः षडंशकाः शुद्धाः । द्वौ पूर्णौ द्वौ षाडवौ एक औडुवितम्(तः) । ऋषबेऽंशे (धर्वतस्या)पवदनात् ॥126॥
अथ गान्धारपञ्चम्या इति । अंशः पः । ऋपावपन्यासौ । गो न्यासः ।

[(मू)]

1. ज॰ मध्यमोदीच्यवायास्तु पञ्चमोऽंशो न हीनता ॥

2. भ॰ मध्यमायास्तु यो भवेत् ॥

3. न॰ भवतः पञ्चमर्षभौ । अपन्यासो निषादश्च पञ्चमर्षभसंयुतः ॥ न्म्यासः पञ्चम एव स्यान् मध्यमावच्च हीनता ॥ दुर्बलाश्चात्र कर्तव्याः षड्जगान्धारमध्यमाः ॥ कुर्याच्चाप्यत्र सञ्चारं मध्यमस्यर्षभस्य च ॥

4. ज॰ गमनं चाल्पं सप्तमात् सम्प्रयोजयेत् ।

[(व्या)]

[page 60]




[NZ]

ऋषभः पञ्चमश्चैव ह्यपन्यासौ प्रकीर्तितौ । BhNZ_28_128ab
1न्यासश्चैव तु गान्धारो सा च पूर्णस्वरा सदा । BhNZ_28_128cd
2पञ्चम्या यश्च गान्धार्याः सञ्चारः स विधीयते ॥ BhNZ_28_128ef
3पञ्चमश्चार्षभश्चैव गान्धारोऽथ निषादवान् । BhNZ_28_129ab
चत्वारोऽंशा भवन्त्यान्ध्र्यामपन्यासस्त एव हि4 BhNZ_28_129cd
गान्धारश्च भवेन्न्यासः षड्जापेतं तु षाडवम् । BhNZ_28_130ab
5गान्धारार्षभयोश्चापि सञ्चारस्तु परस्परम् ॥ BhNZ_28_130cd
6सप्तमस्य च षष्ठस्य न्यासो गत्यनुपूर्वशः । BhNZ_28_131ab
षड्जय लङ्घनं चात्र नास्ति चौडुवितं सदा ॥ BhNZ_28_131cd
नन्दयन्त्याः(न्त्यां) 7क्रमान् न्यासापन्यासांशाः प्रकीर्तिताः । BhNZ_28_132ab
गान्धारो मध्यमश्चैव पञ्चमश्चैव नित्यशः ॥ BhNZ_28_132cd
[ABh]

नित्यपूर्णता । धैवतगमनमृषभादिति गान्धार्यां(र्याः) सञ्चारः । उक्तं मध्यमर्षभसङ्गतिर्निषादाद्गान्धार इति पञ्चम्याम् । असावुभयोऽप्यसयां कार्यः । एक एवास्या अंशकः ॥127-128॥
अथान्ध्री । पञ्चमश्चेति । ऋगपनीत्यंशाः । त एवापन्यासाश्च । ग(गो)न्यासः । सलोपे षाडवः । औडुविताभावः । ऋग अ(इत्य)नयोः संगतिः । निषादधैवतयोश्च न्यासो गत्यनुपूर्वशः । यो यदांशः प्रधानभूतस्तेन तेन स्या(न्या)सागमनं कार्यम् । तदुक्तम् । अंशानुपूर्व्या न्यासगमनमिति । अन्ये चाहुः । येनैव क्रमेणांशाः स्वराः पठितास्तेनैव क्रमेण ते कार्या यावदपन्यासस्वर इति । अस्यामष्टावंशकाः । चत्वारः पूर्णाः षाडवाः ॥129-131॥
अथ नन्दयन्ती । नन्दयन्त्यां क्रमादिति । प(पो)न्यासो ग्रहश्चेति

[(मू)]

1. न॰ गान्धारोऽत्र भवेन्न्यासो हीनस्वर्यं च नेष्यते ॥

2. भ॰ गान्धारीपञ्चमीभ्यां तु संचारः संविधीयते ।

3. र॰ ऋषभः पञ्चमश्चैव ।

4. न॰ अन्ध्र्या अपन्यासस्तथैव च ।

5. न॰ गान्धारषड्जयोरत्र ।

6. न॰ षष्ठसप्तमयोश्चात्र ।

7. ज॰ क्रमाद् विद्यादप्यन्यासोंश एव च ॥ न॰ भवत्यंशः पञ्चमो नित्यमेव तु ॥ स्यातामस्या अपन्यासौ मध्यमः पञ्चमस्तथा ॥ षाडवं षड्जहीनं तु लङ्घनीयः स एव च ॥ आन्ध्रीवत्सञ्चरो नित्यमृषभस्य च लङ्घनम् ॥ तत्र मन्दगतिः प्रोक्ता नित्यं गानप्रयोक्तृभिः ॥ म॰ कर्मारव्याः । न॰ कार्मारव्या भवन्त्यंशाः पञ्चमर्षभदैवताः निषादश्चेति चत्वारो ग्रहाश्च परिकीर्तिताः । एत एव ह्यपन्यासा न्यासः पञ्चम इष्यते । हीनस्वर्यं न चात्र स्यादनंशा बलिनस्तथा ॥

[(व्या)]

[page 61]




[NZ]

षड्जो लोप्यश्च लङ्घ्यश्च नान्ध्रीसञ्चरणं भवेत् । BhNZ_28_133ab
लङ्घनं ह्यृषभस्यापि तच्च मन्द्रगतं स्मृतम् ॥ BhNZ_28_133cd
तारगत्या तु षड्जस्तु(ड्जोऽपि) कदाचिन्नातिवर्तते । BhNZ_28_134ab
गान्धारो वा ग्रहः कार्यस्तथा न्यासश्च नित्यशः ॥ BhNZ_28_134cd
कार्मारव्याः स्मृता ह्यंशा आर्षभः पञ्चमस्तथा । BhNZ_28_135ab
धैवतश्च निषादश्चाप्यपन्यासास्त एव तु ॥ BhNZ_28_135cd
पञ्चमश्च भवेन् न्यासो हैनस्वर्यं न चात्र तु । BhNZ_28_136ab
1गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् ॥ BhNZ_28_136cd
[ABh]

वक्ष्यते । अपन्यासः अ(सो मः) । प अं(पेंऽ)शः सोप्यपन्यासः पश्चादुक्तः । षड्जेन षाडवम् । लोप्यत्वाल्लङ्घ्यत्वं सिद्धम् । पुनर्वचनादल्पतरत्वमपीति मन्तव्यम् । नान्ध्रीसञ्चरणमिति । गान्धार्यार्षभीभ्यान्ध्री पञ्चम्न्यार्षभीगान्धारीभिर्नन्दयन्तीति संसर्गजप्रकरणे निरूपणं जातिवयस्यकारणतुल्यत्वादान्ध्रीवत् संगत्रिः प्राप्तेति वचनेन निपीड्यते . एतच्चारक्तातुल्यजातिकारणिकानां जातीनां सङ्गतिरतुल्यैव कर्तव्येति सूचयति । ऋषभस्य लङ्घनं मन्द्रगतस्येति धर्मिस्वरूपं धर्म उपचरित इ(मि)ति । मन्द्रगतं लङ्घनमित्युक्तम् । तारगत्या षड्जो नातिवर्तते नातिशय्यते । ...... गत्या षड्जो नातिवर्तते नातिशय्यते । तत ऊर्ध्वकं न शिरस्यसप्तकस्वराः प्रष्टव्या इत्यर्थः । अन्ये त्वाचक्षते । षड्जेव(ड्ज एव) कदाचिन्नातिवर्तते नारोहं भजते तारं न किञ्चित् प्रष्टव्यस्मित्यर्थः । कदाचिदिति । वैकल्पिकोऽयं तार इत्यर्थः । अस्यामेकः पूर्णांश एकः षाडव इति द्वौ ॥132-134॥
अथ कार्मारवी । कार्मारव्या इति । ऋपधनि(नयों) अंशा(ऽशा) अपन्यासाश्च । पन्यासता । नित्यपूर्णता । विशेषेणेति । अन्ये त्वनंशा इहाभ्यूयस्त्वभाजः । सर्वेभ्योऽपि विशेषेण तु गान्धारस्य यथाशक्ति सङ्गतिः । यदाह विशाखिलाचार्यः । बाहुल्यादनंशानां विशेषतः सर्वतो गान्धारगमनमिति । अस्याश्चत्वारोऽंशाः पूर्णा एव ॥135-136॥

[(मू)]

1. इतः पूर्वं ज॰मातृकायाम् -- अनंशा बलवन्तस्तु नित्यमेव प्रयोगतः ॥ इत्यधिकं श्लोकार्धम् ।

[(व्या)]

[page 62]




[NZ]

कैशिक्यास्तु तथा ह्यंशाः 1सर्वे चैवार्षभं विना । BhNZ_28_137ab
एत एव ह्यपन्यासा न्यासौ गान्धारसप्तमौ ॥ BhNZ_28_137cd
धैवतेऽंशे निषादे च न्यासः पञ्चम इष्यते । BhNZ_28_138ab
अपन्यासः कदाचित्तु ऋषभोऽपि विधीयते ॥ BhNZ_28_138cd
आर्षभे षाडवं चात्र धैवतर्षभवर्जितम् । BhNZ_28_139ab
तथा चौडुवितं कुर्याद् बलिनौ चान्त्यपञ्चमौ2 BhNZ_28_139cd
3दौर्बल्यमृषभस्यात्र लङ्घनं च विशेषतः । BhNZ_28_140ab
अंशवत् कल्पितश्चान्यैः षाडवे तु विधीयते । BhNZ_28_140cd
4षड्जमध्यावदत्रापि सञ्चारस्तु भवेदिह ॥ 140॥ BhNZ_28_140ef
[ABh]

अथ कैशिकी । कैशिक्यास्त्विति । सगमपधनिअं(नयों)शा अपन्यासश्च । गनी न्यासौ । पर्यायेण धैवतनिषादौ यदांशौ तदा पञ्चमो न्यासः । कदाचित्तु ऋषभोऽपीति । लोपावस्थायां तन्ना(तु ना)सौ । तथा पूर्णतादशायां तु वा भवतीति । दौर्बल्यमृषभस्य । यतः कदाचिल्लोप(प्य)त्त्वात् । ऋलोपे यथा षाडवम् । ऋधलोपे त्वन्यत् । बलिनौ चान्त्यपञ्चमाविति । पञ्चमनिषादयोः पर्यायांशानन्यापेक्षं बलवत्तरत्वमिति यावत् । षड्जमध्यमायां च यथा चाह । धैवतस्वरांशायां यथेष्टं सञ्चारस्तद्वदिह । षडंशा ह्येषेति । किञ्चिन्न्यूनसञ्चारेयमिति ॥137-140॥
अथ जात्युद्भवग्रामरागादिसम्भावनासूचनार्थामार्यां केचित् पठन्ति ।
मिश्रं गेयं यदि यत्तदर्थितज्ञेयमधिकबाहुल्यम् ।
सङ्करभूषणसन्ततिवैचित्राण्यत्र रञ्जनातिशयात् ॥
इति । मिश्रमिति । जात्यंशगतानि यानि दशकरूपाणि लक्षणान्युक्तानि तत्सर्ङ्कीर्णतया यन् मिश्रम् । गेयं ग्रामरागादिलक्षणम् । तद्यदि कस्यापि जात्यंशकस्य सम्बन्ध्यंशोऽन्यस्य न्यासोऽन्यदीयोऽपन्यास इत्यादि बहुतरवैचित्र्यम् । अतदेवंभूतं यन्मिश्रगेयं तदस्या जातेरर्थितमिति यन्नियम्यते मतङ्गनन्दिकश्यपयाष्टिकादिभिस्तदधिकेन रूपबाहुल्येन । यथा(विहि)तं पानकमिदमिति न तु क्रममिश्रितम् । आह । सङ्करोऽतिसङ्कीर्णतायां तस्यां

[(मू)]

1. व॰ सर्वे चर्षभवर्जिताः

2. भ॰ बली चात्र हि पञ्चमः ॥

3. न॰ अपन्यासत्वमंशत्वं बाहुल्यं न कदाचन ॥ भवेदस्यैव सञ्चारः षड्जमध्यावदिष्यते ॥ ऋषभः षाडवे हीनो धैवतं चर्षभं विना ॥ कार्यं चौडुवितं नाम बलिनौ ॥

4. भ॰ षड्जमध्यौ तु तत्रापि सञ्चरस्तु विधीयते ॥

[(व्या)]

[page 63]




[NZ]

[ABh]

भूषणसन्ततेर्वक्ष्यमाणह्य(स्या)लङ्कारवर्गस्य बहूनि विचित्राणि जायन्ते तानि कथमाद्रियन्त इति चोदना । रञ्जनातिशयादिति । तत्र ह्यधिका रक्तिरिति । तेन नात्र वागादौ सातिशयोऽस्योपयोग इति भावः । तत्र सङ्करे रूपबाह्ल्याज्जातिनिर्देश(दत्तिलम् - 96) इति दत्तिलाचार्योऽप्याह । षड्जोदीच्यवतीसमा भिन्नषड्ज इत्युच्यते नन्दयन्तीभिन्नरूपबाहुल्येन । ...... धैवतोंशः । मध्यमो न्यासः । ऋषभपञ्चमहीनतेति । अत एव ग्रामरागाणां लक्षणं मुनिनोक्तम् । कश्यपादयोऽपि सम्प्रणेतारः प्रसिद्धास्त्विति छलयन्ति लोकान् सर्वथार्थेऽनभिज्ञाताः । व्यावृत्तिस्तावदस्त्वित्याशयेन तल्लक्षणं सङ्क्षिप्य पठामः क्रमेण ।
षड्जा(षाड्जी)मध्यमयोर्मध्यमोदीच्यायाश्च सङ्करात् ।
मान्तौ स्यातां (क्रमात्) षड्जमध्यमग्रामसंज्ञकौ ॥
मांशान्तो मध्यमोद्भूतो रागः स्याच्छुद्धषाडवः ।
यांशान्तोऽल्पगनिर्मध्यमापञ्चम्योस्तु पञ्चमः ॥
सांशौ मान्तौ तयोश्चैको धैवतीषड्जमध्ययोः ।
कार्यः कैशिकमध्योऽन्यो जातः साधारितः स्मृतः ॥
(1)विगनिः कैशिकः पूर्णः सांशः पान्तश्च कैशिकी ।
कार्मारव्यस्य हेतुः सा सप्तधा शुद्धगीतिका ॥
षड्जोदीच्याद्भिन्नषड्जो घांशो मान्तः परी(गतः) ।
पांशो मान्तो भिन्नतागः पञ्चमीमध्यमोद्भवः ॥
सांशो मान्तोऽल्पगनिको ज्ञेयः कैशिकमध्यमः ।
षड्जमध्योद्भवो धांशः पान्तो ऽसौ भिन्नपञ्चमः ॥
दुर्बलो रिश्च मन्द्रांशौ पञ्चमीमध्यमोद्गतः ।
कार्मारवी षड्जमध्यासम्भूतो भिन्नकैशिकः ॥
[(मू)]
1. विगनिः -- हीनौ गान्धारनिषादौ यस्य सः । नारदः । अन्तरषंयुक्ता काकली यत्र दृश्यते । (नारदीयशिक्षा 1-4-9) कश्यपः । कैशिकं मध्यमग्रामसम्भवम् । मध्यमग्रामसम्भवत्वात् काकलीत्वं विषादस्य ।
[(व्या)]

[page 64]




[NZ]

[ABh]

सांशः पान्तः पञ्चभेदभिन्नगीतिरि(र)यं मता(तः) ।
धैवतीषड्जमध्योत्थो (1)विपनिर्गौडपञ्चमः ॥
धांशो मान्तः सांशमान्तो (2)निष्पः कैशिकमध्यमः ।
धैवतीमध्यमोद्भूतः सांशः पान्तस्तु कैशिकः ॥
कार्मारवीषड्जमध्य्शाजात्योस्त्रेधा तु गौडजः ।
सौवीरः षड्जमध्योत्थो ...... ......॰ ....... ॥
...... ...... ...... टक्कः सांशान्तो बहुसङ्गतिः ।
सांशानः(न्तः) षड्जमध्योत्थः सौवीरो गनिवर्जितः ॥
पांशान्तो विगनिर्मध्यपञ्चम्योर्मालवेसरः ।
मांशान्तः षड्जमध्योत्थोऽगनिर्वेसरषाडवः ॥
धपमध्योद्भवा(वो)पांशो मान्तो (बोट्टः) ।
हिन्दोलकश्च सांशान्तो रिधजात्यन्यसम्भवः ॥
धांशान्तोऽल्पनिगष्टक्ककैशिको मधजातिभाक् ।
कैशिक्युत्थो विधिः सांशन्यासो मालवकैशिकः ॥
अष्टधा वेसरागीतिः ...... ...... ...... ।
...... ...... ...... ...... ...... ...... ॥
आर्षभ्युत्थ ...... ...... ...... ...... ।
...... ...... ...... ...... ...... ...... ॥
पूर्णस्तु (पान्तो)धान्तो वा सांशो भम्माणपञ्चमः ।
मान्तोऽल्पगनिकः षड्जमध्यमोत्थनिषादजः ॥
सन्यंशो रूपसाधारो मान्तो (3)गान्धारसम्भवः ।
गान्धारपञ्चमो गांशन्यासस्त्रिश्रुतिदुर्बलः(4) ॥

[(मू)]

1. विपनिरिति । पञ्चमनिषादयोरल्पत्वम् ।

2. निष्पोऽत्यपञ्चमः । मौडकैशिकमध्योऽपि गौडपञ्च इव षड्जमध्योत्थ एवेति मतङ्गादयः । वृत्तिकारेण धैवतीमध्यमोद्भूत इत्युक्तम् ।

3. गान्धार इति । गान्धारीरक्तगान्धार्योः ।

4. विश्रुतीति । ऋषभधैवतौ दुर्बलौ ।

[(व्या)]

[page 65]




[NZ]

एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो दशलक्षणाः1 BhNZ_28_141ab
यथा यस्मिन् रसे याश्च गदतो मे निबोधत ॥ BhNZ_28_141cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे जातिविकल्पनं(2) नामाध्ययोऽष्टाविंशतितमः ।
[ABh]

(3)रंशो मान्तश्चार्षभीजो रेवगुप्तो (4)विषड्जकः ।
द्विश्रुत्यल्पो ...... सांशः कैशिक्याः षड्जकैशिकः ॥
सांशान्तः सधजातीजो निगो(गा)ल्पः (ल्पोंऽ)शकपञ्चमः ।
इतीयं नवधा गीतिः साधारण्याख्यया स्मृतः(ता) ॥
एषा विभाषा गीती तु ग्रामरागाश्रिते मते ।
ध्रुवागानोपयोगाय तदेतद्गीतिसप्तकम् ॥
एतत्सङ्ग्रहायेयमार्या कैश्चित् पठिता । अस्मत्पुस्तकेषु न तथा दृश्यते । न च तया विना न सङ्गृहीतमेतद्भवति जात्यंशके हि सर्वं स्वीकृतम् । तत्रापि चा(मा)र्जनोपयोगिनो वैचित्र्यह्य(स्या)भ्यनुज्ञानं मुनिनैव कृतम् । चतुःस्वरप्रयोगोऽपि अप(ह्यव)कृष्टध्रुवास्विह । (भ॰ ना॰ 28-77) इति वदतोत्तरत्र चालङ्कारवैचित्र्यं विभजतेति ॥
अध्यायार्थमुपसंहरन्नर्थान्तरं प्रस्तावयति । एवमेता इति । दृष्ट(दश)लक्षणव्यभिचारिणी द्वेतु(चारिहेतु)सम्भावमात्रत इत्याशयेनाह । बुधैरिति । यथा यस्मिन्निति । यत्र रसे येनांशन्यासादिना प्रकारेण या इत्यर्थः । गदतो मे इत्यनादरे षष्ठी । तेन मद्वचनमेवात्र न केवलं प्रमाणम् । यावत् कश्यपमुनिप्रभृतिभिरपि यन्निरूपितं तदपीति शिवम् ॥141॥
शिशिरकरकलाशेखरचरणाम्भोजाश्रयाकलिततापः ।
अभिनवगुप्तो गुप्तं जात्यध्यायं विचारितवान् ॥
इति श्रीमहामाहेश्वराचार्याभिनवगुप्तविरचितायां नाट्यवेदवृत्तावभिनवभारत्यां जातिविकल्पाध्यायोऽष्टाविंशः समाप्तः ॥

[(मू)]

1. भ॰ सत्रयोदशलक्षणाः

2. ज॰ लक्षणः । न॰ ततातोद्यविधिर्नाम ।

3. रंश इति । ऋषभोऽंशः ।

4. विषड्जक इति षड्जहीनः ।

[(व्या)]

[page 66]




॥ श्रीः ॥
अथैकोनत्रिंशोऽध्यायः(1) ।

[NZ]

षड्जोदीच्यवती चैव षड्जमध्या तथैव च । BhNZ_29_001ab
2मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्या3 शृङ्गारहास्ययोः ॥ BhNZ_29_001cd
4षाड्जी त्वथार्षभी चैव स्वस्वरांशपरिग्रहात्5 BhNZ_29_002ab
6वीररौद्राद्भुतेष्वेते(वीरेऽद्भुते च रौद्रे च) प्रयोज्ये7 गानयोक्तृभिः ॥ BhNZ_29_002cd
[ABh]

जातिविनियोगकल्पं भूषणवैचित्र्यमपि हि जनयति या ।
वन्दे ततभेदकरीं तां नियतिं शाङ्करीं शक्तिम् ॥1॥
अस्य योनिर्भवेद्गानम् । (भ॰ ना॰ 28-10) इति गानसमन्वयेनास्य गान्धर्वलक्षणस्यार्थस्यागतत्त्वाज्जात्यात्मको यो गान्धर्वभाग उक्तस्तस्य भागे केनांशेनोपयोग इत्यभिप्रायेणाध्यायान्ते पूर्वमुक्तं यथा यस्मिन् रसे योज्य (याश्च भ्॰ ना॰ 28-141) इति । गान्धर्वशेषतैव चार्थस्य मा सम्भावीत्येतदर्थमध्यायच्छेदः । तथा च वक्ष्यति । एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो नाट्यसंश्रयाः । (भ॰ ना॰ 28-141) इत्थं नाट्योपयोगिन्य इत्यर्थः । तत्र षड्जग्रामाश्रितास्तावद्रसेषु विनियोक्तुमाह । षड्जोदीच्यवती चैवेति । षड्जोदीच्यवत्या मध्यमेन योज़ंशकः षड्जमध्यमायाः षण्(इजो)-मध्यमपञ्चमाभ्यां ते त्रयोंशकाः । शृङ्गारहास्ययोरित्येव मध्यपञ्चमबाहुल्यादिति यथासम्भवं विनियोज्या ॥1॥
षड्ज्यां षड्जेन योऽंशक आर्षाभ्यामृषभेण तौ वीराद्भुतरौद्रेषु । तदाह । स्वस्वरांशपरिग्रहादिति । स्वो नाम स्वरस्तस्य योऽंशत्वेन परिग्रह इत्यर्थः ॥2॥

[(मू)]

1. र॰ अष्टाविंशतितमः । भ॰ सप्तविंशतितमः । च॰ य॰ त्रिंशोऽध्यायः ।

2. ढ॰ न॰ षड्जमध्यम ।

3. ढ॰ न॰ कार्य ।

4. न॰ ढ॰ आर्षभी चैव षाड्जी च षड्जर्षभस्वरग्रहात् । प॰ षाड्जी चाथ । मः आर्षभी चैव षड्जा च ।

5. भ॰ परिग्रहैः । र॰ परिग्रहा ।

6. ड॰ वीराद्भुते च रौद्रे च रसे कार्ये प्रयोक्तृभिः । भ॰ वीरेऽद्भुते ।

7. र॰ एताः प्रयोज्याः ।

[(व्या)]

[page 67]




[NZ]

1निषादेऽंशे तु नैषादी गान्धारे षड्जकैशिकी । BhNZ_29_003ab
करुणे तु रसे कार्या जातिगानविशारदैः ॥ BhNZ_29_003cd
धैवती धैवतांशे तु2 बीभत्से सभयानके । BhNZ_29_004ab
ध्रुवाविधाने कर्तव्या3 जातिर्गाने4 प्रयत्नतः । BhNZ_29_004cd
[5रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोक्तृभिः ।] BhNZ_29_004ef
षड्जग्रामाश्रिता ह्येताः प्रयोज्या6 जातयो बुधैः ॥ 4॥ BhNZ_29_004gh
अतः परं प्रवक्ष्यामि मध्यमग्रामसंश्रयाः7 BhNZ_29_005ab
गान्धारीरक्तगान्धार्यौ8 गान्धारांशोपपत्तितः । BhNZ_29_005cd
करुणे तु रसे कार्ये निषादेऽंशे9 तथैव च ॥ 5॥ BhNZ_29_005ef
मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च । BhNZ_29_006ab
10गान्धारपञ्चमी चैव मध्यमोदीच्यवा तथा । BhNZ_29_006cd
मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः ॥ 6॥ BhNZ_29_006ef
[ABh]

निषादिन्या यो निषादांशकः षड्जकैशिक्याश्च गान्धारांशकस्तौ करुणे ॥3॥
धैवत्यां धैवतोऽंशको बीभत्सभयानकयोः ॥4॥
अथ मध्यमग्रामजातीनां विनियोगमाह । गान्धारीरक्तगान्धार्याविति । एतयोर्द्वयोरपि गान्धारनिषादांशकौ करुणे ॥5॥
मध्यमाद्याः पञ्च मध्यमपञ्चमांशकाः शृङ्गारे हास्ये च ॥6॥

[(मू)]

1. ढ॰ निषादवत्यद्भुते च निषादांशपरिग्रहात् ॥ गान्धारांशोपपत्या च करुणे षड्जकैशिकी ॥ र॰ निषादी त्वद्भुते । भ्॰ अपरिग्रहे । प॰ निषादिन्यद्भुते कार्या ।

2. ढ॰ अंशा च । र॰ अंशत्वात् । भ॰ चैव सांशात्र । ज॰ अंशात्तु ।

3. ड॰ कर्तव्यं जातिगानं प्रयोक्तृभिः ।

4. प॰ जातिमाने ।

5. एतदर्धं न॰ ड॰ ट॰ ढ॰मातृकास्वेव ।

6. ड॰ विज्ञेयाः ।

7. ड॰ मध्यग्रामसमाश्रयाः । भ॰ सम्भवाः ।

8. प॰ गान्धारी रसे कार्या ।

9. न॰ ड॰ जातिगाने प्रयोक्तृभिः । र॰ नित्यं गानप्रयोक्तृभिः ।

10. गान्धारेत्याद्यारभ्य सभयानके इत्यन्त श्लोकद्वयं चययोरेव दृश्यते । तदन्यासु सर्वासु मातृकासु तत्स्थाने सार्धश्लोकत्रयं पठितम् । तद्यथा । मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः ॥ मध्यमोदीच्यवा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा ॥ षड्जर्षभांशोपपत्त्या वीरे रौद्रे च कीर्तिता(1) ॥ कार्मारवी तथा चान्ध्री निषादाaंशपरिग्रहात्(2) ॥ अद्भुते तु रसे कार्ये जातिगाने प्रयोक्तृभिः ॥ कैशिकी (3)धैवतांशत्वात् तथा गान्धारपञ्चमी ॥ (4)प्रयोक्तव्ये बुधैः सम्यग् बीभत्से सभयानके ॥ अयमेव पाटो नान्यदेवेनोदाहृतः । निषादिन्या निषादांशे करुणे विनियोगो मतङ्गेनोक्तः ।

(1.) ढ॰ ड॰ निष्पत्या कर्तव्या वीररौद्रयोः ।

(2.) ड॰ उपपत्तितः । भ॰ ऋषभांशोपपत्तितः ।

(3.) भ॰ चैव सांशित्वात् ।

(4.) र॰ कर्तव्यं तु ।

[(व्या)]

[page 68]




[NZ]

कार्मरवी तथा चान्ध्री गान्धारोदीच्यवा तथा । BhNZ_29_007ab
वीरे रौद्रेऽद्भुते(तथा) कार्याः षड्जर्षभांशयोजिताः । BhNZ_29_007cd
कैशिकी धैवतांशे तु बीभत्से सभयानके ॥ 7॥ BhNZ_29_007cd
1एकैव षड्जमध्या ज्ञेया सर्वरससंश्रया2 जातिः । BhNZ_29_008ab
तस्यास्त्वंशाः3 सर्वे 4स्वरास्तु विहिताः प्रयोगविधौ ॥ BhNZ_29_008cd
[ABh]

कर्मारव्यादयस्तिस्रो वीररौद्रयोः षड्जर्षभांशकयोर्योगे । कैशिकी धैवतांशा बीभत्सभयानकयोः ॥7॥
अत्र टीकाकारः शङ्कते । योऽयं जात्यंशकानां विनियोग उक्तः स कश्यपमुनिमतङ्गादिभिर्विरुध्यते । तथाहि तैरुक्तम् ।
संभोगे चैव शृङ्गारे प्रेङ्क्षोलितकमेव च ।
कामभूतेषु सर्वेषु कुर्यान् मालवकैशिकम् ।
भिन्नषड्जो मानदैन्ये चैकान्ताजीवितस्य च ॥
इत्यादि । न च ते रसजातय एतेषु मतेषु । रसेषु विनियुक्ताः । येन विरोधः स्यात् ।
अत्राहुः । कश्यपाद्यैस्तावन् मालवकैशिकादीनां तत्तच्चित्तवृत्या जीवनौचित्यं दृष्ट्वा विनियोग उक्तः । न तस्यानध्यापकत्वादङ्गीकर्तव्यम् । मुनिना जात्यंशकविनियोग आधाराभिप्रायेणोक्तः । तथाहि । यावन्तः परमार्थतः स्वरा इति सप्तचत्वारिंशत् स्वराः । यदाहुः । त्रिरूपविश्वरूपा इति । (3 44 = 47) सङ्क्षेपेण ह्युदात्तादयस्त्रय एव स्वराः । विस्तरविवक्षायां तु जात्यंशकग्रामरागभाषादेशीमार्गवैचित्र्येणानन्ता एव स्वराः ।
अन्ये हि षड्जः षाड्ज्यामन्यश्चार्षभ्यां समाने जीविभिः पाणिपादादियोगे यथा स एव चैत्राद(दि)यो(र्यो)ऽश्वपतित्वं महामात्रत्वं सेनापत्यं मन्त्रित्वं पौरोहित्यमिति विचित्रधर्मयोगित्वमुद्वहंस्तत्परिवारमध्यान्निष्कान्तोऽप्येकैको विग्रहावस्थितेनाविभिन्नमेवाभिमानं बिभर्ति तद्वत् तत्तदंशकवैचित्र्ययोग्यंशस्वर एव केवलो रूपी विचित्राकारः । तथाहि । तुल्ये च श्रुति(त्ये)कत्वेऽन्यादृशो मालवकैशिके षड्जे भाति । टक्करागे त्वन्यादृशः । तथापि वेगस्वरसैन्धवभेदेन भिन्न एवाभाति च । कर्ण्यः षड्जध्वनिमात्र एव(क)श्रुतिष्टक्करागोऽयं

[(मू)]

1. म॰ एकैव षड्जमध्या ज्ञेया सर्वरसाश्रया ॥ जातिस्तस्याः समाख्याताः स्वराः सर्वेऽंशतां गताः ॥ भ॰ समाश्रया ।

3. ड॰ ह्यंशाः ।

4. ड॰ रसास्तु ।

[(व्या)]

[page 69]




[NZ]

[ABh]

सैधवो वेगस्वर इति मालवकैशिको वा गीयत इति । सोऽयं सकलकरणोपजीवनप्रतिस्वभावभेदस्य त्रंशकस्वर इह वंशे स्थायी तत्र तत्र कर्तव्यो मालवकैशिकादावपि गीयमाने स्मरणानुदय एव । पश्चादिति(दपि)दृष्टतदाधारमभि(मि)माना आधेयस्यापि वैचित्र्यसिद्धिरिति ।
उपाध्यायास्त्वाहुः । एवम्भूतस्तावदाधाराधेयभावो न लक्ष्यते । न च तस्य वैचित्र्यकारित्वं विषयः । तस्मादयमभिप्रायो मुनेः । इह जात्यंशका एव परमार्थतः समस्तगीतसर्वस्वम् । तत्र हि रागभाषादयोऽप्यन्तर्भूताः । तथा ह्याह । एकैव षड्जमध्या सर्वरसेषु जातिः । सप्तांशा हि सेति । तत्र यथा मालवकैशिकविनियुक्ते षड्ज(ड्जे)श्च (च) रञ्जनातिशयसिद्धये सैन्धविकाहर्षपुरिकादीनां भाषाणां गानमविरुद्धम् । तस्मात् तत्र तत्रांशके गीते सति तद्रक्त्यतिशयस्वा(स्या)वश्य(श्यं) मालववैशिकादेर्गानं भविष्यति रक्त्यतिशययोगात् । अत एव ह्येते ग्रामरागा इत्युक्ताः । ग्रामो हि जातिसमूहस्तस्य सम्बन्धिनो रक्त्यतिशया इति ।
एतदप्यपरे नानुमन्यन्ते । न हि षड्जोदीच्यवत्या मालवकैशिको हिन्दोलको हि रक्तत्वेन जातिजातः । (सा हि) भिन्नषड्जस्य कारणत्वेनोक्ता । भिन्नषड्जहेतुरपि जातिस्ताभ्यां रक्तिमती सम्पत्स्यते ।
को विरोध इत्यपरे ।
अन्ये मन्यन्ते । यथा स्थायिसूत्रस्य यदा व्यभिचारिभ्यः सकाशादुद्रेको लक्ष्यते तदा रसदृष्टीनां प्रयोग उक्तः । तद्वज्जात्यंशकानां सञ्चारिभावास्तु व्यभिचारिसम्पाते भावदृष्टीनामिव ग्रामरागादीनामिति ।
युक्त्यन्तरं त्विदं लक्ष्यते । किमनेन तन्त्रान्तरशीले(लने)न । कश्यपादिभिस्तावान् यो(वद्यो)विनियोग उक्तः सो.प्यत्र । अयमपि मुनिविनियुक्तो ऽस्तु । परमतमप्रतिषिद्धमभिमतमिति स्थित्या हि न्यायात् । वैकल्पिकत्वे को विरोधः । प्रत्युत कोहलस्तद्वदिष्यतीति (भ॰ ना॰ 37-18) सर्वमनुज्ञातमेव मुनिना । एतत्प्रसिद्धये तत्र तत्रोक्तं रक्त्यतिशययोगाच्च । लोके कोहलकश्यपादिमतमेव प्रसिद्धिमुपगतमित्यलं बहुना ॥8॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 70]




[NZ]

यो यदा बलवान् यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात्1 BhNZ_29_009ab
तत्प्रवृत्तं2 रसे कार्यं गानं (गानं कार्यं) 3गेये प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_29_009cd
4मध्यपञ्चमभूयिष्ठं गानं शृङ्गारहास्ययोः । BhNZ_29_010ab
षड्जर्षभप्रायकृतं वीररौद्राद्भुतेषु च ॥ BhNZ_29_010cd
गान्धारः(र)सप्तमश्चायं6(प्रायं) करुणे 7गानमिष्यते । BhNZ_29_011ab
तथा धैवतभूयिष्ठं बीभत्से सभयानके ॥ BhNZ_29_011cd
8एकैव षड्जमध्या 9विज्ञेयाखिलरसाश्रया जातिः । BhNZ_29_012ab
तस्यास्त्वंशाः सर्वे स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधौ ॥ BhNZ_29_012cd
[ABh]

न चायमेव नियम इति दर्शयितुं समस्तलक्ष्योपसंग्राहकं च सामान्यलक्षणं वक्तुमाह ।
यो यदा यलवान् यस्मिन् सर्वे(स्वरो)जातिसमाश्रयात् ।
तत्प्रवृत्तं रसे गानम् ॥ इति ।
यस्मिन्निति । ग्रामरागभाषादौ तेनेदमुक्तं भवति । क्वचिद्विशेषविनियोगस्ताaवदुक्तो यथा मालवकौशिकादौ । तत्रापि सर्वांशकायोगे भाषाद्वारेण नियम्यते । एतदुक्तिर्विशेषप्रधानोऽयम(व)लम्बनीयो यथा पञ्चमप्रधानतया सैन्धव्या भाषया शृङ्गारः सम्यगुद्दीपितो भवति मालवकैशिकेनेति ॥9॥
एवं तावद्विनियोगे सति विनियोगशेषोऽयं ग्रन्थो यत्र तु नोक्तस्तत्र जात्यंशकस्वरपर्यालोचनयाभ्यूहनीयो विनियोगः । तेन ककुभश्च करुणे यद्यपि निषादगान्धारप्रधानतया भोगवर्धनिकया समुपरक्तो ऽसौ सम्यक् करुणमभिव्यनक्ति । तदेतदाह । मध्यपञ्चमभूयिष्ठमित्यादि । ये त्वेनमग्रग्रन्थजातिविनियोगस्य शेषत्वेन व्याचक्षते तैः पौनरुक्त्यं दुष्परिहरम् । तस्य प्रथम ए(मे)वोक्तत्वात् ॥10-11॥
ननु एकैव षड्जमध्या विज्ञेयाखिलरसाश्रया जातिः । इत्यार्या पुनरुक्तार्था । नैतदिदं ज्यनयोच्यते । जातिभिः सर्वं व्याप्तम् । जातयश्च सर्वाः षड्जमध्यमायाम् । तथाहि । षड्जग्राममध्यमग्रामयोर्ये(या)प्रधानभूते(ता)आद्यजातीनां या चेयद्भूतेति सर्वस्वरांशा

[(मू)]

1. च॰ श्रयः ।

2. च॰ तत्प्रवृत्ते ।

3. ड॰ गेय । भ॰ गेयं ।

4. भ॰ पञ्चममध्यमभूयिष्ठं हास्यशृङ्गारयोर्भवेत् ।

5. ड॰ अपि ।

6. ड॰ प्रायः ।

7. प॰ मानं ।

8. अयं श्लोको डमातृकायां च विद्यते ।

9. ज्ञेया सर्वरससंश्रया ।

[(व्या)]

[page 71]




[NZ]

1सर्वेष्वंशेषु रसा 2नियमविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः । BhNZ_29_013ab
काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु(श्च) बलवन्तः । BhNZ_29_013cd
एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो3 नाट्यसंश्रयाः ॥ 13॥ BhNZ_29_013ef
[ABh]

तदेवास्यामंशाः । एतेन यावत् किञ्चिद्रक्तिसर्वस्वं संसारे ऽस्ति तत्तत् षड्जमध्यमायां पिण्डीभूतमिति तदंशकेष्ववधातव्यम् । रक्तिलाभे सर्वे स्वराश्च विहिताः प्रयोगविधाविति विन्यासादिभावेन चेत्यर्थः । किञ्च ये केचित् प्रयोगस्य गेयस्य विधौ प्रकारभेदे गीतिसप्तके ते स्वरा(के स्वरा)स्ते ऽस्यामेव जातौ विहिता एकीकृता इत्यर्थः ॥12॥
यदि नामास्यां जातावपि पिण्डीभूतः सर्वप्रयोगस्ततः प्रकृते किमित्याशङ्क्याह । सर्वेष्वंशेषु रसा नियमविधानेन सम्प्रयोक्तव्या इति । षड्जमध्यमयोः सम्बन्धिनो येऽंशास्तेषु सर्वेषु रसा यथोचितं सम्यक् प्रयोक्तव्याः ।
काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्ताश्च बलवन्तः ॥ इति ।
स्वरविशेषः(ष)षड्जमाश्रित्य बलवत्त्वम् । काकल्यन्तरयोरपि न प्रयोगमात्रमादरणीयमपि तु बलवत्त्वमेव । जातीनां नान्योपयोगं कथयन् रसादियोगो जातीनामनुद्दिष्ट एव किमिति कथित इत्याशङ्कां शमयति ।
एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो नाट्यसंश्रयाः ॥ इति ।
इत्थमेता नाट्योपयोगिन्यो ध्रुवागानोपयोगदिशेत्यर्थः ॥13॥
तत्तल्लक्ष्यप्रबन्धगानोपयोगि कश्यपाद्युद्दिष्टं विनियोगजातं कथ्यते ।
ध्रुवागानान्निजावेशे त्यक्ते निष्कलधीजुषाम् ।
सामाजिकानां हृदये सङ्क्रामते प्रस्तुतो रसः ॥1॥
तत्र शुद्धरसेनोक्ता भाषा रक्त्यंशसम्भवात् ।
अतोऽनुल्बणचिद्वृत्तौ सन्धिशेषे नियोज्यताम् ॥2॥
मुखे तु मध्यमग्रामः षड्जः प्रतिमुखे स्मृतः ।
गान्धारो गर्भसन्धौ स्यादवमर्शे तु पञ्चमः ॥3॥
कैशिकः स्यान्निर्बहणो प्रशस्त्यन्ते तु मध्यमः ।
षाडवः पूर्वरङ्गे स्याद्विष्णोर्ग्रामद्वयं विदुः ॥4॥

[(मू)]

1. र॰ तत्र यथा स्वरनियमादेतेषु रसा बुधैः प्रयोक्तव्याः ॥

2. ड॰ नियत ।

3. र॰ जात्यो विज्ञेया रस (?) ।

[(व्या)]

[page 72]




[NZ]

[1पाठ्यप्रयोगविहितान् स्वरांश्चापि1 निबोधत । BhNZ_29_-----ab
4हास्यशृङ्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ । BhNZ_29_-----cd
षड्जर्षभौ च कर्तव्यौ5 वीररौद्राद्भुतेष्वथ ॥ BhNZ_29_-----ef
गान्धारश्च निषादश्च 6कर्तव्यौ करुणे रसे7 BhNZ_29_-----ab
धैवतश्च 8प्रयोगज्ञैर् बीभत्से सभयानके ॥ ] BhNZ_29_-----cd
[ABh]

गौर्यास्तु पञ्चमं कुर्यात् साधारं स्कन्दसूर्ययोः ।
मध्यमं कैशिकं विद्यात् साधारं च भयानके ॥5॥
ललित(तादि)रियं शुद्धा गीतिः स्यान्नाट्यवृत्तयोः ।
दैन्यावमानभूयिष्ठे रसे षड्जे विधीयते ॥6॥
कामिनीजनिते ऽस्यापि भाषास्तद्व्यभिचारिषु ।
शुद्धावहित्थे गोप्यत्वे दाक्षिणात्या सधैवते ॥7॥
चिन्तायां कणिकौत्सुक्ये पौराली धूर्तजालिके ।
वाङ्गाली खेदप्रणययोः सैन्धवी तापसाम्बरे ॥8॥
कालिन्दी सम्मदे कुत्से पुलिन्द्यात्मप्रवासिनि ।
त्रावणी शोकभूयिष्ठे षड्जाख्यातीतसन्मदे ॥9॥
मालवी गुर्जरी चाथ चिताप्रशमयोः क्रमात् ।
गतिधृत्यवहित्थेषु गीयते बाह्यषाडवा ॥10॥
कौसला कौशले कुर्याद्गान्धारी षड्जवर्जिते ।
मृदौ सौवीरललिते लालिते लवितासमे ॥11॥
तुम्बुरावश्यकैशिक्यौ गा(क्योर्गा)न्धारललिता भवेत् ।
कर्णाटी बन्धनिर्विष्णा(ण्णे) चित्रकर्मणि वा भवेत् ॥12॥
कालिङ्ग्यमर्षाविशे तु लिङ्गिनां कपटात्मनाम् ।
मध्या स्मृतिशङ्कासु निर्विण्णो पार्वती भवेत् ॥13॥

[(मू)]

1. सार्धश्लोकद्वयं च॰ज॰म॰य॰मातृकासु नास्ति । ड॰ वाद्य ।

2. भ॰ योगे तु ।

3. न॰ म॰ चैव ।

4. र॰ कार्यौ शृङ्गारहास्याख्यौ स्वरैर्मध्यमपञ्चमैः ॥

5. भ॰ तथा चैव ।

6. र॰ करुणे संविधीयते ।

7. भ॰ तथा ।

8. र॰ चैव कर्तव्यो ।

[(व्या)]

[page 73]




[NZ]

[ABh]


[(मू)]

निषादिनी विमोहादौ भिन्नषड्जे गणस्त्वयम् ।

स्थापकीये सभोत्साहे भिन्नपञ्चम उच्यते ॥14॥

सम्भ्रमे नर्तरागस्य मले(दे) कैशिचिदथाद्भुते ।

श्रमाद्यसूयामर्षेषु शुद्धभिन्नां(न्ना) नियुञ्ज(ज्य)ते ॥15॥

वराटी वर्षसंवेगविस्मयेषु विधीयते ।

धृतिस्मृत्यवहित्थेषु भवेद्धैवतभूषिता ॥16॥

आलस्यदैन्यमोहेषु विशाला व्रीडितोऽपि च ।

गर्वौत्सुक्यवितर्केषु दृढमापरिगीयते ॥17॥

त्रासशङ्कासम्भ्रमेषु कौसल्या विनियुज्यते ।

वाङ्गाल्यमर्षवेगेषु धृतिस्मृतिषु च स्मृता ॥18॥

उत्तमे करुणे भावे सू(त)ये व्यभिचारिणि ।

कार्यान्तरा (तुरोद्)भूते भाषा कामोद्भवा मता ॥19॥

छन्नेऽभिलाषे शृङ्गारे वीरे धर्मात्मके तथा ।

कृतकर्तव्यतायां च कर्तव्यो भिन्नकैशिकः ॥20॥

दृढौचित्याद्भुतोत्साहे भिन्नकैशिकमध्यमः ।

अनयोर्भिन्नयोर्बालाकैशिक्यौ व्यभिचारिणी(णि) ॥21॥

सूक्ष्मवक्त्रा स्वरैर्जात्या श्रुत्या भिन्ना निरूपिता ।

अतत्स्वभावो यो रौद्र उत्साहो धर्मवर्जितः ॥22॥

गौडपञ्चममिच्छन्ति तत्रैके कश्यपादयः ।

चिन्तादैन्यधृतिश्रद्धामर्षादौ द्राविडी स्मृता ॥23॥

दुःखे दुरन्तेष्वभये पताकादेर्नियुज्यन्ते ।

गौडकैशिकमेकस्य भाषां तन्नामिकामपि ॥24॥

भयानके मध्यमः स्याद्भिन्ना चोत्साहयोगिनि ।

नन्दयन्तीव तद्भाषा भवेत्तु व्यभिचारिषु ।

गौडगीतिरियं प्रायो वेगस्वरविचित्र(त्रि)ता ॥25॥

टक्कारागस्तु कर्तव्यो रसयोर्वीररौद्रयोः ।

दीप्ते च हृदयेऽस्यार्धं स्याद्गाढविषयेऽपि सः ॥26॥

[(व्या)]

[page 74]




[NZ]

[ABh]

हर्षे वाप्यथ चिन्तायां त्रवणा त्रवणोद्भवा ।
वैरञ्जिका हिता वन्ध्या छेबाडी रणकल्पने ॥27॥
मालवेसरिका कार्या समराङ्गणकल्पने ।
गुर्जर्यमर्षावेगेषु सौराष्ट्री निष्ठुरात्मके ॥28॥
सन्धवी परितोषे स्याद्वैरस्ये वेसरी मता ।
पञ्चमाख्या विहसिते रविचन्द्रा विषादिनि ॥29॥
अम्बाभे(हि)री मदोन्मादे ललिता दर्पविप्लवे ।
कोलाहलिः कलकले मध्यमग्रामिका धृतौ ॥30॥
शङ्कासूयाश्रमे भाषा गेया गान्धारपञ्चमी ।
धृते(ता)वेता मतिस्मृत्योः स्याद्दिवाकरवर्धिनी ॥31॥
पौराली दीप्तभावेषु सादृतौ(त्वते)तानतूलिका ।
महानिर्वेदभावानां ... ... ... ... ॥32॥
चिन्ताविषादनिर्वेदे शार्दूली शोकसंश्रया ।
जये हर्षे वितर्के च मालवी परिगीयते ॥33॥
स्वाध्यायादिप्रसक्तेषु तद्भावस्थे च गीयते ।
सौवीरी मतिधृत्योस्तु सौवीरी वेगमध्यमा ॥34॥
साधारिता च हर्षे स्याद्गान्धारी शोकचिन्तयोः ।
अभिलाषिकशृङ्गारे मध्यस्थे हृदयेऽथवा ॥35॥
संसार(वि)तथा(ता)वाथ गेयो मालवपञ्चमः ।
निर्वेदग्लानिशङ्कासु भ्रमे वा मेरिका भवेत् ॥36॥
आवेगशस्त्रसामर्षगर्वौग्र्ये भावनी मता ।
पाङ्काली च मदोन्मादे सैन्धव्यौत्सुक्यनिद्रयोः ॥37॥
गुर्जरी धृतिहर्षादावन्धाली मदवृद्धिषु ।
कामावस्थां दाक्षिणात्या सर्वामुद्दीपयेत् किल ॥38॥
श्रान्तावहित्थमतिषु तर्के तानोद्भवा मता ।
त्रवणी मदनावस्था शोकोत्कण्ठासु कथ्यते ॥39॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 75]




[NZ]

[ABh]

नीचानां मदशङ्कौग्र्यगर्वालस्येषु कौशिकी ।
करुणे दैन्यभूयिष्ठे आहुर्वेदवतीं बुधाः ॥40॥
पौराल्यध्वश्रमे हर्षे गर्वे त्व(त्वा)ध्रीं प्रचक्षते ।
औग्र्ये क्रोधे च गान्धारी सङ्गमे च विभाविनी ॥41॥
भिन्नकैशिकमध्यस्य स्थाने वेसरषाढ(ड)वः ।
पुष्पमोक्षे चावहित्थवृत्त्यादौ बाह्यषाढ(ड)वः ॥42॥
रवान्धा हास्ययोगे तु म(मा)ङ्गल्ये वोट्टरागतः ।
मङ्गलाख्योत्सवे हर्षे रागशोभाविधायिनि ॥43॥
रतेः कामदशानां वा भिन्नत्वे टक्ककैशिकः ।
भिन्नषड्जस्य वा स्थाने चिन्ताव्रीडासु मालवी ॥44॥
अन्ये तु कथयन्त्येनां चेटिकाशबरादिषु ।
रोषे स्यात् कैशिकी बन्धे भये स्याद् द्रामिली शुचिः ॥45॥
विप्रलम्भे कामदशायोगे मालवकैशिकः ।
शुद्धा स्याच्छुद्ध(गान्धारी)पौराली शोकगोचरे ॥46॥
हर्षे हर्षपुरी ख्याता चिन्तायामर्धवेर्सरी ।
जुगुप्सायां तु पाङ्गाली सैन्धवी मोहगोचरे ॥47॥
नर्मस्फञ्जे(स्पन्दे)ऽपि चाभीरी खञ्जनी गीयते शुचिः ।
अमर्षे गुर्जरी रौद्रे कैशिकी च सुरार्चने ॥48॥
धृतौ मृतौ श्रमे पोता स्यात् सिन्धुवनिता भये ।
शार्दूली यज्ञकर्मादौ धृतिस्मृतिमतिष्वपि ॥49॥
प्रेङ्खा सम्भोगशृङ्गारे विदूषकपरिक्रमे ।
आवेगे वेसरी दैन्यचिन्तयोश्चूतमञ्जरी ॥50॥
औत्सुक्ये विश्रमे खेदे छेवाडीं सम्प्रयोजयेत् ।
षड्जमध्यमिका हर्षधृत्योर्मधुरिका तथा ॥51॥
शोके च हविचन्द्राख्या मदोन्मादेषु पिञ्जरी ।
व्रीडाथ भिन्नवलिता चापले च विधीयते ॥52॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 76]




[NZ]

[ABh]

कर्तव्या भिन्नपौराली हासासूयावितर्कगा ।
द्राविडी स्यात् परिभ्रष्टे पार्वत्युत्साहहर्षयोः ॥53॥
अष्टधा रागगीतिः स्याद्दोषाला(दा)वित्यजीविता ।
शोकेऽवेक्षे तु ककुभो धृतौ काम्भोजिका मता ॥54॥
मध्यमग्रामिका गर्वे चिन्तालस्येषु माधुरी ।
सालवाहनिका चिन्ताश्रमक्षीवेषु गीयते ॥55॥
भोगवर्धनिका शोके दैन्ये निर्वेदचिन्तयोः ।
निद्रोन्मादजडत्वेषु साकाङ्क्षे बलिता तथा ॥56॥
भिन्नपञ्चमिकां कुर्यात् स्मृतौ धृत्यवहित्थयोः ।
भोगवर्धनिकास्थाने मदे वाभीरिका भवेत् ॥57॥
विषादचिन्तानिर्वेददरिन्यखेदप्रजागरे ।
उरगन्ती च पौराल्या धीवराद्य(ह्म)वहित्थगा ॥58॥
प्राकृतेषु सचिन्तेषु गातव्या शकमिश्रिता ।
उक्ते रहुदिक(रहसि च) स्थाने योज्यते किरणावली ॥59॥
रेचयन्ती बन्धुवदे(धे) विच्छदे प्रियबान्धवे ।
ललिता धैर्यगाम्भीर्ये हर्षे वाङ्गालकेसरी ॥60॥
नर्तरागमिहेच्छन्ति यत्र मालवकैशिकः ।
ककुभो वा दैन्यचिन्तालस्यमोहेषु नर्तकी ॥61॥
वीराभासे तु हास्येन निर्वाहे शक्र इष्यते ।
शङ्कावहित्थनिर्वेदश्रमे तद्वलिता स्मृता ॥62॥
नारीलास्यदिदृक्षायामाहुः पञ्चमषाढ(ड)वम् ।
अस्ये(स्य) भाषे(षा) रेवगुप्ता शकस्याथ स्वतन्त्रका ॥63॥
रागो हर्षमदोत्साहधृतिस्मृत्यादिगोचरः ।
मार्गभ्रष्टेऽथ बीभत्से नीचे भम्माणपञ्चमः ॥64॥
श्रमशङ्कावितर्केषु कार्या मध्यमभूषिता ।
रूपसाधारितष्टक्करागस्थाने स्वरूपतः ॥65॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 77]




[NZ]

[ABh]

गान्धारपञ्चमः सा च नीचस्याद्भुतहास्ययोः ।
बीभत्से हास्यवीरोगे कर्तव्यः षड्जकैशिकः ॥66॥
चिन्तावितर्कयोः सा स्यात् स्त्रीणां मालवपञ्चमा ।
औत्सुक्ये प्रोषिते पत्या शङ्कासूयासु भावनी ॥67॥
इति साधारणगीतिः स्यात् सर्वगीतिविमिश्रणात् ।
भूयस्त्वल्पत्वतो भाव(वो)त्र्यभिचारिगतो भवेत् ॥68॥
गानं रसेषु यत्रोक्तं विषयस्यैकतास्थितिः ।
ध्रुवादौ मध्यमग्रामषड्जौ षाडवपञ्चमौ ॥69॥
गान्धारमध्ये कैशाख्या पगौ गान्धारपञ्चमः ।
सूर्ये सौवीरकश्चण्ड्याः कैशिकः पञ्चमेऽपि ह ॥70॥
सर्व एव सुराaरातौ भवेत् मालवकैशिकः ।
सर्वे रागा महादेवे सम्यक् सन्तोषपोषकाः ॥71॥
गीती(तिः) साधारगौडीये नाट्ये तु प्रहरद्वये ।
भिन्ना न चरमे सैव पूर्वस्मिन् न तु जातुचित् ॥72॥
नाट्यादभावात्तानः स्यादमङ्गलतमो ह्यसौ ।
चरमे रागगीतिः स्यान् नाट्ये न नियमः स्वयम् ॥73॥
प्रेङ्खोलितो वसन्ते स्यात् तथा मालवपञ्चमा(मः) ।
टक्करागो गौडककुभो भिन्नषड्जोऽथ कैशिकः ॥74॥
भिन्नपञ्चमकश्चेति ग्रीष्माद्यृतुषु संमता(ताः) ।
इत्येष कश्यपाद्युक्तो विनियोगो निरूपितः ॥75॥
ननु शान्तरसे न केनचिदंशकेन गानमुक्तम् । विस्मरणशीलोऽसि । स्मर्यसे(ते) । उक्तं हि । न शान्तरसप्रधानता प्रयोगस्य भवति । सतोऽपि हि रसान्तरोपरक्त एव प्रयोगयोग्यो नान्यथेति ।
एवं विनियोगजात्यंशस्कानभिधायाधुना वक्तव्यान्तरं वक्तुमुपक्रमते ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् । इति ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 78]




[NZ]

1अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि 2वर्णालङ्करलक्षणम् । BhNZ_29_014ab
2आरोही चावरोही च 4स्थायिसञ्चारिणौ तथा । BhNZ_29_014cd
वर्णाश्चत्वार एवैते 5ह्यलङ्कारास्तदाश्रयाः ॥ 14॥ BhNZ_29_014ef
[ABh]

ननु वर्णादेर्जातिशरीरानुप्रवेशाज्जातिलक्षण एव निरूपणं युक्तं दृश्यते । लब्धात्मलाभस्य हि विनियोगो युक्तः । दशलक्षणादपि वा पूर्वं विनियोगो वक्तव्यः । विनियुक्तस्य लक्षणमित्यपि दृश्यते । पृष्ठे तु तदभिधानमयुक्तमिव । उच्यते । जातिर्नाम स्वरसमूहमात्रम् । पदसम्बन्धाधीनस्तु वस्तुवर्णव्यवहारः । तदायत्ताश्चालङ्काराः । न चार्थविशेषाभिधायिना पदेन सम्बन्धो विनियोगमन्तरेण भवति ।
नन्वेवं न्यासापन्यासावपि तत्रावाच्यौ । तयोर्हि समस्तविद्यासमाप्तिः । असाववान्तरविदारी समाप्तिश्च स्थानम् । विदारी चावान्तरपदसम्हूहविच्छेदरूपा । यद्येवमत्स(ल्प)त्त्वमिदमुच्यते । ग्रहांशादयोऽपि पदापेक्षा एव । तर्हि गीयमानपदाभावे कश्चिदपि स्वतः स्वरोपयोगो ऽस्ति गाने गान्धर्वे वा । समवाये गान्धर्वमिति विशाखिलाचार्यः । तस्मात् पदसम्बन्धः सर्वत्र प्रयोजकः । किं तु वर्णो नाम पदसम्बन्धमन्तरेण लक्षयितुमेव न शक्यते । तथाहि वक्ष्यते । पदं लक्षणसंयुक्तमिति (भ॰ ना॰ 29-18) । ग्रहादयः स्वरारम्भबाहुल्यतरा वा हीनत्वसमाप्तिलक्षणाः । तथा च पदनिरपेक्षे ऽप्यन्तरालापादावपि भवत्येव तैर्विना जात्यंशका रागस्वरूपमेव न किञ्चिदुन्मूलयन्ति । अलङ्कारस्तु परमार्थतः पदग्रामस्यैवालङ्कार्यत्वादंशकयोगाद्धि गीयमान एव सम्पद्यते । अर्थयोगादिव सार्थकं वृत्तबन्धयोगादिव च श्रव्यं प्रसन्नादिप्रभृत्यलङ्कारसम्बन्धात्तु तदेव गृह्यतममित्यलङ्कृतं सम्पद्यते । उपमानप्रसादिकायोगादिवालङ्काराणां च (जीवभावः प्रसन्नादिभावे)नाश्रयो वर्ण इति पदाधीनस्वभावत्त्वादेषां विनियोगानन्तरमेव युक्तमभिधानम् ।
टीकाकारास्त्वाहुः । आश्रयस्वरस्वरूपेण जातीनां गान उपयोगो न तु रक्तिसम्पादकत्वेन । तत्तु ग्रामरागाणामेव । तेऽप्यन्यैरेवोक्ता इति न मयोच्यत(न्त) इति । मण्डपो दीपयोगी वास्तु ... ... ... ... वदित्यत्रार्थे ज्ञापकमिदम् । वाक्यानां पश्चादभिधानम् । एतच्च पूर्वमेव विचारितमित्यास्ताम् । एतच्च (वं च) क्रियाविस्तारवाची वर्णशब्दः । तथाभिनयक्रिया एकस्वरमात्रावस्थानेन वा आरोहणेन वा अवरोहणेन वा व्यामिश्रतया वा सम्पद्यत इति चत्वार एव वर्णाः । (तदधिका) न भवन्ति । तदाह । आरोही चेत्यादि अलङ्कारास्तदाश्रया इत्यन्तम् ।

[(मू)]

1. र॰ अथ वर्णाः ।

2. भ॰ वर्णानामपि ।

3. म॰ अथ वर्णाः । आरोही ... ... ।

4. ज॰ स्थायी सच्चार्यथापि च । भ॰ स्थायिसञ्चारिणः ।

5. ड॰ अलङ्काराः ।

[(व्या)]

[page 79]




[NZ]

1आरोहन्ति स्वरा यत्रारोहीति स तु संज्ञितः2 BhNZ_29_015ab
4यत्र चैवावरोहन्ति4 सोऽवरोही प्रकीर्तितः5 BhNZ_29_015cd
स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स उच्यते6 BhNZ_29_016ab
सञ्चरन्ति स्वरा यत्र स सञ्चारीति कीर्तितः7 BhNZ_29_016cd
शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगुणगोचराः । BhNZ_29_017ab
चत्वारो लक्षणोपेता वर्णास्तत्र8 प्रकीर्तिताः ॥ BhNZ_29_017cd
[ABh]

सामान्यमेवाश्रयमित्युक्तं पूर्वमेव बुद्धावाश्रीयमाणत्वात् । एकस्वरेणैव गायामीति यावत् स्वरविशेषान् स्रग्धरायां गायामीत्यभिसन्धाय प्रयोक्तालङ्कारान् प्रयुङ्क्ते तावत् । स्वरालङ्कारेषु यत् सामान्यं स वर्णः । तेनारोहणावरोहणावस्थानसञ्चरणान्येव परमार्थतो वर्णः । तद्योगात्तु गीयमानं पदमपि वर्णक इत्युच्यते ॥14॥
तदभिप्रायेणैव आरोहन्ति स्वरा यत्रेति लक्षणम् । तुरवधारणे । आरोहन्त्येव न त्ववरोहन्ति । आरोहण एवावरोहणमिश्रीभाव एव गान्धारः स्यात् । एवमवरोहन्त्येवेति ॥15॥
समा इति तुल्यजातीयाः । तेन मन्द्रतारमध्यमरूपतया तस्यैव स्वरस्य प्रयोगः । स्थाय्येव वर्णः । विच्छिद्य विच्छिद्य पुनः प्रयोगः कर्तव्यो न तु दीर्घदीर्घेणावच्छेदेन घण्टास्वनवदिति दर्शयितुं स्वरा इति बहुवचनप्रयोगः । स्वरा उपस्वराश्चेति सर्वैकशेष इति केचित् । एतत्तु गान्धारिण्ययुक्तस्वरद्वयमप्यारोहणावरोहस्थिरत्व(तद्)व्यतिरेकेण कथं प्रतियोज्यम् । अलङ्कारविशेषयोगेनाप्यलङ्कारगमनमेकस्वरायत्तमेव ॥16॥
नन्वारोहणावरोहाभ्यां तारमन्द्रस्वीकारस्तावद् दर्शितः । कण्ठ्यस्वरस्वीकारस्तु कथमित्याशङ्क्याह ।
शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगत(गुण)गोचराः ।
चत्वारो लक्षणोपेता वर्णाः ॥ इति ।
एतदनेनाह । नात्रारोहणं शिरस्यस्वरनिष्ठमेव लक्षितमवरोहणं वावकृष्य(ष्ट)स्वरनिष्ठम् । किञ्चैकैके तस्यैकविषयतामाह । त्रिस्थानेति । त्रिषु ये गुणा गुण्यमाना उच्चार्यमाणानि

[(मू)]

1. च॰ आरुहन्ति ।

2. न॰ यत्र आरोही स तु भण्यते । ड॰ हीति स । र॰ यत्र आरोही स तु संशितः । म॰ स आरोहीति संज्ञितः ।

3. र॰ अवरोहन्ति ते यत्र ।

4. प॰ रोहेति ।

5. ढ॰ रोहीति संज्ञितः । च॰ रोहीति भण्यते ।

6. ढ॰ संज्ञितः ।

7. भ॰ सञ्चारी स तु संज्ञितः ।

8. र॰ ते तु । भ॰ त्वत्र । ढ॰ ह्येते ।

[(व्या)]

[page 80]




[NZ]

1एवं(पदं) लक्षणसंयुक्तं यदा 2वर्णोऽनुकर्षति । BhNZ_29_018ab
तदा वर्णस्य निष्पत्तिर्ज्ञेया स्वरसमुद्भवा3 BhNZ_29_018cd
[ABh]

स्थानानि वा गुणाश्रया येषामिति स्वरास्ते गोचरो विषयो येषाम् । न त्वारोहणावरोहणे एकतन्त्रिकायां वीणायां बहुतन्त्रिकायां वा विपर्यये वंशे च । अत एव न संवेद्येते मल्लकवीणादौ न च भवतः । तत्र वर्णसङ्करोपलम्भः । तत् कथमिदं लक्षणमित्याह । शारीरस्वरसम्भूता इति । शारीरस्वरेषु मुख्येष्वाश्रितेषु लक्षणमिदमुक्तम् । तत्सदृशस्वरोपलम्भ एवान्यत्र वीणादाविति तत्रापि पर्यवस्यतीति न तु वीणादावलङ्काराभावः । अत एवोक्तम् ।
शारीर्यां त्वस्फुटा ये तु दारव्यां ते व्यवस्थिताः ।
दारव्यां चलिता ये तु शारीर्यां ते सुनिश्चलाः ॥
इति ॥17॥
नन्ववधिविशेषश्चेदारोहणादौ त ... ... ... कश्चित्तदा सर्वत्र सर्वं स्यात् । यथारोहणेऽप्येकत्र स्वरेऽवस्थानमवश्यम्भावीति स्थायित्वसम्भवः । एवमन्यत्रापि वाच्यमिति स्वरसाङ्कार्यमित्याशङ्क्यावधिनियमार्थं वर्णशब्दस्य च निरुक्तख्यापनार्थमेकबुद्धिग्राह्यत्वे च निमित्तमाह ।
एवं (पदं)लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्षति ।
तदा वर्णस्य निष्पत्तिर्ज्ञेया स्वरसमुद्भवा ॥
इति । विवक्षितसंज्ञानिर्देशो लक्षणसंयुक्तवचनेन दीर्घेऽपि समासपदे भागशः पदनियममाश्रित्यावधिनियम इति दर्शयति । सकललोकप्रसिद्धमेव तदेवोपलक्षणं ग्राह्यमिति लक्षस्णसंयुक्तवचनेन सूचयन् कृष्टादिष्विति पदलक्षणं पराकरोति । अनिट्ट्वन्तं (सुप्तिङन्तं) पदं विभक्त्यन्तं पदमिति हि तत्र प्रसिद्धम् । तेन पदमेकं यदा यतो वर्णगीतिक्रियानुकर्षति दीर्घकालं करोति तदा ततो वर्णस्तस्यैकस्य सङ्कीर्णस्य निष्पत्तिः । तेनावधिनियमादसङ्कीर्णत्वम् । यतश्च पदं कर्षति ततो हेतोर्वर्णस्येति वर्णसंज्ञाया निष्पत्तिरिति निरुक्तम् ।
यद्यपि चोच्चारितः प्रध्वंसितः स्वरो न सञ्चयेन वर्तते तद्विषय एकोऽयं वर्ण इति धीः स्यात् । तथाप्यथै(र्थै)कत्वादिना निमित्तेनैकधीरोपकं पदं यतोऽनुकरषति तत एकपदनिष्ठत्वाद्धेतोरेकानुच्छ्वासनसामान्या एकादिनिष्पत्तिधीरनेकस्वरविषयापि न वि(रु)ध्यति(ते) ।

[(मू)]

1. भ॰ ड॰ र॰ पदं ।

2. ढ॰ वर्णौ तु ।

3. भ॰ विज्ञेया स्वरसम्भवा । र॰ विज्ञेया वै प्रयोक्तृभिः ।

[(व्या)]

[page 81]




[NZ]

एते वर्णास्तु 1विज्ञेयाश्चत्वारो गीतयोजकाः2 BhNZ_29_019ab
3एतान् समाश्रितान् सम्यगलङ्कारान् निबोधत ॥ BhNZ_29_019cd
4प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च । BhNZ_29_020ab
प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमरेचित एव च ॥ BhNZ_29_020cd
5प्रस्वा(स्ता)रश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः6 ॥ 20॥ BhNZ_29_020ef
[ABh]

तदाह । स्वरसमुद्भवा निष्पत्तिरिति । स्वराः केवलास्तेभ्यः उद्भूताः स(रिगादय इ)त्या(द्या)वर्णस्य निष्पत्तिरित्यर्थः । मा (प्रा)दीनां च निपातानां पदत्वमेव स्वरलाभादिषु तु यद्वर्णतालङ्काराणां स्वरूपनिर्धारणं तत्पदगतदर्शनं संस्कृतस्वरकल्पनानुकृतं श्वासविरामकृतविच्छेदा(र्पणादि)गतं चेति ॥18॥
एतदुपसंहरन्नन्यदासूत्रयति । एते वर्णा इति । तुः समुच्चये । वि ... ... ... ... (यागादिषु) तानप्रयोगे वर्णाः सर्वे एवं भवन्ति । तदलङ्काराः सर्वे इति भावः । एतेषामेव भवन्ति । एवकारेण वर्णालङ्काराणामन्योन्यमव्यभिचारो दर्शितः । सम्यङ्निबोधतेति । स्वराणा(वर्णाना)मुपयोगः कार्योऽलङ्कारवत् तेषामियत्ता नियमेनाभिधातुमशक्यत्वाद् वर्णोत्पत्यैव च तेषां परमार्थतः ख्यापनान् मया यथापि सर्वे न लक्षितास्तथापि शास्त्रान्तरवक्ष्यमाणनिरुक्तपरस्यसों(स्यो)पायेनैनाञ्जानीतेत्यर्थः ॥19॥
तान् वर्णविभागेन प्रदर्शनार्थमुद्दिशति ।
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।
प्रसन्नमध्यश्च तथा क्रमरेचित एव च ।
प्रस्तारश्च प्रसादश्च सप्तैते स्थायिवर्णगाः ॥
इति । प्रसन्नत्वं मन्द्रभावः । तत्र बिन्दुर्लोकेऽभिज्ञानम् । तारत्वे रेखोर्ध्वा शिरोगता । सा सा इति । अत्रैव यदा षड्जस्यैवोपक्रमसङ्कराभ्यां प्राधान्यं मध्ये तु स्वरान्तरानुप्रवेशो भवन्नपि न स्थायिवर्णधियं बाधते तदालङ्कारान्तराणि । सम्प्रति संक्रमेणात्र तारगतेरसंक्रमो रेचितः । अयं प्रस्तारः प्रकृष्टशब्दस्तारता यत्रेति । अयं मन्द्रश्रुत्या प्रसादयति प्रक्र(सा)मो(दो)ऽस्ति ।

[(मू)]

1. भ॰ वर्णास्तु चत्वारो ज्ञेया मानस्य योजकाः ।

2. ड॰ गानयोगतः ।

3. र॰ तेषां च संश्रितान् भूयो हि । भ॰ एतमेवाश्रितान् भूयो हि ।

4. वर्णानामुद्देशो भिन्नमातृकासु बहुभेदो दृश्यते । तथापि म॰ य॰ च॰ र॰ मातृकासु प्रायः समानरूपः पाठः । स एव नान्यदेवेन स्वीकृतो वृत्तिकारेण च व्याख्यातः ।

5. च॰ प्रस्तारश्च प्रवादश्च । भ॰ प्रस्तारश्च प्रसादश्च ।

6. र॰ स्थायिवर्णसमाश्रयः ।

[(व्या)]

[page 82]




[NZ]

1अथ सञ्चारिजान् भूयः कीर्त्यमानान्निबोधत । BhNZ_29_021ab
2मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेङ्खितो बिन्दुरेव च । BhNZ_29_021cd
3सन्निवृत्तः प्र(त्तम)वृत्तश्च रेचितः कम्पितः समः ॥ BhNZ_29_021ef
कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो ह्यवलोकितः4 BhNZ_29_022ab
5आवर्तकः परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश ॥ BhNZ_29_022cd
[ABh]

अयं स्वराणां संख्यायां चाक्रमत्वे यद्यपि भेदजातं सम्भवति संक्रमसंसृष्टादिवत्त्वे भेदानामसंख्येयता । अत एवालङ्काराणामनियम इत्युक्तम् ॥20॥
मन्द्रस्तथा प्रसन्नादिः प्रेङ्खितो बिन्दुरेव च ।
सन्निवृत्तप्रवृत्तश्च रेचितः कम्पितः समः ।
कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो ह्यवलोकितः ।
आवर्तितः (तर्कः) परावृत्तः सञ्चारिण्यश्चतुर्दश ॥
(इत्यादि) । मन्द्र इति । मन्द्रो येषां यस्य मध्ये तेषां तस्य ग्रहणम् । प्रसन्नादिरिति । आदिशब्दो(द्ब उ)पादानपदम् । प्रेङ्खितो तो(दो)लाबन्धवत् । तैले बिन्दुः । चिरकालमवस्थाने स्वरान्तरोपरञ्जकस्तैलबिन्दुवत् प्रसरणात् । निर्वर्तनमवरोहः । सम्यगिति दूरम् । अवरुह्य यदारोहणं तदा य(स)न्निवृत्तप्रवृत्तः । यद्यपि चैवं तेऽलङ्काराः पत्रर(यत्र वि)हितास्तत्त्वेन भाति(न्ति) तथापि प्रतीतस्य गीतसमयप्रविष्टस्याभिज्ञानदानार्थं लिखिताः । रेचितकम्पितकुहरास्तु शिरोवक्षःकण्ठनिविष्टस्य त्रिःश्रुतेः स्वरस्य कम्परूपा इत्यभिज्ञानेनापि दर्शयितुमशक्या इति न विलिखिता इति । यत्रारोहणमे(मि)वावरोहणं च समं स समः । काकल्या यद्गीतवद् गीतं मुक्तकण्ठं तत्र वेणुः । अन्ये तु सौषिर्येण छिद्रोपलक्ष्यान् मध्ये यद्विचित्रं हृद्यं च विच्छेदरूपं तद्वेणुरित्याहुः । यथा(दा) जातिषु मध्ये द्विश्रुतिसूचितान्त इति लिख्यते (तदा) रञ्जितः । यदा स्वरान्तरमुच्चारितमप्यूर्ध्वाधारस्वरतां नानुरक्तं प्रतीयते तदावलोकितः । यत्र विद ... ... ... तत्राप्यवलोक एव । आसमन्ताद्वर्तमानादावर्तकः । अस्यैवालङ्कारान्तरप्रायोविच्छिन्नस्यापि पुनः प्रयोगे परावृत्तिः । अत्र चालङ्कारचतुर्दशके विशेषो द्विरूपो वर्णानुगस्थित्यारोहणादवरोहणनियमाभावात् ॥21-22॥

[(मू)]

1. र॰ अलङ्कारास्तु विज्ञेया वक्ष्ये सञ्चारिजान् पुनः ।

2. भ॰ मन्द्रतारः प्रसन्नश्च (र॰ न्नाद्यो) बिन्दुः प्रेङ्खोलितस्तथा ।

3. र॰ स्यात् । भ॰ तारमन्द्रः प्रवृत्तश्च सन्निवृत्तः प्रवर्तकः ।

4. र॰ अप्यवलोककः ।

5. भ॰ आवर्तकपरावृत्तौ । च॰ आवर्तितः परावृत्तो ज्ञेयाः सञ्चारिणस्तथा ।

[(व्या)]

[page 83]




[NZ]

निष्कर्षोऽभ्युच(च्च)य1श्चैव हसितो बिन्दुरेव च । BhNZ_29_023ab
प्रेङ्खोलितस्तथाक्षिप्तो 2विस्ती(शी)र्णोद्ध(घ)टितस्तथा ॥ BhNZ_29_023cd
3ह्लादमानः सम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा । BhNZ_29_024ab
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त 4इत्यारोहे त्रयोदश ॥ BhNZ_29_024cd
5विधूतश्च त्रिवर्णश्च तथोद्वाहित एव च । BhNZ_29_025ab
उद्गीतश्च तथा 6वेणिर्विज्ञेया ह्यवरोहिणः7 BhNZ_29_025cd
[ABh]

निष्कर्षोऽप्यु(भ्यु)च्चयश्चैव हसितो बिन्दुरेव च ।
प्रेङ्खोलितस्तथाक्षिप्तो विशीर्णो घटितस्तथा ॥
ह्रादमानः सम्प्रदानः सन्धिः प्रच्छादनस्तथा ।
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इत्यारोहे त्रयोदश ॥
एकस्वरं प्रयुज्यैतदविच्छेदेनैव (स्वरान्तरै)रूर्ध्वगमनं निष्कर्षः । अभित ऊर्ध्वं चयनमभ्युच्चयः । सगमसा । ... ... ... (मन्द्रादेः प्रसन्नान्ता कला)... ... ... यदा भवति तदा ह्रादमानः । सम्प्रदान इति । दा(दो) अवखण्डने (पा॰ धातुपाठः -- 1223) देङ् रक्षणे (पा॰ धातुपाठ -- 1031) इत्युभयं (यो) रूपम् । तेन विच्छिद्य विच्छिद्य यदारोहणस्यैव परिपालनं तदा सम्प्रदानालङ्कारः । एतावलेख्यौ । सन्धानात् सन्धिः । सरिग(गमप, प) ... ... ध(नि) । प्रविष्टमवच्छिन्नत्वं स्वरात्स्वराणां यत्र मध्यगतानां प्रच्छादनम् । सरिग । प्रसन्नशब्देनात्ररुरुक्षतः (न्तः) स्वरास्त्ववरोहिणः ॥23-24॥
एकत्यागेनारोहणावरोहणाद् विधूतः । सस(ग)मरि(प ग रि) । ओ(आरो)हादिक्रमेण कम्पपूर्वोऽवरोहो विधूत इत्यन्ये । अधरस्वरे त्रिर्विश्रान्त्या त्रिवर्णाः । स नि ध ध ध । एतद्विपर्ययेणोद्गीतः । ऊर्ध्वस्वरे गानक्रियाया विश्रान्तेः । स स स स नि । मध्यैकविश्रान्तेरुद्वाहिनः । स नि नि नि ध ध ध । इति वेणिः ॥25॥

[(मू)]

1. प॰ अभ्युच्चयः । भ॰ निषम्भोऽभ्युच्चयः ।

2. प॰ विशीर्णः । र॰ विघूर्णोद्घाटिते । उद्घट्टिते । र॰ विधृतोद्घाटिते ।

3. च॰ स्पन्दमानः । र॰ प्रदापनं ।

4. च॰ इति चारोहिणः स्मृताः ।

5. प॰ विधूतं गात्रवर्णश्च । च॰ विधूतः स्यात् ।

6. म॰ वेणुः । ड॰ वेणुरित्येते ह्यवरोहिजाः ।

7. प॰ अवरोहिषु । ज॰ विधूतो गात्रवर्णश्च उद्गीतः पुनरेव च । उद्वाहितस्तथा वेणुः पञ्चैते ह्यवरोहिणः ।

[(व्या)]

[page 84]




[NZ]

सप्तरूपगता1 ज्ञेया अलङ्कारा बुधैस्त्विमे । BhNZ_29_026ab
2नैते (सर्वे) ध्रुवास्विष्टाः श्रुति(श्रोतृ)वर्णकर्षणात्3 BhNZ_29_026cd
[ABh]

अथैषां प्रयोगविषयं नियमयितुं तत्र च हेतुनिरूपणद्वारेणालङ्कार्यभावं दर्शयितुमाह ।
सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारा बुधैस्त्विमे
नैते साकं (सर्वे) ध्रुवास्विष्टाः श्रुति(श्रोतृ)वर्णप्रकर्षणात् ॥
इति । सप्तरूपग्रहणं सकलगान्धर्वोपलक्षणम् । तेन गान्धर्वे गीतस्वरूपसम्प्रभेदरूपे आश्रयमात्रोपयुक्तेष्वर्थप्रतिपत्तिसम्पादनात् । तात्पर्यविरहगात्रसमुच्चारणमात्रफलेषु पाठेषु यथेष्टमलङ्काराः ।
ननु वा(चा)र्थस्यैव हि तत्र प्राधान्यम् । वर्णे वा(चा)लङ्कारबलेन प्रकल्प्यमानार्थप्रतीतिविघटितेऽप्यतीतेष्वक्षरेष्वनुसन्धानमसम्भावि । यतः श्रोतॄणां वर्णे प्रकर्षणादिति च ध्रुवत्वं वर्णस्यालङ्कार्यतामाह । न च वर्णारवेन (ख्येन) स्यादित्युच्यते । तस्य सकलपदविश्रान्तस्य गानक्रियासम्पत्यै प्रस्तुतरूपस्येत्थं शोभाः कृता भवन्ति । यद्येकश उक्तपूर्वं वैचित्र्यमभिधीयते यथा प्रस्तुतस्य वदनस्य चन्द्रोपमानेन । अत एव गीतिरलङ्कारहीना(भ॰ ना॰ 29-45) इत्यत्र व्यतिरेकद्वारेण गीतेरेवालङ्कार्यता लक्ष्यते । गीर्वर्ण इति पर्यायौ ।
अत्र चोदयन्ति । चत्वारो(रस्तु)ग(गु)णा युग्म(भ॰ ना॰ 31.106) इत्यादिना तालकलाविषये पदमात्रापरिमाणनियमस्य लक्ष्यमाणत्वान् निमेषाः पञ्च मात्रा स्यात् (भ॰ ना॰ 31-4) इति कलापरिमाणस्य कथमभिवर्णप्रकरषणं शक्यम् ।
अत्राहुः । वर्धमानासरितविषयोऽयं पदमात्रपरिणामनियमो न प्रगीतिकादौ तन्नियमाभावात् । अत एव सप्तरूपगता इत्युक्तम् । तत्र यथेष्टं वर्णप्रकर्षणमिति लक्ष्येऽपि च जातिगीतादौ यथेष्टं प्रकर्षणमुपलब्धमेव ।
अन्ये त्वाहुः । आसारितद्वारेण सर्वविषयं यत्पदमात्रापरिमाणनियमोऽतिवर्णप्रकर्षणं प्रत्यक्षमहमहमिकयालङ्कारपरम्परायोजनं तच्चेदमयुक्तमिव । न हि ध्रुवासु क्रियमाणं तदर्थप्रतीतिं विहन्ति । प्रत्युत सालङ्काररञ्जनायैव स्यात् ।

[(मू)]

1. म॰ कृताः ।

2. च॰ नैते ऽस्माकं । र॰ प॰ न नियोज्या ध्रुवास्व्तेते ह्यति । ड॰ नेष्यन्ते हि ध्रुवास्वेते जाति ।

3. च॰ न्यतिवर्णप्रकर्षणैः ।

[(व्या)]

[page 85]




[NZ]

1न हि वर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणां सिद्धिरिष्यते । BhNZ_29_027ab
2श्येनो वाप्यथवा बिन्दुर्ये चान्ये ऽति(तु) प्रकर्षिणः ॥ BhNZ_29_027cd
ते ध्रुवाणां प्रयोगेषु न कार्याः स्वप्रमाणतः3 BhNZ_29_028ab
4तद्ध्रुवाणां प्रयोगे तु(ऽपि) कार्या ह्यारोहिणः स्वराः ॥ BhNZ_29_028cd
[ABh]

बिन्दुरेककलो ज्ञेयः कम्पितं तु(तश्च) कलाद्वयम् । (भ॰ ना॰ 29-38) इत्यादि यदुच्यते त ... ... ... रविषयं न ... ... ... तथा दृश्यते इति प्राच्य एव परिहारो युक्तः ।
एत इति । सर्वसम्भवो विषिध्यते । एते सर्वे नेष्टाः । यथापि वर्णः प्रक्षेपः कर्षिणः कम्पितादयो नात्र वहन्ति तथा । सर्व इति । समष्टिरूपा इत्यर्थः । तत एकत्रैवाक्षरे बहवो ऽलङ्काराः क्रियमाणा अतिप्रकर्षं कुर्वत इति नेष्टाः ॥26॥
ननु यम(द)तिप्रकर्षिणस्तत्किमिति ध्रुवासु नेष्टा इत्याह । न हि वर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणामिति । के तस्यालंकारा इत्याह । श्येनो वाप्यथवा बिन्दुरिति । श्येन इत्यनेन तन्त्रान्तरलक्षितेन व्यवहारेणालङ्काराणां सङ्ख्यानियमं प्रत्यनादरं दर्शयति । तत्र श्येनलक्षणम् ।
श्येनश्चैकान्तरो जातः कलामात्रान्तरे स्थितः ।
तस्मिंश्चैव स्वरे वृद्धिं गृह्णात्येव विलक्षणम् ॥
अन्ये तु वेणिवेणि(ः)श्येन इत्याहुः । ननु बिन्दुश्येनावेव निषिद्धौ । नेत्याह । ये चान्ये तु प्रकर्षिणः । तेऽपि (न) ध्रुवाणां प्रयोक्तव्याः । तुरपिशद्दस्यार्थे ॥27॥
आरोहिणो वर्णस्य सम्बन्धिनः । अपिशब्दादवरोहिणोऽपि । ये स्वरा इत्यलङ्काराः । ते प्रयोक्तव्याः । यदि वा ऽऽरोहिणः स्वरा इति सावरोहा न तु विश्रान्त्या प्रकर्षिणः प्रयोक्तव्याः ।
अन्ये त्वाहुः । स्वरा इत्यलङ्कारैकदेशाः प्रयोज्या येऽनुज्ञाताः ।
श्रीमदुत्पलदेवपादास्तथा मन्यन्ते । आरोहिणः स्वरा इत्यनेनातिप्रकर्षिणः स्वरूपमुक्तम् । प्रत्यक्षरमारोहो विद्यते येषां स्वराणां ते आरोहिणः । तेन

[(मू)]

1. र॰ नातिवर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणां सम्प्रकीर्तितः ।

2. ड॰ बिन्दुर्वापि हि वेणुर्वा ।

3. भ॰ नैव कार्याः प्रयोक्तृभिः । र॰ नातिकार्याः प्रयोक्तृभिः । ज॰ न तु कार्याः प्रयोक्तृभिः ।

4. इदमर्धं च॰म॰मातृकायोरेव ।

[(व्या)]

[page 86]




[NZ]

यस्मादर्थानुरूपा हि 1ध्रुवा कार्यार्थदर्शिका । BhNZ_29_029ab
वर्णानां तु पुनः2 कार्यं कृशत्वं पदशंश्रयम्3 BhNZ_29_029cd
4येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत । BhNZ_29_030ab
प्रसन्नादिः प्रसन्नानतः प्रसन्नाद्यन्त एव च ॥ BhNZ_29_030cd
[ABh]

प्रतिस्वरमक्षरं प्रत्यक्षरं स्वरमित्येवंरूपमतिकर्षणम् । यथा कुसुमव(प)राध(ग)पुञ्जपरि(पि)ञ्जरहंस(दर्श)नीया इत्यत्र चञ्चत्पुटभङ्गेन(दर्श)नीयेत्यस्मिन्नक्षरेऽनेकस्वर आरूढः कर्तव्य इति यावत् ॥28॥
अत्र हेतुमाह । यस्मादर्थानुरूपा हि ध्रुवा कार्येति । ननु क्रियतां नाम । तथाभूता प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामणप्रसादान्तरवैचित्र्यान्तरयुक्ता कविना सूच्या । अतिप्रकर्षणवर्जनं तु किमर्थमित्याह । अर्थदर्शिकेति । अभितो दृष्टार्थो गान्धर्व इवार्थबद्धोऽपि तु सामाजिकानां तत्प्रतीतिसिद्धये प्रकृतिभेदो विभावादिभ्यस्ततः साधारणीभूतस्तयावगतो रससम्पत्युपयोगी भवतीति यावत् ।
नन्वेवमर्थमर्पणप्रधानत्वाद्येन केनचित् पदेनार्पणीयोऽर्थः । नेत्याह । वर्णानां तु पुनः कार्यं कृशत्वमिति । स्थाय्यादिशङ्कापरिहारार्थमाह । पदसंश्रयमिति । कृशत्वमित्यस्थूलत्वं बहुतरदर्शनसंयोगदर्शनहीनत्वमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथा हि गीतिरर्थार्पणमनवधारयन्ती कर्तव्या तथैव पदगतान्यक्षराण्यपि दुर्भणसंयोगादिहीनाङ्गान्यधिकानि कर्तव्यानि । तेनौचित्येन पदगीतिः कर्तव्येति । टीकाकारैस्तु श्लोकार्धस्यास्य प्रतिकर्षणत्वमस्य(त्वं) व्याख्यातं पुनरुक्तप्रायमित्यास्ताम् ॥29॥
ननु बिन्दुश्येनादयोऽलङ्काराः । तेषामियत्तालक्षणादि वक्तव्यमित्याशङ्क्याह ।
येऽत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत ।
इत्यादि । ये ऽलङ्काराः स्वरा (ग्राम)मात्ररागस्वरूपोत्थापकाश्च त(ते)त्र पूर्वे (प्रयोगे) । धातुवाद्यं वर्णाङ्गलक्षणादेव गम्यते । ये त्वन्ये गीतप्रयोगविषयास्तान् निबोधतेति । त्रिवर्णाश्रितत्वाद्वर्णा इति टीकाकृदभ्यधात् ।
परमगुरुश्रीमदुत्पलदेवपादा मन्यन्ते । वर्णानां पदनिबन्धनत्वे तदाश्रितालङ्कारा गीतप्रयोगरहितकेवलत्वरालापमात्रगामिन इति शङ्कापदानमेव । तत्रालङ्कारताप्रतिभासस्तत्संस्कारजो

[(मू)]

1. भ॰ ध्रुवाः -- दर्शिकाः ।

2. भ॰ परं ।

3. भ॰ तु ध्रुवाश्रयम् ।

4. भ॰ अतः परं प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् ।

[(व्या)]

[page 87]




[NZ]

प्रसन्नमध्यमश्चैव बिन्दुः कम्पितरेचितौ । BhNZ_29_031ab
तारश्चैव हि मन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः । BhNZ_29_031cd
प्रेङ्खोलितस्तारमन्द्रौ मन्दतारः समस्तथा ॥ BhNZ_29_031ef
सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च । BhNZ_29_032ab
ऊर्मिः प्र(प्रे)ङ्खोऽवलोकश्च इत्येते सर्ववर्णगाः ॥ BhNZ_29_032cd
स्थायिवर्णादृते 1चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् । BhNZ_29_033ab
2क्रमशो दीपितो यः 3स्यात् प्रसन्नादिः स कथ्यते । BhNZ_29_033cd
व्यस्तोच्चारित एवैष प्रसन्नान्तो विधीयते ॥ BhNZ_29_034ab
आद्यन्तयोः 5प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त इष्यते ॥ BhNZ_29_034cd
प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः । BhNZ_29_035ab
सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थितस्त्वेकस्वरोऽपि यः6 BhNZ_29_035cd
[ABh]

न मुख्यः । वक्ष्यमाणा एव गीतिप्रयोगोपयोगिनो नान्ये इत्यत्र लक्ष्यदर्शनादिप्रमाणं पश्यामः । श्येनादयश्च लक्षयितव्याः । प्रयोगोपयोगान्न चाग्रतो लक्षित(ता) इति ।
तस्मादेषोऽत्रार्थः । वर्णस्व(रूप)वर्णाङ्गैर्धातुवाद्यं चोभयमपि हि क्रियाविस्तारात्मकम् । जातावेकवचनम् । तदयमर्थः । ये स्थाय्यादयो वर्णा उक्ता यानि वर्णाङ्गानि धातुवाद्यादीनि वस्तूनि लक्ष्यन्ते तेभ्यः प्र(यो)ज्याः । अत्र ध्रुवाप्रयोगे ये गच्छन्त्युपयुज्यन्ते तान् निबोधत स्वयमूहध्वं वर्णलक्षणं तावत् । ऊहो व्याख्यातः । वर्णोऽत्र धातुवाद्यादिगतस्तत्रैव व्याख्यायते । ननु कुत्राप्यविवक्षितेनैव प्रवर्तत ऊहशक्तिरित्याशङ्काशमनायात्रेति । चकारेण लक्षणमपि कर्तव्यमिति सूचयति । अत एवोद्दिशति प्रसन्नादिरित्यादि सर्ववर्णगा इत्यन्तेन । न प्रत्येकं मन्तव्यमपि तु सस्मुदायापेक्षमेतत् । तेन यथायोगं कश्चिदेकत्र वर्णे कोऽपि द्वयोरित्यादि मन्तव्यम् ॥30-32॥
स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।
इति । स्थायी(ति) । यथारुचि श्येनादयः प्रयोज्या इति तात्पर्यम् । तत्रालङ्कारस्वरूपमेवमुक्तम् । अस्माभिः पूर्वग्रन्थे तु यदनुक्तं तद् व्याख्यायते । दीपनं तारता प्रसादो मन्द्रता । दीप्तिर्नाम श्रावकश्रोतृ(निष्ठो) विशेषो धर्म इत्यनुक्तसमं स्वरसाधारणम् । सामवेदे

[(मू)]

1. ड॰ त्वन्ये सर्ववर्णाः प्रयोगिणः ।

2. र॰ क्रमादुद्दीप्यते ।

3. ज॰ तु ।

4. ड॰ अभिधीयते ।

5. ड॰ प्रशमनात् ।

6. र॰ समं विद्यात् स्थिरस्त्वेकस्वरोऽपि हि । भ॰ स्थित एकस्वरोऽपि च ।

[(व्या)]

[page 88]




[NZ]

1आदिमध्यलयो यत्र स चोर्मिरिति संज्ञितः । BhNZ_29_036ab
2श्रुतयोऽन्त्याद्(न्या)द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्वराः(स्मृताः) ॥ BhNZ_29_036cd
आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये । BhNZ_29_037ab
स्वे स्वरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा । BhNZ_29_037cd
दीप्तायते करुणानां श्रुतीनामेष निश्चयः ॥ 37॥ BhNZ_29_037ef
बिन्दुरेककलो3 ज्ञेयः कम्पितश्च कलाद्वयम् । BhNZ_29_038ab
गतागतप्रवृत्तो4 यः स प्रेङ्खोलित इष्यते ॥ BhNZ_29_038cd
[ABh]

च रामसमासोमे इति च यदुच्यते तदिहानुपयोगीत्यास्तामेतत् । दीपनप्रसङ्गात् समः पश्चादुद्दिष्टोऽप्यत्र लक्षितः । सर्वसाम्यात् समो ज्ञेय इति । दीपनस्य सर्वत्र साम्यादिति यावत् । समस्यैव विशेषोऽनुगीतिरिति स लक्ष्यते । स्थितस्यै(स्त्वे)कस्वरे(रो)ऽपि यत्(य इति) ।
आदिमध्यलयो यत्र स चोर्मिरिति संज्ञितः ।
श्रुतयोऽन्या द्वितीयस्य मृदुमध्यायताः स्मृताः ।
आयतत्वं भवेन्नीचे मृदुत्वं तु विपर्यये ।
स्वे स्वरे मध्यमत्वं च मृदुमध्यमयोस्तथा ।
श्रुतीनां निर्णयो ज्ञेयः ॥ इति ।
विकल्प्यमनुस्वारं तमाहुः । गान्धारस्यैकाक्षरगतस्य नीचे ऋषभे परे आयता श्रुतिः कार्या । मध्यमे परे मृद्वी । गान्धार एव तु परतो मध्या ॥33-37॥
एवं प्रसङ्गादूर्मिं लक्षयित्वोद्देशानुसारेण बिन्दुमाह । बिन्दुरेककल इति । एककल आयतो मृदुर्वा विपर्यासेन वर्तुलीभाव एव बिन्दोर्लक्षणम् । आर्चिकस्वरलक्षणविषयतैककल इत्यनेनोक्ता । तदेव तु रूपं दीर्घस्वरनिष्ठं कम्पितम् । बिन्दुकम्पितोभयलक्षणोपजीवित्वात् प्रेङ्खोलितं लक्षयति । गतागतप्रवृत्तो यः स प्रेङ्खोलित इति । बिन्दुकम्पितान्दोलनादित्यर्थः । मृद्वायतगमनाभ्यासादित्येके ॥38॥

[(मू)]

1. ज॰म॰मातृकयोरेव ।

2. च॰मातृकायामेवैतच्छ्लोकद्वयं नारदीयशिक्षात उदाहृतम् ।

3. ढ॰झ॰भ॰प्रभृतिषु तारं स्पृष्टा तु पुनरागतः ॥ स्यान्निवृतप्रवृत्तश्च मन्द्रं गत्वा समागतः ॥ आक्रीडितलयो यश्च स वेणुः परिकीर्तितः (र॰ स चोर्मिरिति संज्ञितः । ) ॥ कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥ त्रिकलं कम्पनं तद्वद् रेचिताण्यः शिरोगतः ॥ उरोगतः कम्पितः स्यात् (भ॰ कम्पितस्य ध्वनेश्चैव) कम्पनात्तु कलात्रयम् ॥

4. भ॰ प्रसन्नो ।

[(व्या)]

[page 89]




[NZ]

यस्तु 1कण्ठे स्वरोऽधः स्यात् स तु तारः प्रकीर्तितः । BhNZ_29_039ab
उरोगतस्तथा मन्द्रो 2मूर्ध्नि तारतरस्तथा ॥ BhNZ_29_039cd
क्रमागतस्तु यस्तारः 3षठः पञ्चम एव वा । BhNZ_29_040ab
तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतः स च4 BhNZ_29_040cd
लङ्घयित्वा 5परान् मन्द्रात् परां(त्) तारगतिं गतः । BhNZ_29_041ab
मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयो ह्यवरोहणात्6 BhNZ_29_041cd
प्रसन्नान्तः स्वरो यत्र प्रसादः स तु संज्ञितः । BhNZ_29_042ab
अपाङ्गिकस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात् ॥ BhNZ_29_042cd
[ABh]

ऊहसिद्धव्यापकं लक्षणोपयोगितावद्रूपं वक्तव्यमित्याशयेन तारमन्द्रतारतराणां लक्षणमाह । यस्तु कण्ठे स तार उरसि मन्द्रो मूर्ध्नि तारतर इति ॥39॥
एतत्त्रितययोजनेनान्येऽप्यलङ्कारा ऊहितुं शक्या उद्दिष्टा इत्याशयेनाह । क्रमागतस्तु यस्तारः षष्ठः पञ्चम एव वा । तारमन्द्रप्रसन्नस्त्विति । न चायमप्युद्दिष्टो मन्तव्य इत्याह । ज्ञेयो मन्द्रगतः स चेति । मन्द्रशब्दोनोद्दिष्टो ऽयमिति यावत् । ऋषभस्तारषड्जस्ततो निषादस्ततः षड्जर्षभः पञ्चमो वा गान्धारः । एवमन्ये ॥40॥
मन्द्रतारसमशब्देन तु य उद्दिष्टो मन्द्रतारप्रसन्नस्तं लक्षयति ।
लङ्घयित्वा परान् मन्द्रात् परात्तारगतिं गतः ।
इति ॥41॥
एतदलङ्कारद्वयेनान्दोलनात् त(स)न्निवृत्तप्रवृत्तस्य लक्षणमूहितं शक्यत इत्याशयेन तदुल्लङ्घ्य प्रसादं लक्षयति । प्रसन्नान्तः स्वरो यत्र प्रसादः स त्विति । आदौ स्वरस्य भर्त्सनरोधनदीपनवेदनकम्पनवलनलयननयनस्फुरणधर्मि मरणादि यथायोगं विधायान्ते दीप्तायतादिस्वरश्रुतिविशेष एव विश्रान्तेः प्रसादादाङ्गं लक्षयति ।
अपाङ्गिकस्तु विज्ञेयः स्वराणामथ सञ्चरात् ।
इति । यथापाङ्गनिरीक्षणमन्यैर्न लक्ष्यते तद्वद् यद्भ्रमणवैचित्र्येण दुरवधारस्वरूपः सोऽपाङ्गिकः । तथाविधप्रयोगे ऽन्तर्भावे यदा विश्रान्तिविभ्रमभयादन्तरवीक्षितं लौकिक इति प्रसादापाङ्गाभ्यां समं जनित इति पृथग् लक्षितः ॥42॥

[(मू)]

1. र॰ कण्ठस्थिरस्तस्मान् मन्द्रतारः ।

2. र॰ शीर्षे तारतरः स्मृतः ।

3. ड॰ भ॰ ज॰ चतुर्धः पञ्चमोऽपि वा ।

4. र॰ तथा । ड॰ तु सः ।

5. ढ॰ क्रमात् ।

6. भ॰ ज्ञेयो ह्यारोहणाद् बुधैः ।

[(व्या)]

[page 90]




[NZ]

रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितं तु (तश्च) कलात्रयम् । BhNZ_29_043ab
कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥ BhNZ_29_043cd
[ABh]

एवमुद्दिष्टा लक्षिता अलङ्कृता ऊहसिद्धये । तत्र दीप्तायतादि मन्द्रतारादिकं वा कम्पादिस्थानभेदनिरोधनतोदनादिः कालदीर्घत्वादुद्दिष्टधर्मे अलङ्काराश्रितं त्त्वियदिति तत्र दीप्ताद्युक्तमन्यत्तु प्रदर्शयितुमाह ।
रेचितः शिरसि ज्ञेयः कम्पितश्च कलात्रयम् ।
कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥
इति । ततश्चाति(श्च त्रि)श्रुतेरेव कम्पितमिच्छतः(न्तः) कलात्रयमिति श्रुतित्रयं व्याचक्षते । अन्ये तु चतुःश्रुतेरेव श्रुतित्रये कम्पनं कार्यमित्याहुः । इतरे तु सर्वस्वरविषयं कम्पनमिच्छन्ति । कलात्र न श्रुतिः । अपि तु कालकला । तत्र त्रित्वोपादानं परप्रकर्षसूचनाय सामर्थ्याच्च । उरसि कम्पनात् कम्पितो लक्ष्यत इत्याह । (कण्ठे निरुद्धपवन इति ।) एते च शरीरे प्राधान्येन लक्ष्यन्ते । धातुवाद्यं तु वीणायामित्याशयेन भेदेनाभिधानम् । वस्तुतस्तूभयत्रापि सर्वं तस्य योजनमिति लक्षणं निपुणमतीनां मत इत्य ... ... ... मयं भरतग्रन्थे तु सञ्जात एवेति मन्तव्यम् । टीकाकृद्भिस्तु सदाशैवमतादिग्रन्थान्तरलिखितं त्रयस्त्रिंशदिमे प्रोक्ता अलङ्कारा इत्यादि तन्न लिखितम् । ग्रन्थान्तरपरिवर्तने अनिष्टप्रसङ्गात् । श्रीवायुप्रोक्तादि तु स्वगुरुमतनारदमता(नारदीयशिक्षा)र्जुनमतादिषु श्रीसंहिता ... ... ... न्योन्यदर्शनात् कियल्लिखनीयम् । न चापि किञ्चित् । तेन (न) किञ्चित् प्रयोजनम् । वर्णेभ्यः सर्वेषु सिद्धिरिति ह्युक्तं प्राक् । ये तु लक्ष्ये दृश्यन्ते तल्लक्ष्म पठमानम् (पठ्यते) ।
अवरोहारोहकृतो वेणुः पञ्चकलः क्रमात् ।
यथा -- निधधनि रिससरिपसनिनिसा ।
एकस्वरेऽधिरोहात् प्रस्तारोऽन्यथा प्रसादस्तु ।
यथा -- सगारिगागमपमधपनिगमा -- प्रस्तारः ।
सधानिधापसापधामरिगसा -- प्रसादः
समनन्तरस्वरौ द्वौ (विचर)त्युद्वाहितस्तथा द्विकलः ।
आरोहत्येककलोऽसौ ॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 91]




[NZ]

1एवमेते त्वलङ्कारा विज्ञेया वर्णसंश्रयाः । BhNZ_29_044ab
अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षरसमन्विताः ॥ BhNZ_29_044cd
शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव । BhNZ_29_045ab
अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥ BhNZ_29_045cd
[ABh]

विधूतस्तु एकस्मिन् लघुवर्णे स्वरचा(द्व)यमिलिता(ते) लघुपरिमाणं प्रयुज्यते । तत्र च द्वयोः स्वरयोः श्रीघ्रकालोच्चारणेन सकलं पदं प्रयुज्यते । पुनस्तदुपरितनात् स्वरद्वये । एवमेवान्ये । कालकलाविधूतः स्वररूपविधूननात् ।
दीर्घाक्षरमारोहे तदनन्तरस्वरं कलान्तरयोः ।
कम्पौ प्रसन्नरूपौ (ज्ञेयः) पुनर्गात्रवर्णोयम् ॥
ससरिसाससससंसारि -- इत्येवं दीर्घमक्षरं पर्वगतं प्रयुञ्जीत । इति गात्रवर्णः ॥43॥
एवमलङ्कारा व्याख्याता । अथ तानुपसंहरन् यत्र तेषामुपयोगस्तां गीतिं सूचयति । एवमेते इति । अथ गीतिरिति च । वर्णसंश्रया इति च वर्णानुक्रान्त्या गीतीनामन्तरेणैतेऽलङ्काराः प्रतिपद(दं) जन्मनां(ना) न वक्तुं शक्या इति भावः । गीतिशब्देन स्वराणां पदानां च यः परस्परमाश्रयाश्रयिभावः सा पृथग् गीतिः । ननु गीतिर्वर्णरूपैवेति पुनः कस्मादभिधानमित्याशङ्क्याह । छन्दोऽक्षरसमन्विता इति । पदाश्रया गीतिर्वर्ण इत्युक्तम् । पदं च प्रवृत्तिनिरुद्धच्छन्दोमयं गद्यरूपं चाक्षरात्मकम् । तत्र यथा सम्यग् ग(गी)तयो भवन्तीति गीतीनां (लक्षणं) तथा वक्ष्यामीति यावत् ॥44॥
अथालङ्काराणामुपयोगमाह ।
शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव ।
अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥
इति । कश्चिदलङ्कारो वर्णमुज्ज्वलयति कश्चित् सूत्रयति कश्चित् स(सु)विकासयति कश्चिद् रञ्जयतीति दृष्टान्तचतुष्केण सूचिता(तम्) ॥45॥

[(मू)]

1. त्रयस्त्रिंशदिमे प्रोक्ता अलङ्कारा -- अभिनवभारती 29-43 अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः ॥ अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गीतीनामपि लक्षणम् ॥ ( Chowkhamba ed.29.75 cf. वृहद्देशी ँए ओF mataGga 170 ab for ab.>

[(व्या)]

[page 92]




[NZ]

प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी । BhNZ_29_046ab
सम्भाविता तृतीया तु चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥ BhNZ_29_046cd
त्रिनिवृत्त(त्ति)प्रगीता या गीतिः सा मागधी स्मृता । BhNZ_29_047ab
अर्धतः सन्निवृत्ता च विज्ञेया ह्यर्धमागधी ॥ BhNZ_29_047cd
सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता । BhNZ_29_048ab
पृथुलाख्या च विज्ञेया नित्यं लघ्वक्षरान्विता ॥ BhNZ_29_048cd
[ABh]

गीतिरुद्दिशति प्रथमा मागधीत्यादिना । तत्र यतिकालविभागेन वर्णालङ्कारनियमेन लयगानक्रियाविशेषो गीतिरिति सामान्यलख्षणम् ॥46॥
तत्रासां क्रमेण विशेषलक्षणान्याह । सन्नि(त्रिनि)वृत्तिप्रगीता या गीतिः सा मागधीति । या पदानां निवृत्तिरावृत्तिस्तया प्रकृष्टं विततं गीतं गानक्रिया यस्यां सा गीतिः । विशेषसामान्यभावेन पत्ति(वृत्ति)पदार्थे ऽस्य च विभागः । एतदुक्तम् । देवमिति पदं गीत्वा प्रथमकलां निर्वाह्य विलम्बितेन लयेन यदा द्वितीयां कलां मध्यमलयेन देवमिति(त्ये)तेन पदेन शर्वमिति शब्दसहितेन गायति ततोऽपि तृतीयां कलां द्रुतलयेन देवं शर्वमिति पदद्वयेन च वन्दे शर्वमिति पदान्तरसहितेन निर्वाहयति तत एव देव इत्ययं शब्दकलात्रयव्यापनात् त्रिनिवृत्तिनिर्वाह एव । एवं शर्वमित्यादयोऽप्युत्तरोत्तरकलाव्यापिनस्तदा मागधीति गीतिः । मगधेषु तथा गाननिर्वाहोपलम्भात् । यदाह । विदर्भादिषु दृष्टत्वात् समाख्या इति । उदाहरणम् । मासासससा मासं समं ससम समसरिरीति । अर्धत इति । परस्य सम्बन्ध्यर्धपदाद्यदावर्तस्तदार्धमागधीति । न चात्र पादार्धप्रवृत्तौ निवर्तनहेतुर्मन्तव्यः । यतः सामवेदे गीतप्रधाने आवृत्तिष्वर्धो नाद्रियते । एवमादि तु जातवेदसमिति (सामवेदसंहिता 1-1-3-11) हि अत्र जाशब्दपर्यन्तमावृत्तिपर्यन्तपरम्परया गीत्वा तवेदसमिति गीयते । तत्र जातवेदसमिति पदस्य षड्जनादार्धभङ्गो भवत्यपि । अन्ये तु त्रिनिवृत्तिप्रवृत्तेति मागध्या लक्षणं पठन्तोऽर्धमागध्याः सपदावृत्तिं व्याचक्षाणा अर्धभञ्जनमपि परिहरन्ति ॥47॥
एवं निवृत्तिकृतौ द्वौ गीतिभेदावभिधाय निवृत्तिहीनमपि गीतिद्वयं लक्षयितुमाह ।
सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता ।
पृथुलाख्या च विज्ञेया नित्यं लघ्वक्षरान्विता ॥
इति च । नित्यशब्द आभीक्ष्ण्यवाची । उभयत्रापि सम्बन्धनीयस्तेन बाहुल्यतो यत्र गुरूणि ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 93]




[NZ]

एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि । BhNZ_29_049ab
गान्धर्व एव योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_29_049cd
1गीतयो गदिताः सम्यग् धातूंश्चैव निबोधत । BhNZ_29_050ab
विस्तारः करणश्च 2स्यादाविद्धो व्यञ्जनस्तथा । BhNZ_29_050cd
चत्वारो धातवो ज्ञेया वादित्रकरणाश्रयाः ॥ 50॥ BhNZ_29_050ef
[ABh]

सम्भावितं सङ्क्षिप्तं पदानां भावानां यत्रेति । लघुप्रायत्वे तु पृथुला । भूयस्त्वात् पदग्रामस्य ॥48॥
ननु कुक्त्र का गीतिः प्रयोज्येत्याशङ्क्याह ।
एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि ॥
इति ध्रुवाश्रयो योगस्तद्वर्जमेता गीतयो गान्धर्व एव प्रयोज्या न तु गान इति तात्पर्यम् । मागध्यर्धमागध्यौ सामनामध्रुवास्तु (सु)प्रयोजितौ(ते) । सम्भावितापृथुले ... ... ... तेनापसारित्वेनैतद्ध्रुवासु हि करुणरौद्रादिम(रसा)नुसारेण गुरुलघ्वक्षरविनियोगो गीतिषु यथेष्टमेवेति विशेषः । अत एव विनियोगवर्जमि(भ॰ ना॰ 29-49)त्युक्तम् । हिर्यस्मात् । गीतय एव गदिता न त्वसां विषयविशेष उत्कः ॥49॥
अस्य गीत्यंशे भेदमाह । यदन्यैर्लक्षणं गीतीनामुक्तं तन् मह्यं नरुचितमिति । तथा हि । यदन्यैर्लक्षिताः ।
द्विगुरुर्द्विनिवृत्ता च चित्रे गीतिस्तु मागधी ।
लघुप्लुतगता चैव तदर्धे चार्धमागधी ॥ (बृहद्देशी-मतङ्ग 1977)
सम्भाविता (पृथुला च) यथाक्रमं चतसृभिर्द्वादशभिश्च मात्राभिः प्रयोगादिति । अर्धमागधिर्द्वि(धी द्वि)कलचतुष्कलयोगयोस्त्विति । एतच्च लक्षण(विरुद्धं न)स्फुटमेव व्याप्नुयात् । नान्यथैतदनुसारेणान्यत्रापि योजना तथापि मार्गोपयुक्तं भवति तद्गीतिवैचित्र्यमिति । यस्मात्त्वासां मार्गभेदाभिधानं तस्माद्युक्तं सम्यगिति ।
एवमलङ्कारप्रसङ्गेन गीतय उक्ताः । अलङ्कारानन्तरं च दारव्या कृता उद्दिष्टालङ्काराः सन्धातव्या इति धातुभ्यश्च दाख्या वा लक्ष्यमाणशोभातिशये अन्यो(न्ये)वैचित्र्योपजीवनेन शारीर्यामप्यलङ्काराः शक्ययोजना इत्यभिप्रायेणाह । धातूंश्चैव विबोधतेति । चकारेणालङ्कारत्वमप्येतेषां समुञ्चिनोति । एवकारेण चतुष्प्रहरणं त्रिप्रहरणमङ्गुलीनां विभागो

[(मू)]

1. र॰ अतः परं प्रवक्ष्यामि धातुवाद्यस्य लक्षणम् ।

2. ड... एव आविद्धो ।

[(व्या)]

[page 94]




[NZ]

1सङ्घातजोऽथ(जश्च) समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धकृतः2 BhNZ_29_051ab
ज्ञेयश्चतुष्प्रकारो धातुर्विस्तारसंज्ञश्च3 BhNZ_29_051cd
विधयस्तु(श्च) स्मृतास्तस्य पूर्वं विस्तार एव च4 BhNZ_29_052ab
सङ्घातसमवायौ तु 5विज्ञेयौ तौ द्विकत्रिकौ ॥ BhNZ_29_052cd
[ABh]

द्वे वृत्ती समलेखा चित्रलेखेत्यादिकं विशाखिलाचार्यप्रोक्तं सर्वथैव ध्रुवागानज्ञानवैकल्योपयोगान् मया नोक्तमिति सूचयति । दधत्यदृष्टं विशिष्टं दृष्टं रक्तिं वा तरन्ति धारयन्ति च वीणावाद्यस्वरूपमिति धातवः । प्रहारविशेषजन्याः स्वराः । तत्समुदायोऽपि जन्यंशकल्पमानो धातुः । तत्रोद्देशमाह । विस्तार इत्यादि । वाद्यतेऽनेनेति वादित्रमङ्गुलीकोणादि । तस्य यत् करणं प्रयत्नम्(त्नः) । तदाश्रयाः प्रहारविशेषजन्या इति यावत् । अंशेन सामान्यलक्षणं धातूनामुक्तम् ॥50॥
तत्र हि विस्तारधातोश्चतुर्दशविधत्वं निरूपयिष्यते । भेदान्तर्गतभेदचतुष्टयं तावदवतारयन् साधर्म्यनिबन्धनमुद्दिशति । सङ्घातजा(ज)श्चेति ॥51॥
तत्र विस्तारजो नाम भेदो य उक्तस्तस्य भेदान्तरभावेन मितवक्तव्यतया प्रथमं विशेषलक्षणमाह ।
विधयश्च स्मृतास्तस्य पूर्वं विस्तार एव च ।
इति । चकारः स्ववृत्तित्वमेवकारोऽन्वर्थतां सूचयति ।
तदयम्नर्थः । विस्तारो नाम यो विस्तार एव । विस्तीर्णत्वमेवास्य लक्षणमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति । अनेकोऽपि स्वरप्रकरणो यथा पृथगनुपलक्ष्यमाणविभागो विश्रान्तस्थानभूतपर्यन्तिकस्वरस्वरूपं (पमेकी)कुर्वन्ननतरीभवच्चित्रवचनान्तरेणैव विनिर्भासमानसूतत्व(स्वरत्व)विकीर्णस्तथासौ । अन्यत्र स एवं विस्तार उक्तः । तस्य च ये विधयो भेदास्तेषु पूर्वमुक्ता अलङ्कारनिरूपणावसरे विचित्रप्रकाराः सन्दर्शिता इति यावत् ।
अन्ये तु मन्यन्ते पूर्वमुक्ताः स्वरास्त एव । तेषां विधयो भेदाः स्वरान्तरोपयोगादेकविस्तारवाच्या इति । द्विकत्रिकाविति ॥52॥

[(मू)]

1. ड॰ सङ्घातजश्च । भ॰ सङ्घातः समवायो व्स्तारश्चानुबन्धसंज्ञातः ।

2. ड॰ जश्च ।

3. ड॰ तु ।

4. ड॰ विस्तर एव तु ।

5. र॰ ज्ञेयौ स्यातां द्विकत्रिकौ ।

[(व्या)]

[page 95]




[NZ]

पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोऽष्टविधः स्मृतः । BhNZ_29_053ab
करणानां विशेषेण 1विज्ञेयौ तौ पृथक् पृथक् ॥ BhNZ_29_053cd
अधश्चोर्ध्वं च विज्ञेयावधरोत्तरजौ स्वरौ । BhNZ_29_054ab
सङ्घातजो विधिस्त्वेष विज्ञेयो वादनं प्रति2 BhNZ_29_054cd
द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । BhNZ_29_055ab
ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसनाश्च ॥ BhNZ_29_055cd
4समवायजस्तथा स्यात् त्रिरुत्तरस्त्रिरधरश्च विज्ञेयः । BhNZ_29_056ab
5द्विरधरोत्तरा(रो)धरान्तो(द्यो) द्विरधरश् चो(रोऽथो)त्तरविरामश्च ॥ BhNZ_29_056cd
[ABh]

(सङ्घातजस्तूत्तरभेदद्वयेन) चतुर्धा । अन्यस्त्रिकः सोऽष्टधा । तदा वा पूर्वं चतुर्विध इति द्विकत्रिकौ द्वे तुल्ये । किं कृतो वोत्तरभेद इत्याह ।
करणानां विशेषेण विज्ञेयौ तौ पृथक् पृथक् ।
इति । क्रियाविशेषादवान्तरभेदा इति यावत् ॥53॥
स च विशेषो हस्तस्व(स्थ)तन्त्रीभेदादित्याशयेनाह । अधर्श्चोर्ध्वं चेति । नात्र विकृतमौत्तराधर्यम् । किन्तु शरीरे यावदधरोत्तरजौ मन्द्रतारस्वरौ वीणायामधरोत्तरजौ । यथाह दत्तिलः । वीणायां त्वधरोत्तर(दत्तिलम् । 9) इति । एवमधरोत्तरस्वरूपमभिधाय तत्कृतसङ्घातजस्य भेदचतुष्कं सूत्रयति सङ्घातज इति । विधिभे(र्भे)द इति । एष इति ॥54॥
आर्यया वक्ष्यमाणं तदाह ।
द्विरुत्तरो द्विरधरस्त्वधर(रादि)श्चोत्तरावसानश्च ।
ज्ञेयस्तथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च ।
पुनः शब्देनाभ्यावृत्या प्रयोगे हृद्यता भवतीति सूचयति ॥55॥ इति ।
अथ समवायस्य भेदाष्टकमाह । समवायजस्तथा स्या(दिति) । तथावृत्या यावद् द्विरधरश्च विज्ञेयः । स द्विरधरोत्तरोऽधराद्यः । अथेत्यानन्तर्यवाचिना

[(मू)]

1. ड॰ विधिश्चैव ।

2. ढ॰ वाद्ययोक्तृभिः । ज॰ तेषु विज्ञेयो वाद्यसंश्रयः ।

3. ढ॰ द्वावुत्तरौ । र॰ अधरोत्तरो ।

4. भ॰ समवायतः ।

5. भ॰ पृथ(ड॰ प्रागुत्तरो)गुत्तरो द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च । उत्तरमध्यश्च तथा त्वधरः पुनर्ज्ञेयः ।

[(व्या)]

[page 96]




[NZ]

1उत्तरमुखो द्विरधरो द्विरुत्तरावसानश्च । BhNZ_29_057ab
मध्योत्तरो द्विरधरो द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च ॥ BhNZ_29_057cd
अनुबन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमासाच्च नियतमेषां हि । BhNZ_29_058ab
एवं चतुर्दशविधो विस्तारो2 धातुराख्यातः ॥ BhNZ_29_058cd
रिभितोच्चयनीरिभितो(ता)ह्राद(द्यः)स्तु तथानुबन्धः स्यात्5 BhNZ_29_059ab
पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः ॥ BhNZ_29_059cd
[ABh]

सह समागमः । द्विरिuत्तर उत्तरौ यत्रेति । द्विरधरश्चान्त(रोथोत्त)रविरामश्च । उत्तरमुखो द्विरधरादिः । द्विरुत्तरा प(द)शा द्विष्ठा व्युत्क्रमेणोत्तरावसाने तु यत्रेति प्राग्बहुव्रीहिः ।
मध्योत्तरो द्विरधरः(रो) द्विरुत्तरोऽप्यधरमध्यश्च ।
समवायो विषयो रूढोऽनेक इति त्रिकः समवाय उक्तः । द्विकस्तु सङ्घात इति ॥56-57॥
अथानुबन्धमाह ।
अनुबन्धस्तु ज्ञेयो व्याससमासाच्च नियतमेषां हि ।
इति । व्यासो भेदानां मिश्रत्वेन प्रयोगः । तस्य पुनरपि सक्तं समूहनापीडनं न(निय)त(तम्) । एषामिति । स्वभेदपरभेदनिष्ठानामित्यर्थः । अनुबध्यते मिश्रीक्रियते भावो यत्रेत्यनुबन्धः । एवमुपसंहरति । एवं चतुर्दशविधो विस्तारो धातुरिति । एको विस्तारः सङ्घातश्चतुर्धा समवायोऽष्टधानुबन्धश्चैक एव । एवं विस्त्रीर्णभेदयोगादुदात्ततानहृदयविस्तारणाच्च विस्तारधातुः ॥58॥
अथ करणधातुभेदान् पञ्चोद्दिशति ।
रिभितोच्चयनीरटि(रिभि)तो(ता) ह्रादश्च(द्यस्तु) स्यात्तथानुबन्धः(तथानुबन्धः स्यात्) ॥
इति ॥59॥

[(मू)]

1. च॰ द्विरथोत्तरावसानोऽधरादिरुत्तरमुखो द्विरधरश्च ।

2. च॰ नित्यं विस्तारधातुः स्यात् ।

3. ज॰ नीरटितो ।

4. च॰ एव ।

[(व्या)]

[page 97]




[NZ]

त्रिकपञ्चसप्तनवकैर्यथाक्रमं1 संयुतो भवेद्वाद्ये । BhNZ_29_060ab
सर्वैरनुबन्धकृतैर्गुर्वन्तः स्यात्करणधातुः ॥ BhNZ_29_060cd
क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णम(र्णोऽ)नुबन्धसंज्ञितश्चैव । BhNZ_29_061ab
आविद्धो विज्ञेयो धातुर्वै पञ्चविध एव ॥ BhNZ_29_061cd
द्विस्त्रिश्चतुष्कनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतैः । BhNZ_29_062ab
आविद्धधातुर्विज्ञेयः सानुबन्धविभूषितः ॥ BhNZ_29_062cd
व्यञ्जनधातोः पुष्पं कलतलनिष्कोटितं तथोद्धृ(न्मृ)ष्टम् । BhNZ_29_063ab
रेफोऽनुबन्धसंज्ञोऽनुस्वनितं बिन्दुरवमृष्टम् ॥ BhNZ_29_063cd
[ABh]

एषां क्रमेण लक्षणमाह । त्रिकपञ्चसप्तनवकैरिति । आदौ द्वौ प्रहारौ लघू तृतीयो गुरुरिति रिभितः । पञ्चम इत्युच्चः(च्चयः) । सप्त इति नीर(रि)भितः । नवमो गुरुरन्ये लघवः । ह्राद्यो लङ्घ्य इति । एतद्भेदानुबन्धनादनुबन्धः इति । पञ्चधा क्रियाबाहुल्यात् करणधातुः ॥60॥
अथाविद्धधातुभेदान् पञ्चाह ।
क्षेपः प्लुतोऽतिपातोऽतिकीर्णम(र्णोऽ)नुबन्धसंज्ञितश्चैव ।
इति ॥61॥
एषां लक्षणमाह ।
द्वित्रै(स्त्रि)श्चतुष्कनवकैः प्रहारैः क्रमशः कृतैः ।
इति । क्रम(श)इति । लघुरिति द्विकं लघुश्चतुर्लघुरित्येके । एवं यावन्नवकः । अन्ये तु क्रमशब्दलक्षणलक्षणालघुसञ्चयरूपत्वमेव प्रहारणां मन्यन्ते । लघुत्वप्रहारत्वादेव भास(त) आविद्धधातुः ॥62॥
अथ व्यञ्जनधातोः सप्त(तोर्दश)भेदानाह ।
व्यञ्जनधातौ(तोः) पुष्पं कर(ल)तर(ल)तर(ल)निष्कोटितं तथोन्मृष्टम् ।
रेफोऽनुबन्धसंज्ञोऽनुस्वनितं बिन्दुरवमृष्टम् ॥
इति ॥63॥

[(मू)]

1. र॰ च वियुक्तस्त्वथ यथाक्रमं विहितः ।

[(व्या)]

[page 98]




[NZ]

कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिसंज्ञितम्1 BhNZ_29_064ab
अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्योः स्पर्शनं यत् कलं तु तत् ॥ BhNZ_29_064cd
2वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तले । BhNZ_29_065ab
सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु निष्कोटितमिहोच्यते ॥ BhNZ_29_065cd
3प्रहारो वामतर्जन्या उद्धृ(न्मृ)ष्टमिति संज्ञितम् । BhNZ_29_066ab
सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपो रेफ इत्यभिसंज्ञितः ॥ BhNZ_29_066cd
तलस्थानेऽध4स्तन्त्रीणामनुस्वनितमुच्यते । BhNZ_29_067ab
5गुर्वक्षरकृता तन्त्री बिन्दुरित्यभिषंज्ञितः ॥ BhNZ_29_067cd
[ABh]

एतान् क्रमेण लक्षयति । कनिष्टाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमिति । त्रि(अत्र)विशेषाभावेऽप्यङ्गुष्ठौ । तेन क्रमे(मेणै)वैकस्यां तन्त्र्यां प्रहारत्रयात् पुष्पम् । यथोक्तं भट्टमातृगुप्तेन ।
पुष्पं च जनयत्येको भूयः स्पर्शात् स्वरान्वितः ।
इति । अङ्गुष्ठाभ्यां समं तन्त्र्यौ तु (न्त्र्योस्तु) नानास्थानस्वर(राः) तन्त्रीद्वयं(ये) युगपज्जन्याः । अङ्गुष्ठद्वयेनेत्यर्थः ॥64॥
वामेन पीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तले ।
वामेनाङ्गुष्ठेन तन्त्री पीडयित्वा दक्षिणेन हन्यादिति तलम् । सव्याङ्गुष्ठप्रहारस्तु निष्कोटितम् । ऊर्ध्वाधरहननेन कुटिलोऽयं प्रहार इति निर्वचनबलादित्युपाध्यायाः ॥65॥
प्रहारो वामतर्जन्या तु तनु(दु)मृ(न्मृ)ष्टम् । तन्त्र्यां तथा प्रहरणयोगादनाहतप्रायं मधुरतरस्वरजननं तन्त्रीषु मार्जनामात्रमेव भवतीत्युन्मृष्टम् । सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपाद्रेफः । सर्वाभिरङ्गुलिभिरेकस्वरतादयः । पर्यायेण विचित्रः । एकत्र विश्रान्तिः । रेफविस्तारे नन्वे(त्वे)ते(ता इ)ति विशेषः ॥66॥
तलस्थानेऽधस्तन्त्रीणामनुस्वनितम् । तलनिष्पत्तौ सत्यां तदवच्छिन्नेऽवम(न)तस्त्रि(तन्त्री)प्रहारपरम्परे(रा)ऽनुस्वनितम् । गुर्वक्षरकृता तन्त्री बिन्दुः । गुर्वक्षरो विलम्बितकाल एकस्यामेव तन्त्र्यां प्रहार इत्यर्थः ॥67॥

[(मू)]

1. र॰ अभिधीयते ।

2. र॰ वामाङ्गुष्ठकमूलेन घातस्त्वभिहितस्तलः ।

3. र॰ सव्यप्रहारस्तर्जन्या च ।

4. च॰ अथ । र॰ अधरन्यासः सर्वानुस्वनितं ।

5. र॰ गुर्वक्षरैकतन्त्रीस्तु(तु) ।

[(व्या)]

[page 99]




[NZ]

कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्याम् अधोमुखम् । BhNZ_29_068ab
तन्त्रीषु त्रिप्रहारं चाप्यवमृष्टं प्रकीर्तितम् ॥ BhNZ_29_068cd
व्याससमासादेषामनुबन्धः सार्वधातुको ज्ञेयः । BhNZ_29_069ab
इति दशविधः प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः ॥ BhNZ_29_069cd
इत्यत्र3(त्येते) धातवः प्रोक्ताश्चत्वारो लक्षणान्विताः । BhNZ_29_070ab
तिसृणामपि वृत्तीनां येषु वाद्यं प्रतिष्ठितम् ॥ BhNZ_29_070cd
तिस्रस्तु वृत्तयश्चित्रादक्षिणावृत्तिसंज्ञिताः । BhNZ_29_071ab
वाद्यगीतोभयगुणा निर्दिष्टास्ता यथाक्रमम् ॥ BhNZ_29_071cd
[ABh]

कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्यामधोमुखम् ।
तन्त्रीषु त्रिप्रहारं चाप्यवमृष्टम् । इति ।
त्रिषु स्थानेष्वेकस्वरतन्त्रीत्रयं प्रत्येकं कनिष्ठाङ्गुष्ठद्वयेनाधोगतं कृत्त्वा हन्यादित्यवमृष्टम् ॥68॥
व्याससमासादेषामनुबन्ध इति स्पष्टम् । ननु सार्वधातुको ज्ञेय इति किमनेन । प्रतिधातुनिरूप(ण)तोऽप्यनुबन्धः सम्यक् । स तु प्रातिपदिकधातुभेदमिश्रणात्मा दर्शितः । अनेन तुल्यः अ(ल्योऽ)न्यधातुगतान्य(न)पि भेदान् धात्वन्तरभेदैर्मिश्रीकृत्य प्रयोज्या(ज्य) इति कथ्यते । सर्वेषु धातुषु भव इति (सार्वधातुकः) ॥69॥
उपसंहरति । इत्येत इति । लक्षणान्विता इति । शास्त्रोक्ततयादृष्टोपयोगिनोऽपीत्यर्थः । अशास्त्रान्विता हि तन्त्रीवाद्यभेदाः कियन्तो गण्यन्ते तेऽपि चैतत्पद एवांशभूता अवस्गन्तव्याः । तिसृणां लक्ष्यमाणानां वृतीनां सम्बन्धेन वृत्तिगतं यत्किञ्चिद्वाद्यं वीणावाद्यादन्यद् विपञ्चकालावुवीणादि सरिकारावणहस्तादिगतं ततवाद्यादन्यदपि चावनद्धवाद्यजातं तद्येषु धातुषु भेदेषु विश्रान्तम् । एतत् प्राकृतिकं हि सर्ववाद्यानाम् । तच्च पुष्कराध्याये(अ॰ 34) वक्ष्यते । धातव इति प्रोक्ता एवं लक्षिता इति सम्बन्धः ॥70॥
उक्तां वृत्तिं निरूपयति । तिस्रस्तु वृत्तय इति । वृत्तिर्गुणप्रधानभावात्मा व्यवहार इति सामान्यलक्षणम् । ततवाद्यप्राधान्ये गीतगुणतेति चित्रा वृत्तिः । गीतमुखेऽपेक्षिताविरहितं हि वाद्यं यथाविधि वैचित्र्यचर्चितं क्रियते । एतद्विपर्ययस्तु दक्षिणा वृत्तिः ।

[(मू)]

1. र॰ गतिः ।

2. च॰ र॰ एते ।

[(व्या)]

[page 100]




[NZ]

[तिस्रो गीतिवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति । तासां तालगीतिलययतिमार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि भवन्ति । तत्र चित्रायां सङ्क्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायतिरनागतग्रहाणां प्राधान्यम् । तथा वृत्तौ गीतवादित्रद्विकलतालमध्यलयस्रोतोगतायतिः समग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कलतालविलम्बितलयगोपुच्छायत्य(तिः । अ)तीतग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् ।]
सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्यास्तु जातयः । BhNZ_29_072ab
धातुभिः सह 2संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तराः ॥ BhNZ_29_072cd
[ABh]

गीतं हि विशिष्टं(ष्ट)स्थानीयं प्रधानं तदनुकूलश्चायं व्यवहारः । यत्र सममेव द्वयोर्व्यवहारस्तत्र साम्येन वर्तनाद् वृत्तिर्नाम । वृत्तिसंज्ञितशब्दस्यायमाशयः । वृत्तिरिति सामान्ये विशेषे च प्रयुक्तोऽत्र । ब्राह्मणाख्या ब्राह्मण इति यथा । गुणशब्दो ऽत्रोत्कर्षवाची न त्वप्रधानवाची तेन वाद्यस्य गीतस्य च गुण उत्कर्षो यत्र प्राधान्यमिति यावत् । तथा च दत्तिलाचार्यः ।
दक्षिणावृत्तिचित्राश्च वृत्तयस्तास्वयं विधिः ।
प्रधानं गीतमुभयं वाद्यं चेति यथाक्रमम् ॥इति॥ (दत्तिल-43)
अन्ये तु मन्यन्ते । द्रुतमध्यविलम्बितात्मकं यत्कालत्रयमानं तदेवानेन विशेषणोक्तं वृत्तित्रयम् । तच्च स्वरगतो(तमु)पदिष्टस्वरमनेन विशेषेणाहेति । आवापादियोगो हि तालो मुख्यतया । तथाह । आसारितोपर(व)हनमाद्यता [ (तेष्वादावासारणानि) भ॰ ना॰ 31-103 ] तालादि । तत्र मुख्यता ध्रुवादेरेव नियमिता गानमिति च वक्ष्यते । न चात्रापि सम्भव इति च तत एवेति च तालविधावुपदेक्ष्यमाणान् मार्गत्रयादिदं वि(भि)द्यत इत्यलमतिप्रसङ्गेन ॥71॥
ननु कस्मादादौ चत्वारो धातव (भ॰ ना॰ 29-50) इति निरूपिते तेषां चतुर्दश पञ्चदशेति भेदा निरूपिताः । त(क)स्मान् मूलत एव चतुर्विं(स्त्रिं)शद्धातव इति नोक्तमित्याशङ्क्यावान्तरजातिविभागं तावद्भेदानुगतपरिहारान्तरं तेन दर्शयति सर्वासामेवेति । सर्वासां वृत्तीनां सम्बन्धिनः । ताः शुद्धाः । न तु सर्वे चतुर्विं(स्त्रिं)शदपि । एवकारो यथासङ्ख्यमसम्भाव्यमे(ए)व । तैर्धातुभिस्त्रयद्वय ... ... ॰, सम्भूय ललिता

[(मू)]

1. भ॰ हि ।

2. च॰ सम्भक्ताः । र॰ कर्तव्याः प्रयोगानामनुत्तराः ।

[(व्या)]

[page 101]




[NZ]

एतेषां धातूनां समवायाज्जातयस्तु जायन्ते । BhNZ_29_073ab
स्वात् स्वादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु ॥ BhNZ_29_073cd
तत्रोदात्ता विस्तारधातुविषया ह्युदात्तत्वात्1 BhNZ_29_074ab
ललिता व्यञ्जनधातोर्ललितत्वादेव सम्प्रयोक्तव्या2 BhNZ_29_074cd
आविद्धधातुविषया रिभिता लघुसञ्चयाद् विनिर्दिष्टा । BhNZ_29_075ab
करणविषया च घनसंज्ञा गुरुलघुसञ्चयात्तु स्यात्3 BhNZ_29_075cd
[ABh]

जायन्ते संयुक्ताः सम्बद्धाः भवन्ति । गुणवत्तरा इति । व्यञ्जनधातावप्याविद्धत्वं क्वचिदस्ति तथापि ललिताप्रधानमेव । अन्यत्राप्यन्यदिति यावत् । वीणावाद्ये सौकुमार्यं प्रधानमिति पश्चान्निश्शेषव्यञ्जनधातुनिर्दिष्टापि ललिता जातिरिहादावुक्ता ॥72॥
ननु कुत्र धातौ का जातिरिति वाच्यम् । किञ्चैकैकत्र धातुभेदे लालित्याद्यभिव्यक्तिरस्ति । तत् कथमिमा जातय इत्याशङ्क्याह ।
एतेषां धातूनां समवायाज्जातयस्तु जायन्ते ।
स्वात् स्वादुदात्तललितरिभितघनसंज्ञाश्चतस्रस्तु ॥
इति । एतेषां धातूनां मध्ये तस्यां तस्यां जातौ यश्चोचितस्त(स्माद्) एतज्जा(ता जा)यन्त इति । अभिव्यज्यन्त इत्यर्थः । तत्र विस्तारधातावुदाता जातिरौचित्यात् । तत्र ह्येकविस्तारादिप्रयोगे ईहादिबाहुल्यात् प्रयोगस्य चित्तवृत्ति(ः) सुभगीभवति । व्यञ्जनधातौ ललिता सौकुमार्यात् प्रयोगस्य । अत एव च श्रीहर्षेणाङ्गनासमुचैतं वाद्यमित्याशयेन व्यक्तिव्य(र्व्य)ञ्जनधातुना दन(श)विधेनात्र प्रलब्धात्म(मु)ना(नागानद 1-14 प्रियदर्शिका 3-10 ) इत्युक्तम् । आविद्धधातो रिभिता ल्ल(ल)घुप्रयोगाद् रिभो(फे)र्हि वर्णप्र(व्य)त्यय एतद्रूपम् । रिभि(फि)श्च कत्थनयुद्ध(निन्दा)हिंसानादरेषु(हिंसादानेषु) पठ्यते । (पा॰ धातुपाठः -- 1309) अनादरश्चा(आदानं) विश्रान्तिः । युद्धादावपि च चातुर्योग एवोचितः । करणधातौ घना । गुर्वन्तरविश्रान्त्या निषिद्धत्वम् । अन्ये तु विपर्ययमाहुः । आविद्धे घना । लघुभिर्निरन्तरत्वात् । करणे लघूपक्रमत्वाद्गुरुविश्रान्तेश्चैकत्रानादरात् । यत्पुनरेतदुक्तमेकैकत्र भेदेन तज्जात्यभिव्यक्तिरिति तदेवमेतदाह समवायादिति । बहुभिर्भेदैर्युक्तैः सा जातिर्व्यञ्जनमिति यावद्भेदैरित्याशङ्क्याह । स्वादिति । यावती भेदकलाप्रयुक्ते तथाविधाभिव्यक्तिरिति यावद्

[(मू)]

1. च॰ बहुविषयत्वात् ।

2. च॰ सम्प्रोक्ता ।

3. च॰ तस्य ।

[(व्या)]

[page 102]




[NZ]

त्रिविधं 1गीते कार्यं 2वाद्यं वीणासमुद्भवं तज्ज्ञैः । BhNZ_29_076ab
तत्त्वं ह्यनुगतमोघः स्थानैककरणसमायुक्ताः ॥ BhNZ_29_076cd
लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं3 भवेत्तत्त्वम् । BhNZ_29_077ab
गीतं तु4 यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम् ॥ BhNZ_29_077cd
आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च । BhNZ_29_078ab
अनपेक्षितगीतार्थं वाद्यं त्वोघे विधातव्यम् ॥ BhNZ_29_078cd
[ABh]

ग्रामरागाभिव्यक्तिरुत्क्षेपणत्वादभिव्यक्तिश्चैवमेव दृष्ट्वा बाह्यन्त एव ह्येष्वप्यन्य एव ( बाह्यान्तरेष्वप्यन्यैव ) । अस्यापि शतधापि पुनस्तथोपकारिण इत्यर्थः ।
अन्ये त्वित्थं योजयन्ति । यस्मात्ता जायन्त इति प्रश्न उत्तरमिदं समवायादिति । अथेत्याह नोदात्तादिकाया वार्ताया जातयश्चेति किं न वृत्तयस्ते धातवो धातुभेदसञ्चयात् सा चित्तवृत्तिर्जायत इति तावतो भेदकलापस्यैककरणादेकरूपतया परिगणनं जातिश्च । स्पष्टार्थोऽत्र व्याख्याने । कस्मात्ताश्चित्तवृत्तयो जायन्त इत्यत्रैकैकैवोत्तरं जायत इति । यत इति रिभिते च चित्तवृत्तिरपि भवतो(ति) विश्राम्यत्वात् । प्रविभागनियमे जातिभेदनिमित्तमभिधाय दक्षिणादिवृत्तितयेऽपि साधारणं वाद्यविधिं त्रिविधमाह । त्रिविधं गीत इति । विधाशब्दो विधिवाची । तथा चाह । तत्त्वौघानुगताश्च वाद्यविधय(5) इति । गीत इति । गीतविषयो वाद्यस्य मेलनप्रकारः स विधिरिति सामान्यलक्षणस्य वृत्तिः । स तु गुणप्रधानभाव इति भेदगुणत्वेऽपि तत्त्वादित्रयं प्रधानत्वेऽपि हि स्वातन्त्र्येऽपि ॥73-76॥
अथैषां विशेषलक्षणं क्रमेणोच्यते ।
लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् ।
गीतं तु यदनुगच्छत्यनुगतमिति तद्भवेद्वाद्यम् ।
आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणकं द्रुतलयं च ।
अनपेक्षितगीतार्थं वाद्यं त्वोघे विघातव्यम् ॥
इति । लया द्रुतमध्यविलम्बिता वक्ष्यमाणलक्षणाः । तालश्चञ्चत्पुटादिकृतः साम्यविशेषो वा श(म्या)तालादि(स)हितवीणया शक्यप्रयोगः । वर्णः स्थाय्यादिः । पदं विरामरूपो विच्छेदः । यतिः स्रोतोगतादिः । गीतिर्ग्रामविभागतः । जात्यंशविशेषोचितदशकभेदवैचित्र्यसंभावितो(ता)वा गीतिः । अक्षराणि देवं शर्वमित्यादि(दीनि) । एतच्च समस्तं गीतं वीणायां शक्यप्रयोगः(गं) स्वरपदतालनिष्ठुर(निष्ठित)प्रपञ्चं दर्शयति । भू प्राप्तौ (पा॰ धातुपाठः -- 1845) । अत्र तेन लयादिभेदं भावयते प्राप्नोति स्वीकरोति यद्वान्यतत्त्वं न

[(मू)]

1. च॰ गीतं । र॰ गीतैः ।

2. भ॰ वादित्रं वैणमेव वाद्यज्ञैः ।

3. म॰ वादकं ।

4. र॰ यदानु ।

5. नागानन्दम् 1-14 प्रियदर्शिका 3-10 ।

[(व्या)]

[page 103]




[NZ]

एवं ज्ञेया वैणे वाद्यविधाने तु धातवस् तज्ज्ञैः । BhNZ_29_079ab
वक्ष्याम्यतः परमहं निर्गीतविधानसमवायम् ॥ BhNZ_29_079cd
आश्रावणा तथारम्भो वक्त्रपाणिस्तथैव च । BhNZ_29_080ab
सङ्खोटना तथा कार्यं1 पुनश्च परिघट्टना ॥ BhNZ_29_080cd
मार्गासारितमेतत् स्याल्लीलाकृतमथापि च । BhNZ_29_081ab
आसारितानि च तथा 2त्रिप्रकारकृतानि तु ॥ BhNZ_29_081cd
एतानि तु बहिर्गीतान्याहुर्वाद्यविदो3 जनाः । BhNZ_29_082ab
सतालानि ह्यतालानि चित्रवृत्तौ4 कृतानि तु ॥ BhNZ_29_082cd
प्रयोजनं च विज्ञेयं5 पूर्वरङ्गविधिं प्रति6 BhNZ_29_083ab
एतेषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम्7 BhNZ_29_083cd
[ABh]

स्वभावव्यतिरिक्तत्वात् । तेन तथाविधगीतेन सह समवायः सम्मेलना स तत्त्वाख्यो वाद्यविधिः । एवमन्यत्र मन्तव्यम् । अनुगच्छति न सर्वं तद्रूपमनुहरत्यपि तु किञ्चिद्यथा विलम्बितेऽपि लये नूनं प्रयोगं मध्ये करोति देवमिति । वर्णद्वये गीयमाने त्रिचतुरान् प्रहारान् करोति । यत्र पुनः समवायात् प्रत्यक्षमेवमनुसरणं न भागशब्दः स ओघः । आविद्धं चतुरं कृत्वा प्रहारक्रियानेन(तेन)बहुलम् । उपर्युपरीति सामीप्ये । तेन निरन्तराः पाणयो धाता यत्र । गीतं (तस्य) च यो॰अर्थे(र्थः) प्रवृत्तिर्विदारीलक्षणो विच्छेदः सोऽनपेक्षितो यत्र । गीतविदारीष्वप्यविच्छितिमिति यावत् । अत एवौघ इवौघः । केचिदाविद्धकरणवदत्र धातू निर्दिष्टाविति मन्यन्ते । तत्पक्षे न व्यक्तिव्य(र्व्य)ञ्जनधातुनेत्युपक्रम(म्य)वाद्यविधयः सम्यक् त्रयो दर्शिता ( नागानन्दम् 1-14 प्रियदर्शिका 3.10 ) इत्यसमीचीनं स्यादिदम् । न तु वाद्यविधित्रयस्योपदेशेनादावपि केनचिद्विकारभेदेनावनद्धवाद्ये ऽपि । अत इत्थमुद्दिष्टम् ॥77-78॥
तन्निरूपयितुमुपक्रमते । वक्ष्याम्यतः परमिति । निर्गीतं बहिर्गीतं शुष्कमिति पूर्वरङ्गाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 5 श्लो॰ 30-57) निर्णीतमेव । तस्य विधानादिभेदस्तेषां सम्यगवगमो येन तं समवायलक्षणं वक्ष्यामीत्यर्थः ॥79॥
तत्रैषामुद्देशमाह । आश्रावणेत्यादि ॥80-83॥

[(मू)]

1. र॰ ज्ञेया ।

2. र॰ त्रिप्रमाण ।

3. र॰ नाट्यविदो ।

4. र॰ वृत्तैः स्मृतानि ।

5. र॰ पूर्वोक्तं ।

6. च॰ विधौ मया ।

7. च॰ दर्शनानि यथाक्रमम् ।

[(व्या)]

[page 104]




[NZ]

आश्रावणा नाम ।
विस्तारधातुविहितैः करणैः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः । BhNZ_29_084ab
द्विश्चापि सन्निवृत्तैः करणो(णा)पचयैः क्रमेण स्यात् ॥ BhNZ_29_084cd
गुरुणी त्वादावेकादशकं चतुर्दशं सपञ्चदशम् । BhNZ_29_085ab
सचतुर्विंशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात् ॥ BhNZ_29_085cd
1लघुनी गुरु चैव स्यादथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः । BhNZ_29_086ab
षट् च लघूनि 2ततोऽन्त्ये गुरव् आद्याश्रावणायां तु ॥ BhNZ_29_086cd
[ABh]

तत्राश्रावणामेव लक्षयति । विस्तारधातुविहितैरिति । विस्ताराख्ये धातौ यानि विहितानि शास्त्रकारेणेति । एकविस्तारादयश्चतुर्दश प्रभेदास्तैः प्रविभागश इति । एकैकं द्विरभ्यस्तैर्वारद्वयं प्रयुक्तैः । पुनर्भेदान्तरे ऽपि तथैव द्विःप्रयुक्तो(क्तै)द्वि(र्द्वि)रावृत्तैस्तस्यां च पुनरावृत्तैः । करणस्य स्वगतायाः क्रियाया अपचयाः पूर्वयुक्तिमुज्झितभेदेनान्तरनिमज्जन(त)या तेषां तैरेवंविधैरुपलक्षिता स्यादाश्रावणा नामेति । सन्निवृत्तः (त्तैः) । तद्यथा । एकविस्तारो द्विः प्रयुज्यते ततो वा द्विरधर इत्ययं भेदो द्विः । पुनरेकविस्तारो द्विरुत्तर इत्यत्र भेदे गुणनयापि लापितस्वरूपो द्विस्ततो द्विरत(धर) इत्ययं भेदो द्विः । ततो द्विरुत्तर इत्ययं भेदो द्विरधर इत्ययं भेदः । द्विरधर इत्यत्र भेदनिमग्नस्वभावो द्विरित्येवमेतदप्यनुसर्तव्यम् । (3)विशाखिलमतानुसारिणस्तु(प्राहु)रंशस्य स्वरविस्तारेणेऽस्यापचयातालप्रभेदेषु तैर्वस्तु(त)एकविस्ताराम् मात्राभेदः कर्तव्यः । तस्यानेकस्वरकलानुपदेश्यमानत्वात् ॥84॥
एवं वीणावाद्यमुक्त्वैतद्गतं शुष्कध्रुवाकर्मप्रस्तारमाह । गुरुणी त्वादाविति । गुरूणि शेषाणि भवन्ति । न च लघ्वक्षरम् । ईदृशमेव द्वितीयखण्डम् । ततः पञ्चदशाक्षरे तृतीयखण्डे त्रयो गुरवोऽन्ये लघवः । लक्षणरक्षणार्थं सार्थकपदोदाहरणानीह लिख्यन्ते । खण्डप्रस्तारकं लक्षणपूर्वकम् । तनौजयनौस(तननजयननसाः ॥2॥) सनजनस(साः) । समस्तमात्रा (आ)श्रवणानुसार(रेण) इति त्रिखण्डा । (यथा) ।
शम्भुं प्रणमत मम किल मानसमाश्रावणा(ण)मिह कृतहृदये ।

[(मू)]

1. भ॰ लघू गुरुणी तत्र । च॰ लघु गुरुणी च ततः ।

2. भ॰ तथान्त्या गुर्वाद्या । र॰ अन्त्यं गुर्वथा ।

3. ब्रूते विशेषं तु विशाखिलः । विस्तारधातुभेदानां प्रयुञ्जन् द्रुतरूपताम् ॥

[(व्या)]

[page 105]




[NZ]

1त्रिःशम्योपरिपाणौ तालावप्येवमेव चैकि(क)कवान् । BhNZ_29_087ab
समपाणौ द्वे शम्ये तालावप्येवमेवाथ ॥ BhNZ_29_087cd
भूयः शम्पातालाववपाणावुत्तरस्तथा चैव2 BhNZ_29_088ab
चञ्चत्पुटस्तथा स्यादेवं ह्याश्रावणातलः ॥ BhNZ_29_088cd
[ABh]

भद्रं वसति (पदकमलपूजन)योगादितिसुतनतमकुटे ।
वरदं स हि शरणं भवति वनपद(म्) ॥ (इति) ॥85-86॥
अत्र तालविशेषमाह । त्रिःशम्योपरिपाणाविति । एवमेवेति । न सोऽपि त्रिरुपरिमाणौ च तेन शम्यात्रये आदौ वीणादिवाद्येऽनुगतं गीतम् । एककवानिति । एकया विदार्त्या इयद्वक्ष्ये । तालत्रयपर्यन्ते गीते विच्छेद एकः कर्तव्य इत्यर्थः ।
अन्ये तु एककवानिति न पठन्ति । एवमेवार्थे(र्थ इ)ति ते पठन्ति । तेषामाशये उपरिपाण्यभिधानादेव शम्यात्रपं विदारीविच्छेदो(द उ)पलब्ध एव । तेनादौ वीणावाद्यप्रयोगः शम्यावाद्यमतोऽपि वीणावाद्यं ततस्तालत्रयमिति तद्वक्ष्यते । लयस्योपरि यद्वाद्यं पाणिस्तस्योपरीति । ततो वाद्यस्य (द्येन)समं गीतिः । द्वे शम्ये । योजनावपाणौ तालोपरीति प्रयुक्तम् । समे चेति । प्रयुज्यमाने(न इ)ति । असमे च प्रयुज्यमाने तालावप्येवमिति । द्वौ समपाणौ तेन शम्या तालद्वये च गीतवाद्ययोः सङ्ग्रहः ॥87॥
ततश्च यौ शम्यातालौ तत्र पूर्वं गीतं ततो वाद्यमित्यवपाणिः । उत्तरस्तथा चैवेति । तेनैव रक्षणे(लक्षण)प्रकारेण उत्तरः पञ्चपाणिः षट्कलः । चञ्चत्पुटः षट्चतसृभिः कलाभिरिति द्वाविंशतिकलाः । द्विस्तत्र तथा चैवेति वचनात् पञ्चपाणौ च चञ्चत्पुटे चार्धपाणिरेव । तेन सप्त विदार्थे ऽत्र द्वयोरुपरिपाणिर्द्वयोः समपाणिस्तिसृष्ववपाणिः । वाचनिकश्चायं तालविशेष इति युग्मौजविभागापेक्षणं मनःखेदमात्रम् । अन्ये तूत्तरस्तथा द्विकल इति पठन्ति । ते ऽष्टाविंशतिकला(मा)श्रावणामाहुः । अपरे चञ्चत्पुटस्तथेति (भ॰ ना॰ 29-88) वचनात् सो ऽपि द्विकल एवेति व्याचक्षाणा द्वात्रिंशत्कलामिमां मन्यन्ते । द्वात्रिंशति(त्)कलत्वमेव सूचितं पूर्वापरविचारेण लक्ष्यते । तथाहि । चत्वारस्तु गुणा युग्म (भ॰ ना॰ 31-106) इति वक्ष्यते । खण्डद्वयान्ते च मात्रद्वयं कलायां

[(मू)]

1. र॰ त्रिं शम्या ह्यवपाणौ कलावप्येवमेककवत् । म॰ शम्ये द्वे तालावप्येवमेव निर्दिष्टौ ।

2. भ॰ तथा द्विकलः । र॰ तालापरिवर्तेऽङ्गुष्ठनामनत्वेव (नादेव) ।

[(व्या)]

[page 106]




[NZ]

[(1)अत्रोदाहरणम् ।
झण्टुं जगति यवलितक जम्बुक झण्टुं तिति चा लघु च झण्टुं(तिति चा) । BhNZ_29_-----ab
दिङ्ग्ले गणपतिपशुपतिजम्बुक दिङ्गले वरभुज दिगिनिगि चा । BhNZ_29_-----cd
तिति चादिनि निगिचा पशुपति नितिचा ॥ ] BhNZ_29_-----ef
अथारम्भः ।
दीर्घाण्यादावष्टौ द्वादश च लघूनि नैघनं चैव । BhNZ_29_089ab
चत्वारि गुरूणि2 तथा ह्रस्वान्यष्टौ च दीर्घं च ॥ BhNZ_29_089cd
[ABh]

यद्वक्ष्यति । एककलापि मात्रेति । एवं खण्डद्वयेऽष्टादशकला । तृतीये चतुर्दश । अन्त्ये गुरुर्द्वयोश्चतुष्कलयोः । वक्ष्यते हि । निवृत्तौ हि कला न्यूना यदा वस्तुवशाद्भवेत् । आकलापातमात्रेति ॥ (भ॰ ना॰ 31-128) ॥ स्पष्टः क्रमः ।
अन्यैस्तु ध्रुवा त्रिखण्डा कृता तालस्त्रिखण्डः कृतः । तत्र प्रथमखण्डे उपरिपाणियोगाच्च तस्य कला पदशून्या शेषास्वष्टासु पदानि । द्वितीये ऽवपाणियोगाद् द्वौ गुणौ तु ताले तु प्रवेशेन लभते(भ्येते) शेषः पदग्रामः षष्ठ(ट्सु)कलास्विति पञ्चपाणिः । तृतीये तु खण्डे चतस्रः कला इति पृथगेव खण्डत्रये तालयोग इति । कतमदेतत् । अतन्त्रमिति न चोद्यम् । न ह्यत्र समुदायाश्रयं मानम् । अपि तु प्रतिखण्डभेदे च भवति गानवैचित्र्यमिति लक्ष्यते ध्रुवाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 32) । एकवस्तु ध्रुवा ज्ञेया इत्युपक्रम्य द्विवस्तु परिगीतिका (भ॰ ना॰ अ॰ 32-7) इत्यादि । चतुर्विंशतिकलात्मकेऽर्धयोगादेकादशकलिकत्वात् सङ्कीर्णं मानं तच्च तालाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 31) सङ्ग्रहीष्यते कलाः पञ्चेत्यादिनेति (भ॰ ना॰ अ॰ 31-24) व्याचक्षते तदसत् । तत्र योगेऽत्र विच्छेदाभावात् खण्डत्रयेणैवापृथक् तालः । तदुपभङ्गचतुर्लघ्वादि यदिति मान ... ... ... पि स्फुट एव । तदर्थमेव खण्डत्रयविभागो मुनिना कृतः । ताले पदेषु च प्रथमखण्डे च सङ्कीर्णः ताले यद्वक्ष्यते कलाः पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिताः ॥ दशैकादश चैवेति (भ॰ ना॰ अ॰ 31-24) एवं च गीततालविषयः पदेषु यो गुणविभागो वक्ष्यते तालाध्याये चत्वारश्च गुणा युग्म (भ॰ ना॰ 31-38) इत्यादिना सोऽपि नात्यन्तायेहापि न भवतीत्यलं बहुना । इत्याश्र(श्रा)वणा ॥88॥
अथारम्भः । आरम्भे तावद्गीतपदं प्रस्तारमाह । दीर्घाण्यादावष्टावित्यादि ।

[(मू)]

1. अत्रोदाहरणानि च॰म॰य॰मातृकास्वेव दृश्यन्ते । तदन्यासु न सन्ति । तत्रापि म॰य॰योरेव सङ्खोटनापरिघट्टनयोर्निदर्शनं तत्तु च॰मातृकायामपि न वर्तते ।

2. र॰ लघूनि ।

[(व्या)]

[page 107]




[NZ]

लघुसंज्ञानि चतुर्धा निधनं1 द्विगुणीकृतानि दीर्घे द्वे । BhNZ_29_090ab
अष्टौ लघूनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम् ॥ BhNZ_29_090cd
[अत्रोदाहरणम् ।
झण्टुं झण्टुं झण्टुं झण्टुं जगति यवलितक दिगिनिगिचा । BhNZ_29_-----ab
दिङ्गले दिङ्ग्ले तिति झझलकुचझ(कुझ)लजम्बुक तितिचा । BhNZ_29_-----cd
गणपति (झण्टुं झण्टुं) सुरपति पशुपति चा ॥ ] BhNZ_29_-----ef
अस्य तु वाद्यम् ।
कार्यं त्रिपर्वर(वि)हितैरुद्वहनै2रप्यथ समवरोहैः । BhNZ_29_-----ab
तल3रिभितह्रादयुतैः4 करणैर्विस्तारभूयिष्ठैः ॥ BhNZ_29_-----cd
[ABh]

नैधनं गुर्वित्यर्थः । चत्वारि लघूनीति । निधनमिति । गुरुं चान्ते गुणीकृतानि । यच्च द्विगुणं पुनर्गुरुद्वयम् । मौ लौ नौ स इति । म्भौ नौ भ्सौ इति । म्भौ नौ ग (इति) । आरम्भे तृतीयखण्डः ।
तं वन्दे नाथं त्वामारम्भ इह निधनविरहितमहसम् ।
गौरीकान्त(न्तं) हुतवहरविशशिय(दृक्)त्रितयमिदं(मम्) ।
नेत्रं ध्व(त्राध्य)स्तं हृदि विदलितत(मस)म् ॥
अत्रापि त्रिखण्डत्वमेव । गीततालयोर्दशकला आद्यखण्डद्वितीये षट्कलाः ... ... ... यमे खण्डे ... ... ... मैथुनग्रहणादेकविंशतितमे गुरोर्विश्रान्तिकलाप्रयोगः पुन ... ... ... शतितमे इति पञ्च ॥89-90॥
(अ)क्षरेषु द्वादश कलास्तासां तालविधिमाह । तालस्त्रिकलश्चादौ । तृतीयस्यां कलायां तालमेकस्यां शम्या द्वितीयस्यां तालः । द्वितीयस्यां शम्या द्वितीयस्यां तालम् । अन्येऽपि तालोऽपि ह्येकका(कला)त्मकः स्यादिति परिपाट्या । द्विकलपादभागानुसारेण युता (पुनः) पितापुत्रकश्चषट्पूर्व (भ॰ ना॰ 29-92) इति द्विकल एव पञ्चपाणिः । चञ्चत्पुटस्तथा द्विकल एव । के(ते)न तीरवताप्रशतादसतानि प्रतिसप्रसतिस इति केचिद् व्या(च)क्षते । अत्र क्रमादयः शब्दाः पूरणार्थे वर्तयितव्यास्तावन् न्यायोऽस्ति यत्र मध्यं च विकलोचितेन पूर्यन्ते(ते) ।

[(मू)]

1. र॰ त्वन्त्यं द्विगुणीकृतं च दीर्घं च ।

2. र॰ उपवहनैः । म॰ उपयुक्तैः ।

3. म॰ रिभितैः ।

4. र॰ युक्तैः

[(व्या)]

[page 108]




[NZ]

अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । BhNZ_29_-----ab
आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः ॥ BhNZ_29_-----cd
तालस्त्रिकलस्त्वा(श्चा)दौ शम्यैककला कलाद्वये तालः1 BhNZ_29_091ab
द्विकला च पुनः शम्या तालो द्विकलश्च कर्तव्यः ॥ BhNZ_29_091cd
1त्रिकलश्च सन्निपातः पुनः पितापुत्रकश्च षट्पूर्वः । BhNZ_29_092ab
चञ्चत्पुटस्तथा स्यादारम्भे तालयोगस्तु ॥ BhNZ_29_092cd
[ABh]

ननु चञ्चत्पुटश्चतुष्कलोचितेनेति प्रमाणाभाव(ः) । षट्पितापुत्रगो(को)ऽत्र द्विकल(भ॰ ना॰ 29-92) इति प्रकरणं प्रमाणमिति चेदन्योयाश्रयः । द्विकलो द्विः पञ्चपाणिरिति चारित्र(च त्रि)कलं च(लश्च)सन्निपात(भ॰ ना॰ 29-92) इत्यतोऽनन्तरं भूय एवमिति बाधकत्वे त्रिकलं च(लश्च) सन्निपात (भ॰ ना॰ 29-92) इत्यतोऽनन्तरं पितापुत्रकं च(कश्च) षट्पूर्व (भ॰ ना॰ 29-92) इति वचनप्रयोजनं तथा चासारितेषु चञ्चत्पुटपरिवर्तस्य शम्यादि(दी)द्वे(द्वौ)च पञ्चपाणियुताविति (भ॰ ना॰ 31-95) वक्ष्यति । द्वात्रिंशति(त्)कलास्तद्भारतेयपदगणविभागास्तस्मात् का(त)लत्रि(स्त्रि)कल(भ॰ ना॰ 29-91) तु पाठे सन्नि(पात)द्वयम् । अत्र त्वन्ये तु तमेकेनैव सन्निपातेन भाव्यते(वयन्ते) ।
ननु प्राची कल्पनेति चेदेकेनैव भाव्यमिति वचनादृते किमत्र प्रमाणम् । तथापि च तद्द्विकलत्वे चतुष्कलत्वपरिहारे वा प्रमाणमस्ति । एकेन सन्निपातेन भाव्यम् । प्राथमा(म्या)च्चतुः का(ष्का)रणभूतो द्विकल एव विधिरित्यपि यदुच्यते तत्रापि चञ्चत्पुटः प्रथम इति तदीयचतुष्कलविध्याश्रयेण सर्वं युक्तमित्यलं बहुना ।
सर्वथाश्रावणादिवद् द्वाविंशतिकल एवारम्भः । प्रथमखण्डे केवलं पातभेदः स च दर्शितः । द्वितीयखण्डे यथाक्षर(ः) पञ्चपाणिः । तृतीयe चञ्चत्पुटोऽपि यथाक्षर एव । स ता ता ता स स स ता ता । न च शास्त्रान्तरप्रामाण्यादपि द्विकलादिविभागाश्रयं(यत्वं) युक्तमेव । तादात्म्ययोगेऽत्र न स्यादारम्भश्च ... ... ... ति विशाखिलाचार्यः ॥91-92॥

[(मू)]

1. म॰ शम्यककलाद्वयं यतौ तालः ।

2. म॰ र॰ द्विकलश्च ।

[(व्या)]

[page 109]




[NZ]

[(1)अस्य तु वाद्यम् ।
कार्यं त्रिपर्वर(वि)हितैरुद्वहनैरप्यथ समवरोहैः । BhNZ_29_093ab
तलरिभितह्लादयुतैः करणैर्विस्तारभूयिष्ठैः ॥ BhNZ_29_093cd
अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिस्तथा निवृत्तैर्द्विरभ्यस्तैः । BhNZ_29_094ab
आरम्भोऽप्यवतरणस्त्रिपर्वयुक्तैश्च कर्तव्यः ॥ ] BhNZ_29_094cd
[ABh]

अस्य तु वीणावाद्यविधिः प्रदर्श्यते । कार्यं त्रिपर्वविहितैरित्यादिना । उद्वहन(नैरप्यथ समव)रो(हैः) । एकविस्तारसङ्घातसमवायात्मिकानि त्रीणि पर्वाणि । अस्य (त्रौo)भेदा यस्येति विस्तारधातुस्त्रिपर्वा । अनुबन्धभेदस्य चञ्चत्पुट(स्य) पृथग्भावात् । तेन त्रिपर्वणा विस्तारधातुना विहिता ये आरोहावरोहास्तेऽपि च व्यञ्जनाविद्धोरधावु(विद्धैरध उ)क्तैस्तलरिभिड(त)ह्रादभेदैर्मिश्रीभूतास्तथा करणधातुभेद एकविस्तारबहुलेनापचययुक्ता न्यग्भूता इव ते च द्विस्त्रिरावर्तमानाः पुनरित्यन्तरप्रयोगव्यवधानेऽप्यागताः ते च द्विरभ्यस्ताः प्रयुक्तास्तैरुपलक्षित आरम्भः । व्यवधानेनावृत्तिनिवर्तनाभ्यामितीह वृत्तिविशेषो मन्तव्यः । पृथक् प्रसङ्गाल्लाघवेनावतरणं पूर्वमनुक्तमाह । आरम्भ इति । अपिशब्द इवशब्दस्यार्थे । आरम्भवदवतरणेऽप्यङ्गैस्त्रिपर्वयुक्तैर्विस्तारधातुभेदैर्वाद्यविधिः कर्तव्य इति यावत् ।
नन्वस्य शुष्काक्षरैर्विधिस्तालविधिश्च कस्मान्नोक्तः । तत्रैके मन्यन्ते । चकारोऽवधारणे । तेनास्य वाद्यविधिनैव प्रयोगः । तथापि पुष्कराध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 34) (प्रत्याहाराया)साववतीर्णकोटी(टिः) । तत्र वाद्यं सार्वमर्जितं सार्वभाण्डिकं सकलस्त्रीबालमूर्खादिरञ्जनं प्रयोक्तव्यमिति । तदेवमवतरणं वाद्यप्रधानमेवेति तावन् मुनेः ।
तन्त्रान्तरे तु तस्य रूपं सप्तरूपात्मकमुक्तम् । तदपि दृश्यते ।
चञ्चत्पुटोत्तरैर्मिश्रा सुगत्यास्तु यथाक्षरौ ।
सुगधि ... ... ... मुत्तरांशमुपाश्रिता ॥
विकटोत्तरयुग्म(ग्मा)भ्यां रौद्री स्याद्विंशतिः कलाः ।
पञ्चदशयास्तु कर्तव्या वार्तिके द्विकलेन च ॥
चञ्चत्पुटे चतुष्षष्टिव(र्व)र्तनेत्यर्ध ... ।
उद्घट्टचञ्चत्पुटयोः पाञ्चाली सप्तका चतुः ॥

[(मू)]

1. टीकानुसारेणायं श्लोकक्रमः ।

[(व्या)]

[page 110]




[NZ]

अथ वक्त्रपाणिः ।
गुरूणि पञ्च ह्रस्वानि षङ्गुरुश्च चतुर्गुणः1 BhNZ_29_095ab
गुरुणी द्वे लघु त्वेकं चत्वार्यथ गुरूणि हि ॥ BhNZ_29_095cd
[ABh]

दक्षिणे चोत्तरेण स्याच्चैव ... ... ।
शुष्कयोगो दक्षिणेऽत्र चतुष्कलः ... ... ॥
युजाश्विनी दक्षिणेन ध्रुवासप्तकमित्यथ ।
सूर्यादितो षडङ्गेयं षड्जग्रामादिसप्तकम् ।
इति । एवमगस्त्यादिचतुष्केण गुरुलघुर(घवो)न्यक्रमेण यथाक्रमं सप्तसु ध्रुवासु गीतास्वपरिग्रहात्मावतरणप्रयुक्तं भवति । अव्यवधानेन भवतीति कीर्तिधराचार्येण लिखितम् । प्रत्याहारोऽपि यस्त्रिसाम स्यात् षट्कल इति वक्ष्यते । तत्रैककलादिना गुरुस्त्रिकले(ल इ)ति प्राह्णं साम । सा नि नि सा आ(सा) नि वि (नि) सा । षट्कला चैककला द्विकला चतुष्कलना(लात्रा)पि पिण्डीकरणम् । अत्र क्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणानां द्रुतादीनां च विधिः पञ्चकलाद्वयमाने सं सां स सा नि ता आ नि ता ता स नि वि सं । एवं तिस्रः । सौर उद्भटे(ट्टे)न चाचपुटो वि(द्वि)कलोऽथ चतुष्कलः । श श श नि स मा नि स नि सं आ नि वि स सा आ नि वि स सं । एतदुक्तम् ।
प्राह्णमेककलं साम द्विकलं वह्निजं तथा ।
चान्द्रं तु द्विकलं शुष्कं पूर्वयोः सार्थकं पदम् ॥
इति कीर्तिधराचार्यः । तदेतदपि पुष्कराध्याये(भ॰ ना॰ अ॰ 34) निरूपयिष्यते । तत्र त्रिपर्वाभिधानमेव ज्ञापयति पूर्वरङ्गाध्यायं (भ॰ ना॰ अ॰ 5) पुष्कराध्यायं (भ॰ ना॰ अ॰ 34) प्रथमजीव्य पूर्वरङ्गरचना कार्या । आस्तां तावत् । नन्वारम्भः पूर्वरङ्गाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 5) प्रथममुद्दिष्टः । इहत्वाश्रावणेति किमेतदुक्तम् । तत्रैव वैकल्पिकमनयोः प्राथम्यं समकालत्वाद् द्वयोः ॥93-94॥
अथ प्रकृतं वक्त्रपाणिं लक्षयितुमाह । गुरूणि पञ्चेत्यादि । गुरुणी द्वे लघू (घुनी) द्वे इति केचित् पठन्ति । अन्ये लघु त्वेकमिति । प्राच्यं तु युक्तं मन्यन्ते यतिशोभाकरत्वात् । म त न लघु गुरु नयनं गुरु । ननलं गुरु ।

[(मू)]

1. र॰ गुणम् ।

[(व्या)]

[page 111]




[NZ]

चत्वार्यथ1 लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि । BhNZ_29_096ab
लघून्यष्टौ च दीर्घं च वक्त्रपाणौ भवेद्विधिः ॥ BhNZ_29_096cd
[ अत्रोदाहरणम् ।
दिङ्ग्ले झण्टुं जम्बुक जगति य झण्टुं दिङ्ग्ले । BhNZ_29_-----ab
घेन्दुं(च) घेटो घाटो मट्टु(टु)नकिटि इनं(टीनं) दुङ् । BhNZ_29_-----cd
घदुगदुकिटमटनम्3 । ] BhNZ_29_-----ef
अस्य वाद्यम् ।
आविद्धकरणयुक्तो द्व्यङ्गः स्यादेककप्रवृत्तौ(त्तो) वा । BhNZ_29_097ab
अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्यविधिर्वक्तपाणौ तु ॥ BhNZ_29_097cd
3द्विकले4 मन्द्रके(मन्द्रके द्विकले) यत्तु शम्यातालादिपातनम्5 BhNZ_29_098ab
तत्सर्वं वक्त्रपाणौ तु कार्यमष्टकलान्वितम्6 BhNZ_29_098cd
[ABh]

वक्त्रे गौर्या ... ... ... ... ।
... स्म दादह(दन्दही) तु दुरितभरम् ॥
तत्र र च च इत्यर्थे चञ्चत्पुटो द्विकल(भ॰ ना॰ अ॰ 31.142-145) इति वक्ष्यते । शेषः पञ्चपाणिरेककलस्तस्यात्तेत्ययपरिषत्तत्ता ॥96॥
अथास्य वीणावाद्यविधिरुच्यते । आविद्धज्करणयुक्त इति । आविद्धधातुना करणधातुना सर्वथैव च युतो वक्त्रपाणौ वाद्यविधिः स्यादिति सम्बन्धः । तत्र च द्वे अङ्गे वक्ष्येते । मुखं प्रतिमुखं चेति वर्णाङ्गावत्र । एकं विदार्यात्मकम् । अपरं षट्पदविदारीकम् । याद्वृत्तं तस्यावरोहित्वलक्षणोऽयं प्रवृत्ताख्यो भेदोऽपि वक्ष्यते तं वा कुर्यात् । एवं तावदङ्गं स्यात् । एककप्रवृत्तौ(त्तो) वेति पाठे व्याख्या । यदा तर्ह्येकेनोपयोक्तव्य इति पाठस्तदा विवक्ष्यमाणैकविधैकवृत्तमध्याद् द्वे एकमङ्गमस्मिन् प्रयोक्तव्यमिति व्याख्या ॥97॥
अथास्य तालविधिमाह । मद्र(न्द्र)क इति । कलाकालपरिच्छेदं येन तत्पातनं ... ... शम्यादिना परो द्विकलापरिच्छेद्यं गीतस्यैकेन्द्रियग्राह्यतयावधारयति । चत्वार्यावापादिना परं प्रत्यस्य वक्षुर्ग्राह्यत्वात् स्वात्मन्यवधानकलातिशयेनाक्षरत्रयगणनाया इवादृष्टमात्रमुपयोगः ।

[(मू)]

1. र॰ एव ।

2. म्॰ मटदम् ।

3. र॰ विकले ।

4. र॰ म॰ यस्तु ।

5. र॰ तालनिपतनम् । म॰ तालादियोजनम् ।

6. म॰ अष्टकले मुखे ।

[(व्या)]

[page 112]




[NZ]

1तस्याधस्तात् पुनः कार्यं पञ्चपाणिचतुष्टयम् । BhNZ_29_099ab
वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः ॥ [इति ।] BhNZ_29_099cd
अथ सङ्खोटना(2) ।
गुरुणी लघून्यथाष्टौ दीर्घं द्विगुणं तथा हि कर्तव्यम्3 BhNZ_29_100ab
लघुदीर्घे लघु च पुनश्चतुर्गुणं सम्प्रकर्तव्यम् ॥ BhNZ_29_100cd
पुनरष्टौ ह्रस्वानि स्युरिह4 तथा नैधनं च कर्तव्यम् । BhNZ_29_101ab
5सङ्खोटनवस्तुविधौ ह्रस्वगुरुविधिः समुद्दिष्टः ॥ BhNZ_29_101cd
[सङ्खोटनाया उदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् ।
दिङ्ग्ले जगति य चलति कतेचातिचातितिझ लघु चझल पशुपतिचा ।]
[ABh]

तत एव कालत्वेन स्वस्यादेः स्वकलोपयोग इति न । नास्तीति कलात्वमपि न तु द्विकलमद्रकगतः । किमत्रन्या (त्रान्य)सप्ततालेनेत्याह । अष्टकलान्वितमिति । अनुपश्चाद्भागमितं प्राप्तम् । तेन द्विकलमन्द्रकस्या ... ... त मात्रा गतः । अत्र तालविधिः । श ता ता श ता (सम्) । ध्रुवाया अन्ते चास्य ताल इति दर्श्यते ॥98॥
तस्याधस्तादित्यष्टकलस्य मुखस्य पश्चात् पञ्चपाणिचतुष्कं प्रतिमुखात्मकं कुर्यात् । तस्य पुनरप्यन्ये(न्यस्ये)त्यर्थः । न तदेव गीतं चतुरंशकं (रावृत्तं) गेयमिति कथयति ।
वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः ।
इति । मुखमष्टकलं शिष्टं प्रतिमुखम् । एकदा ह्यत्र तालः केवलं परिवर्तमात्रभेद इति भावः । अन्ये त्वष्टकलामात्रा त्रिरावृत्त्या ... ... । अत्र तालस्ततावनद्धयोः स्ववाद्याक्षरसात्म्यमिति मन्यन्ते ॥99॥
अथ सङ्खोटनामाह । गुरुणीत्यादिना । नैधनमिति । गुर्वित्यर्थः । तेन सङ्खोटना त न न य ज न न न ग (स इति) । विधिभावातत्तु(वात्तु) द्विधा । ये तु ... ... ... । यदि वा मतान्तरे प्रस्तारः सङ्खोटना म(तः) ॥100-102॥

[(मू)]

1. अयं श्लोको र॰मातृकायां न वर्तते । म॰ तयोर्यस्मात्पुनः ।

2. म॰ संखोटना नाम ।

3. र॰ सह दीर्घं द्विगुणितं प्रकर्तव्यम् ।

4. र॰ तु तथा नैधने ।

5. र॰ संखोटनाविधौ विज्ञेयं गुरुलघुविधानम् ।

[(व्या)]

[page 113]




[NZ]

अस्या वाद्यविधिः(1) ।
अधिदण्डं हस्ताभ्यां वीणां विनिगृह्य2 दक्षिणाङ्गुल्या । BhNZ_29_102ab
अङ्गुष्टाभ्यां च तथा कार्यं सङ्खेटनावाद्यम्3 BhNZ_29_102cd
सङ्खोटयेत्स्वरं वादिना तु4 संवादिना तथाधिबलम् । BhNZ_29_103ab
5समवायिभिश्च शेषैरनुवादिभिरल्पकैश्चांशैः ॥ BhNZ_29_103cd
विस्तार6चित्रकरणैर्द्विस्त्रिर्विनिवर्तितैर्द्विरभ्यस्तैः । BhNZ_29_104ab
7उपचययुक्तैः क्रमशो8 वदन्ति सङ्खोटनावाद्यम् । BhNZ_29_104cd
तालोऽस्या गदितस्तज्ज्ञैः शीर्षवत् पञ्चपाणिना ॥ BhNZ_29_104ef
[ABh]

अथ वीणावाद्यविधिः । अधिदण्डमिति । वीणाशब्देनेह तन्त्री । अधि समीपे । यथा बिन्दुर्वाद्यते तथापीड्य दक्षिणतर्जन्याङ्गुष्ठाभ्याम् । वादिना संवादिनः(ना) तेन च सहाधिबलं वादिनोऽंशस्वरं च खोटयेत् चन्द्रचामेप्रये (बिन्दुं मेलयेत्) । अनुवादिस्वगस्तत्र मेलनायां समवायिनो गुणभावेन निर्भासमानाः प्रयोज्याः । एतत्त्रयापेक्षया ये चापि वादिनस्तऽल्पका अल्पगानादितरस्वरापेक्षयाल्पा इव नातिपुनरुक्ताः । तन्मेलनान् मध्ये प्रयोक्तव्याः ॥102-103॥
केन धातुभेदेनेत्याह । विस्तारचित्रकरणैरिति । विस्तारधातुजा ये विचित्रा यथा तुल्यव्यामिश्रणया करणा(ण)भेदास्तैः । द्विस्त्रिर्निवर्तितैश्चाभ्यस्तैः । त्रिरावृत्या(त्त्य)भ्यासयोर्व्यवधानैर्वा प्रधानीकृतो विशेष इत्युक्तं प्राक् । उपचययुक्तैरन्यथा भेदविस्तारधातुमग्नैरिति यावत् ।
अथास्यास्तालविधिमाह । तालोऽस्या गदित इति । शीर्षवदिति सिद्धे पञ्चपाणिग्रहणं शीर्षगतं परिवर्तनं व्यावर्तयितुम् । मद्रकरोविन्दकोत्तरेषु हि शीर्षकं लक्ष्यते । तत्रेह विशेषाभिधाने विशेषकवत् सर्वमतिदिश्यते । रोविन्दकशीर्षकमपि विशेषातिप्रवृत्तत्वमिति वक्ष्यते । पञ्चपाणिनेत्येतावता सिद्धे शीर्षकवदिति वचनं द्विकचतुष्कयोः प्रतिपत्त्यर्थम् ।
यथाक्षरस्य कर्तव्यं मद्रकस्य तु शीर्षकम् ।

[(मू)]

1. र॰ वाद्यम् ।

2. र॰ म॰ उपगृहा ।

3. र॰ निविधानम् ।

4. भ॰ वादिनस्तु । र॰ वादिभिश्च निष्पन्नः विवादिनं चापि ।

5. र॰ शेषा ह्यनुवादिभिरल्पकैरथाङ्गकैः प्रयोक्तव्याः ।

6. र॰ विहित ।

7. र॰ अपचय ।

8. र॰ च सदा ।

[(व्या)]

[page 114]




[NZ]

अथ परिघट्टना ।
1दीर्घाण्यादावष्टौ लघूनि कुर्यात् पुनर्द्विगुणितानि । BhNZ_29_105ab
2ह्रस्वान्यपि चत्वारि द्विगुणानि स्युः3 सदीर्घाणि ॥ BhNZ_29_105cd
षोडश लघूनि च4 स्युः सह निधनेनैव कार्याणि5 BhNZ_29_106ab
एष परिघट्टनायां गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः ॥ BhNZ_29_106cd
[ एतस्यामप्युदाहरणं प्रकल्प्य कृतम् ।
दिङ्ग्ले दिङ्ग्ले दिङ्ग्ले दिङ्ग्ले जगति य वलति क । BhNZ_29_-----ab
तितिझलकुचझलदिगिनिगि गणपति चा । BhNZ_29_-----cd
चलति क गणपति पशुपतिसुरपति चा ।] BhNZ_29_-----ef
वाद्यं चास्यास् त(स्यां त)ज्ज्ञैः सोद्वहनं हस्तलाघवात् कार्यम् । BhNZ_29_107ab
व्यञ्जनधातुसमुत्थं नानाकरणाश्रयोपेतम् ॥ BhNZ_29_107cd
[ABh]

चतुष्कलः पञ्चपाणिर्द्विकले द्विकलस्ततः ।
चतुष्कलस्तु कर्तव्यो मद्रके तु चतुष्कले ॥(भ॰ ना॰ अ॰ 238-239)
इति । वक्ष्यत इति । अन्यथा प्राथम्यादेककल एव प्रतीयते । तत्र च ये च लय(या)ल्लयनवेदगा इति ध्रुवामाहुस्तेषां द्विकलः । अन्येषां चतुष्कल इति ॥104॥
परिघट्टनाध्रुवाविभागमाह । दीर्घाण्यादावष्टावित्यादि । सो म न स सा न स र ला । परिघट्टना यथा ।
सर्वेषां पाशानामेव(वा)घटनमवघटनपरमलहक(ति)रसि ।
परिचितहृदय हतं(ता)निकृतनिरृतिगु(ग)णकृतनुतित(ति)भगवन् ॥105-106॥
अथात्र वीणावाद्यविधिमाह । वाद्यं चास्यामिति । अस्य त्विति । शुष्कभेदस्येति योज्यम् । सोद्वहनमिति । आरोहप्रधानम् । हस्तलाघवादिति । तत्तद्धतिरूपपारुष्यं न भाति केवलमनाहतैः पदलक्षणमात्रं श्रूयत इति यावत् । तथा चाह । व्यञ्जनधातोरुत्थित(धातुसमुत्थ)मिति ।

[(मू)]

1. म॰ दीर्घाण्यष्टावष्टौ कुर्याद् द्विगुणीकृतानि च लघूनि ।

2. र॰ ह्रस्वानि च चत्वार्यथ सह दीर्घैः स्युर्द्विगुणितानि ।

3. म॰ सहैव दीर्घाणि ।

4. म॰ चास्मिन् ।

5. र॰ निधनगतेन चात्र ।

[(व्या)]

[page 115]




[NZ]

1सम्पिष्टकवच्चास्यास्तालः करणैस्तु धातुसंयुक्तैः । BhNZ_29_108ab
2गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यो बुधैर्नित्यम् ॥ BhNZ_29_108cd
[ABh]

तस्य च ललिता जातिरित्युक्तम् । नानाप्रकारा ये करणधातोर्भेदा उक्तास्तेषां यदाश्रयणं व्यञ्जनभेदप्राधान्यापादनं एतेनोपेतम् ॥107॥
सम्पिष्टकवच्चास्यास्तालः करणैस्तु धातुयुक्तैरिति केचित् पठन्ति । सम्पक्वेष्टकवच्चास्यास्ताल इति यावत् । तथा चाह ।
निष्क्राममादितः कृत्वा शम्यास्त्रिस्रः प्रयोजयेत् ।
तालत्रयं ततश्चैव शम्यातालौ ततः परम् ॥
शम्यातालौ ततः कार्यौ सन्निपातोऽन्त्य एव च ।
आवेणके तु सप्ताङ्गे सम्पिष्टकमिदं मतम् ॥
द्विः शम्यातालयोगेन द्वादशाङ्गे (ऽपि चेष्यते) । (भ॰ ना॰ अ॰ 31 श्लो॰ 289-291।1)
इति तत्र शीर्षकवदिति प्रकरणाद् द्वादशकं सकलम् । एवं हि सम्पिष्टकताल इत्याचक्षते । अन्ये तूभ्ययमिति द्वाविंशतिकलत्वं परिघट्टनाया आहुः । नी स स ता ता सं ता सं(12) नि स स ता ता सं सा सा स ता सा सा (ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ऽ ) अत्र च पक्षे वत्करणवाचकमित्युक्तं पूर्वरङ्गाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 5) । सम्यक्वेष्टकस्य लक्षणं वक्ष्यते ।
तालादिस्त्र्यश्रभेदोऽन्यः सम्पक्वेष्टकसंज्ञितः ।
गुरुपञ्चाक्षराद्यन्तप्लुतमात्रासमन्वितः ॥ (भ॰ ना॰ अ॰ 31-21)
अन्ये पठन्ति । अन्ते चतुर्मात्राद्वयान्विता(तः) इति । ता स ता स ता यदि वा सो स ता सो ता । अन्ये तु द्वादशकलं चासाविति । विकलीकृत्य निष्क्रामप्रवेशयोर्योगेनात्र सम्पक्वेष्टकश्च योज्यते । ता प्र सं प्र ता प्र स ता प्र सा प्र नि सं । वत्करणं चात्र पक्षे न वाचकम् । यथाक्षरं विकलं मिश्रीकृत्य सम्पक्वेष्टकमष्टेच्छन्ति । ते चाष्टादशकलत्त्वमासामाहुः । एवं ह्यनुसृतं भवतीति । गुरुलघुयोगादेवं विहितः कार्यो बुधैर्विधेय(र्नित्य)मिति च ग्रन्थो वाचको भवति । गुरुशब्देन यथाक्षरं लघुशब्देन

[(मू)]

1. र॰ सम्पक्वेष्टाकोऽस्याः । म॰ सम्पिष्टकवदथास्य ।

2. इदमर्धं म॰र॰मातृकयोर्न दृश्यते ।

[(व्या)]

[page 116]




[NZ]

मार्गासारितवाद्यं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् । BhNZ_29_109ab
सकलैः सतलैः करणैरथ गुरुलघुसञ्चयश्चायम्1 BhNZ_29_109cd
चत्वारि गुरूणि स्युर्लघूनि चत्वारि च द्विगुणितानि । BhNZ_29_110ab
2गुरुणी लघून्यथाष्टौ गुरुणी चेत्येतत् त्रिधा योज्यम् । BhNZ_29_110cd
[अथवा(3) ।
चत्वारि तु गुरूणि स्युर्ह्रस्वान्यष्टौ भवन्ति हि । BhNZ_29_-----ab
गुरुणी नव ह्रस्वानि दीर्घमन्त्यमथापि च ॥ BhNZ_29_-----cd
[ABh]

विकलद्विकलो योगशब्देन प्लुतः सङ्गृहीतः । सम्पक्वेष्टकपक्षे तु गुरुलघुयोगात् ध्रुवागतवीणाप्रतिगतो वा मन्तव्यः ॥108॥
अथ मार्गासारितं वक्तव्यम् । तस्य च चित्रपूर्वरङ्गपक्षे ताण्डवाद्युपयोगेऽपि सर्वत्र पक्षे तन्त्रीवाद्यप्राधान्यं
तन्त्रीभाण्डसमायोगान् मार्गासारितमिष्यते । (भ॰ ना॰ अ॰ 5-20)
इत्यन्तं प्रतिपादितम् । तदेव वक्तुं प्रथममस्य वीणावाद्यविधिमपि विधत्ते । मार्गासारितवाद्यमिति । व्यञ्जनधातुवर्जं धातुत्रयमप्यत्र प्रयोज्यम् । व्यञ्जनधातुभेदौ तु तालकलौ प्रयोज्यावित्याह । सकलैः सतलैः करणैरिति । उक्तैर्धातुभेदैरित्यर्थः । अन्ये तु करणधातुभेदा एवं कलतलाभ्यां मिश्रणीया इत्याहुः । वीणावाद्यविधिमभिधाय तत्र प्रत्याहारभेदोपयोगि गुरुलघुवैचित्र्यसम्पादकध्रुवाभिधेयायोपक्रमते । अथ गुरुलघुसञ्चयश्चायमिति । वक्ष्यत इति शेषः ॥109॥
तमाह । चत्वारि गुरूणि स्युरित्यादि । म्भौ नौ त्नौ सलग अशेषमार्गः । द्विधा यदि वा ऽ ऽ ऽ । एतच्च त्रिधा योज्यमेककलचञ्चत्पुटे द्वौ पञ्चपाणौ ।
यक्षैर्या(यो)द्य स्तुतिपर इति हि र(हर)कृत्यार्थं विरचयसि शिवपुरान् ।
अर्वाध्मातत्रिभुवनभयकरहेतुत्रिपुरसदन(वि)दलना- ।
न्त(न्तः)पाशा(शांस्ते) वि(द)लयतु (हि) शिवमार्गं(र्गे) रणघटितनिजमनसः ॥

[(मू)]

1. र॰ सञ्चयैः कार्यम् ।

2. र॰ गुरुणी लघूनि लघुनी च तस्य मार्गासारिते तालः । म॰ ह्रस्वानि गुरूणि तथा नव मार्गासारिते ह्येवम् । च॰ ह्रस्वानि गुरूणि तथा स्युर्मार्गासारिते ह्येवम् । नान्यः -- ह्रस्वं गुरुणी च तथा दश लाघवो निधनमित्येवम् ।

3. अथवेत्यादिश्लोकेन सह म॰पयोरेव ।

[(व्या)]

[page 117]




[NZ]

अत्रोदाहरणम् ।
दिङ्ग्ले झण्टुं जगति च । BhNZ_29_-----ab
वलितक झण्टुं तिति । BhNZ_29_-----cd
झलकुच झलतितिचा(लति चा) । ] BhNZ_29_-----ef
1बालासारितवच्चैव तालोऽस्य परिकीर्तितः ॥ BhNZ_29_110ef
श्रवणमधुराणि लीलाकृ2तान्यभिसृतपरिसृतान्तरकृतानि । BhNZ_29_111ab
तानय् अपय् अर्थवशाद् इह कर्तव्यानि प्रयोगविधौ ॥ BhNZ_29_111cd
[ABh]

अस्य तालविधिमाह । बालासारितवदिति । कनिष्ठासारितस्य तालो वक्ष्यते ।
चञ्ज्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि द्वौ च पञ्चपाणिकृतौ ।
अन्ते च सन्निपातः ॥ (भ॰ ना॰ 31-95)
इति सप्तदशकलः सोऽत्रापि मन्तव्यः । स ता सं सा ता स ता स मा स तं सा स ता स ता साः ॥110॥
अथ लीलाकृतमुद्दिष्टं तल्लक्षणं वक्तव्यम् । ननु पूर्वरङ्गाध्याये (भ॰ न॰ अ॰ 5) ऽस्य नामापि नोक्तम् । तत्र वैकलिपिको मार्गासारितलीलाकृतयोः प्रयोगः । आसारितमध्य एव चास्य सङ्ग्रह इति तस्य लक्षणमाह । श्रवणमधुराणि लीलाकृतानीति । अभिसृतं परिसृतं चासारितभेद एव । आसारिततालयोगेनैव गीयमानं वार्तिकमार्गगतत्वाद् द्विगुणाक्षरं षड्जग्रामगीतजात्यंशकगीयमानमभिसृतम् । तदेव ग्रामान्तरे परिसृतम् । अन्ये त्वभिसृतमपदान्तकं माषघातादितालरचितं सप्ताङ्गं त्र्यश्रम् । परिसृतं तु (द्वि)युजमन्ये(न्य)प्रदानादिनवाङ्गमित्याहुः । अन्तरशब्देनात्र लयान्तरम् । तच्च कनिष्ठासारितापेक्षया द्विगुणपदलयमार्गवाद्याक्षरम् । तदीयशक्त्या तालादि । उक्तमेवोपक्रमं तल्लयद्वैगुण्येन मध्ये मध्ये गीयमानं भवति । तैरभिसृतपरिसृतान्तरैर्बालासारितैर्यानि वाद्यानि कृतानि । लीलया सौकुमार्यमाधुर्यरूपया कृतानीति लीलाकृतानि । तथा तैरपसारितैः कृतानि प्रयुक्तानि गीयमानपदानि नियमस्य वा तालात्मकानि वस्तूनि ।

[(मू)]

1. म॰ कनिष्टासारितविधौ चास्य तालः प्रकीर्तितः ।

2. र॰ कृतानि नानारसान्तरकृतानि ।

3. च॰ प्रयोगज्ञैः ।

[(व्या)]

[page 118]




[NZ]

अथासारितानि ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने वक्ष्यामः(4) ।
5एवमेतत् स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरजम् । BhNZ_29_112ab
विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि निबोधत ॥ BhNZ_29_112cd
[ABh]

चत्वारस्तु गुणा युग्मे ओजे षट् परिकीर्तिताः ।
द्वितीये पञ्चपाणौ तु सार्धाः षट् परिकीर्तिताः ॥ (भ॰ ना॰ अ॰ 31-106)
इति । तथा ।
चञ्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि द्वौ च पञ्चपाणिकृतौ ।
अन्ते च सन्निपातः ॥ (भ॰ ना॰ अ॰ 31-95)
इत्येवंरूपाणि तैः कृतानि लीलाकृतानीति त्रीण्येतानि भवन्ति । इह चोद्देश एतानि पृथग् गीतानि । उद्दिष्टं तत् कथमेतदित्याशङ्क्याह । तान्यप्यर्थवशादिहेति । शुष्केऽपि प्रा(प्र)यो(ग)विधौ अपक्रान्ते अर्थमर्ध्यमवलम्ब्य तान्यपि प्रयोज्यानि । अपिशब्दाज्ज्येष्ठाद्यपि । तेन द्विरेषां प्रयोग इत्युक्तं भवति । एवमासारितविधावित्यवगन्तव्यम् । तानि यद्यपि अर्थ ... ... ... व(अर्थवन्ति) पदानि तथापि बहुप्रयोगनिर्वहणकर्तव्यतासामर्थ्याकर्तव्यतयासरितविधावप्ययमेव मार्गः । तत्र सतालानि चित्रवृत्तौ कृतानीत्युद्देशान्तर(रं) निरूपितम् ।
तत्र केचिद्वीणावाद्यप्रयोगस्तालशून्यो ध्रुवाप्रयोगस्तु सतालो वीणावाद्ये शम्यात्मकतालयोगेऽपि शम्यातालानि विध्ययोगादिति मन्यते । अन्ये तु विशाखिलाचार्यमतानुसारतः सर्वथैव तालम(लाद)न्यत्र वीणावाद्यमाहुः । अपरे तु ध्रुवागानमेवोभयथा तालयोगाभ्यामत्रेच्छन्ति ॥111॥
अथासारितानां तन्त्रयुक्त्या ता(ल)गतावेक्षणया लक्षणया लक्षणमाह । ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तालविधान इति । वर्धमानात् त्रिविधैककलादियोगादासारितानि । नात्र लयान्तरस्य नामापि गृहीतम् । वर्धमानान्तर्भावे हि तदिति केचित् ।
उपाध्यायास्त्वाहुः । बहिर्भावेऽपि तात्कालिकापेक्ष(क्षा)भावे हि वर्धमानान्तर्गतरूपप्रतिज्ञा स्वतन्त्रेऽपि भवति । वहिर्गीतेऽप्यस्ति लयान्तरस्य लीलाकृत एवानुप्रवेशात्

[(मू)]

1. र॰ च॰ व्याख्यास्यामः ।

2. म॰ एवमेव स्वरकृतं वैणशारीरसम्भवम् ।

[(व्या)]

[page 119]




[NZ]

[ABh]

त्रीण्येवात्र मन्तव्यानि न नु चत्वारि । यथा कीर्तिधरोऽभ्यधायत्(धात्) । प्रत्याहारादीनि यानि पञ्चमेऽध्यायेऽन्तर्यवनिकान्तानीत्युक्तानि तत्प्रत्याहारावतरणयोः पुष्कराध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 34) लक्षणं भवति । शेषाणां त्विह लक्षणं कृतम् । एवमनन्तरं तु यानि बहिर्यवनिकाङ्गानि तेषामस्माभिः पञ्चमेऽध्याये यथास्वागमं स्वरूपं प्रदर्शितम् । यत् कीर्तिधरेण नन्दिकेश्वरमतागमित्वेन दर्शितं तदस्माभिः साक्षान्न दृष्टम् । तत्प्रत्ययात्तु लिख्यते सङ्क्षेपतः ।
तत्र मार्गासारितप्रयोगे नर्तकीचतुष्कं पटान्तर्हितं पुष्पपिण्ड्या पुष्पाञ्जलिमादाय प्रविश्याष्टाभिः षोडशभिर्द्वादशभिर्वा(ऽङ्गहारैः) प्रतिक्षेपो(प)गीयमानस्थितलयेन तदर्थं भावयेत् । अवक्रष्टे तु पदे स्थितलयेन परिवर्त्य पूर्वरङ्गमध्ये पुष्पं त्यक्त्वा मध्यगतलयं परिवर्तद्वयमङ्गहारैः कुर्यात् ।
तत्र प्रथमं पञ्चकलमुपोहनं पुष्पपिण्ड्या सूचया भावयेत् । एतदेव तमङ्गहारैः कुर्यात् । ततः प्रथमवस्त्वभिनयेत् । ततः सर्वा मिलित्वा तदेव देवताराधकं पिण्डीबन्धं कुर्युः । तच्चोपहनमङ्गहारैर्नृत्येयुः । ततो द्वितीया प्राग्वदुपोहनं प्रयुज्य द्वितीयवतुनश्चञ्चत्पुटात्मकेनार्थमुपनयेत् । तदेव चास्य प्रतिक्षेपेना(णा)ङ्गहारं पर्यस्तकाख्यं कुर्यात् । ततः सर्वाः शृङ्खलां कृत्वा पुनरुपोहनं कुर्युः । तत आद्या प्रतिक्षेपं कृत्वा प्रथमवस्त्वर्थं पुनरभिनयेत् । द्वितीया चाङ्गहारं कुर्यात् । ततः प्रथमपिण्डस्योपोहनं कुर्युः । ततस्तृतीया प्रविश्योपहारं कृत्वा तृतीयवस्तुनः पञ्चपाणेरर्थमभिनयेत् । आद्येऽङ्गहारौ कुर्याताम् । ततो लतापिण्डीस्थमुपोहनं कुर्युः । ततो द्वितीया द्वितीयस्यार्थमभिनयेत् । ततोऽङ्गहारान् कृत्वा शृङ्खलया सोपोहनं कुर्युः । पुनश्चतुर्थी यावत्तुर्यवस्तुनः पञ्चपाणेरर्थमभिनयेत् । ततः सर्वा भेद्यकस्थास्तृतीयोपोहनं रचयेयुः । पुनस्तृतीया तदेव भावयेत् । ततो लतास्था द्वितीयोपोहनं सूचयेयुः । पुनर्द्वितीया द्वितीयस्यार्थमभिनयेत् । अन्यथाङ्गहारं कृत्वा शृङ्खलयोपोहनं कुर्यात् । आद्या प्रतिज्ञेयार्थमभिनयेत् । अन्या अङ्गहारं कृत्वा विदध्युर्यदाचतुर्थवस्त्वन्तम् । तृतीयद्वितीयप्रथमवस्तूनि केवलैरेवाङ्गहारैः कुर्युः । तदेव हि पुनर्वस्त्वन्याश्रयेण । तेन प्रतिक्षेपान्ते आद्या(ः) पिण्डीबन्धं कृत्वा रङ्गपीठं परीत्य पुष्पपिण्ड्या पुष्पाणि कृत्वापसरेयुः । एवमन्याश्चतस्रो द्वितीयमासारितं प्रयुञ्जीरन् । एवं चतस्रश्चतस्रो यावचतस्रः । उक्तं हि । एवं पदे पदे कार्यो विधिरिति । पिण्डीबन्धकाले तु द्वादशपुष्पमालाभिर्विकिरेयुः । तत्र षोडश सम्भूय शैवमन्यं वा पिण्डीबन्धं कृत्वा पुष्पवीथ्यां पुष्पं प्रतिक्षिप्य निष्क्रामये(मे)युः । अभावे त्वासारितचतुष्कं

[(मू)]

[(व्या)]

[page 120]




[NZ]

[ABh]

ता एव चतस्रस्तत्र प्रतिक्षेपार्थवद्भिः पदैर्दर्शितमुपोहनं चञ्ज्चत्पुटपाणिद्वयसन्निपाताश्चेति तालाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 31) पदैः सह भविष्यति । एवमासारितक्रिया ततो वर्धमानं प्रयुञ्जीरन् । एकप्रघट्टकेन चतुर्भिर्नयैः परिवर्तं प्रयुज्य पटेऽपकर्षिते पुष्पवीथ्यां चतसृणां नतकीनां प्रवेशः । ततः ब्राह्मीपरिवतेन पुष्पाञ्जलिं क्षिपेयुः । तत एका ब्राह्मीमभिनयेत् । ततः सर्वाः शिवपिण्ड्या आसीरन् । तद्यथा । एकस्या आलीढमर्धवन् मण्डलिवत् खटकामुखेन तत्पार्श्वगतयोर्वा षोडशकला(ः) सम्भाविता(ः) गीतको ... ... शम्यातालैश्चतुःषष्ट्या करणं तुर्या चाहुः । ... ... समपदा तिष्ठेत् । ततोऽत्रस्था एव द्वितीयखण्डिकाङ्गेन सूचयेयुः । ततस्तुर्या चतुर्थमभिनयेत् । तिस्रो नर्तक्यः सशैलपिण्ड्या तृतीयार्थं भावयेयुः । ततः सर्वास्तृतीयामङ्गहारैः प्रयुज्य तथा द्वितीयार्थं भावयित्वा नृत्तेन प्रदर्श्य शृङ्खलया प्रथमा(मां) सूचयित्वाङ्गहारैस्तदर्थं प्रयुज्य शिवपिण्डीं कृत्वा परिक्रम्य पुनः प्राग्वदासारितानि प्रयुञ्जीरन् । ततः पादान्तर्वर्धमानप्रतिक्षेपमतः पुष्पपिण्ड्यां प्रतिक्षेपस्य द्वितीयगानं प्रयुज्य पुष्पाणि क्षिप्त्वा तृतीये तुरीये तद्गानेनान्य्तेनोदन्त्यपुष्पपू ... ... स्या(ः) कृत्वा पुष्पाणि क्षिपेयुः । ततो द्वितीया तदेव दृश्येन स्यात् सङ्गतामभिनयेत् । ततः शृङ्खलायाः सुनन्दोपोहनं कुर्यात् । ततस्तृतीया तन्नृत्तेन प्रयुज्य सुनन्दार्थमभिनयेत् । ततो लताबन्धेन सुमुख्योपोहनं कुर्युः । तुर्या नृत्तेन स्वसुमुख्यर्थमभिनयेत् । ततः सर्वाः पिण्डीबन्धं कृत्वा नृत्तेन सर्वा एव पिण्डिकाबन्धं कृत्वा भेदकेन तृतीयोपोहनं कृत्वा तृतीया नृत्तेनायोज्य लताया द्वितीयोपोहनं प्रयुज्य द्वितीया नर्तिका शृङ्खलयान्त्योपोहनं सूचयित्वाद्यार्थमङ्गहारैः प्रयुज्येष्टदेवतापिण्डिकां कृत्वा परिक्रम्य रङ्गे पुषपिण्ड्या पुष्पाणि क्षिप्त्वा पटान्तरिता निष्क्रामेयुः । इति वर्धमानप्रयोगो यथोक्तमेकादिप्रथम ... ... खण्डिकातालं चादूरत एव तालाध्याये (भ॰ ना॰ अ॰ 31) भविष्यतीति न लिखितम् ।
ततो गीतकविधिः । तत्र च ध्रुवे प्रावेशिकीमादिकां च प्रयुज्याङ्गहारविधिः । ततो वाद्यचतुरस्रकम् । ततः पुष्पपिण्ड्या ध्रुवकस्यैकं गीतम् । द्वितीयतृतीययोरङ्गहारक्रमः । ततो वस्तुप्रयोगः । शीर्षकान्ते वन्दनेन नैष्क्रामिकीवस्तुनिबन्धेषु तद्वदङ्गहारेषु वा गीतेषु वा ... ... षोढा ... ... चाड्डिता प्रत्येकं चास्याः प्रावेशिकी आक्षिप्त ध्रुवा नैष्क्रमिकीति चतुर्धा विधिः । तत्र नन्दिभद्रा चौक्षषाडवेन । पिण्डीकृता चौक्षपञ्चमेन । पौष्पदन्ती चौक्षसाधारणेन । सर्वासामुपरञ्जनं भिन्नवक्त्रेण । षड्भिर्नर्तकीभिरयं प्रयोगः कार्यः ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 121]




[NZ]

[ABh]

तत्रार्धा ... ... वृत्तपाठस्यान्तराले शुष्कवृत्तं विद्युद्भ्रान्तातिक्रान्तनिशुम्भितादिकरणैः कुर्यात् । ततः परिवर्तनी प्रावेशिकी आक्षिप्तिका ध्रुवा अन्तरगीतमिति विधिः । दिग्देवतानामभिध्यायि च शार्दूलविक्रीडितादिवृत्तशुद्धगीत्यादिगानम् । एवं नान्द्यामपि चित्रत्वे प्रावेशिक्यादि । एवं रङ्गद्वयेऽपि वैष्णवबालक्रीडादियोगेन तत्र च क्रमेण नर्तकीनां प्रवेशेन सिद्धिः । ईर्ष्याविरहशोकविस्मयादिविचित्रं काव्यं गीतं च नृत्तताल ... ... चार्यामपि प्रावेशिक्यादिविधिः । तत्र ... ... व्यसनेर्ष्याकोपादिकाव्यार्थगानं चौक्षसाधारणेन रञ्जनं हिन्दोलकेन महाचार्यामुद्धतकैलासोद्धरणं ... ... विजनितरोषसत्वप्रकृतिरर्थे रावणे शक्तिरूपः । प्रावेशिक्यादि तु प्राग्वदेव । शुद्धा च गीतिरूपरञ्जना पाटाक्षरात्म(त्मि)का आवापादियथोचितकालस्य मानेन चतुष्पदादिगीतक्रमात्मकेनोपरञ्जनम् । तत्र च प्रावेशिक्यादिविधिः प्राग्वदेवेत्येव(वं) नन्दिकेश्वरमतानुसारेणायं चित्रपूर्वरङ्गविधिरिति न बद्धः ।
अथ प्रकृतमनुसरामः । इह वीणावाद्यविधिः प्रस्तुतः । तत्प्रसङ्गेन पूर्वरङ्गाङ्गानि तत्प्रधानानि दर्शितानि । तत्रेह मुख्यैव वीणा । अङ्गास्तद्भेदास्तु प्रत्यङ्गानि । अन्यत्र च ।
वक्रा कूर्मा ह्यलाबूश्च वीणाद्या त्रिविधा मति(ताः) ।
विपञ्ची वल्लकी मत्तकोकिलैन्द्री सरस्वती ॥
गान्धर्वी ब्रह्मिकी सप्त वक्र्यास्तन्त्र्यः (न्त्र्याः) कला नव ।
एकद्वित्रिचतुरिति चतुर्धा दश वा कलाः ॥
संवादिनी च तन्त्री च किन्नरी परिवादिनी ।
वैशेषिका पञ्चकलाश्चतुरस्त्य(स्त्र्य)श्रमङ्गले ॥
पिञ्चनो नकुलश्चेति द्विधालाबूः प्रकीर्तिता ।
एकया पिञ्चनस्तन्त्र्या परो द्वाभ्यां सुमङ्गला ॥
वितन्त्रीका विशोकेति चेश्वरी परिवादिनी ।
सदाशिवागमाज्ज्ञेया यथागमनिदर्शनम् ॥
शततन्त्री विशोकाख्या सप्ततन्त्रीश्वरा तथा ।
इति । तत्र मत्तकोकिला प्रधानभूता । एकविंशतितन्त्रीकत्वेनान्यूनाधिकं त्रिस्थानस्वरसारणाजातिगीतिवीणाशरीरमुच्यते । तद्गतश्च धातुप्रयोग उक्तः । तदुपजीवकत्वेनापरा भवन्तीति तदेनद् दर्शयति ।
एवमेतत् स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशरीरग(ज)म् ।
विपञ्चीवाद्ययुक्तानि करणानि निबोधत ॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 122]




[NZ]

रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेषमोघश्च । BhNZ_29_113ab
षष्ठी वै प्रतिशुष्का त्वेवं ज्ञेयं करणजातम् ॥ BhNZ_29_113cd
वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् । BhNZ_29_114ab
रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम् । BhNZ_29_114cd
युगपत्कृतेऽन्यकरणं1 प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् । BhNZ_29_115ab
2कृतमेकस्यां तन्त्र्यां प्रतिशुष्का3 नाम विज्ञेया ॥ BhNZ_29_115cd
वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेषः स्यात् । BhNZ_29_116ab
आविद्धकरणयुक्तो4 ह्युपर्युपरिपाणिकस्त्वोघः ॥ BhNZ_29_116cd
[ABh]

इति । विपञ्चीति प्रत्यङ्गोपलक्षणम् । तेन विपञ्च्यो वाद्ये वाद्यन्ते यान्युक्तरिभितादिकरणमुख्यवीणावाद्योपरञ्जकानि वादनवैचित्र्याणि तानि बुध(ध्य)ध्वमिति सम्बन्धः ॥112॥
तान्युद्दिशति । रूपमित्यादि ॥123॥
तारक्रमेण लक्षणमिति वीणावाद्याद्विगुग(ण)मित्यादिना यदेकेन वीणायां गुरुः प्रयुज्यते तदैव पञ्च(वैपञ्चि)केन (विपञ्च्यां) लघुद्वयं यदा लघुस्तदा द्रुतद्वयमित्येवं समवायवैचित्येण प्रायो रूपमुच्यते । तद्वदेव अनु पश्चाद् यद्यु(दु)च्यते तत्समकालं तदा(था)कृते सति तत्प्रतिबिम्बतया प्रतिकृतमिति ॥114॥
युगपत्कृत इति । प्रतिकृतसमकालः प्रयोग एवान्यत्वेन प्रकारः प्रतिभेदः । स च गुरुलघुकृतो न तु लेख्यादिस्वरप्रयोगप्रतिभेदनकृत इति तेन गानवैचित्री । यदा लघुद्वयं प्रयुङ्क्ते तदा स गुरुः । युदा वैणिको गुरुद्वयं तदा स प्लुतलघुरूप इत्यादिरूपे तु भञ्जनमुक्तम् । इयति विपर्यय इति विशेषः । तदेव पुनर्वैचित्र्यं वैपञ्चिको यदैकस्यामेव तन्त्र्यामंशसंवादिन्यां साल्पतादि करोति तदा (प्रतिशुष्का ।) प्रतिशुष्कपदस्यैषावस्थेत्यन्ये ॥115॥
यदा तु वैणिको क्षणे विदारीवशाच्छेदं करोति तदा छिद्रे वैपञ्चिको यदा तद्रूपशेषम् । विभक्तितल(य) एवमपि वैचित्रिकप्रयोगे हस्तचातुर्यादो(र्यतो) ऽतिद्रुतो वैपञ्चिकप्रयोगः स ओघः । एवं विपञ्चीध्रुवास्वपि वक्तव्यम् । नियमोऽदृष्टसिद्धय एव । गान्धर्वे विपञ्च्येवोपरञ्जिका ध्रुवागाने त्वनियमः ॥116॥

[(मू)]

1. म॰ करणे ।

2. र॰ तन्त्र्यैककृता चैव प्रतिशुष्का नाम ।

3. च॰ प्रतिशुक्ला । म॰ प्रतिशुल्का ।

4. च॰ योगात् ।

[(व्या)]

[page 123]




[NZ]

कार्यं ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवादनं तज्ज्ञैः । BhNZ_29_117ab
स्थानप्राप्त्यर्थं 1चेद्यत्तत्र भवेदयं नियमः ॥ BhNZ_29_117cd
[तच्चौघतुल्यकरणं वाच्यं कार्यं विपञ्च्यास्तु ।] BhNZ_29_118ab
सप्ततन्त्री भवेच्चित्रा विपञ्ची तु भवेन्नव । BhNZ_29_118cd
कोणवाद्या विपञ्ची स्याच्चित्रा चाङ्गुलिवादनात्(ना) ॥ BhNZ_29_118ef
[ABh]

विपञ्चीवाद्यस्य प्राधान्यमाह । कार्यं ध्रुवाविधाने प्रायेण हि कोणवादनमिति । केचिदाहुः । पूर्वरङ्गतोत्थापनाध्रुवाविधावुत्थानस्यातोद्यरञ्जनार्थमिति वा । प्रवृत्तिविभागार्थमाह । तन्त्योजस्क(तच्चौघतुल्यक)रणमिति । वाद्यवृत्तिविभागार्थमि(भ॰ ना॰ 5-19)त्यादिना कथितस्य प्रयोजनस्य द्वयोर्वीणयोरुत्तराधरस्थित्या सर्वा एव वीणा कोणवाद्येन वादयेदिति । तदिदं न विद्मः कोणवाद्ये का स्थानप्राप्तिः । कोणवाद्ये (द्या) विपञ्ची स्यादिति च वक्ष्यमाणत्वत् कथं सर्वासां कोणवाद्यतेति । तस्मादेवमेता इह ध्रुवाविधाने वाद्योपरञ्जनध्रुवागानमित्युच्यते(न्ते) । तत्राल्पेन बाहुल्येन वा कोणवादनं कर्तव्यम् । प्रायोग्रहणाद् द्व्यङ्गुलिवादनमुभयवादनं च । वाद्ये हि त्रिप्रकारके सव्याङ्गुष्ठकनीयस्योः स्थाने वादकं भवेदिति कोणोऽत्र प्रहारम(रोऽ)ङ्गुल्यगुष्ठप्रहरणतया चतुष्प्रहरणं कोणाङ्गुलिप्रहरणं ध्रुवासु वाद्यं कुर्यात् । यदा तु करणं तु लीनं भवति तत्र लीनानामलङ्काराणां कोणवादनेन सम्यक् स्थानप्राप्तिः । मर्दनमोदनधारणकम्पनावर्तनादि कोणस्य भवतीति नियतिः । तथाभूतस्थानप्राप्त्यर्थं वीणावाद्यं तदा यत्रोचितमेकतन्त्र्यादिप्रान्तं तत्रायमेव नियमः कोणैकवाद्यप्रयोग इति ॥117॥
अथ त्रिप्रकारवाद्यविषयमाह ।
सप्ततन्त्री भवेच्चित्रा विपञ्ची तु भवेन् नव ।
कोणवाद्या विपञ्ची स्याच्चित्रा चाङ्गुलिवादना ॥
इति । चकारेणोभयवादनमुभयोरुक्तम् । अन्ये तु चकार ए(मे)वार्थे वर्णयन्तः कोणं विपञ्च्यामङ्गुली च चित्रायां नियमयन्ति । अन्ये तु कोणाङ्गुलिवाद्या विपञ्ची अङ्गुलीमात्रवाद्या चित्रेत्याहुः ॥118॥

[(मू)]

1. र॰ यत्र तु सैवायमिष्यतेऽभिनयः । नानौघधातुकरणं विपञ्चिवाद्यं च तत्र स्यात् ।

[(व्या)]

[page 124]




[NZ]

ततवाद्यविधानमिदं सर्वप्रोक्तं समासयोगेन1 BhNZ_29_119ab
2वक्ष्याम्यतश्च भूयः सुषितातोद्यप्रयोगं तु ॥ BhNZ_29_119cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे ततातोद्यविधानं नामाध्याय एकोनविंशत्तमः ।(3)
[ABh]

एतदुपसंहरति । ततवाद्येति । स्रवमिति । गान्धर्वं गानविषयमङ्गप्रत्यङ्गगतं चेति यावत् । भाविनोऽध्यायस्यार्थमासूत्रयति । वक्ष्याम्यतश्चेति । भूयश्शब्दस्यायमाशयः शारीरेणैव वैणविधौ भणिते तु चिरप्रयोगो वैतावदुक्त एव तत्राभ्यधिकं तद्वक्ष्यते पूर्णीकरणायेति शिवम् ॥119॥
प्रमेश्वरचन्द्रचूडनित्यस्तुतचिन्तामणिलब्धिदप्रकाशः ।
स्फुटमभिनवगुप्तनामधेयस्ततवाद्ये कृतवान् विचारमित्थम् ॥
इति महामाहेश्वराभिनवगुताचार्यविरचितायां नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यां ततातोद्यविधानमेकोनत्रिंशोऽध्यायः ॥
एकोनत्रिंशोऽध्यायः ।
भिन्नपाठक्रमः(4) ।
षड्जोदीच्यवती चैव षड्जमध्या तथैव च ।
(5)षड्जमध्यमबाहुल्यात् कार्यं(र्ये) शृङ्गारहास्ययोः ॥1॥
आर्षभी चैव षाड्जी च षड्जर्षभस्वरग्रहात् ।
वीरेऽद्भुते च रौद्रे च रसे कार्ये प्रयोक्तृभिः ॥2॥
निषादवत्यद्भुते च निषादांशपरिग्रहात् ।
गान्धारांशोपपत्त्या च करुणे षड्जकैशिकी ॥3॥
धैवती धैवतांशा च बीभत्से सभयानके ।
ध्रुवाविधाने कर्तव्यं जातिगानं प्रयत्नतः ॥4॥
रसं कार्यमवस्थां च ज्ञात्वा योज्या प्रयोक्तृभिः ।
षड्जग्रामाश्रिता ह्येता विज्ञेया जातयो बुधैः ॥5॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. च॰ मया समासेन ।

2. र॰ अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये सुषिरातोद्यप्रयोगमपि ।

3. र॰ अष्टाविंशतितमः । य॰ त्रिंशः । भ॰मातृकायामत्राध्यायविभागो न विद्यते सुषिराध्यायस्यापि सङ्गतेः ।

4. न॰ढ॰प॰ज॰आदिमातृकासु लिखितो मतङ्गादिभिरुदाहृतोऽयं पाठो व्याख्यात्रा न स्वीकृतः ।

5. ज॰ मद्य ।

[page 125]




[NZ]

[ABh]

अतः परं पवक्ष्यामि मध्यग्रामसमाश्रयाः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्यौ गान्धारांशोपपत्तितः ।
करुणे तु रसे कार्ये जातिगाने प्रयोक्तृभिः ॥6॥
मध्यमा पञ्चमी चैव नन्दयन्ती तथैव च ।
मध्यपञ्चमबाहुल्यात् कार्याः शृङ्गारहास्ययोः ॥7॥
मध्यमोदीच्यवा चैव गान्धारोदीच्यवा तथा ।
षड्जर्षभांशनिष्पत्या कर्तव्या(व्ये) वीररौद्रयोः(1) ॥8॥
कार्मरवी तथा चान्ध्री निषादांशोपपत्तितः ।
अद्भुते तु रसे कार्ये (2)जातिगाने प्रयोक्तृभिः ॥9॥
कौशिकी धैवतांशत्वात् तथा गान्धारपञ्चमी ।
प्रयोक्तव्ये बुधैः सम्यग् बीभत्से सभयानके ॥10॥
एकैव षड्जमध्यात्र ज्ञेया सर्वरसाश्रया जातिः ।
तस्याः ह्यंशाः सर्वे रसास्तु विहिताः प्रयोगविधौ ॥11॥
यो यदा बलवान् यस्मिन् स्वरो जातिसमाश्रयात् ।
तत्प्रयुक्ते रसे गानं कार्यं गेयoप्रयोक्तृभिः ॥12॥
मध्यपञ्चमभूय्तिष्ठं हास्यशृङ्गारयोर्भवेत् ।
षड्जर्षभप्रायकृतं वीररौद्राद्भुतेषु च ॥13॥
गान्धारसप्तमप्रायं करुणे गानमिष्यते ।
तथा धैवतभूयिष्ठं बीभत्से सभयानके ॥14॥
सर्वेष्वंशेषु रसा नियतविधानेन सम्प्रयोक्तव्याः ।
काकल्यन्तरविहिता विशेषयुक्तास्तु बलवन्तः ॥15॥
एवमेता बुधैर्ज्ञेया जातयो रससंश्रयाः ।
(3)वाद्यप्रयोगविहितान् स्वरांश्चापि निबोधत ॥16॥
हास्यशृग्गारयोः कार्यौ स्वरौ मध्यमपञ्चमौ ।
षड्जर्षभौ च कर्तव्यौ वीररौद्राद्भुतेष्वथ ॥17॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. ज॰ वीरे रौद्रे च कीर्तितः ।

2. ज॰ नित्यं ।

3. न॰ पाठ्य ।

[page 126]




[NZ]

[ABh]

गान्धारश्च निषादश्च कर्तव्यौ करुणे रसे ।
धैवतश्च प्रयोगज्ञैर्बीभत्से सभयानके ॥18॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वरणानामथ लक्षणम् ।
आरोही चावरोही च स्थायिसञ्चारिणौ तथा ।
वर्णाश्चत्वार एवैते अलङ्कारास्तदाश्रयाः ॥19॥
आरोहन्ति स्वरा यत्र आरोहीति स भण्यते ।
यत्र चैवावरोहन्ति सोऽवरोहीति संज्ञितः ॥20॥
स्थिराः स्वराः समा यत्र स्थायी वर्णः स संज्ञितः ।
सञ्चरन्ति स्वरा यत्र (1)स सञ्चारीति संज्ञितः ॥21॥
शारीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगुणगोचराः ।
चत्वारो लक्षणोपेता वर्णा ह्येते प्रकीर्तिताः ॥22॥
एवं लक्षणसंयुक्तं यदा वर्णोऽनुकर्षति ।
तदा वर्णस्य निष्पत्तिर्विज्ञेया स्वरसम्भवा ॥23॥
एते वर्णास्तु विज्ञेयाश्चत्वारो गानयोगतः(2) ।
एतान् समाश्रितान् सम्यगलङ्कारान् निबोधत ॥24॥
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।
प्रसन्नमध्यश्च तथा समोऽन्यः स्थिर एव च ॥25॥
स्यान्निवृत्तिः(3) प्रवृत्तिश्च कम्पितः कुहरस्तथा ।
रेचिताख्यस्ततहा चैव प्रेङ्खोलितक एव च ॥26॥
मन्द्रतारप्रसन्नश्च तारमन्द्रप्रसन्नकः ।
प्रस्वादश्च प्रसादश्च तथोद्वाहित एव च ॥27॥
अवलोकितस्ततश्चैव निष्कूजितक एव च ।
उद्गीतो ह्रादमानश्च रञ्जितश्च तथा परः ॥28॥
आवर्तकाख्यो विज्ञेयः परिवर्तक एव च ।
उद्घट्टितस्तथाक्षिप्तः सम्प्रदानस्तथापरः ॥29॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ सञ्चारी स तु ।

2. ज॰ गीतयोजकैः ।

3. ज॰ स्यान्निवृत्तः प्रवृत्तश्च ।

[page 127]




[NZ]

[ABh]

हसिताख्योऽथ हुङ्कारः सन्धिप्रच्छादनंस्तथा ।
विघूननाख्यश्च तथा गात्रवर्णस्तथैव च ॥30॥
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।
तथा प्रसन्न एवं च समोऽनुचित एव च ।
प्रस्तारश्च प्रसादश्च स्थायिवर्णसमाश्रयाः ॥31॥
अथ सञ्चारिजान् भूयः कीर्त्यमानान् निबोधत ।
मन्द्रतारप्रसन्नश्च बिन्दुः प्रेङ्खोलितस्तथा ॥32॥
तारमन्द्रप्रसन्नश्च स्यानिवृत्तप्रवर्तकः ।
कुहरश्चैव वेणुश्च रञ्जितो ह्यवलोकितः ॥33॥
आवर्तकपरावृत्तौ(1) ज्ञेयाः सञ्चारिजास्तथा ।
निष्कूजितः सहुङ्कारं हासितं बिन्दुरेव च ॥34॥
प्रेङ्खोलितमथाक्षिप्तं विधूमोद्घट्टिते तथा ।
ह्रादमानः सम्प्रदानं सन्धिप्रच्छादने(2) तथा ॥35॥
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्त इति चारोहिजाः स्मृताः ।
विधूमो गात्रवर्णाश्च तथोद्वाहित एव च ॥36॥
उद्गीतश्च तथा वेणुरित्येते ह्यवरोहिजाः ।
सप्तरूपगता ज्ञेया अलङ्कारास्त्विमे बुधैः ॥37॥
नेष्यन्ते हि ध्रुवास्त्वेते जातिवर्णप्रकर्षणात् ।
बिन्दुर्वापि हि वेणुर्वा ये चान्ये ऽतिप्रकर्षिताः ॥38॥
ते ध्रुवाणां प्रयोगेषु न कार्याः स्वप्रमाणतः ।
यस्मादर्थानुरूपा हि ध्रुवा कार्यार्थदर्शिका ॥39॥
वर्णानां तु पुनः कार्यं कृशत्वं तु ध्रुवाश्रयम् ।
ये तु प्रयोगं गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत ॥40॥
प्रसन्नादिः प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्त एव च ।
तथा प्रसन्नमध्यश्च बिन्दुः कम्पितरेचितौ ॥41॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ परावर्तौ ।

2. न॰ प्रच्छादनं ।

[page 128]




[NZ]

[ABh]

तारश्च तारमन्द्रश्च तथा तारतरः पुनः ।
प्रेङ्खोलितस्तथा तारमन्द्रस्तारसमस्तथा ॥42॥
स्यान्निवृत्तः प्रवृत्तश्च प्रसादोऽपाङ्ग एव च ।
अवलोकस्तथा वेणुरित्येते सर्ववर्णगाः ।
स्थायिवर्णादृते त्वन्ये सर्ववर्णाः परयोगिणः ॥43॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वर्णालङ्कारलक्षणम् ।
क्रमशो दीप्यते यस्तु प्रसन्नादिः स कथ्यते ॥44॥
न्यतोच्चारित एवैष प्रसन्नान्तोऽभिधीयते ।
आद्यन्तयोः प्रशमनात् प्रसन्नद्यन्त इष्यते ॥45॥
प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः ।
सर्वसाम्यात् समो ज्ञेयः स्थिरस्त्वेकस्वरोऽपि हि ॥46॥
बिन्दुरेककलस्तारं स्पृष्ट्वा तु पुनरागतः ।
स्यान्निवृत्तप्रवृत्तश्च मन्द्रं गत्वा समागतः ॥47॥
आक्रीडितलयो यश्च स वेणुः परिकीर्तितः ।
कण्ठे निरुद्धपवनः कुहरो नाम जायते ॥48॥
त्रिकलं कम्पनं तद्वद्रेचिताख्यः शिरोगतः ।
उरोगतः कम्पितः स्यात् कम्पनात्तु कलात्रयम् ॥49॥
(1)गतागतप्रवृत्तो यः स प्रेङ्खोलित उच्यते ।
युस्तु क्ण्ठस्वरो ऽधस्तात् स तु तारः प्रकीर्तितः ॥50॥
उरोगतस्तथा मन्द्रो मूर्ध्नि तारतरः स्मृतः ।
क्रमागतस्तु यस्तारश्चतुर्थः पञ्चमोऽपि वा ॥
तारमन्द्रप्रसन्नस्तु ज्ञेयो मन्द्रगतस्तु सः ।
लङ्घयित्वा परान् मन्द्रात् क्रमात्तारगतिं गतः ।
मन्द्रतारप्रसन्नस्तु ज्ञेयो ह्यारोहणाद्बुधैः ॥52॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ गतागतं । कुण्डलीकृतो ग्रन्थभागः सदाशिवग्रन्थात् परिवर्तित इति वृत्तिकारेण न व्याख्यातः । स तु च॰य॰म॰ट॰मातृकास्वेव न विद्यते । अयमेव भागो मतङ्गेनोदाहृतो वृहद्देश्याम् । ततस्तस्य प्राचीनत्वं गम्यते ।

[page 129]




[NZ]

[ABh]

[एकस्वराधिरूढः क्रमशः प्रस्वारसंज्ञितो ज्ञेयः ।
प्रस्वारस्तु निवृत्तः शनैः प्रसन्नः प्रसादः स्यात् ॥53॥
समनन्तरौ स्वरौ द्वौ विचरत्युद्वाहितो द्विकल(1) एव ।
आरोहत्येककलां पुनरेककलां प्रसादयति ॥54॥
उद्वाहित एव स्यादवलोकितसंज्ञितो द्विरभ्यस्तः ।
एकं द्वौ त्रीन् गच्छन् स्वरान् क्रमेण सङ्क्रमो ज्ञेयः ॥55॥
एकान्तरमारुह्य प्रत्येत्येकान्तरं स्वरं यस्तु ।
निष्कूजितसंज्ञोऽसौ ज्ञेयो ऽलङ्कार उद्गीतः ॥56॥
क्रमयोगेनानेन तु सञ्चार्येकान्तरस्वरो द्विकलः ।
द्व्यवरः षट्पर एवं ह्यारोही ह्रादमानः स्यात् ॥57॥
अथ रञ्जितस्तु समनन्तरस्वरे द्वे कले पुनः स्थित्वा ।
अर्धकलामारोही पुनरेव तथावरोही स्यात् ॥58॥
आवर्तकश्चतुर्षु स्वरेषु समनन्तरेषु सञ्चरति ।
आरोहणावरोहणविधिना चैकान्तरेष्वपि च ॥59॥
ज्ञेयो निरन्तरकृतस्त्वष्टकलः(2) सान्तरस्तथा कार्यः ।
तज्ज्ञैः कलाश्चतस्रस्त्वावर्त्या(3)वर्तको भवति ॥60॥
अधिरुह्य तु स्वरांस्त्रीन् स्वरान्तरं लङ्घयति यद् वृत्तौ ।
पुनरपि च परावृत्या स स्यात् परिवर्तको ऽष्टकलः ॥61॥
यस्य स्वरावतीतौ तथा परं ह्यन्तरस्वरो भवति ।
एककलश्चैव तथा स भवेदुद्घट्टितो नित्यम् ॥62॥
आक्षिप्तकश्त्रिस्वरजः कर्तव्यः षड्विधः कलामात्रः ।
एककलस्त्वधरः स्याद्विज्ञेयः षट्कलस्तु परः ॥63॥
आक्षिप्तवच्चतुर्भिः स्वरैस्तु कालः कलान्तरोपेतैः ।
एकान्तरस्वरक्रम इह गदितः सम्प्रदानस्तु ॥64॥
द्विरपि द्विकलं गदितं हसितमिवोच्चारितं तथा हसितम् ।
समनन्तरस्वरकृतं तज्ज्ञैराक्षिप्तकं ज्ञेयम्(4) ॥65॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ विकल ।

2. न॰ कला ।

3. न॰ आवृत्य ।

4. न॰ आक्षिप्तमित्येव ।

[page 130]




[NZ]

[ABh]

समनन्तरस्वरेषु तु हसिताद् द्व्यवरश्चतुष्परो वापि ।
आरोहत्येककलां हुङ्काराख्यः स विज्ञेयः ॥66॥
स्थानान्तरमारुह्य प्रत्येति ततश्चतुष्कलं(1) क्रमशः ।
नोर्ध्वपरिक्षेपः स्यात् सन्धिप्रच्छादनो नाम ॥67॥
आदौ पदमुच्चार्य तु यत्र स्याद् द्विस्वरे लघुनि वर्णे ।
समनन्तरमारोहत्येककलं तद्विधूतं तु ॥68॥
आदावारोही स्यात् प्रस्वारो(2) ऽन्ते ऽवरोही तु ।
(3)यत्राद्यन्तकलासु च वदन्त्यलङ्कारमुद्गीतम् ॥69॥
ओङ्कारवदारोहेदनन्तरं तु स्वरात्(4) कलान्तरयोः ।
द्वौ द्वौ प्रकम्पमानौ स्वरौ ततश्च प्रसन्नौ द्वौ ॥70॥
एषोऽलङ्कारविधौ विज्ञेयो गात्रवर्ण इत्येव ।
एकारौकारकृते दीर्घाक्षरमन्यदपि योज्यम् ॥71॥
गीतालङ्काराणां करणविधिरयं यथावदुपदिष्टः ।
एभिरलङ्कर्तव्या गीतिर्वर्णाविरोधेन ॥72॥
स्थाने चालङ्कारं कुर्यात् नध्युरसि काञ्चिकां बध्येत् ।
अतिबहवो ऽलङ्कारा वर्णविहीना न योक्तव्याः ॥73॥
अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः ।
नोदिता ये तु तेऽप्यत्र प्रत्येतव्या मनीषिभिः ॥74॥]
अथ गीतीः प्रवक्ष्यामि च्छन्दोक्षरसमन्विताः ।
शशिना रहितेव निशा विजलेव नदी लता विपुष्पेव ।
अविभूषितेव च स्त्री गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥75॥
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गीतीनामपि लक्षणम् ।
प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी ।
सम्भाविता तृतीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥76॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. ज॰ कलः ।

2. न॰ प्रस्वरः सोऽव- ।

3. न॰ यत्र क्रमात् । ज॰ यत्र स्वरं ।

4. न॰ प्रकम्प्य ।

[page 131]




[NZ]

[ABh]

भिन्नवृत्तिप्रगीता या(1) सा गीतिर्मागधी मता ।
अर्धकालनिवृत्ता च विज्ञेया त्वर्धमागधी ॥77॥
सम्भाविता च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता ।
लघ्वक्षरकृता नित्यं पृथुला सा प्रकीर्तिता ॥78॥
एतास्तु गीतयो ज्ञेया ध्रुवायोगं विनैव हि ।
गान्धर्व एव योज्यास्तु नित्यं गानप्रयोक्तृभिः ॥79॥
अतः परं प्रवक्ष्यामि धातुवाद्यस्य लक्षणम् ।
विस्तारः करणश्चैव आविद्धो व्यञ्जनस्तथा ।
चत्वारो धातवो ज्ञेया वादित्रकरणाश्रयाः ॥80॥
सङ्घातजश्च समवायजश्च विस्तारजोऽनुबन्धश्च ।
ज्ञेयश्चतुष्प्रकारो धातुर्विस्तारसंज्ञस्तु ॥81॥
(2)विधयस्तु स्मृतास्तस्य पूर्वं विस्तर एव तु ।
सङ्घातसमवायौ तु विज्ञेयौ तौ द्विकत्रिकौ ॥82॥
पूर्वश्चतुर्विधस्तत्र पश्चिमोष्टविधः स्मृतः ।
करणानां विशेषेण विधिश्चैव पृथक् पृथक् ॥83॥
अधश्चोर्ध्वं च विज्ञेयावधरोत्तरजौ स्मृतौ ।
सङ्घातजो विधिस्त्वेष विज्ञेयो वाद्ययोक्तृभिः ॥84॥
द्वावुत्तरौ द्विरधरस्त्वधरादिश्चोत्तरावसानश्च ।
ज्ञेयस्त्वथोत्तरादिः पुनरप्यधरावसानश्च ॥85॥
समवायजस्तथा स्यात् त्रिरुत्तरस्त्रिधरश्च विज्ञेयः ।
द्व्यधरोत्तरावसानौ द्विरुत्तरश्चाधरान्तरस्तु ॥86॥
प्रागुत्तरो द्विर्द्विरधरस्त्वधरादिर्द्विरुत्तरावसानश्च ।
उत्तरमध्यश्च तथा मध्ये त्वधरः पुनर्ज्ञेयः ॥87॥
व्यञ्जनधातोर्ज्ञेयं (3)कलतलनिष्कोटितान्यथोन्मृष्तम् ।
रेफावमृष्टपुष्पानुस्वनितं बिन्दुरनुबन्धः ॥88॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ प्रग्तीतायां ।

2. न॰ विधिर्यस्तु स्मृतः ।

3. न॰ कलं तलं निष्काटितं ततो पृष्टम् ।

[page 132]




[NZ]

[ABh]

अङ्गुष्ठाभ्यां तु तन्त्रीणां स्पर्शनं यत् कलं तु तत् ।
(1)वामे निपीडनं कृत्वा दक्षिणेनाहतिस्तलम् ॥89॥
सव्याङ्गुष्ठप्रहारश्च निष्कोटितमिहोच्यते ।
सव्यप्रदेशिनीघातमुन्मृष्टमिति संज्ञितम् ॥90॥
सर्वाङ्गुलिसमाक्षेपाद्रेफ इत्यभिधीयते ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठकाभ्यां तु दक्षिणाभ्यामधोगतम् ॥91॥
तन्त्रीषु त्रिप्रकारं वाप्यवमृष्टमिति स्मृतम् ।
कनिष्ठाङ्गुष्ठसंयुक्तं पुष्पमित्यभिधीयते ॥92॥
तलस्थानेऽधर(2)न्यासस्त्वनुस्वनितमुच्यते ।
गुर्वक्षरैकतन्त्र्यां तु बिन्दुरित्यभिसंज्ञितः ॥93॥
व्याससमासादेषामनुबन्धः (3)सार्वधातुको ज्ञेयः ।
इति दशविधः(4) प्रयोज्यो वीणायां व्यञ्जनो धातुः ॥94॥
रिभिताह्रादश्च तथानुबन्धसंज्ञः(5) करणधातुः ।
पञ्चविधो विज्ञेयो वीणावाद्ये करणधातुः ॥95॥
त्रिकपञ्चसप्तनवकैर्घातैर्युक्तो यथाक्रमं विहितः ।
सर्वैरनुबन्धकृतैर्गुर्वन्तः स्यात् करणधातुः ॥96॥
क्षेपः प्लुतोऽतिपातो ऽतिकीर्णानुबन्धसंज्ञिताश्चेति ।
आविद्धो विज्ञेयो धातु(6)र्वाद्यप्रयोगे तु ॥97॥
द्वित्रिचतुष्कैर्नवकैः प्रहारैः(7) क्रमशः कृतैः ।
आविद्धधातुर्विज्ञेयस्त्वनुबन्धविभूषितः ॥98॥
इत्येते धातवः प्रोक्ताश्चत्वारो लक्षणान्विताः ।
तिषृणामपि वृत्तीनां यासु वाद्यं प्रतिष्ठितम् ॥99॥
तिस्रो गीतवृत्तयः प्राधान्येन ग्राह्याः । चित्रा वृत्तिर्दक्षिणा चेति । तासां वाद्यताललयगीतियतिन्मार्गप्राधान्यानि यथास्वं व्यञ्जकानि

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ वामेन ।

2. न॰ तान ।

3. न॰ सर्व ।

4. न॰ विधप्र- ।

5. ड॰ संज्ञश्च ।

6. न॰ वेद्य ।

7. न॰ प्रकारैः ।

[page 133]




[NZ]

[ABh]

भवन्ति । तत्र चित्रायां सङ्क्षिप्तवाद्यतालद्रुतलयसमायतिरनागतग्रहाणां प्र(प्रा)धान(न्य)म्(1) । य(त)था वृत्तौ गीतिवादित्रद्विकला(2)तालमध्यलयस्रोतोगतायतिसमग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् । दक्षिणायां गीतिचतुष्कलतालविलम्बितलयगोपुच्छिकायत्यतीतग्रहमार्गाणां प्राधान्यम् ।
सर्वासामेव वृत्तीनां ललिताद्या हि जातयः ।
धातुभिः सह संयुक्ता भवन्ति गुणवत्तरः ॥100॥
त्रिविधं वैणं(1) वाद्यं कर्तव्यं गीतसंश्रयं तज्ज्ञैः ।
तत्त्वं तथानुगतमोघश्चानेककरणसंयुक्तम् ॥101॥
लयतालवर्णपदयतिगीत्यक्षरभावकं भवेत् तत्त्वम् ।
गीतं च यदनुगच्छेदनुगतमित्युच्यते वाद्यम् ॥102॥
आविद्धकरणबहुलं ह्युपर्युपरिपाणिकं द्रुतलयं च ।
अनपेक्षितगीतार्थं वाद्यं चौघं बुधैर्ज्ञेयम् ॥103॥
स्थिते तत्त्वं प्रयोक्तव्यं मध्ये चानुगतं भवेत् ।
द्रुते चौघं प्रयुञ्जीयादेष वाद्यगतो विधिः ॥104॥
तत्त्वं तु प्रथमे गाने द्वितीयेऽनुगतः स्मृतः ।
ओघस्तृतीये कर्तव्यो लयतालविचक्षणैः ॥105॥
एवं तज्ज्ञैर्ज्ञेया वीणावाद्ये तु धातवः प्रोक्ताः ।
वक्ष्येऽधुना विपञ्ची वाद्यविधाने तु करणार्थम् ॥106॥
रूपं कृतं प्रतिकृतं प्रतिभेदो रूपशेषमोघश्च ।
षष्ठी च प्रतिशुष्का ह्येवं ज्ञेयं करणजातम् ॥107॥
वीणावाद्यद्विगुणं गुरुलाघववादनं भवेद्रूपम् ।
रूपं प्रतिभेदकृतं प्रतिकृतमित्युच्यते वाद्यम् ॥108॥
युगपत्कृतेऽन्यकरणं प्रतिभेदो दीर्घलाघवकृतः स्यात् ।
वीणावाद्यविरामेऽप्यविरतकरणं तु रूपशेषः स्यात् ॥109॥

[(मू)]

1. न॰ प्राधान्यात् ।

2. ड॰ विकला ।

3. ड॰ वैणव- ।

[(व्या)]

[page 134]




[NZ]

[ABh]

आविद्धकरणयुक्तोऽप्युपरिपाणिकस्त्वोघः ।
प्रतिशुष्का विज्ञेया वाद्ये तु सहैकतन्त्रिकृता ॥110॥
(1)कार्यं ध्रुवाप्रयोगे प्रायेण हि(2) कोणवादनं तज्ज्ञैः ।
द्वाभ्यामपि वीणाभ्यां गाने वा वादने वापि ॥111॥
स्थानप्राप्तं वा स्यात् तन्त्रीषु विभावयेत् समं गानम् ।
तच्चौघतुल्यकरणं (3)वाच्यं कार्यं विपञ्च्यास्तु ॥112॥
सप्ततन्त्री भवेच्चित्रा विपञ्ची नवतन्त्रिका ।
विपञ्ची कोणवाद्या स्याच्चित्रा चाङ्गुलिवादना ।
एवं वीणा तज्ज्ञैर्नानाकरणाश्रया विपञ्ची तु ॥113॥
अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये लक्षणयुक्तं बहिर्गीतम् ।
आश्रावरणारम्भविधिर्वक्त्रपाणिस्तथैव च ॥114॥
परिघट्टना च विज्ञेया तथा सङ्खोटनैव च ।
मार्गासारितमेव स्याल्लीलाकृतमथापि च ॥115॥
आसारितानि च तथा त्रिप्रमाणानि चैव तु ।
एतानि (4)च बहिर्गीतान्यादौ योज्यानि योक्तृभिः ॥116॥
सतालानि ह्यतालानि चित्रवृत्तिगतानि(5) तु ।
प्रयोजनं हि पूर्वोक्तं पूर्वरङ्गविधौ मया ।
तेषां चैव प्रवक्ष्यामि लक्षणं सनिदर्शनम् ॥117॥
तत्राश्रावणा नाम ।
विस्तारधातुविहितैः करणैः प्रविभागशो द्विरभ्यस्तैः ।
(6)द्विश्चापि सन्निवृत्तैः करणोपचयैः क्रमेण स्यात् ॥118॥
गुरुणी त्वादावेकादशकचतुर्दशकसपञ्चदशकम् ।
सचतुर्विंशकमेवं द्विगुणीकृतमेतदेव स्यात् ॥119॥
लघुगुरुणी च स्यातामथाष्टमं गुरु भवेत्तथा च पुनः ।
षट् च लघूनि तथान्त्यं(7) गुरु ह्याश्रावणायां तु ॥120॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ कार्या ।

2. ड॰ तु ।

3. ड॰ वाद्यं ।

4. न॰ तु ।

5. ड॰ वृत्तगतानि ।

6. ड॰ विश्वावि(?) ।

7. ड॰ अन्यं त्यनु वा स्यात् । ज॰ अन्त्यं गुर्वेकं स्यात् ।

[page 135]




[NZ]

[ABh]

त्रिः शम्योपरिपाणौ तालोऽपि ह्येव निर्दिष्टः ।
समपाणौ द्वे शम्ये तालावप्येवमेव स्यात् ॥121॥
भूयः शम्यातालानुपाणादुत्तरस्तथा द्विकलश्च ।
चञ्चत्पुटस्तथा स्यादेवं ह्याश्रावणातालः ॥122॥
अर्थारम्भः ।
दीर्घाण्यादावष्टौ द्वादश च लघूनि नैधनं चैव ।
चत्वारि गुरूणि तथा ह्रस्वान्यष्टौ च दीर्घं च ॥123॥
लघुसंज्ञानि चतुर्धा(1) निधनं द्विगुणीकृतानि दीर्घे द्वे ।
अष्टौ लघूनि नैधनमित्यारम्भेऽक्षरविधानम् ॥124॥
अस्य तु वाद्यम् ।
कार्यं त्रिपर्वहीनैरुपवहनैरथ सस्मवरोहैः ।
तलरिभितह्रादयुक्तैः करणैर्विस्तारभूयिष्ठैः ॥125॥
अपचययुक्तैर्द्विस्त्रिः कृत्वा च निवर्तितैर्द्विरभ्यस्तैः ।
आरम्भे वाद्यविधिः कार्यस्त्वेवं प्रयोगज्ञैः ॥126॥
तालश्चास्य ।
तालस्त्रिकलस्त्वादौ शमैककलाद्वयं यतौ तालः ।
द्विकला च पुनः शम्या तालो द्विकलश्च कर्तव्यः ॥127॥
द्विकलश्च सन्निपातः पुनः पितापुत्रकश्च षट्पूर्वः ।
चञ्जत्पुटस्तथा स्यादारम्भे तालयोगस्तु ॥128॥
अथ वक्त्रपाणिः ।
आविद्धकरणयुक्तो द्व्यङ्गं स्यादेककं प्रवृत्तं वा ।
(3)अल्पव्यञ्जनधातुर्वाद्येऽप्यथ वक्त्रपाणिस्तु ॥129॥
गुरूणि पञ्च ह्रस्वानि षड् गुरूणि चतुर्गुणम् ।
गुरुणी द्वे च लघुनी चत्वार्यथ गुरूणि च ॥130॥

[(मू)]

[(व्या)]

1. न॰ चत्वारि ।

2. ढ॰ अर्ध- ।

[page 136]




[NZ]

[ABh]

चत्वारि च लघूनि स्युस्त्रीणि दीर्घाणि चैव हि ।
लघून्यष्टौ च दीर्घं च वक्त्रपाणौ विधीयते ॥131॥
द्विकले मन्द्रके यस्तु शम्यातालनिपातनम् ।
तत्सर्वं वक्त्रपाणौ तु मुख्ये ह्यष्टौ कलाः स्मृताः ॥132॥
शम्यातालौ तालशम्ये तेषु कुर्यात् क्रमेण तु ।
तालं शम्यां च तालं च सन्निपातं तथैव च ॥133॥
तस्याधस्तात् ततः कार्यं पञ्चपाणिचतुष्टयम् ।
वक्त्रपाणेरयं तालो मुखप्रतिमुखाश्रयः ॥134॥
अथ सङ्घोटना ।
अधिदण्डां(ण्डं) हस्ताभ्यां वीणामुपगृह्य दक्षिणाङ्गुल्या ।
अङ्गुष्ठाभ्यां च सदा कार्यं सङ्घोटनावाद्यम् ॥135॥
सङ्घोटने स्वराणां संवादिविवादिन(नो)श्चापि ।
सङ्घोटना त्वभिहिता शेषैरनुवादिभिश्चैव ॥136॥
विस्तारधातुकरणैस्त्रिभिश्च चित्रैस्तथा निवृत्तैश्च ।
त्रिभ्यश्चाभ्यस्तोपचयैर्वदन्ति सङ्घोटनावाद्यम् ॥137॥
गुरुणी लघून्यथाष्टौ दीर्घद्वितयं तथा च कर्तव्यम् ।
लघुदीर्घे लघु च पुनश्चतुर्गुणं चापि कर्तव्यम् ॥138॥
पुनरष्टौ ह्रस्वाः स्युस्त्वथ गुरु निधनं तथा कार्यम् ।
सङ्घोटनवस्तुविधौ विज्ञेयं गुरुलाघवविधानम् ।
अस्यास्तालः शीर्षकवत् पञ्चपाणिविहितः ॥139॥
अथ परिघट्टना ।
परिघट्टनासमुत्थं वाद्यं त्वथ हस्तलाघवात् कार्यम् ।
व्यञ्जनधातुसमुत्थं नानाकरणाश्रयोपेतम् ॥140॥
दीर्घाण्यादावष्टौ लघूनि च द्वे गुरूण्यपि च कुर्यात् ।
लघुनी द्वे सर्वाणि द्विगुणानि सहैव दीर्घेण ॥141॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 137]




[NZ]

[ABh]

षोडश लघूनि च स्युः सगुरूण्यन्ते तथैव कार्याणि ।
एष परिघट्टनाया गुरुलघुवस्तुक्रमः प्रोक्तः ॥142॥
सम्पिष्टाकवदस्यास्तालः करणैश्च धातुसंयुक्तैः ।
सकलैः सतलैर्वाद्यं विस्ताराविद्धकरणसंयुक्तम् ।
मार्गासारितवाद्ये गुरुलाघवसंचयाच्चैव ॥143॥
चत्वारि गुरूणि स्युर्लघूनि चत्वार्यथ द्विगुणितानि ।
गुरुणी लघूनि चाष्टावन्त्यं गुरु चेति कर्तव्यः ॥144॥
गुरुणी लघूनि नव च स्युर्मार्गासारिते वस्तुनि ।
कनिष्ठासारितविधौ चास्य तालः (प्रकीर्तितः) ॥145॥
श्रवणमधुराणि लीलाकृतानि चाभिकृतपरिसृतानि ।
तान्यप्यर्थवशादिह कर्तव्यानि प्रयोगज्ञैः ॥146॥
अथासारितानि ।
ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तानि च तालप्रमाणनिर्दिष्टानि तानि तालविधाने यथाक्रमं व्याख्यास्ये ।
एवं स्वरगतं ज्ञेयं वीणाशारीरसम्भवम् ।
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सुषिरातोद्यलक्षणम् ॥147॥
इति भारातीये नाट्यशास्त्रे ततातोद्यविधानं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 138]




॥श्रीः॥
अथ त्रिंशो ऽध्यायः(1) ।:णळ्

2आतोद्यं सुषिरं नाम ज्ञेयं वंशगतं3 बुधैः । BhNZ_30_001ab
वैण एव4 विधिस्तत्र स्वरग्रामसमाश्रयः ॥ BhNZ_30_001cd
[ABh]

॥त्रिंशो ऽध्यायः॥
रातात्मकं स्थायिपदं नियच्छन्नच्छिन्नवंशस्वरलब्धसारः ।
कालात्मकोऽसौ परमेश्वरस्य स्याद्विग्रहोऽस्मद्भवबन्धनाय ॥
एवं प्राक्तनेनाध्यायेन प्रस्तुतनाट्यगान्धर्वोपयोगप्रतिपादनपरतया जातिविनियोगो वर्णालङ्कारादिलक्षणं ततातोद्यस्वरूपं प्रसङ्गतः शुष्कस्वरूपं प्रतिपादितम् । तत्र ततादनन्तरं यद्यप्यवनद्धस्यैवोद्देशो युक्तस्ततावनद्धयोर्गेयमानकक्षयोद्वहनहेतुत्वात्तथापि विनियोगे वैणानां स्वराणां वंश्यस्वभावमार्ग उपयोगं गच्छतीति ततानन्तरं सुषिरस्यैव लक्षणं युक्तमित्याह । आतोद्यं सुषिरं नामेति । नामशब्देनेदमाह । वंशातोद्यमिति पूर्वं भगवन्महेश्वराराधनसाधनं मतङ्गमुनिप्रभृतिभिर्वेणुनिर्मितं ततो वंश इति प्रसिद्धम् । वस्तुतस्तु छिद्रात्मकसुषिराभिव्यक्तस्वरविशेषरूपतयैवास्योपयोग इति । खदिरादिनिर्मितोऽप्यसौ भवत्येव । तथा चोक्तम् ।
वंशे सृष्टा यदा पूर्वं वंशसंज्ञा तु वैणवी ।
वंशास्तु खदिरा रौप्याः कांस्यजा वा सकाञ्चनाः ॥
इति । अत एव सुषिरयोगात् प्राणसंयोगेनातोदनीयत्वादातोद्यं वाद्यम् । तोद्यते आतुद्यते हन्यते वाद्यत इति चतुर्णां वपुः । केवलमस्य तोदननिष्पन्नैः स्वरैस्ततसुषिरयोरुपकारित्वं वर्णानुसाम्ययोगेन त्ववनद्धघनयोः शरीरं तु संवदनशक्तिक्रोडीकृतं समुल्लसितशक्तिकर्तृकमिति तत्तत्स्थानाभिघातजातस्वरद्वारलब्धोपयोगमपि तदातोद्यमुच्यते । तदा तुदति अभिहन्ति

[(मू)]

1. य॰ एकत्रिंशोऽध्यायः । र॰ एकोनत्रिंशत्तमः । भ॰ सप्तत्रिंशः ।

2. ड॰ वाद्यं तु ।

3. ड॰ कृतम् ।

4. भ॰ एष ।

[(व्या)]

[page 139]




[NZ]

(*)[नव वंशास्तु विज्ञेयास्त्रिस्थानस्वरगोचराः । BhNZ_30_-----ab
तेषां चैव हि वंशानां1 स्थाने स्थाने त्रिकत्रयम् । BhNZ_30_-----cd
यथा 2बन्धलयस्तेषां स्वरा ज्ञेया समासतः ।] BhNZ_30_-----ef
[ABh]

वादयति चेत्यकृतककर्मशक्तिमुद्रितस्वातन्त्र्यमवभाति । ज्ञेयमिति वीणातो विलक्षणतया । कक्ष्या च स्वरतत्त्वस्य नातो लाभात् ।
टीकाकारैः पूर्वरङ्गे वंशस्य फूत्करणवैकल्यादसंण्स्कार्यता तत्र चेह चानुपयोग इति महता प्रयत्नेन पूर्वपक्षयित्वा पूर्वरङ्गे कुतपस्य तु विन्यास(भ॰ ना॰ अ॰ 5-17) इत्यादौ वंशस्याप्यस्ति संस्कार्यत्वमित्युत्तरपक्षीचक्रे । तत् केवलं ग्रन्थभूयस्त्वकरणरसिकताविजृम्भितम् । अस्मभ्यो न खलु शुष्कवादेनाभिरुचितमित्यास्ताम् ।
वंशगतमिति । वंशप्रकाररूपं (लोह)खदिरादेरपि संग्रहः । ननु द्व्यधिष्ठानाः स्वरा वैनाः शारीराश्चे(भ॰ ना॰ अ॰ 28-12)त्यत्र वंशानां नामापि तत् किं न श्रावितं वंशाभिधानेनेत्याह । बुधैरिति । यथाश्रुतमेव तदन्यनिरोधनपरं वचः । किं च शारीरस्वरवैपरीत्यं वैणानामिति तथाभिधानमेतच्च तत्र व्याख्यातम् । ननु यदि ज्ञेयं तर्ह्यस्योच्यतां लक्षणम् । आह । वैन एव विधिस्तत्रेति । स्वरग्रामग्रहणमुपलक्षणार्थम् । यत् किञ्चिदुक्तं प्राच्योऽध्यायद्वये तत्सर्वं वंशेऽपि बोद्धव्यमित्यर्थः । तथाहि मतङ्गमुनिना चत्वारो धातवो वंश इत्यादिना धातुविनियोगोऽपि प्रदर्शित एव ।
यत्त्वत्र टीकाकृता स्वगतपरगतत्वे धर्मस्यातिदेशस्य विकल्पलक्षणाभिधानलाघवोपयोगित्वमतिदेशस्याभ्यधायि तदेवमेव । सर्वत्र ब्राह्मणवद्राजा द्रष्टव्य इत्यादावप्यतिदेशस्वरूपनिर्वाह इवेहापूर्वतया मन्तव्यम् । यत्त्वतिदेशेन न सिध्यति तत्प्रातिस्विकम् ॥1॥

[(मू)]

* सार्धः श्लोको म॰य॰ मातृकयोरेव वर्तते । वृत्तिकारस्तु तं न व्याख्यातवान् प्रक्षिप्त इति वा वंशानां संख्यामितेरनङ्गीकाराद्वा । तथापि स तु मुनेरेवेति नान्यकुम्भकर्णवेमप्रभृतिभिरुक्तम् । यथाह नान्यः । एवं नवैव वंशाञ् छुद्धान् ब्रूते त्रिकक्रमेणेह । भरताचार्यो वंशानां स्थाने स्थाने त्रिकत्रयमिति । इति ॥ कुम्भकर्णः । स्थानत्रयस्य निष्पत्त्यै केचित् कीर्तिधरादयः ॥ नवैवात्र जगुर्वशान् व्यवस्थातस्तथोच्यते ॥ इति ॥ वेमभूपालः । अथान्यथाब्रवीत्तारमन्द्रमध्यव्यवस्थितम् ॥ अत्र कीर्तिधरो राजा स्वराणां वंशभेदतः ॥ ... ... ... ... एवं वंशा नवैवेति तन्मते प्रतिपादितम् ॥ इति । ग्रामत्रयविभागेन वंशानां नवकं प्राधान्येन गृह्णाति । तन्मतावलम्बकोऽयं सार्धश्लोक इति प्रक्षिप्तः स्यात् ॥

1. म॰ वर्णानां ।

2. म॰ बद्ध ।

[(व्या)]

[page 140]




[NZ]

द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगताः स्वराः । BhNZ_30_002ab
1कम्प(म्प्य)मानार्थ(र्ध)मुक्ताश्च 2व्यक्तमुक्तास्तथैव च3 BhNZ_30_002cd
[ABh]

अस्य लक्षणमाह । द्विकत्रिकचतुष्कास्तु ज्ञेया वंशगता इति । आननच्छिद्रेष्वाधारेषु गान्धारादि(दी)त्याशयेन स्वरोत्पादकस्वरूपमुक्तम् । कम्प्यमानार्थमुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्त्वित्यनेन छिद्रोपरि दीयमानाङ्गुलिगतच्छिद्रनिवेशिताङ्गुलिना क्रियया तीव्रातीव्रमध्यरूपप्राणपूरणप्रभवो हि वंशे स्वरविभागः । तत्र गान्धारादितया मध्यमस्वरोऽन्त्यो भवति । (4)तदपेक्षया गान्धारे द्वितीयम्(यत्वम्) । तत एव च सामसु गान्धारो द्वितीयो मध्यमो हि तत्र प्रथमः । आह च ।
यः सामगानां प्रथमः स वेणोर्मध्यमः स्वरः ॥ (नारदीयशिक्षा 1.5.1)
इति ।
यद्यपि च न षट्सु कृष्टादिषु भव इति क्रमो युक्तस्तथापि षड्जस्य चतुःश्रुतित्वान् मध्यमत्वेन प्रत्यभिज्ञानम् । नन्वत्र वंशे कः स्वरविभाग इत्येवमाशयेनाह । द्विकत्रिकचतुष्का इति । स्वरस्वरूपोपयोगिषु छिद्रेष्वत्र स्वरशब्दः । तेन सर्वतोऽत्र नवच्छिद्राणि । वर्गशोऽभिधाने वायमाशयः । मुखि(ख)गतमन्त्यं च यच्छिद्रं तत्तावत् पूरकतया पूर्यतया च मुखमारुतप्रवेशप्रतिघातोपयोगीत्येव नालच्छिद्रं स्वरविभागाय नोपयुकम् । तत्सप्तकं तु स्वरविघागकृतम् । अत्रापि हि वर्गशोऽभिधानध्वन्यो भावः । वामहस्तेन त्रयः स्वराः । दक्षिणेन चत्वार इति । तथा चोक्तम् ।
(5)षड्जस्त्वनामिकाङ्गुल्यामृषभो मध्यमाङ्गुलौ ।
निरङ्गुल्यां च गान्धारो मध्यमः कम्पितो यथा ॥
वामहस्ते त्रयो ह्येते चत्वारो दक्षिणे पुनः ।
पञ्चमोऽनामिकायां तु धैवतो मध्यमाङ्गुलौ ॥
प्रदेशिन्यां निषादस्तु मध्यमः कम्पितो यथा ।
पञ्चमोऽनामिकायामिति वचनान् मध्यमस्वरे कनीयसीत्याह । निरङ्गुलीति । कनीयसी तर्जनी वा । स्थानं चाङ्गुलीमुक्तम् । कर्कन्धूफलबीजवदङ्गुलीनां निवेशनमिति ।

[(मू)]

1. न॰ ज॰ कम्पिता हर्ध । य॰ कम्प्यमाना ।

2. न॰ ज॰ मुक्त ।

3. र॰ मुक्ताङ्गुलिश्च ह । भ॰ मुक्ताङ्गुलस्तथा ।

[(व्या)]

4. तदिति मध्यमापेक्षया । सामसु मगरिसधनिपा इति क्रमः । मध्यमग्रामे मपधनिसरिगाः स्वराः ।

5. एते श्लोका विशाखिलस्य ।

[page 141]




[NZ]

तत्रोपरि यथा ह्येकः स्वरो1 वैणस्वरान्तरे2 BhNZ_30_003ab
प्रप्नोत्यन्यत्वमेवेह3 तथा वंशगतोऽपि हि ॥ BhNZ_30_003cd
[ABh]

अन्ये बहिरष्टमं कार्यं छिद्रादन्यादनन्तरमिति नवच्छिद्राणीच्छन्ति । तत्त्वेवं भवतु छिद्राङ्गुलीयोजनम् । अङ्गुलीनां तु कः क्रियाभेद इत्याह ।
कम्प्यमानार्थ(र्ध)मुक्ताश्च व्यक्तमुक्तास्तथैव च ।
इति । नैव द्विकादिक्रमेण कम्प्यमानादियोगः । अपि तु तेनैव प्रकारेणार्धेन समत्वं येन तत्र व्यक्तमुक्ता इति पृथगन्ते ऽभिधानादन्ते चतुश्श्रुतौ तावदयं विनियोगः । तदुक्तम् ।
ये चतुश्श्रुतयोऽप्येषां पूर्णा रन्ध्रात्तु ते स्वराः ।
इति । ततो द्विश्रुतेरधस्तादर्धमुक्ताङ्गुलित्वमध्यवस्यन् परिशेष्यात् त्रिश्रुतेः कम्प्यमानाङ्गुलियोगः । तदुक्तम् ।
कम्प्यमानार्धमुक्ताश्च विज्ञेयास्ते त्रिकद्विकाः ।
इति । एवं वंशस्य स्वरः प्रथमोत्पत्तिक्रमश्च स्वराणां दर्शितः । यत्त्वन्येषां तु साङुलादिक्रमेणाङ्गुलीनिर्ह्वासदिशा च ब्राह्मणक्षत्रियादिजातिविभागस्तदनुसारेण चोक्तप्रकृत्यादिविषयो नाट्योपयोगः कथितः स निस्वर इति हृदये गृहीत्वा मुनिना दर्शितः ॥2॥
नन्वेवं छिद्रेषु स्वराणां व्यवस्थितत्वमुक्तम् । दृश्यते चैवैकत्र स्वरसप्तकोपलम्भः । तत्कथमित्येतदाशङ्क्याह ।
तत्रोपरि यथा ह्येकस्वरो वैणस्वरान्तरे ।
प्राप्नोत्यन्यत्वमेवेह तथा वंशगतोऽपि हि ॥
इति । शारीरे दाख्यां च यथैक एव स्वर आधारभूतः स्वरान्तरविषयमन्यत्वं प्राप्नोति यथोक्तं द्विविधैव मूर्च्छनासिद्धिरिति (भ॰ ना॰ 28-24) यथा स्वराणां सततं मध्यमस्वरा(मध्यस्वरं) विदुर्बुधा इति तथैव वंशगतस्वरोऽपि स्वरान्तरविषयमन्यत्वं प्राप्नोति । तथा च धैवतांशकृतोऽपि । गीयमानेऽपूर्णवाचः प्राहुः । धैवताद्वा निषादाद्वा स्थायी ... ... वांशिका इति । पूर्णवाचस्तु षड्जर्षभगान्धाराः स्वराणामन्यतमात् । एतदाह । तत्र यथा वीणायां सार्यमाणायां प्रतिक्षणं मार्दवाय तत्त्वसम्पादनेन सैवान्या सम्पाद्यते । तेन तथावदिति दर्शयति । तत्रोपरि(रीति) । न सामानाधिकरण्यतया विभक्तिनिर्देशः ।

[(मू)]

1. ड॰ स्वरे ।

2. र॰ अन्तरैः ।

3. र॰ एव स्यात् । भ॰ एवं स्यात् ।

[(व्या)]

[page 142]




[NZ]

द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा 1श्रुतिसंख्यो भवेत् स्वरः । BhNZ_30_004ab
अनीरणात्तु शेषाणां स्वराणां श्रुति(मपि) संभवम्(वः)2 BhNZ_30_004cd
[3स्वराणां च श्रुतिकृतं चतुर्द्विस्त्रित्व4(स्त्व)लक्षणम् ।] BhNZ_30_004ef
अङ्गुलीवादनकृतं तच्च मे5 सन्निबोधत ॥ 4॥ BhNZ_30_004gh
[ABh]

अन्यथा तस्योपरि यस्यां तेन तत्रैवोर्ध्वरूपतयाधेयरूपतयावस्थिते स्वरे सतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । प्रथममभ्यासकाले शूत्कारपूरणतया स्वरोत्पत्तिक्रमो य उक्तस्तत्रैव स्थिते सति स्वरान्तरस्यात्र बलनम् । यथा वचनादत्र विपञ्च्यामिव श्रुतिक्रमलाभः प्रस्फुटः । षड्जं वदन्ति(ति) मयूरा(र) (नारदीयशिक्षा 1.5.3) इत्यादिवत् स्वगमकमध्यमवच्छारीरवदेव वा विशिष्टध्वनिस्वभावत्वात् । अत एव शारीरवद्वंश्यानामारोहणमवरोहणं चेति विशाखिलाचार्यः ।
ननु यद्येवं दृष्टं स्याद्वंशस्य पृथगभिधानं शारीरे(ऽप्येवमेव स्यात्तत्र स्वरैः) अन्यविधिः(धेः) स्वीकृतत्वादित्याशङ्क्याप्रकरत्वे(ङ्क्य प्रकारत्वे)नाह । तत्रोपरीति । शारीरविषयादप्यस्योपरिभाव उत्तीर्णत्वादनन्तर्भाव इति यावत् । यथा च वाद्यरूपतयात्र लालित्यं नाम स्वाभाविको धर्मो न स त्व(नु)षक्तः शारीरके भावाभावमार्दवापारुष्ययोगात् । तथा हि वदन्ति । वंशे गीतमिति । ततः शारीरतोऽप्यस्योत्कर्षो वीणातश्च । उभयं ह्यनेन पूरय(र्य)ते वंशेन गीतिं भावयतीति च व्यवहारः शारीरमारुतस्यान्तरबाह्यप्रयत्नाच्च व्यापारयोगात् । शारीरे तु गायन्त्येवेतीति व्यवहारः । आन्तरस्यैवात्र प्रयत्नस्य भावात् । वंशछिद्रपूरणप्रयत्नो हि बाह्येऽसम्भवी । वीणायां तु वादयत्येवेति बाह्यस्यैव तन्त्रीहननकारिणः प्रयत्नस्य भावात् । इत्युभयविलक्षणमुभयधर्मानुगतं च वंशस्य रूपमित्यवश्यं वक्तव्यमिति तात्पर्यम् ॥3॥
द्विकस्त्रिकश्चतुष्को वा श्रुतिसङ्ख्यो भवेत् स्वरः ।
अनीरणात्तु शेषाणां स्वराणामपि सम्भवः ॥
अस्यार्थं टीकाकारस्तावदाह । इह वंशस्य च्छिद्रपिधानं मुखवाय्वासंयोगादङ्गुलिसंयोगक्रियायाश्चेति यत्तावत् स्वरनिष्पत्तौ कारणम् । तथा चाहुः ।
वांशी त्रिधा मूर्च्छना स्याद् द्विप्रयुक्ता हि सर्वतः ।
तारमन्द्रादिका चान्या मुखमारुतमूर्च्छना ।
तृतीया करशाखात्मा(त्म)स्वरोत्पत्तिप्रदायिनी ॥

[(मू)]

1. ज॰ स्वरः स्या(भ॰ रश्च)च्छ्रुतिसंख्यया ।

2. ज॰ ड॰ सम्भवः ।

3. इदमर्धं न॰क॰ड॰र॰मातृकास्वेव वर्तते । र॰ श्रुत्या कृतं स्वराणां तु द्विः पुनस्त्रिः प्रयोजितम् ।

4. ड॰ तिस्रश्च ।

5. भ॰ र॰ ज॰ वक्ष्याम्यतः परम् ।

[(व्या)]

[page 143]




[NZ]

1व्यक्तमुक्ताङ्गुलिस्तत्र स्वरो ज्ञेयश्चतुःश्रुतिः । BhNZ_30_005ab
कम्प(म्प्य)मानाङ्गुलिश्चैव त्रिश्रुतिः परिकीर्तितः2 BhNZ_30_005cd
द्विकोऽर्धाङ्गुलिमुक्तः स्यादिति3 श्रुत्याश्रिताः4 स्वराः ॥ BhNZ_30_005ef
[ABh]

इति । तत्रेयतापि स्वरजाताः प्रथमं न ग्रामविभागं भजन्ते । स हि च श्रुतिचर्चामपेक्षते । सा च प्रथमोत्पत्तौ नास्ति । अनेनैव क्रमेण यावता च गान्धार इति । एष चार्थ(ः) फल्गुप्रायः । न हीयता वीणायां श्रुतिचर्चा काचिद्दर्शिता भवति । मुखवलनगतिस्वरतादि तु प्रयत्नबलेन भवदपि न श्रुतिभेदमाधत्ते ... ... वीणादिष्वपि स किं न स्यात् । एतच्च श्रुतिनिरूपणप्रस्ताव एव वितत्यास्माभिर्विवेचितमित्यास्ताम् ।
तस्मात् प्राक्तनश्लोकोक्त एवार्थो ऽनेन परिष्क्रियते । तत्र ह्युक्तं तत्रोपरि स्वरान्तरेऽन्यत्वमेवेति । तच्च कथं क्रियतामितीदमारभ्यते । यः स्वरो द्विक(स्)त्रिक(श्)चतुष्को वेति नियतः स्वरस्थापनया छिद्रविशेषः प्रसिद्ध इत्यर्थः । आधारतां वाशब्दोऽप्यर्थे । नयति व्युत्पादयति । तदयमर्थः । तत्राप्यन्यस्वच्छिद्रे शेषाणामेषामप्यर्धस्वराणामिव वा श्रुतिसंख्या भवेत् । कथं सा भवेत् । आपूरणादानयनादीरण अनादररन्ध्रपूरणाच्च । तत्र नयनमुभयोस्तीव्रातीव्रतया । रणनं तु प्रपूरणेन शब्दोत्पादनम् । पूरणं वायोः शीघ्रस्थिरतोदेन वदनजात् । वाच्य्वनुसारसम्पादकतीव्राद्यापूरणादिशैघ्र्यादिनिषेधात् क्रियते । तत्रान्येषामपि स्वराणां तत्र नियतस्वरेऽपि छिद्रेऽस्ति सम्भवः । (तुकारेण द्विकत्रिकस्वराणामितरेऽप्येतत्पूर्यतया पूरणनिषेधः ।) न चेयतैव स्वरसम्भव इत्याह । अङ्गुलीवादनकृतं चेति । अत्र द्रष्टव्यः अङ्गुलीभिर्वादनं शब्दोत्पादनप्रकारः । सम्यगित्याह । तच्च मे संनिबोधतेति ॥4॥
व्यक्तमुक्ताङुलिस्तत्र स्वरो ज्ञेयश्चतुश्श्रुतिः ।
कम्प्यमानाङ्गुलिश्चैव त्रिश्रुतिः परिकीर्तितः ।
द्विकोऽर्धाङ्गुलिमुक्तः स्यादिति श्रुत्याश्रिताः स्वराः ॥
इति । स्वराणामनेन प्रागुक्त एव क्रम उक्तः । न च पुनरुक्तानां पूर्वनिष्पत्यभिप्रायेणाधारस्वरविषयत्वेन परमार्थतोऽस्यानि(स्त्यभि)धानम् । अधुना तु तत्रोपरीत्येतत्प्रसङ्गायाततदुत्पत्तिस्वरविषयस्तत्र वीणायां यथा मूर्च्छनान्यत्वं तथा छिद्रेष्वङ्गुलिसारणाविशेषोत्कर्षेणेव छिद्रेषङ्गुलिवैचित्र्यात् स्वरसप्तकविभागो वर्णयिष्यते । अन्ये त्वङ्गुलिशब्देनात्रोर्ध्वमन्द्रमाहुः ॥5॥

[(मू)]

1. भ॰ प्रव्यक्तमुक्ताङ्गुलिस्तु ज्ञेयो वंशगतः श्रुतिः ।

2. र॰ परिकीर्त्यते । ढ॰ च स्वरो भवेत् ।

3. र॰ कोऽर्धमुक्ताङ्गुलिः स्यादे(भ॰ स्त्वे)वम् ।

4. च॰ आश्रित ।

[(व्या)]

[page 144]




[NZ]

एते 1स्युर्म(तु म)ध्यमग्रामे भूयः षड्जाश्रिताः पुनः1 BhNZ_30_006ab
व्यक्तमुक्ताङ्गुलिकृताः3 षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ BhNZ_30_006cd
4ऋषभो धैवतश्चैवा कम्प(म्प्य)मानाङ्गुलीकृतौ । BhNZ_30_007ab
5अर्धमुक्ताङ्गुलिश्चैव गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ BhNZ_30_007cd
[ABh]

ननु कुत्रायं श्रुतिविभाग इत्याह । एते तु मध्यमग्राम इति । मध्यमस्वरस्तावत् प्रसिद्ध इति तदपेक्षया चतुस्त्रिद्विसंख्यासारेण मध्यपञ्चमधैवतनिषादानामेव सम्भवति । षड्जग्रामे तु न तारगत्या न मन्द्रगत्येति मध्यमादिश्रुतिसंख्याक्रमानुरोधाच्चादौ मध्यमग्राम उक्तः ।
अथ षड्जग्रामेऽप्याह । भूयः षड्जाश्रिताः पुनरिति । पुनःशब्दः पूर्वस्माद्विशेषद्योतकः । भूय इत्यनेनेदमाह । मध्यमग्रामे यदुक्तं तद्यथा द्विश्रुतिर्गान्धार इति तत् षड्जग्रामेऽपि न सुसङ्गच्छत इति तामाह ।
व्यक्तमुक्ताङ्गुलुकृताः षड्जमध्यमपञ्चमाः ।
चतुश्श्रुतिरत्र पञ्चम इति यावत् । षड्जमध्यमयोस्तु दृष्टान्ततया विवक्षितसमकक्ष्यतया निर्दिष्टः(र्देशः) ॥6॥
ऋषभो धैवतश्चापि कम्प्यमानाङ्गुलीकृतौ ।
धैवतस्त्रिश्रुतिरित्यर्थः ।
अर्धमुक्ताङ्गुलिश्चैव गान्धारोऽथ निषादवान् ।
चकारेण मध्यमग्रामेऽपीत्थंभूतमनयोरित्याह । अत एव ग्रामापेक्षया रूपान्त्राभावादेव कार्त्स्न्येन । अथवा नोक्तगीतपञ्चककार्त्स्न्यपरिग्रहात् । उक्तमन्यत्र ।
मध्यमं पूरयेत्तत्र सप्ताङ्गुलिविधानतः ।
पञ्चस्वरगतिं कुर्यात् पञ्चभेदविकल्पनात् ।
कम्पितां चलितां मुक्तामर्धमुक्तां निपीडिताम् ।
यत्र ... वंशमधरस्थं प्रकम्पयेत् ।

[(मू)]

1. भ॰ ज॰ तु ।

3. ड॰ आश्रिताञ्छृणु ।

3. म॰ कृतः ।

4. र॰ निषाधधैवतौ वापि । ढ॰ धैवतश्चार्षभश्चैव (च॰ श्चापि) । ज॰ ऋषभः पञ्चमश्चैव ।

5. न॰ ज॰ गान्धारश्च निषादश्चाप्यर्धमुक्ताङ्गुलीकृतौ ।

[(व्या)]

[page 145]




[NZ]

स्वरसाधारणे1 चा(णश् चा)पि काकल्यन्तरसंज्ञके(या) । BhNZ_30_008ab
निषादगन्धारकृते2(तौ) षड्जमध्यमयोरपि ॥ BhNZ_30_008cd
[ABh]

कम्पिता या गतिः प्रोक्ता वर्णालङ्कारगामिनी ।
अङ्गुल्याश्चलता यत्र स्वरसम्पादने यथा ।
सञ्चारिवर्णसंयुक्ता चालिता नाम सा स्मृता ।
स्वरमुक्तेन रन्ध्रेण मुक्ता नाम् प्रवर्तते ।
अर्धमुक्तेन चाप्यत्वा(स्या)अर्धमुक्तानुजायते ।
सुषिरैः सर्वधानेकैः (पिहितैः सर्वै)रङ्गुलीभिः समन्ततः ।
यदा पूरयते वंशं ज्ञेया सा तु निपीडिता ॥
इति ॥7॥
अथ स्वरसाधारणोत्पत्तिं दर्शयति ।
स्वरसाधारणश्चापि काकल्यन्तरसंज्ञया ।
निषादगान्धारकृतौ षड्जमध्यमयोरपि ॥
इह स्वरसाधारण ... ... आधेयरूपतया पृथक्छिद्रता न संभवति केवलमाधारस्वररूपतया ... ... भवेत् । तत्र वीणायां पूर्ववत् स्थितसाधारणायां स्वरसाधारणे क्रियमाणे गान्धारनिष्पादनतन्त्र्योरेव द्विश्रुतिकतायामायतत्वेन पीडनं क्रियते न तु मध्यमषड्जतन्त्र्योः । शैथिल्यमुपयोगि । गान्धारनिषादोत्कर्षा ए(दे)व त(द)पेक्षस्योभया(यौ) । वंशे तु शरीरैरेव न पूर्वसिद्धा । कैशिच्न्न तन्त्रीष्विव स्वरा अपि तावतैव प्रयत्नेन निष्पाद्येत्यु(द्या इत्यु)त्कृष्ट गान्धारे निषादे हीयमानेऽवश्यं निकृष्टो मध्यमोऽयत्नेन निष्पद्यते । अन्यथा षड्विंशतिश्रुतयो भवेयुः । तेन व्यक्तमुक्ताङुलिस्वरौ अर्धमुक्ताङ्गुलिश्च मध्यम इत्येवमन्तरस्वरो निष्पद्यते । एवं काकल्यामपि वाच्यम् । तदेतदाह । निषादगान्धारकृतौ विकारकरणे षड्जमध्यमयोरपि चेद्विकारस्तत् साधारणं सम्पद्यते । चशब्दो ऽप्यर्थे । नत्वेके त्वेकस्मिन् स्वरेण विकरणयोर्द्वयोः किमर्थं विकृतिरित्याशङ्क्याह । न स्वरसाधारणत्वेन तस्य काकल्यन्तरत्वमात्रस्वरद्वयस्य सम्यक् स्थितिर्यतो भवति द्वयोर्विकारः । एतदुक्तं भवति । एतदेव च स्वरसाधारणत्वं यदेतस्माद्रूपाद्ध्वंसनं स्वरान्तररूपोपजीवनमिति ॥8॥

[(मू)]

1. म॰ साधारणश्चापि ह्यन्तर(भ॰ ह्युत्तर)स्वरसंज्ञया ।

2. र॰ ज॰ गान्धारयोस्तु(ड॰ श्च) ।

[(व्या)]

[page 146]




[NZ]

1विपर्ययः सन्निकर्षे श्रुतिलक्षणसिद्धितः2 BhNZ_30_009ab
वैणकण्ठप्रवेशेन सिद्धा 3एकाश्रिता स्वराः ॥ BhNZ_30_009cd
यं यं 4गाता स्वरं गच्छेत् तं तं वंशेन वादयेत् । BhNZ_30_010ab
शारीर5वैणवंश्यानामे6कीभावः प्रशस्यते7 BhNZ_30_010cd
[ABh]

ननु समन्द्रमध्यतारविभागः कथम् । ननु च स्वराणां न ह्येकविंशतिरत्र वीणायामिव स्वराः स्थानत्रयं च शरीरवदुपलभेतेत्याशङ्क्याह ।
विपर्ययः सन्निकर्षे श्रुतिलक्षणसिद्धितः ।
वैणकण्ठप्रदेशेन सिद्धा एकाश्रिताः स्वराः ॥
इति । सम्भावितस्तावद्वर्णे चाविद्धगतिभावो यावदभ्यासान्तर्गतो धार्यस्तावन्तस्वरं जनयति । प्रथमं छिद्रकस्य संस्कारमात्रं जायते । न स्वरः । तत्र ... ... वस्थानेन यः स्वरो निष्पद्यते स तावन् मध्यमः । तदाह । सिद्धाः सन्तो ये स्वराः कण्ठाश्रिता मध्यमसप्तकरूपा इत्यर्थः । अत्र हेतुः । वेणुषु प्रधानसप्तककृतेषु मूर्च्छनानिर्देशकारिषु मध्यमेषु कण्ठेषु शारीरेषु मध्यमसप्तककृतेषु प्रदेशादेकीभावपत्तेरेव । वंशे बन्ध इति लक्ष्यवतां व्यवहारः । तारमन्द्रसप्तकं तु कथमित्याह । तच्चासाधारणे स्फुटत्वं तस्य सिद्धिर्यतो भवति स श्रुतिलक्षणसिद्धिः ओष्ठमुद्राविशेषः । तमवेक्ष्य यो वंशस्य सन्निकर्षो ... ... तेन छिद्रान्तर्गतमावरणं वंशस्य स्वोत्कर्षत्वेन छिद्रस्य स्पष्टत्वं तस्मिन् सति विपर्ययः कण्ठ्यसप्तकान्तर्गतलक्षणमुखसंयोगेन सङ्कटे छिद्रे विकारोदयो विकटेनामन्द्रसम्पत्तिरिति यावतैवं (यावत् । एवं ) त्रिस्थानसिद्धिपादे त्रिवंशे । अतः शारीरवैणस्वरविषयलक्षणपोषणमनेन सम्यक् क्रियताम् ॥9॥
यं यं गाता स्वरं गच्छेत् तन्तद्(तं तं) वंशेन वादयेत् ।
शारीरवैणवंशा(श्या)नामेकीभावः प्रशस्यते ॥
गच्छेदिति । यं गमिष्यति यो न च गच्छति स च गतवानिति कालसामान्येन दर्शितम् । अतो वंशस्य प्रदर्शकत्वं पूरकत्वादयो धर्मा दर्शिताः । गातेति । ध्रुवागानस्याप्यत्र प्राधान्येनोपयोग उक्तः । शारीरवैणवंश्यानामिति । तद्धितेनाप्यनावेक्षेऽप्येकत्र स्वरनिष्पत्तिर्दर्शिता । इअत्रेतरयोगभूतभेदत्वं सूचयता पृथगुपयोगो दर्शितः । तथा च श्रीमन्मतङ्गमुनिना वंशवाद्यस्य स्वरसाम्याश्रयो विनियोग उक्तः ।
अध्वन्यागमने चैव कामिन्या निर्जितस्य च ।
शोकार्तस्य प्रकुर्वीत मध्यमं मृदुमिश्रितम् ॥

[(मू)]

1. र॰ विपर्ययात् ।

2. ज॰ सिद्धिदः । र॰ संहितः ।

3. च॰ कण्ठ । ज॰ वंश ।

4. भ॰ गान ।

5. भ॰ वंशवैणानां ।

6. र॰ एक ।

7. च॰ प्रदास्यते ।

[(व्या)]

[page 147]




[NZ]

अविचलितमविच्छिन्नं1 वर्णालङ्कारसंयुतं 2विधिवत् । BhNZ_30_011ab
ललितं मधुरं स्निग्धं वेणोरेवं स्मृतं3 वाद्यम् ॥ BhNZ_30_011cd
4एवमेतत् स्वरगतं विज्ञेयं गानयोक्तृभिः । BhNZ_30_012ab
अतः परं5 प्रवक्ष्यामि 6घनातोद्यविकल्पनम् ॥ BhNZ_30_012cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सुषिरातोद्यलक्षणं(7) नामाध्यायस्त्रिंशः ॥
[ABh]

शृङ्का(ङ्गा)रे वा वियोक्तव्यमत्यन्तललितं द्रुतम् ।
क्रोधे चैवाभिमाने च स्फुरितद्रुतकम्पितम् ॥
इत्यादि । एकीभाव इति । अनेकरूपस्यैव शारीर्यादिरस्ति रूपस्यैव स्वरत्रयस्य निपुणनिर्मितसचित्रपानगन्धवदेकतयावभास इत्ययं तत्र भावशब्देन दर्शितः । प्रशस्यत इति । दृष्टादृष्टविभवसिद्धिप्रदत्वादिति भावः ॥10॥
अथास्य वंश्वाद्य(स्य) सर्वथोपयोग इति दर्शयति ।
अविचलितमविच्छिन्नं वर्णालङ्कारसंयुतं विधिवत् ।
अविचलितमिति । स्थिरो ह्यत्र स्वर इत्युक्तम् । अविच्छिन्नमिति । वीणातन्त्रीवद्दुष्प्रहतार्थसम्भावनेन साधारणक्लेशाभावेन निर्विघ्नम् । वर्णालङ्कारः सर्व एव ... ... शारीरान्तर्गतैः संयुक्तम् । अत एव सर्वान् वाद्यविधीन् तत्त्वानुगतान् लययतिप्रभृतीनर्हतीति विधिवत् । एवं तावद्गीतिभागो ऽनेन पूर्यत इत्युक्त्वा हृद्यतमं त्वेतदेवेत्याह ।
ललितं मधुरं स्निग्धं वेणोरेवाश्रितं(वं स्मृतं)वाद्यम् ।
इति । ललितमिति । स्वभावतो हर्षोद्दीपनेन रसचर्वणोपयोगि । मधुरमिति । गात्रप्रयुक्तं परुषमपि स्वरं स्वावस्थापनया हृद्यतामापादयतीति । वेणोरिति सुषिरोपलक्षणम् ॥11॥
अध्यायत्रयार्थमुपसंहरन् भाविना सह सङ्गतिं करोति । एवमेतत् स्वरकृ(ग)तमिति । शारीरवैणवंश्यादिस्वरा एवेति तैर्गानं स्वरपूरणमिति स्वरगतस्यैवोपसंहारः ।

[(मू)]

1. च॰ अविक्रुष्टं ।

2. न॰ मुद्रम् । (ड॰ मन्द्रम् ।) विधिवल्ललितं मधुरं वेणोः ।

3. म॰ य॰ विधं ।

4. ड॰ एवमेतत् सुषिरस्वरकृतं ... ... वंशयोक्तृभिः ।

5. ज॰ ऊर्ध्वं ।

6. र॰ घनताल । च॰ तालवाद्य ।

7. र॰ आतोद्यविधानो नामैकोनत्रिंशत्तमोऽध्यायः । ड॰ विधानो । न॰ विधानं । भ॰ वीणासुषिरातोद्यलक्षणं नामाध्यायः सप्तविंशः । य॰ एकत्रिंशः । भ॰मातृकायां वीणाध्याय (29) भाव एव वंशाध्यायः (30) । तस्यां मातृकायामयं सप्तविंशत्वेन पठितः ।

[(व्या)]

[page 148]




[NZ]

[ABh]

गानप्राधान्याच्च गानयोक्तृभिरित्युक्तम् । रूपे च स्वरे निरूपिते मनस्यनिरूपणावकाश इत्याह । अतः परं घनातोद्यविकल्पनं प्रवक्ष्यामीति शिवम् ।
आक्षेपयोजनवचस्करकल्पमेव यद्वंशरन्ध्रचरणं तदुपास्य सम्यक् ।
स्पष्टीकृतोऽभिनवगुप्तपदाभिधेन तस्यैव लक्षणविधिः स गभीरभावः ॥
॥12॥
इति महामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां भारतीयनाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यां सुषिरातोद्यविधिरध्यायस्त्रिंशः ॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 149]




॥श्रीः॥
अथैकत्रिंशो ऽध्यायः ।

[NZ]

1वाद्यं तु यद्घनं 2प्रोक्तं कलापातलयान्वितम्3 BhNZ_31_001ab
4कालस् तस्य प्रमाणं हि विज्ञेयं तालयोगतः5 BhNZ_31_001cd
[ABh]

॥ एकत्रिंशोऽध्यायः ॥
यस्यां कलाकललया(य)प्रभावात् साम्यं परं भाति जगत्क्रियाणाम् ।
मायात्मिकां तां तनुमष्टमूर्तेर्वन्दे त्रिधा भोगपदं दधानाम् ॥
ननु स्वरकृतं रूपं वीणांशयोरिवावनद्धेऽप्युपलभ्यते तद्ध(द्वद् घ)नेऽपि । नादात्मना स्वरस्य शब्दत्वेन नित्यव्याप्यत्वात् । अतश्चैवं तदावनद्धे मार्जनानां स्वरविशेषयोजनात्मना वक्ष्यमाणत्वात् । सत्यम् । अनुहारेण परं स्वराणामवभासोऽत्र न स्फुटो नाक्षरात्मना । तथात्वे हि रसभावाद्यभिव्यक्तिरपि न भवेत् । तेन ह्यनुहारमात्रेण केवलमत्र स्वरात्मका(कता)ऽक्षरषोडशवत् । अक्षराणां हि यद्यपि स्फुटत्वं स्यात् करज(ज)करततकरथ(ट)गतकरिकरटकतटकटकाभरणकेलिकाल इति श्रूयमाणां च यथा वाद्यप्रतिपत्तिर्भवति तथा वाद्यमानादपि स्यात् । तस्मादनुहारमा(स्या)त्मवृत्तित्वादन्यत्र स्वराणां वंशनिरूपणानन्तरमेवोपसंहारो युक्तः । तदुपसंहारानन्तरं चोक्तम् । घनातोद्यविकल्पनं वक्ष्यामीति (भ॰ ना॰ अ॰ 30-12) । तत्र हन्यत इति घनः कठिनतैकरूपः । तत एव नमनोनम(न्म)नन्(न)मै(शै)थिल्यादियोगाभा(वा)दक्षरवैचित्र्यं चानुरुध्यमानमात्रेणोपयोगी कांस्यतालिकादिरुच्यते । मूर्तो घन इति मूर्तिकाठिन्यमिति युक्तम् । तस्य घनस्य यदातोद्यं तोदनं हननं तस्य विधिवच्चरतः शीघ्रत्वसमत्वादिरूपं यद्विकल्पनं विभागस्त्तत्र चञ्चत्पुटादिगतद्रुतलघुगुरुप्रविभाग एव निमित्त इति स एव चातोद्यविकल्पनशब्देनोक्तो ऽत्राध्याये वक्ष्यमाणतया प्रक्रान्तः । तस्य सङ्गतिं कर्तुमाह ।

[(मू)]

1. ड॰ तालो घन इति प्रोक्तः ।

2. ड॰ काल । ढ॰ मात्रा ।

3. ड॰ लयान्वितः ।

4. ड॰ कालस्य तु ।

5. ड॰ वै ।

6. ड॰ या(यो)क्तृभिः ।

[(व्या)]

[page 150]




[NZ]

[ABh]

वाद्यं तु यद् घनं प्रोक्तं कलापातलयान्वितम् ।
कालस्तस्य प्रमाणं हि विज्ञेयं तालयोगतः ॥
इति । अत्र क्रिया च तालः कालो वा । ताल इत्याक्षिप्य गान्धर्वनाट्यभेदेन यो विषयविभागः कृतः स तुच्छ इत्यस्मभ्यं न रोचते । इदमत्र । न कालः क्रियाव्यतिरेकः अपि तु सर्वेषां परिच्छेदहेतुः काल इत्युच्यते । परिच्छेदश्च क्रियैव । क्रियैव क्रियाव्यतिरेकः अपि तु सर्वेषां परिच्छेदहेतुः काल इत्युच्यते । परिच्छेदश्च क्रियैव । क्रियैव क्रियान्तरस्य कालाभ्युपगमेऽपि वा कालावच्छिन्नेन कालं द्रव्यमिति । तदभावेन चापि क्रियाविच्छित्तिः । तेन घनेनेति किमत्र निबन्धे(न्धने)न । सर्वथाभावे ह(गा)ने गान्धर्वे वा क्रियया विना परिच्छेदो न सम्भवत्येव । एतावांस्तु विशेषो ऽत्र सङ्गच्छते यद्गान्धर्वे कुत्रचित् परिच्छेद्ये परिच्छेदविधेयस्य साम्येऽप्याकुञ्चनाद्यन्यतमा काचिदेव क्रिया कस्मिंश्चिदेवाङ्गुल्याeदिप्रवेशे वर्तमाना परिच्छेदहेतुत्वेनाश्रीयते तथैवादृष्टसिद्धे गाने तत्परिच्छेदमात्रस्य साम्यादायातं तद्द्वारेण सम्पादनस्योद(त्त)रनिदानस्य साध्यत्वाद् या काचित् क्रिया गानवादनसंवादिनी परिच्छेदहेतुरुपादीयत इति । तत एवाह । तल प्रतिष्ठाकरण इति । अप्रतिभापरिच्छेदाद्रागालपनगत्यादिक्रियावच्छेदभावेनारभ्योऽपवर्ग इवाभिनेयोऽन्योन्यं च विशीर्णविश्वरूपतया एकपरिच्छेदात्मकसाम्यादाशा(काङ्क्षा)भावे शास्त्रस्य प्रतिष्ठानविशेषेण यत् प्रतिष्ठानसम्पादनं तत्र हेतुः क्रियाखण्डस्ताल इति तात्पर्यम् । तत्र च घनातोद्यमति(रि)च्यत इति । यद् घनं नाम वाद्यमातोद्यं प्रोक्तमुद्दिष्टं तस्य तालेन भाविना शम्यादिसशब्दावापनिःशब्दक्रियाविशेषणयोगेन सति यस्तालः परिच्छित्यात्मककालखण्डे क्रियारूपो द्रव्यात्मा स एव गीतक्रियाप्रमाणपरिच्छेदोपायः । एतदुक्तं भवति । कांस्यनालिकानुरणक्रियायाः प्रसिद्धाया आवापशस्यादीनां साम्ये तदेतदावापादिपरिच्छिन्नं गीतं गेयमिति न तत्रावापादयः सत्परिच्छेदकाः । किं चास्य तालयोगेनेत्याशङ्क्याह । कृताभिप्राये सविशेषमाह । कलापातेति । कलातोद्यात्मना न विषयतया । कालः परिच्छिद्यते आवापादिक्रियया सा कला । पात्यते शब्दश्रवणादिको(तो)ऽपरत्व चाड्डितादिष्वागमगोचरीक्रियते स कालविशेषो येन शम्यादिपाते ... ... । लीङ् श्लेषणे (पा॰ धा॰ 1139) इत्यस्य लय इति रूपम् । तेन स्वरो वर्णोऽन्यो वा यस्यापादिततत्रैव स लयः । यथाह । अशक्त्या पादन्यासं विधाय मध्ये विश्राम्यतीति विलम्बितं गच्छतीत्युच्यते । एवं च कार्य(शब्द)मुच्चार्य तदनुरणने तावन्तमेव कालं विश्रम्य यस्तु शब्दमुच्चारयति स विलम्बितं वक्तीत्युच्यते । यस्तु तद्वर्णकालं विश्रम्य स समलयेन वक्तीति । यस्तु वर्णमुच्चार्यानुरणे(णने)ऽविश्रम्यैव वर्णान्तरोच्चारणं करोति स द्रुतलयेनेति । अत एव द्रुतायां वृत्तौ यत्र न च

[(मू)]

[(व्या)]

[page 151]




[NZ]

या(सा) लौकिकी कला काष्ठा निमेषश्च स्मृता1 बुधैः । BhNZ_31_002ab
न सा तालकला ज्ञेया ह्यन्यैषां2 तालगाः(गा) कलाः3(ला) ॥ BhNZ_31_002cd
[ABh]

तालिकास्तत्र मध्यमायां द्वादश विलम्बितायां षोडशेति पादान्ताधिकत्वं जानीयादिति । वृत्तानामशेषं तु तत्त्ववेदी भगवानेवाह भाष्ये । द्रुतमध्यविलम्बितेषु तत्र सर्वत्र तत्परम् । मार्न(न)भेदेषु अद्यायान्ते च प्रकर्षातिशयेन वक्ष्यते । स तु मध्यलयं प्राप्य सन्निपातद्वयम् । (भ॰ ना॰ अ॰ 31.367) इति । एतदपि तत्पार्श्वे वक्ष्याम इत्यस्तां तावत् ।
तदेवमेतेषु कलापातलयेषु अन्वितमनुयातीत्युपयोगी । ततो गानवाद्यस्य तालेन योग इत्याशयः । तेषां तथापि प्रतिष्ठारूपत्वात्तालव्यपदेशः । अत एव तालयोगोऽभिव्यङ्ग्यः । तले भवस्ताल इत्यपि निरुक्तमुक्तम् । येन प्रधानेनैव । एतदुक्तं भवति । यथा पूर्वरङ्गादावदृष्टसिद्ध्यै संयतगीतकवर्धमानादि प्रयुज्यते । यो गायको यतीनामा(वा)पविक्षेपप्रयोगं करोति । नर्तकवादकादयस्तदवलोकनं विना तत्परिमाणसमं च लयं कथञ्चिच्चरति(न्ति) । प्रयोगस्य साम्यं न स्यात् । सशब्देऽपि पाते करशब्दस्य तथा स्फुटमाकर्णनं न भवति यथा घनशब्दस्य । एकलयविधौ निरनुपातयोगेऽपि द्विकलचतुष्कलविधौ तु कलाद्यवहितपातयोगे परिच्छेदकारी । एतदूर्जत इति सर्वपरिच्छेदो घना ... ... उक्तं प्रयोगसाम्योपयोगीति च । अनेन च गीतकादिनाना(गान)प्रवृत्तादन्य एव कालपरिच्छेदकारी कांस्यतालघट इति धर्मि(ध्वनि)तम् । ध्रुवागाने तु दृष्टफले गायनस्येव सोऽस्तु व्यापारः । आवापादीनां तत्रानुपयोगात् । गीतकादौ गानात् कांस्यतालिका क्वचिदुपयुज्यते । दक्षिणपातादयश्चोटिका या हस्ततलाभिघातेन वा सम्पन्नत्त्वान्नोपयुज्यन्ते । कनिष्ठाङ्गुलिनियमितं गीतेन चावापादेः सम्यक् सम्पादनं तद्घस्क्तेनाशक्यमेव । वाद्यनृत्तगीतादिप्रयोगानुभावेऽनुगामिदृष्टफलसिद्धौ गीतके गायकैश्च यथा न प्रमाणतयावापिन एव(पेनैव) प्रयोगसिद्धिः । तत्र घनापेक्षयायुतैव । विशाखिलाचार्यादयोऽस्यानुवृत्ति तालसाम्यं सुसम्पादमित्याशयेन कुत्रापि पृथगेव तालकलानां विच्छेदे लये वावधानवत्तामात्रर्कियाया आवापादिक्रियया च सम्पादनया प्राणीभूतस्य गातुः प्रसादपरीक्षणप्रयोजनं कांष्यतालं मन्यन्ते । इत्यलं बहुना । अत एव तद्विशेषं तदवधानैकसारत्वं क्रियान्तरावधानव्यग्रत्वात् युक्तमुक्तम् ॥1॥।
तत्र कलाहिते तत्रत्यकालस्वरूपजिज्ञासायामाह । सा लौकिकीति । लोके

[(मू)]

1. ड॰ स्मृतो ।

2. ड॰ एषा ।

3. ड॰ तालजा कला ।

[(व्या)]

[page 152]




[NZ]

1त्रिविधा सा च विज्ञेया त्रिमार्गनियताद्भुतैः2 BhNZ_31_003ab
चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या वृत्तौ3 सा द्विगुणा स्मृता4 BhNZ_31_003cd
चतुर्गुणा दक्षिणे5 स्यादित्येवं त्रिविधा कला । BhNZ_31_004ab
[6निमेषाः पञ्च मात्रा स्यात् मात्रायोगात् कला स्मृता ।] BhNZ_31_004cd
7निमेषाः पञ्च विज्ञेया गीतकाले कलान्तरम् ॥ BhNZ_31_004ef
ततः कलाकालकृतो लय इत्यभिसंज्ञितः । BhNZ_31_005ab
त्रयो लयास्तु विज्ञेया द्रुतमध्यविलम्बिताः ॥ BhNZ_31_005cd
[ABh]

तावद् या कालस्य काष्ठा परा सौक्ष्म्यसमा सा कला । सा च कियतेत्याह । निमेष इति । स एव हि लोकेऽतिसूक्ष्मः कालः । न च सा यदि तालकला । अपि त्वन्यैव ॥2॥
शास्त्रीया (अ)स्या न निमेषा (अ)तिप्रसिद्धा निमेषषट्काष्ठकदशकं कलेति वा स्यादित्याशङ्क्याह । निमेषाः पञ्च इति । गीतकालस्य परिच्छेदकालान्तरं प्रमाणं पञ्च निमेषाः ह्रस्वाक्षरपञ्चकं यावत् । कखगघङ इति व्यञ्जनकालस्य पृथगवभास इति प्रतिपादनात् कलाविशेषत्वमेवेत्याशयेन तदन्तर्वर्तित्वात् पुनः पुनः (नर्ल)क्षणमिति ॥4॥
कलापातालयान्वित इ(मि)त्यत्र (भ॰ ना॰ अ॰ 31.1) यो लयशब्दः स व्याख्येय इत्याशयेन कलाया एव च लयं विना न स्वरूपलाभो लय एव हि ताल(भ॰ ना॰ 31.370) इत्यग्रे वक्ष्यामीत्यभिप्रायेणाह । ततः कलाकालेति । ततो विस्तीर्णः कलानां कालकृतो विलम्बितादिकालभेदसम्पादकः सोऽभिसंज्ञितः । ततो विश्रान्त्या संज्ञासमज्ञानं रूढिततोऽर्थो लयानां मध्यविश्रान्तिः । तदवस्थमेव विराममिति यावत् । अथ लयानां विभागमाह । त्रयो लया इति । न च विशेषलक्षणमेषां वक्तव्यमित्याह । विज्ञेया इति । लोकत एव । विभागश्चानिर्व्याख्यात एव । अग्रतो लक्षणं तालसामान्यलक्षणप्रसङ्गे वितत्य भविष्यति । इह तु कलापातलयान्वित इति सूत्रार्थोद्भेदकमात्रमेतदित्यपौनरुक्त्यमात्रम् ॥5॥

[(मू)]

1. ढ॰ सार्धश्लोकः सार्धश्लोकद्वयानन्तरं पठितः सार्धश्लोकपाठष्टीकाकारेणापि नात्र समादृतः । ड॰ द्विविधा सा तु ।

2. ड॰ नियता बुधैः । ढ॰ नियमा बुधैः । य॰ मार्गेण नियमाद् (बुधैः) ।

3. ड॰ वार्तिके ढ॰ वृत्ते ।

4. ड॰ तु सा ।

5. न॰ दक्षिणा ।

6. cf. भरतानाट्यशास्त्रम् ँए छ्होड़्खम्ब एँदितिoन् छ्. 31.3 अनद् abhinavabhaaratii on bharatanaaTyazaastra ch. 29.26>

7. ड॰ निमेषैकं कालमाना मात्रायोगात् कला स्मृता । इत्यधिकः । य॰ निर्मषकलो मात्रा स्यात् मात्रायोगात् कला स्मृता ।

[(व्या)]

[page 153]




[NZ]

यस्तत्र तु1 लयो मध्यस्तत्प्रमाणा कला भवेत् । BhNZ_31_006ab
कलाकालप्रमाणेन ताल इत्यभिसंज्ञितः2 BhNZ_31_006cd
3[त्रिविधा सा च विज्ञेया त्रिमार्गनियताद्भुतैः । BhNZ_31_-----ab
चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या वृत्तौ सा द्विगुणा स्मृता । BhNZ_31_-----cd
चतुर्गुणा दक्षिणे स्यादित्येवं त्रिविधा कला ।] BhNZ_31_-----ef
4त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च स तालो द्विविधः स्मृतः । BhNZ_31_007ab
5द्विविधस्यापि तालस्य त्वेका प्रकृतिरिष्यते । BhNZ_31_007cd
तथा योनिद्वयं चात्र कीर्त्यमानं निबोधत ॥ 7॥ BhNZ_31_007ef
[ABh]

लयान्तरेण कलापातप्रयोगार्थात्तत्र विशेषाभिधाने प्राथम्याद्द्रुतलयप्रसङ्गादिदमाह । यतस्तत्र(यस्तत्र तु)लयो मध्यः । तत्प्रमाणकालमितेषु लयेषु मध्ये स्थातेति । लोक एवं प्रसिद्धिरित्यर्थः । तालयोगत (भ॰ ना॰ अ॰ 31.1) इत्यत्र यस्ताल उक्तः स चेह कलाभ्योऽन्यस्तथा तद्योगे सति कलादिषु चान्वितं घनमिति कालं वदति । अथान्यः शब्दस्तालशब्देनाधिकं किञ्चिदित्युक्तमित्याशङ्क्याह । कलाकालप्रमाणेन ताल इति । कलानां यः कालो लयत्वसंज्ञितस्तस्य यत् प्रमाणं परिच्छेदस्तेनोपलक्षितस्तालः । एतदुक्तं भवति । घनपरिच्छेदव्याप्तकलासमूह एव चञ्चत्पुटादिस्तालो नान्य इति समूहाभिप्रायेण प्रथमसूत्रे(लक्षित)स्तालशब्दः । उपात्तकालशब्देन सङ्ख्योपादानम् । ,आमाधिक्येऽपि कलासङ्ख्या कालादन्यत इति दर्शयितुं प्रमाणशब्देन व्यवच्छेदं सूचयता षोडशकलाचञ्चत्पुटोत्कर्षहेतुस्तालयोग इति स एवावधार्यते । एवं सूत्रे तालशब्दस्यार्थः । पुनरुपादानं समर्थयतश्चिन्तितं सामान्यलक्षणं तत् तालस्य(स्या)ध्या(या)न्ते स्थापयिष्यते । क्रियाविशेषावच्छेदाद् यो नियमो ऽनुवर्तमानः स्थिरशीघ्रमध्यमरूपो लयस्ताल इति । इति ॥6॥
एवं कलैवात्र क्रियासमूहरूपतां गता ताल इति प्रसङ्गदुपपाद्य कलामेव तेव(न) विभागान्तरितां विभजति । त्रिधा ना(सा)चेति । चकाराल्लयत्रयभेदोऽपि समुच्चरतस्तस्य त्विह तावन् मार्गनियमो न दर्शितः । मार्गत्रयेण यो नियमात् त्रैविध्यहेतुय्रुक्तस्तमाह । चित्रे द्विमात्रा कर्तव्येति । मात्राशब्देन तत्रोक्तनियमपरिमाणमुच्यते । यथा तैलस्य स्तोकं स्तोकं पततः षोडशबिन्दुपातकालः । इयं ... ... मा ... ... ... हुतिजापादीनामागमेषु

[(मू)]

1. ढ॰ मध्यमलयः । ड॰ मन्दोऽथ लयः ।

2. ड॰ धीयते ।

3. अयं पाठक्रमष्टीकानुसारेण ।

4. ड॰ चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्च तालो द्विविध एव हि । ड॰ चतुरश्रस्तथा त्र्यश्रः स तालो द्विविध एव हि ।

5. ड॰ त्रिविध ।

[(व्या)]

[page 154]




[NZ]

चञ्चत्पुटश्च(स्तु) विज्ञेयस्तथा चाचपुटो बुधैः1 BhNZ_31_008ab
चतुरश्रस्तु विज्ञेयस्तालश्चञ्चत्पुटो बुधैः ॥ BhNZ_31_008cd
[ABh]

यतिमाहेति । इतश्च नियतं परिमाणमुक्तम् । पञ्चलध्वक्षरं तदेव द्विगुणं तद्द्विगुणं क्रमेण मार्गत्रयमाविर्भावयति । तेन मात्रासंज्ञा कर्तव्येति नाशङ्कनीयम् । यत्र तु न द्वैगुण्यांशमूलभूतत्वाद् ध्रुवकमार्गमुच्यते तत्र पञ्चलघ्वक्षरद्वैगुण्यं खण्डकलया गान्धार्यामन्यत्र च दृश्यते । धकहि दुहिगिं दुहिगिं तुहिगिमित्यभ्यस्य गुरुत्वात् केवलं द्रुतचतुष्कविभागतो गान्धार्याः सिद्धये पञ्चमं विश्रान्ताप्यस्य विदारित्वेनोपकल्प्य चतुर्भिः स्वरैस्तावद्भिश्च ह्रस्वैर्वर्णाङ्गताल इति व्यवस्थामकार्षुरिति सैव व्यवस्था(ना)न्या लोके प्रसिद्धा । तथापि च द्विपदीवर्णाङ्गादौ पञ्चस्वरैव कला वक्ष्यते वर्णलेख्येषु नोपलभ्यते ।
एवं कलां विभज्य तत्समूहात्मकं तालं विभजति । त्र्यश्रश्चेति । त्र्यश्राया भागा यत्रेति । यस्य मत्वर्थीयोऽकारः । स इति पूर्वपक्षितः । द्विविधस्यापि तालस्य त्वेका प्रकृतिरिति । अनेनेदमाह । यदि कश्चिद् द्वयोरप्यनयोश्चत्वार एव भागा भविष्यन्ति तत् कथमेतद् वक्ष्यति । तत्रोत्तरं । एका प्रकृतिरिति । गुरुरूपो यो भेदः सोऽत्रैकस्वभावे लघुप्लुतादिच्छेदविभागशून्यः सोऽत्र प्रकृतिर्मूलभूतः । तदपेक्षया च त्र्यश्रेतरविभागम् । विशाखिलाचार्यस्त्वाह । द्वयेऽपि पादानामक्षराणां च सङ्ख्यासाम्यादेवात्र प्रकृतिरिति ।
ननु यदि गुरुद्वयं गुरुचतुष्कं चात्र मूलप्रकृतिर्वक्ष्यमाणं तर्हि रूपं न प्रधानमित्याशङ्क्याह । तथा योनिद्वयं चेति । चोऽप्यर्थे । तथेत्यनन्त्रं । तथापि योनिरूपमदृष्टविशेषस्य हेतुभूतं कीर्त्यमानमागमे प्रसिद्धं यद् वक्ष्यमाणभेदद्वयमत एव प्राधान्यं तदेव मूलप्रकृतितयेह निरूप्यमाणं गुरुलघुप्लुतद्रुतबिन्दुवैचित्र्यादीनां सङ्ख्याभेदस्य द्वैगुण्यादिना च तालभेदस्य योनिभूतं जानीत यद्यपि मूलभूतं गुर्वेकघनप्रस्तारे इत्यर्थः ॥7॥
तदाह । चञ्चत्पुटे(ट)त्वि(स्त्वि)ति ।
देवश्चतुर्भिर्निश्वासैरक्षराणां चतुष्टयम् ।
उदीर्य तस्यातीते तु विश्रान्तो गिरिजापतिः ॥
प्लुतान्तन्यासतो नायमुत्तमानां विधीयते ।
द्वितीयो न तथा तेन ह्यधमानां प्रतीयते ॥

[(मू)]

1. ड॰ तु ।

2. ड॰ र॰ पुटोऽपि च । चतुष्कलो च त्रिकल ता(स्ता)लो यसा(स्मा)त् (र॰ ह्यत्र)

[(व्या)]

[page 155]




[NZ]

1त्र्यश्रश्चाचपुटः प्रोक्तो गुरुलघ्वक्षरान्वितः । BhNZ_31_009ab
2आदौ गुर्वक्षरं ज्ञेयं लघुनी गुरुः चैव हि3 BhNZ_31_009cd
त्र्यश्रः स खलु विज्ञेयस्तालश्चाचपुटो बुधैः4 BhNZ_31_009ef
आदौ द्वे गुरुणी यत्र लघु च प्लुतमेव च5 BhNZ_31_010ab
स विज्ञेयः प्रयोगज्ञैस्तालश्चञ्चत्पुटाश्रयः ॥ BhNZ_31_010cd
सन्निपातस्ततः शम्या तालः शम्या तथैव च6 BhNZ_31_011ab
एवमेककलं(लः) शुद्धौ(द्धो) योज्यश्चञ्चत्पुटो बुधैः ॥ BhNZ_31_011cd
[ABh]

चतुरश्रस्तु विज्ञेयस्ततश्चाचपु(स्तालश्चञ्चत्पु)टो बुधैः ।
त्र्यश्रश्चाचपुटः प्रोक्तो गुरुलघ्वक्षरान्वितः ॥
आदौ गुर्वक्षरं ज्ञेयं लघुनी गुरु चैव हि ।
त्र्यश्रः स खलु विज्ञेयस्तालश्चाचपुटो बुधैः ॥
आदौ द्वे गुरुणी यत्र लघु च प्लुतमेव च ।
स विज्ञेयः प्रयोगज्ञैस्तालश्चञ्चत्पुटाश्रयः ॥
सन्निपातस्ततः शम्या तालः शम्या तथैव च ।
एवमेककलः शुद्धो योग्य(ज्य)श्चञ्चत्पुटो बुधैः ॥
इति पुराणे चागमादौ भगवतो महेश्वरस्य वक्त्रचतुष्कोद्भूतमेतदक्षरचतुष्कमेतदावर्त्यमानमभ्युदायीत्युक्तम् । तदभिप्रायेण चञ्चत्पुटचा(श्चा)चपुटे(ट इ)त्याचार्यैर्निर्दिष्टम् । तत्प्रस्तारमार्गसिद्धये तस्यान्यतो लाभात् तत्स्वरूपं वितत्य निरूपयति । चतुरश्रस्तु विज्ञेय इत्यादिना तालश्चञ्चत्पुटाश्रय इत्यन्तेन श्लोकत्रयेण । ततश्चाचपुट इत्यक्षरोदीरणमभ्युदयाय । चञ्चत्पुटस्यात्र प्लुतस्वभावस्तद्वक्तव्यताप्रसङ्गेन गुर्वादिनिरूपिते चाचपुटेऽपीति शङ्काशमनार्थं पुनस्तन्निरूपणम् ॥8-10॥
अथानयोर्भेदेन प्रत्येकं त्रैविध्यमुपयोगं सन्निपाताद्युद्देशनिदेशाभ्यामाह । सन्निपातस्ततः शम्येत्यादिना चाचपुटे पृथ(गि)इत्यन्तेन सार्धचतुष्टयेन । शम्यादिचाचपुट(चञ्चत्पुट)भेद आसारितप्रयोगेषु शिष्टे सन्निपातादिरित्युपयोगकथनम् ।

[(मू)]

1. ड॰ त्र्यश्रः स खलु विज्ञेयस्तालश्चाचपुटो भवेत् ।

2. ढ॰ पञ्चमं गुरुणी कृत्वा लघुचान्त्यं प्लुतं तथा । कुर्यात् चञ्चत्पुटश्चैव बुधश्चाचपुटस्य तु ।

3. ड॰ सः ।

4. ड॰ भवेत् । अनयोर्मि (ढ॰ न्यत्र मि)श्रभावश्च (र॰ वाञ्च)मिश्रस्तालः प्रकीर्तितः ।

5. च॰ प्लुतमेव च । अक्षराणां निवेशेन स तु चञ्चत्पुटस्तथा । ड॰ षट्पितापुत्रकश्चैव पञ्चपाणिः स चेष्यते । यथोक्तैरभिनिष्पन्नः स्वसंज्ञागुरुलाघवः । समासयोगास्ता(त्ता)लोऽयं त्रिविधः परिकीर्तितः । शम्यातालौ द्विरभ्यरतौ तालः शम्या तथापि वा ।

6. च॰ ह्यथापि वा ।

[(व्या)]

[page 156]




[NZ]

शम्यतालौ द्विरभ्यस्तौ तालः शम्या तथापि वा । BhNZ_31_012ab
सन्निपातादिके ज्ञेयः शम्यादिश्च तथा परः1 BhNZ_31_012cd
2तालादिश्च त्रिभिर्दैर्युतश्चञ्चत्पुटो भवेत्3 BhNZ_31_013ab
शम्यादिकस्तु विज्ञेयस्तज्ञैरासारितादिषु ॥ BhNZ_31_013cd
4तालादिकस्तथा प्रोक्तो विद्वद्भिः पाणिकादिषु । BhNZ_31_014ab
चञ्चत्पुटस्य ये भावाः5 सन्निपातादयश्च ये6 BhNZ_31_014cd
त एव भेदा विज्ञेया बुधैश्चाचपुटे पृथक् ॥ BhNZ_31_014ef
सन्निपातादिकस्त्वस्य बलवानितरौ7 तथा । BhNZ_31_015ab
षट्कलोऽष्टकलश्चैव तालो ह्यस्मात् प्रवर्तते ॥ BhNZ_31_015cd
[ABh]

एककल इति । एका असहाया निष्क्रामादिकनिःशब्दविहिता कला पातात्मिका । यः शुद्ध इत्युत्कृष्टो नाम्नापि निरूप्ये(प्यत इ)ति यावत् । तेन मात्राविशेषोपादानम् । तद्यथा । चञ्चत्पुटपरिवर्तः शम्यादि(भ॰ ना॰ 31-95)रित्यादौ । तत्रैककलस्यैव ग्रहणमित्युक्तं भवति । द्विरिति वा अभ्यस्ताविति केवलोपादाने प्रत्येकमपि द्विर्भावः । शता शता ताल इत्येवं रूपोऽस्या इत्यनयो(रु)पादानम् । अभ्यस्तो यथाक्रमं समुदितो द्विरित्यर्थः ॥11-14॥
एवं च सन्निपातशम्यातालादिभेदानां नि(वि)धानं चञ्चत्पुटचाचपुटप्रस्तारः । स ता सा सं ता सं सं ता संता संता सं सं सं ता संताता सं सं तासम् । द्विकः । तस्य द्विकस्ः । तस्य सन्निपातादिकस्त(स्त्व)स्य बलवानिति । चाचपुटः सन्निपातादि(दे)रेव भेदः प्रचुरप्रयोगः । तत्रैव निष्कामप्रवेशौ । एवं भेदत्रयसम्भवेन चाचपुटस्येतरेण साम्यमुत्पाद्य विशेषं दर्शयति । सन्निपातादिवैक्षेपैर्द्विकलचतुष्कलसिद्धिः । तथाचार्यविशाखिलादिभिः स एवास्य भेदो दर्शितः । एक ओजः प्रथमवारो द्विविधकृतो युग्मेति यदुक्तं चञ्चत्पुटचाचपुटयोर्भेदान्तरप्रसूतित्वं दर्शयति । षट्कलोऽष्टकलश्चेति । चकारो विशिष्टभेदान्तरसूचकः । अस्मादिति । द्विविधादिति सम्बन्धः ॥15॥

[(मू)]

1. र॰ तथा शम्यादिरेव च ।

2. ड॰ तथा तालादिभिर्भावैर्युग्मश्चञ्चत्पुटो भवेत् ।

3. र॰ स्मृतः । ड॰ सन्निपातादिके नाद्ये चतुरश्रो भवेदयम् । इत्यधिकम् ।

4. व॰ तालादिश्चैव विज्ञेयो ।

5. न॰ भेदाः ।

6. य॰ त्रयः ।

7. ब॰ न्नेतरौ । ड॰ नितरेऽपि वा ।

[(व्या)]

[page 157]




[NZ]

द्विःप्रकारः पुनश्चायं निःशब्दः शब्दवांस्तथा । BhNZ_31_016ab
अनयोर् मिश्रभावात्तु मिश्रस्तालः प्रकीर्तितः ॥ BhNZ_31_016cd
शम्यातालप्रवेशेन त्र्यश्रोऽन्योऽपि विधीयते । BhNZ_31_017ab
षट्पितापुत्रककृतः पञ्चपाणिरुदाहृतः ॥ BhNZ_31_017cd
आद्यं प्लुतं द्वितीयं च1 लघु यत्राक्षरं भवेत् । BhNZ_31_018ab
तृतीयं च चतुर्थं च गुरुणी पञ्चमं लघु ॥ BhNZ_31_018cd
प्लुतान्तः षट्पितापुत्रो गुरुलाघवसंयुतः । BhNZ_31_019ab
2पञ्चपाणिः स विज्ञेयः षट्पाता(त)स्तु षडक्षरः ॥ BhNZ_31_019cd
सन्निपातस्ततस्तालः शम्यातालस्तथैव च । BhNZ_31_020ab
शम्या चैव हि तालश्च षट् पातास्तस्य कीर्तिताः ॥ BhNZ_31_020cd
तालादिस्त्र्यश्रभेदोऽन्यः सम्पक्वेष्टसंज्ञितः4 BhNZ_31_021ab
5गुरुपञ्चाक्षराद्यन्तप्लुतमात्रासमन्विता(तः) ॥ BhNZ_31_021cd
[ABh]

निःशब्द इति । आवापादियोगादेतेन तु न किञ्चित् संगृहीतं भविष्यतीत्याशयेनोपाध्याया मन्यन्ते । शब्दवानिति । गीतवाद्याङ्गत्वेन । ... ... ... स्वकण्ठेनादशि(र्शि)तः । भेदश्च प्रेक्षणकादितालभङ्गलयकलानिष्कामादियोगेऽपि सूच्यते ॥16॥
षट्पितापुत्रक इति । अक्षरे या संख्या क्रियत इति । षट्पात इति यावत् । उदाहृत इति । संज्ञामात्रम(त्र)ध्येत्य(य)म् । नत्वत्र प्रपञ्चनार्थो नापि ना(चा)न्व(या)र्थ इति ॥17॥
शम्यातालप्रवेशेनेति यत् सूत्रं तदेव स्पष्टयति भाष्येण श्लोकत्रयेण आद्यन्त(द्यं)प्लुतमित्यादिना षट्पातास्तस्येत्यन्तेन । षट्पितापुत्रकोऽन्वर्थः । संताशताशता ॥18-20॥
भेदान्तरं त्र्यश्रस्याह । तालादिस्त्र्यश्रभेदोऽन्य इति । सम्प्क्वेष्टा(ष्ट)क इति । संज्ञामात्रमेतदित्याह । संज्ञित इति । सम्पक्वा इष्टताला(ष्टका) अत्रेति । सम्पक्वेष्टक इत्यत्राक्षराणीत्येके । अन्ये पाकश्चात्र मिश्रित इति । तथाहि ।

[(मू)]

1. ड॰ तु ।

2. ड॰ अस्यादौ सन्निपातः स्यात् तालशम्ये ततः परम् ॥ तालशम्ये च तालश्च षट्पाताश्च प्रकीर्तिताः ।

3. च॰ मात्रस्तु ।

4. र॰ यो ज्ञेयः पक्वेष्टको बुधैः ।

5. र॰ पञ्चाक्षराण्येव प्लुतमात्रद्वयान्विता । ड॰ सर्वाक्षरो यस्तु प्लुतादन्तः प्रकीर्तितः । सन्निपातः ततः शम्या तालः शम्यैकतालकः ।

[(व्या)]

[page 158]




[NZ]

त्र्यश्रं सर्वगुरुं कृत्वा निष्क्रामं त्वत्र योजयेत् । BhNZ_31_022ab
शम्याद्वयं ततस्त्वेष उद्घट्टः कथितो बुधैः1 BhNZ_31_022cd
2व्युदस्य युग्ममोजश्च पञ्च ताला भवन्ति हि । BhNZ_31_023ab
मिश्रा गीताङ्गसंयुक्ता ज्ञेया ह्युद्घट्टकादयः ॥ BhNZ_31_023cd
कलाः पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिताः । BhNZ_31_024ab
दशैकादश चैवैते सङ्कीर्णाः समुदाहृताः ॥ BhNZ_31_024cd
[ABh]

पञ्चपाणौ लघ्वात्मनामाश्लिष्टात्मत्वं यदभूत्ततस्तदभिहितं ययोर्गुरुषु पञ्चस्वक्षरेषु स्थितेष्वाद्यन्तयोः प्रथमपञ्चमस्थानयोः प्लुतकारिण्या मात्रया समन्वितः । गुरुपञ्चग्रहणात् पञ्चपाणिपदं सन्निपातभेदेनेति तावत्या(ता) मात्राभिधाने असन्निपातनियमो लब्धः । तेन तासं तासं ता तालस्यैव भेदः ॥21॥
तमाह । त्र्यश्रं सर्वगुरुं कृत्वा । पक्षद्वये चाचपुटस्यैकं ... ... गुरुभूतं कृत्वेत्यर्थः । यद्यप्येककलोचितो निष्क्रामस्तथाप्यत्र यथाक्षरेऽपि तं कुर्यादिति तुशब्दस्यार्थः । योजयेदिति । निष्क्रामं यद्यपि न स्वमार्गोक्तं तथापि प्रकर्षाक्षेप एव प्रथममार्गे चित्र एवोक्तो यथा हि तथा निर्वपयेदित्यर्थः । प्रस्तार उद्घट्टस्त्रिगुरुभराद्वायमक्षरौघः । अतश्च गुरुत्रयात्मना वाद्योपभेद इति ॥22॥
उद्घट्टसंज्ञस्य व्युदस्य युग्ममोजश्चेति कलाःपञ्चेति चास्य श्लोकद्वयस्य केचिदर्थमाहुः । चञ्चत्पुटचाचपुटयोर्कुतं गुर्वादिसन्निवेशं त्यक्त्वा कलासङ्ख्याव्यामिश्रणया वक्ष्यमाणप्रवृत्ताङ्गस्य सप्त पञ्च नव दशकादशेति पञ्च ये तालास्ते उद्घट्टयौ(का)दय इति प्रत्येकं संज्ञां परित्यक्तुं विभज(ज्य)न्ते इत्येतन्न मनोज्ञं तद्विदाम् । तथाहि । पञ्चानामिति संज्ञाकरणे प्रयोजनं न किञ्चित् । आवर्तिन्यो हि संज्ञाः । न चानया क्वापि व्यवहारः । पञ्चकाले कथं मिश्रता । न हि द्विकले तालकर(ण)स्य किञ्चिदुपयुक्तम् । सङ्कीर्णा इति चाभिधानं न समर्थितमेव । उक्तं च न ह्येषामुपयोग इति । न क्वचित् प्रयोजनस्य स्यात् । तस्मादनयोः श्लोकयोर्भिन्न एवार्थः । तत्र गम्यस्तावदयमर्थः । चञ्चत्पुटचाचपुटपञ्चपाणीनां तावद् गीतकेषु बहुलप्रयोगः । तद्द्वारेण ध्रुवास्वपि । सम्पक्वेष्टाकस्यापि पूर्वरङ्गे विनियोग उक्तः । उद्घट्टप्रयोगस्य क्वेत्याशङ्क्याह । व्युदस्य युग्ममित्यादि । इहोल्लोप्यको नाम यो गलाद(गीतविशेषस्त)स्य त्र्यश्रचतुरश्रभेदेन त्रित्त्वम्। त्रिष्वपि च प्रकारेषु

[(मू)]

1. ढ॰ बुधैः । एवमेककलो ज्ञेयः शुद्धश्चञ्चत्पुटादयः ।

2. श्लोकत्रयं ड॰आदिषु न दृश्यते ।

[(व्या)]

[page 159]




[NZ]

[ABh]

प्रवृत्तकम् । त्रीण्यङ्गानि स्थितं प्रवृत्तं महाजनिकमिति । तत्र चरुरश्रके प्रवृत्तं नाम यदङ्गमटकलं तस्योद्घट्टाख्यकलात्रयमादौ वक्ष्यते ।
आदावुद्धट्टकः कार्यः परिवर्तक एव च । (भ॰ ना॰ अ॰ 31-265)
इति । आवेणकेऽपि द्वादशकलान्तरेऽप्यन्त(र)लक्षणस्याङ्गस्याभ्यनुज्ञानं भविष्यतीति । चत्वारस्तावदेते प्रवृत्ताख्याङ्गतां गतास्तालभूतमवेक्ष्यन्ते । उद्घट्टकादयश्चतुरश्रकाख्यं च यदङ्गं तस्य चतुरश्रान्त्रगतप्रवृत्तताललक्षणमेवातिदेक्ष्यते ।
अन्तस्य चतुरश्रस्य प्रवृत्ते यो विधिः स्मृतः ।
ववधाङ्गेन तेनैव चतुरश्रकमिष्यते ॥(भ॰ ना॰ अ॰ 31-287)
इति । एवं पञ्चडा(ता)ल उद्घट्टकादयो भवन्ति ।
ननु
सप्ताङ्गे द्वादशकं(कलं) द्वादशाङ्गे दशैव तु ।
निष्क्राममादितः कृत्वा शम्यास्तिस्रः प्रयोजयेत् ॥(भ॰ ना॰ अ॰ 31-288,289)
इति वक्ष्यते । तेन तत्राप्यायातमुद्घट्टकादित्वमित्याशङ्क्याह । व्युदस्येति । यत्र कथञ्चिदपि युग्मौजभेदे नानुप्रविशति तत्कलापसरणे उद्घट्टमा(का)दित्वं वक्तव्यम् । मा भूदनन्तर्भावकृता लक्षणवाच्यत्वेनासाधुत्वांशकेन सम्पिष्टके च कलात्रये व्य[(व्या)]प्तास्ते सप्ता(ङ्गा)नां मिश्रत्वं नवाद्यानां त्र्यश्रत्वं च तासां भाव्यमिति । न तत्रोद्घट्टादित्वेनोक्तेन किञ्चित् । प्रवृत्ते(षु) चतसृषु पृथक् क्रियासु पञ्चकलांशैकि(श)कस्य पुनर्भावनामर्हतीति स्यादसाधुत्वाशङ्का । न त्वेवमस्तु । न तथाप्युद्घट्टि(ट्ट)पृथक्त्वातीते स(ति) स्यादाशङ्का । तस्यैव पुनरुद्घट्टस्य पृथक्कालता किमर्थम् । उक्तौ प्रवृत्तो ह्यष्टकल एव विशेषः स्यादित्याशङ्क्याह । मिश्रा इति । यथा हि पुनरुद्घट्टकेनाभिधास्यते तदैकरसा वा । असावष्टकलस्ताले गीयते । यदा पृथगुक्तं तथापि ध्रुवां च कलां पञ्चधा विच्छिद्य तत्र सामान्याभावाय यद्भिन्नसङ्गतं तं मिश्रीकृत्य प्रयोगार्हता कर्तव्या ।
ननु भवतु विशेषलक्षणबाह्यत्वाशङ्का । ततः को दोषः । सम्यग्रूपता तु सामान्यलक्षणेन सङ्गृहीतत्वादित्याशङ्क्याह । गीताङ्गसंयुक्ता इति । गीतेषु यद् द्रव्यं वृत्तं तत्रैते

[(मू)]

[(व्या)]

[page 160]




[NZ]

न ह्येषामुपयोगोऽस्ति सप्तरूपे ध्रुवासु वा । BhNZ_31_025ab
प्रवृत्तादिषु कर्तव्या एते भूयः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_31_025cd
[ABh]

शम्या उक्ताः (संयुक्ताः) । न च तालसामान्यलक्षण(णं) सङ्गृहीतं विशिष्टोपयोगवस्तुप्रयोगार्हं यथा वाचकसामान्यलक्षणयोटक्तो(योक्तो)पि तत्कर्ता सा(सो)पि पात्रं वैदिकेषु कर्मसु । ततो विशेषलक्षणेनावश्यं सङ्गृहीतव्योऽयमर्थ इति तात्पर्यम् । तत्रैव त्रिपञ्च्सप्तनवदशैकादशचतुर्दशेत्येवंरूपताभावे (विशाला)यां च सप्तकलं मध्यमे सुनन्दायां चोपोहनं नवकलं विशालाख्यबन्धमातोद्यकण्डिका दशकला सम्पिष्टकमेककलं तालरूपमास्थितम् । तस्यापि विशेषलक्षणं चञ्चत्पुटादिवच्च पृथक् संज्ञा कस्मान्न कृतेति चोद्यत्वे प्रथमं परिहरति । कलाः पञ्चेत्यादि । समुदाहृता इति । सम्यग् लक्षणक्रमेणोदाहृताः । ननु नोक्ताः । तच्चात्रावसरे कस्मान्नोक्ता इत्याशङ्क्याह सङ्कीर्णा इति ॥23-24॥
न ह्येषामुपयोग इति । नात्रैवोपयोगिनः । तल्लक्षणस्यामिश्रत्वेनैव तेषां कल्पिता इति । न विशेषसंज्ञाकरणं तेषां नोपयोगीति । न ह्येषां वस्तूपयोगोऽस्तीति संज्ञाकरणं व्यवहाराय यदि कल्पितं विषयादन्यत्रापि चञ्ज्चत्पुटादीनामिव गीतकेषु सम्पिष्टकवेण्यादीनां ध्रुवासु तव(त्वावा)पयोः शम्यालाघवेन योणि(वेणी)लक्षणोपयोगितया पृथक् संज्ञाः क्रियेरन् । तत्त्वेन न तदस्ति तत् किं विशेषसंज्ञाभिः । एतदेव व्यतिरेकेणाह । पृaवृत्तादिषु कर्तव्या एते भूय इति । आदिशब्दः प्रकारे । गीतकवर्धमानासारितपाणिकागाधा(था)च्छन्दकनिर्गीतादिषु भूयः कृत्वैते च चञ्चत्पुटादयः कर्तव्या इति । भूयो भूयो(य उ)पयोगादतस्तेषां व्यवहाराय विशेषसंज्ञाभिः प्रयोजनमिति । भट्टसुमनसा तु श्लोकद्वयस्यायं वाक्यैकवाक्यतया महता प्रबन्धेनार्थो व्याख्यातो मिश्रणामिश्रणात् । तद्यथा । तिस्रो द्वे इति पञ्चधा ह्यत्र त्र्यश्रजातीयमिति तैर्विवक्षिता । चतस्रस्तिस्र इति सप्त । तिस्रस्तिस्रस्तिस्र इति नव । यद्वा तिस्रः सप्त इति दश । अष्टौ तिस्र इत्येकादश । तत्र प्रवृत्तस्योद्घट्टकादयो नोद्घातस्य । दशकलस्य तद्योगे सप्त । द्वादशकलस्य नव । यद्यपि दशानामेकादशानां चोद्घट्टादिकत्वं नास्ति तथापि बहुवचनात् तावत् सिद्धत्वाद् द्वादशकलावधि च तद्भावोद्भेदादेकादशेत्युक्तम् । एके च गीतिकेषु ध्रुवा नोपयुज्यते तदा ... ... ... केषु प्रवृत्तादिषूपयोगिन आरम्भका इत्यर्थः । सम्पिष्टकस्य दशकलस्य गीतकध्रुवोपयोगो यद्यस्ति तथाप्युद्घट्टकादितया सप्तकल एवासौ । सा नाम(मा)स्मदुक्तया व्याख्यया विवेकायैवेयं तुलयतेत्यलम् ॥25॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 161]




[NZ]

यथाक्षरोऽथ द्विकलस्तथा चैव चतुष्कलः । BhNZ_31_026ab
(एवमेककलो ज्ञेयः शुद्धश्चञ्चत्पुटा बुधैः (दिकः) । BhNZ_31_026cd
त्रयो भेदा हि तालस्य द्विगुणाद् द्विगुणाः स्मृताः ॥ BhNZ_31_026ef
[ABh]

एके(ते) न भूयसोपयोगिन इत्याह ।
यथाक्षरोऽथ द्विकलस्तथा चैव चतुष्कलः ।
इति । एककलशब्देन चञ्चत्पुटस्यैव व्यवहारो युक्तः । एकैव साधारणी कला यस्येति । चाचपुटस्यापि पादभागकल्पाना(या)मपि कलाद्वयचतुरष्टादिरूपतयाद(द्वि)युगरूपतयेव स्फुरति । तत एव चञ्चत्पुटस्य प्राधान्यं प्रथमं प्रथमं निर्देशः । तथा हि । एक(व)मेवैककलः शुद्धच(श्च)च्चत्पुट इति । शुद्धशब्दोऽत्र यथाक्षरशब्दः । स सर्वत्र साधारणात्(णः) । चञ्चत्पुटश्चाचपुटः षट्पितापुत्रको(क उ)द्घट्टः सम्पक्वेष्टक इति । सर्वत्राक्षरसङ्ख्या तु तुल्या । अर्थात् पातानाम् । चञ्चत्पुट इति । अमुना च गुरुद्वयेन कलाद्वयलक्षितचञ्चत्पुटरूपं द्विर्यत्र चञ्चत्पुटः । चाचपुट इत्यनेनाप्येवं कला लक्षिता सा चाचपुटरूपेण द्विरिति त्रिकलः । अक्षरशब्देन प्रकृतिरूपा अतस्ताश्च कला लक्ष्यन्ते । ... ... ... ति स तथा । तस्यैव पञ्चपाणिरिति हि तालः । तथा हि । करतलपरिच्छेदरूपत्वात्तले भवतीत्यपि तालशब्दः कैश्चिन्निरुक्तः । ... ... दत्तिलोऽप्याह । तत्र तालं च पाणिं च प्राहुरेकमिति (दत्तिलम् -153) । ते पञ्च ताला यते(था) । तथाहि । षड् द्वादश चाष्टचत्वारिंशत् षण्णवती(तिर्)ति त्र्यश्रस्य भेद एषः । एवं प्रकारषट्के ऽपि षट्कलत्वं सन्निधीयते । इयतीत्यसला ... ... ... इति तस्य व्याप्तिगु(र्गु)रुत्रयरूपे च घट्टनं प्रकृतिरूपत्वात् पूर्वभावीत्युद्घट्टमानत्वादुद्घट्टनं वाद्यम् ।
नन्वेवं सम्भाव्यरूपस्त्र्यभेदः पूर्वं वाच्यश्चतुरश्रभेदस्तु गुरुचतुष्टयरूपं(पः) परं वाच्यमि(इ)ति । अत्रैके स्रु(ब्रु)वते । इह पातविभागस्यैतत् प्रयोजनम् । यावन्तः पातास्तावन्त्य एव कला वाद्याक्षराणि परिमाणेन भवन्तीति । तेन यावन्त्येव वाद्याक्षराणि चञ्चत्पुटगतानि चाचपुटे तावन्त्येव । अतो यावन्त्येव गुरूणि तावन्त्येव लघूनि पाताश्चेति ।
नन्वेवं च त्र्यश्रचतुरश्रविभागौ गुरुलघुप्लुतविभागश्च विगलित इत्युच्यते । लयभेदकृतो ह्यसौ । विलम्बिते प्लुतो मध्ये गुरुर्द्रुते लघुरिति । चञ्चत्पुटे च प्राधान्यमुक्तं वक्ष्यते च । तत्र चेत्थं सत्यप्रधानता निर्व्यूढा भवति यदि समस्तं तालसर्वस्वं तत्रैव झटिति प्रदर्शितं भवेत् । तालसर्वस्वं तालसारमात्रा । अत्र मध्यलयस्य सम्प्रतिष्ठानत्वात् प्राथम्यम् ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 162]




[NZ]

[ABh]

प्राधान्याच्च द्विरुपादानमिति । प्रथमं गुरुद्वयं प्लुतस्य च छन्दोमध्याप्रसिद्धत्वाद् गुरुलाघवामिश्रणे लभ्यत्वाल्लघुस्वरूपमिति । पूर्व(वज्)ज्ञेयमिति । गुरुद्वयानन्तरं तत् । ततो हि द्रुतलयविलम्बितप्लुता इति । ते चञ्चत्पुटे पाटाक्षराणि घिघिटघिसघिघिगुघिङ् । मध्यलयेन गुरुद्वयं करजद्रुतेन लघुः । रहघिङ्घिट । लघुविलम्बितेन प्लुतः । एवं चञ्चत्पुटे चतुष्पाते तदनुपपत्तिः । अट्टभेदोऽपि चतुष्पात एव पूर्वमुक्तः । तेनोद्घट्टकस्यादौ नाभिघानादपि गुरुचतुष्कात्मकस्य चतुरश्रस्य तच्च(त्र) चाद्याक्षरजातो ध्रुवकमार्ग इति । एतदपरेऽलक्ष(क्ष्य)मित्याहुः । दर्शनान्तरसमुन्मिषितेन पुनरेवमाहुः । लय एक एव चञ्चत्पुटस्य वाद्याक्षरान्न्यूनाधिकतया गुरुलघ्वादिविभागः ।
अत्र प्राधान्यमित्थं प्रदर्शितं भवति । यदि सर्वसम्भवी प्रकारस्तत्र सूत्रेण शास्त्रेण दृश्यते । असम्भवी यदीयानेव गुरुलघुप्लुता इति । द्रुतो नाम लयपातः । तस्य यथाक्षरमूलभूतेन मानमात्रेण प्रदर्शनम् । अस्य प्लुतः कथं धर्मस्त्विति संस्थित एव । ननु हल्मात्रस्य ... ... (त्वं) न द्विलघुपरिमाणत्वाद् यथाक्षरे ऽप्यस्ति द्रुतः । मैवम् । हल्मात्रं सन्निधीयमानं पूर्वस्याधो गुरुपरिमाणं दर्शयति ।
ननु स्वात्मीयं कालं ज्ञाने वाचि व्यज्यत इति व्यञ्जनमिति उकाराकार(रादय) एव गुरुकाले लघ्व(भ्य)न्ते । अत एव भगवत्(वान्) भाष्यकारस्तत्रभगवद्भर्तृहरिप्रभृतयः स्वरकालानतिरिक्तावभासत्वं व्यञ्जनकालस्य तत्र कथयन्तीति गुरुलघुप्लुतानामंशभवो यथाक्षर इति शिष्टप्राक्पक्षेण समानत ... ... तलाभग्ना लघु ... ... ... तावन्य(न्तो)क्षरभेदाः । अथेत्यानन्तर्ये । एतद्धि यथाक्षरारम्भकमूलतयावलम्ब्य तद्द्विगुणकालतया लयभेदादिकालभेदः । द्वे कला(ले) यत्रेति (द्विकलः) । तत्रैव च यथाक्षरप्रकारेण लयभेदाच्चतुर्गुणभूतेन चतुष्कलो भेदः । (न वा) द्व्यष्टगुणादिभेदत्वेनानवस्था कस्मान्न भवतीत्याशङ्क्याह । त्रयो भेदा हि तालस्य । तालस्य (द्विगुणाद्) द्विगुणा इति ।
अयं तावद् वाक्यार्थः । यत्र या(ता)वदन्यप्रकारो नास्ति विलम्बं शीघ्रमिति हि तत्तद्व्यवहारो लोके । न च मध्यापेक्षः । तत्र शीघ्रताद्रुतत्वानुग्राहकतेनापेक्ष्यै(तापेक्ष ए)ककलः । मध्यापेक्षो द्विकलः । विलम्बितापेक्षश्चतुष्कलः । न चास्य लयरूपस्य मार्गत्रयात्मकत्वमेव । न हि लये तूत्तरोत्तरद्वैगुण्यम् । त्रिभावाधिकत्वमस्य तत्र दर्शितत्वात् । मार्गभेदे तु द्वैगुण्यमेव केवलम् । तत्र तद्भव इति वीप्सा । तद्यथाक्षरस्यापि द्वैगुण्यं प्रसक्तम् । न चा त्रिषट्प्रकारस्तु कर्मधा(र)यत्वादद्विगुगुण इति पठितव्यः ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 163]




[NZ]

चतुरश्रस्त्रिभिर्भेदैस्तालस्तु परिकीर्तितः । BhNZ_31_027ab
चतुष्कलो ह्यष्टकलः कलाः षोडश चैव हि1 BhNZ_31_027cd
[ABh]

तत्र केचिदाहुः । द्विगुनास्तु गुणाः(स्मृता इ)ति । द्विगुणा द्विगुणाः । तत्रैवाक्षेपः । सङ्घाते व्यपदेशः । तद्यथा । अक्षा भक्ष्यन्तामिति । तत्र हि प्रथमप्रकारस्तावद् द्विगुणः । अन्यौ क्रमद्विगुणौ । एवं सति सर्वे गुण(णा) द्विगुणा इत्युपक्रमः ।
उत्पलदेवपाद(दा)त्वस्मत्परमगुरवो व्याचक्षते । तालस्य यस्मात् त्रयो भेदास्त्रिगुणा इति त्रिगुणपरस्परलक्षणधर्माणस्तस्मात् त्रयः स्मृताः । द्विगुणत्वे हेतुर्द्विगुणा इ(दि)ति । यथाक्षरस्य व्याख्या गुणगुणनीयत्वाद् द्विकलत्वम् । तस्यापि द्वाभ्यां गुण्यमानत्वाच्चतुष्कलत्वम् । चतुष्कलत्वाद् भेदाभावाच्च नास्य पुनर्गुण्यमानत्वमस्तीति ।
वयं तु मन्महे । वीणायामपि यथाक्षरे द्वैगुण्यस्यासम्भवाभावः । असम्भवस्यापेक्षितत्वाद् द्वैगुण्यस्येति ।
नन्वासारितवर्धमानगीतकपाणिकाच्छन्दकप्रभृतीनां तावत् तालात्मकत्वम् । तालस्य चामी त्रयो भेदा इति । सर्वं यथाक्षरत्वं वक्तव्यम् । ध्रुवागुरुप्रस्तारवर्धनाद् द्विकलचतुष्कलादिचञ्चत्पुटादिवदक्षरकल्पना कस्मान्न कृतेत्याशङ्कामवधृत्य त्रयो भेदा हीति । आसारितादयस्तावच्चञ्चत्पुटादिपाताः । परमार्थतस्तत्र पुनर्यथाक्षरकॢप्त्या तस्यैव च द्विगुणकालत्वेन द्विकलचतुष्कलादुदित(बुद्धिता) इति तयोरपि नान्याक्षरकल्पनावकाशः । एतच्चाग्रे वितत्य भविष्यतीत्यास्तामेतत् ॥26॥
चतुष्कलो ह्यष्टकलः कलाः षोडश चैव हीति । नियते कलाद्यभिप्रायेण मन्तव्यम् । पुनरुक्तं हि स्यात् । वक्ष्यमाणत्र्यश्रभेदद्वादशेभ्यो ऽभ्यधिकस्य भेदत्रयस्याभिधानमसङ्गतं स्यात् । वक्त्रपाणा(ण्या)द्यपेक्षया चतुर्विंशतिकल एव चतुष्कलो भेदः स्यात् । न द्विगुणः । भेदद्वयोपादानं त्वसङ्गतमेव । तस्मात् प्रयोगाभिप्रायमेतत् । प्रयोगश्च न सर्वसमुदायात्मकतया । असौ वाक्यस्थानीयैरवान्तरसमुदायैरारब्धतया प्रकरणशब्देन जात्यध्याय (भ॰ ना॰ अ॰ 28) उद्दिष्टः । एवं ह्यासारितेषु द्वात्रिंशच्चतुःषष्टिकलायोगोऽप्युक्तः । सन्निपातः सचिवोऽस्तीति षोडशादेव विरतिर्न स्यात् । प्रकर्याः षण्णवतित्रिगुणिताद्यर्थानि चत्वारि वा वस्तूनि वपुरिति समावसमावेव । कथं विरतिः । शीर्षकान्ते अङ्गव्यामिश्रणतयासारितकण्डिका atha prayogaabhipraayeNa taalayorvyaaptimaaha / caturazrai(zra)stribhirbhedairiti / taanaaha

[(मू)]

1. ड॰ कः पुनः ।

[(व्या)]

[page 164]




[NZ]

त्र्यश्रस्तालस्तु षड्भेदस्त्रिकलः षट्कलस्तथा । BhNZ_31_028ab
कला द्वादश चैव1 स्यात् चतुर्विंशतिरेव च2 BhNZ_31_028cd
3चत्वारिंशत्तथाष्टौ च तथा षण्णवतिः कलाः । BhNZ_31_029ab
तालो नवविधश्चायं समासात् परिकीर्तितः4 BhNZ_31_029cd
[ABh]

दशपरिवर्त्रादिव्याकलनया च पिण्डीकरणेन कश्चित् सङ्ख्याया नियम इति कस्मादवान्तरसमुदायरूपः प्रयोगाभिमतः । तेनेदमुक्तं भवति । चतुरश्रषोडशकलाविभागो यावच्च सम्भवति ताले तावदवश्यं चतुरश्रभेद एव कल्पनीयः । तेनाष्टकलोऽपि तावत् प्रयोगे चतस्रः कलाश्चञ्ज्चत्पुटे । न बाह्यानुक्तिका त्वेका कलैव चकारेणावगृहीता । एवं नवकले द्विकलच(श्च)ञ्चत्पुटः । सप्तदशकले चतुष्कलः । ततो द्विगुणो चतुष्कलस्यैव द्वैगुण्यमिति मन्तव्यं नान्यता इ(त्थे)थेवकारेणोक्तम् । हिहेतो(हेतु)पर(रः) । एवं तालस्य त्रयो भेदा इति तावच्चतुरश्रश्रस्य व्याप्तिः ॥27॥
त्र्यश्रस्य तूच्यते । त्रय्श्रतालंतु(लस्तु)षड्भेद इत्यादिना तथा षण्णवतिः कला इत्यन्तेन । तथेति । द्विकलतयेत्यर्थः । कला द्वादश चेति । यथा चाचपुटस्य चतुष्कलो भेदान्तरं समुच्चिनोति चकारेणैवकारेण(च) । तत्र व्याप्तिं समापयति । चतुर्विंशतिरिति । चकारेण पञ्छपाणिश्च षट्कलभेदान्तरं समुच्चिनोति । एवकारेण तस्यापि परिसमाप्तिं दर्शयति । अष्टचत्वारिंशत्ताला इति । तालस्तु यो मद्रकस्य प्रस्तुतः प्रयोगः । तत्र लयस्यावान्तरविभागे षोडशकलात्मनि मात्राभिधाने चतुरश्रयोग एव । एवं हि पादभागमात्रादिति चेद् भेदस्य चतुरश्रपर्यवसानाच्चतुरश्रस्यैव प्राaधान्यम् । तथापि तादृशैस्त्रिभिः खण्डैरवान्तरविच्छिन्नः । तत एवम्भावस्य विदारीविच्छेदे(दै)रारब्धो यः सोऽपि माननीयः । विदार्या अवश्यमेव विधेय इति तस्य समुदायस्य भागतया कृत्वाष्टचत्वारिंशत्कलत्र्य(स्त्र्य)श्रभेद इत्युक्तम् । एवं षण्णवतिकले प्रकर्याः प्रयोगे बहिरवान्तरभागैः षोडशकलाभेदैरारम्भ इति सोऽपि त्र्यश्रभेद एवेत्यवान्तरे चतुर्विंशतिकला वस्त्विति तावद्वस्तुनिबन्धेषु नाधिका व्याप्तिः । वतुर्विंशतिरेव द्विगुणा द्विगुणे वस्तुत्वाद्विक्षेपणत्वं मार्गाश्च तिसृणां षण्णां द्वादशानां चैककलद्विकलचतुष्कलोचितानां चतुर्विंशत्यष्टचत्वारिंशत्षण्णवतिकलासु निष्पत्तये त्र्यश्रभेदतैव युक्तेति षण्णवतिकलावधित्वात् त्र्यश्रस्य व्याप्तिरिति युक्तमुक्तम् । अङ्गनिषोद्धेऽप्युल्लोप्यकोत्त(र)रोविन्दकत्रयेणाङ्गेऽपि व्यवहार इति वक्ष्यते ।

[(मू)]

1. ड॰ कोऽपि स्यात् ।

2. ढ॰ विंशतिकस्तथा ।

3. ड॰ कलाष्टचत्वारिंशत्ककला षण्णवती पराः ।

[(व्या)]

[page 165]




[NZ]

तत्रावापोऽथ निष्क्रामो विक्षेपोऽथ प्रवेशनम्1 BhNZ_31_030ab
चतुर्विकल्प इत्येव2 निःशब्दः परिकीर्तितः3 BhNZ_31_030cd
[ABh]

तावन्मात्रा च षोडशकला । ततो यदि यथास्वमङ्गविभाग एव कलातिरिक्तः पूर्वे(र्वै)रेवेति । ओवेणकोऽपि चतुर्विंशतिकलः पादस्ततश्चैतदुक्तरूपतालातिरेकेण न क्वचित्ताले कश्चिदस्तीत्युपसंहरति ।
तालो नवविधश्चायं समासात् परिकीर्तितः ।
इति । चो भिन्नक्रमः । नवचतुरष्टषोडशत्र्यश्रेति षड्द्वादशचतुर्विंशत्यष्टचत्वारिंशत्षण्णवतिरूपो नवविधचञ्चत्पुटचाचपुटषट्पितापुत्रकाणां त्रयाणां द्विकलचतुष्कलरूपः परिकीर्तितश्च नवविधः । समासादिति सङ्क्षेपात् । शिष्टत्वेन द्विकमष्टात्मकं तालवैचिर्त्यमित्युक्तं भवति । अत एवैतेषामेव प्रकीर्यमाणतया प्रक्रियमाणतया च मन्द्रकादित्वेन स्थितिरिति मन्द्रकादिप्रकरणं श्रुत्योद्दिष्टपूर्वकं मात्राप्रकरणाङ्गानीति(भ॰ ना॰ 28.29) । तेन दक्षिणमार्गेण षण्णवतेः कलानामन्ते त्र्यश्ररूपेऽपि ततात्मनि द्वादशकलासङ्ख्यापर्यवसानमिति कृत्वा यदि त्र्यश्रस्य षण्णवत्यन्ता व्याप्तिरुक्ता तर्ह्यष्टाविंशच्छतान्ता चतुरश्रस्यापि व्याप्तिर्वक्तव्येति ॥28-29॥
तन्निराकरोति तत्रेत्यनेन । स्थिते प्रयोग इत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । ... ... मानवैर्गन्धर्वैः स(सा)र्वलौकिकः । इत्युक्तानुसारेण
दूराद् दूराभिगन्तव्या नियमात् ताल(गाः)कलाः ।
सङ्ख्याया अनियमाद् गान्धर्वस्य वेदवदनादिसिद्धत्वेन नियतप्रयोगाङ्गत्वात्तत्र च षण्णवतिकलावान्तरसमुदायः षोडशकलात्मकपादभागसमुदायान्तरभागषट्कलप्रधानप्रत्ययाख्यमहता तालरूपसंहतान्तरान्तरारम्भको यथास्ति तदेवमष्टविंशत्युत्तरशतात्मक इति ।
एवं नवविधस्ताल इति तावत् तालस्वरूपे व्यवस्थिते तदुपयोगि यत्तालगतमुद्दिष्टं भवति गेयाधिकारारम्भे.ष्टाविंशत्यध्याये
ध्रुवस्त्वावापनिष्क्रामौ विक्षेपोऽथ प्रवेशनम् ।
शम्यातालः सन्निपातः परिवर्तः सवस्तुकः ॥
मात्राप्रकरणाङ्गानि विदारी यतयो लयाः ।
गीतयो लयमार्ग(ऽवयवा मार्गाः) पादभागाः(मार्गाः) सपाणयः ॥
इत्येकविंशतिविधं ज्ञेयं तालगतं बुधैः ।

[(मू)]

1. ढ॰ पश्च प्रवेशकः ।

2. र॰ एष । ढ॰ एषं ।

3. ढ॰ कथितो बुधैः ।

[(व्या)]

[page 166]




[NZ]

शम्या तालो ध्रुवश्चैव सन्निपातस्तथा परः । BhNZ_31_031ab
1इति शब्देन संयुक्तो विज्ञेयोऽपि चतुर्विधः ॥ BhNZ_31_031cd
एतेषामेव2 वक्ष्यामि हस्ताङ्गुलिविकल्पनम्3 BhNZ_31_032ab
4उत्तानाङ्गुलिसङ्कोच आवाप इति संज्ञितः ॥ BhNZ_31_032cd
[ABh]

इति । (भ॰ ना॰ अ॰ 28-18-20) तन्निर्णेतव्यम् । तत्र क्रिया चात्र परिच्छेदोपयोगिनीत्युक्तमस्माभिः । सा च गान्धर्वे विशिष्टैवेति दर्शनात् । यथाक्षरद्विकलचतुष्कलविभागोपयोगि तदुद्दिष्टानुवादकपूर्वकमाह । अ(तत्रा)वापोऽथ निष्क्राम इत्यादि ।
एतेषामेव वक्ष्यामि हस्ताङ्गुलिविकल्पनम् ।
इत्यन्तम् । ध्रुवस्य सर्वकलान्तर्गतत्त्वादुद्देश(शे) पूर्वोपादानमिति वामदक्षिणकरान्यतरप्रयोज्यत्वात् सशब्दत्वाच्च तज्जातीयशम्यातालान्तरमुपादानं पातमार्गयोश्च वस्तुत उद्देश एवेत्याख्यास्यते । संज्ञासाम्य ... ... लोकस्य तावत् क्रमहेतुकलानां चतुष्कलमार्गस्यैव प्रचुरप्रयोग इति तदुपक्रमवादित(न) ... ... प्रयोगस्य तस्यैव प्राधान्यमित्यावापादीनामानन्तर्यमथेत्युक्तम् । दत्तिलाचार्योऽपि
अनादेशे तु सर्वत्र कर्तव्यः स चतुष्कलः । (दत्तिलम् 159)
इति परिबभाषे । चत्वारो विकल्पा भेदा अस्येति (चतुर्विकल्पः) । तालात्मकक्रियासामान्यरूपो ह्यस्य पदार्थः । निःशब्द इति । शब्दशून्य एव । एते चत्वार इति प्रयोज्या इतिकर्तव्यान्तं निरूपणम् । शब्देन संयुक्त इति । अनेनापि शम्यादेश्चतुष्टयस्येतिकर्तव्यताशेष उक्तः । तत्र हस्तक्रियेति परिच्छेदसुलभ उपायः । तयोर्हस्तयोः क्रियैव ताल इति सामान्यलक्षणं तले भव इति कृत्वा । तत्र चाष्टावेव विभागरूपा(श्चित्रादि)दक्षिणमार्गपर्यन्तोचिता इति भावः । स चावापादिभिरेव क्रियाभिः सकलाभिर्भवति । (यथा)ध्रुवकापेक्षया हि चित्रवार्तिकदक्षिणानां क्रमाद् द्वैगुण्यादष्टगुणत्वम् । दक्षिणस्यैकक्रिया सकलात्मकतालकला । विषयश्च ध्रुवकमार्गो ध्रुवस्थानीयत्वादिति वक्ष्यते । अत एवात्रापि चतुष्टयसङ्ख्येति क्रियाकलापेन परिमिततालकालकलितमेव दर्शितम् । तत्र केवलमदृष्टप्राधान्यभावाभावाद्यनादरेणाङ्गतोदनाविरहोपनतम्ं सुकरललितरुचिरकरक्रियात्मकत्वं दर्शितम् ।

[(मू)]

1. र॰ सशब्दलक्षणं ह्येतत् विज्ञेयं तु चतुर्विधम् ।

2. ड॰ अथ । र॰ चैव ।

3. ब॰ निबन्धनम् ।

4. ब॰ लक्ष्सणं च प्रमाणं च यथायथमिहोच्यते । ड॰ लक्षणं च प्रमाणं च यथावदनुपूर्वशः इत्यधिकः पाठः । ड॰ ब॰ सर्वाङ्गुलिसमावेश आवापः परिकीर्तितः । (ढ॰ इति संज्ञितः) ।

[(व्या)]

[page 167]




[NZ]

[ABh]

ध्रुवकापतिता चित्रे ध्रुवकासर्पिणी यथा ।
पताकापतिता चेति वार्तिके गुरवः स्मृताः ॥
ध्रुवकासर्पिणी कृष्या वर्तिन्यथ विसर्जिता ।
विक्षिप्ता च पताका च पतिता चेति दक्षिणे ॥
इति । तथान्यत्र ।
अङ्गुलिप्रथमावापो विक्षेपस्तर्जनीकृतः ।
प्रसारणं कनीयस्या विक्षेपः स्यास्त्व(त्त्व)धोगतिः ॥
क्षेपः प्रो(त्)क्षेपणं त्वन्या ... ... वामके ।
अधोगतिस्तु विक्षेपस्तर्जन्यां तिसृणां समम् ॥
निष्क्रामस्त्वथ ... प्रवेशस्तदधोगतिः ।
एवमष्टौ समासेन मात्र(त्रा)भेदास्तु दक्षिणे ॥
आद्यद्वयं तथान्त्ये वृत्तौ नित्यं चतुष्टयम् ।
आद्यन्तद्वितयं चात्र ... ... ... ॥
इति । गान्धर्वे त्वदृष्टप्रधानतया शम्यातालगणनायानामिकाङ्गुलिसन्निवेशवामदक्षिणकरविभागादभ्युदयिनी(दयी)ति नियता एवावापादयो दर्शिताः । हस्ताङ्गुलेः क्रियात्मकताल इति तद्विशेषाभिधानमेवावापादीनां विशेषलक्षणमित्युक्तम् । हस्ताङ्गुलिविकल्पनम् । तद्गतायां क्रियायां हस्ताङ्गुलिशब्द उपचरितः । हस्तस्य हस्तयोः अङ्गुलेः अङ्गुल्योः अङ्गुलीनां चेति समासः । एवकारेण ध्रुवकासर्पिण्यादीनामदृष्टहेतुकत्वाभावान्न लक्षणं वाच्यम् । परिच्छेदमत्र हि शिरःपरिवाहादिनापि गाने सामान्यस्य च साम्यादिसिद्ध्युदयात्मना क्रियतां को दोष इति भावः । तेन यत् टीकाकारैर्गानेनैव तत्पूर्वकत्वात् सर्पिण्याद्यपि सङ्गृहीतं भवतीत्युक्तं तप्रयासमात्रमेव । अत्र तद्विशेषलक्षणमाह । उत्तानाङ्गुलीति । जात्येकवचनान्तेन समासः । तेन सङ्ख्याया अनैयत्यम् । उत्तानपदेनोर्ध्वाद(ध)स्तिर्यत्का(क्त्व)व्युदासः । संज्ञितमि(त इ)त्यनेनेदमाह । यत्रोत्पत्तिक्रमे यथाक्षरे द्विकलः ततश्चतुष्कल इति व्यवस्था तत्र (चित्रे) इति व्याप्तिमर्यादा वा । ततोऽपि वृत्ते रूपमाह । तेन द्विकलान्तरव्याप्त्यर्थमपि तदधिक ... ... वचनम् । अत्र प्रयोगवशात् सम्पादकतया बीजतया सन्तननतुल्यनिरूपणम् । तदेवंभूतया करक्रियया दर्शनीय इति समयो ऽदृष्टसिद्ध इति ॥30-32॥

[(मू)]

[(व्या)]

[page 168]




[NZ]

1निष्क्रामोऽधोगतस्य स्यादङ्गुलीनां प्रसारणात् । BhNZ_31_033ab
तस्य दक्षिणतः क्षेपो2 विक्षेप इति संज्ञितः ॥ BhNZ_31_033cd
3निर्वर्तनं च हस्तस्य प्रवेशोऽधोमुखस्य तु । BhNZ_31_034ab
यदा चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिः स्मृतः ॥ BhNZ_31_034cd
[ABh]

निष्क्रामोऽधोगतस्येति । अनागावेक्षणं तन्त्रयुक्तिरिति वा सूत्रेषु सम्भाव्य लौकिकन्यायो(वा) वेदितव्यम् । व्यवस्थया वर्तितं च । हस्तस्येति । अधोहस्तस्येहापेक्षणीयम् । तेनाधोगतस्य हस्तस्य या अङ्गुल्यस्तासां साम्यमर्थान् मुष्टीभूतानां यत् प्रसारणं स्वावयव ... ... तलिकासंयोगकारणभूतपूर्वोक्तसंकोचनक्रियाविपरीतरूपं कर्म स निष्क्रामः स्यादिति । अस्यायमाशयः । यथाक्षरगताया एव कलाया यद्वैतत्यद्विकलसम्पादनमुक्तं तन्निष्क्रमणमुच्यते । निष्क्रान्ता नटीति यथा । तच्च समुचितेनैव तेनाङ्गुलिनिष्क्रमणेन यद्यो(द्योत्य)त इति । तस्य दक्षिणतः क्षेप इति । तस्येति । प्रसारिताङ्गुलीकस्योत्तानभूतस्येति । तस्य ग्रहणं दूरस्थोत्तानत्वाद् वामस्यान्यथा निष्क्रान्ताङ्गुलीकस्याधोमुखस्य स्वदक्षिणपार्श्वेन विक्षेप इति स्यात् । द्विकलगता कला क्षिप्यते विस्तार्यते ऽत्रेत्यनेन सामायिकेनाभिधानेन सूच्यत इति संज्ञितं(त)ग्रहणम् ॥33॥
निवर्तनं च हस्तस्य प्रवेशोऽभि(धो)मुखस्य तु ।
अङ्गुलीनामिति वर्तते । अधोमुखग्रहणेन निष्क्रामवैपरीत्यं प्रवेशनस्य प्रकाश्यते । अन्यथा दक्षिणतो निवर्तनं प्रतीयते । तनेत्थं प्रयोजनम् । निष्क्रामकालेऽधोमुखस्य हस्तस्य या अङ्गुल्यः प्रसारिता अभूवन् तासां यन्निवर्तनं सम्प्रवेशनं तत्पूर्वस्याव्यतिरिक्तसूचनायेदं सामयिकं विक्षेपवत् संज्ञामात्रं विक्षेपाभिधानमित्याह । चतुर्णां कलाभिनयानां विषयमाह । चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिरिति । एकैव कला गुरुरूपा चतस्रः कला विततीभाववशाद् यदा सम्पद्यते तदा एष अ(आ)वापनिष्क्रामविक्षेपप्रवेशात्मको यथाक्रमं कलाप्रमाणाभिव्यञ्जकश्चतुर्धा विधिरिति सामान्यरूपलक्षण इत्यर्थः ॥34॥

[(मू)]

1. ब॰ निष्कामश्च प्रवेशश्च विक्षेपश्चाङ्गुलीकृतः । अधोगताभिनिष्कामः क्षेप उत्थानिकाकृतः ।

2. ढ॰ क्षेपात् । च॰ क्षेपे ।

3. ड॰ विकत्थनं च । र॰ विवर्तितेन हस्तेन प्रवेशोऽधोमुखेन तु । कृताङ्गुलीनामाक्षेपं निष्क्रामस्तु भवेदथ । विक्षेपश्च ततः कार्यः पुनश्चैव प्रवेशनम् । पातश्चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिः स्मृतः ।

[(व्या)]

[page 169]




[NZ]

निष्क्रामश्च प्रवेशश्च द्विकले परिकीर्तितौ । BhNZ_31_035ab
आवापनिष्क्रामकृतो द्विकलो योग इष्यते ॥ BhNZ_31_035cd
एषामन्तरपातास्तु पातसंज्ञाः प्रकीर्तिताः । BhNZ_31_036ab
शम्या तालस्तु विज्ञेयः सन्निपातस्तथैव च ॥ BhNZ_31_036cd
[ABh]

निष्क्रामश्च प्रवेशश्च द्विकल इति । या त्वेकैव गुर्वात्मका वा कलाद्वयपरिमाणं वैतत्यमेवैति तदा प्रथमकलाकालो निष्क्रामेण द्वितीयकलाकालप्रवेशेन व्यङ्ग्य इति सामान्यलक्षणम् ।
अन्ये पठन्ति ।
अ(आ)वापानिष्क्रामकृतो द्विकलो योग इष्यते ।
इति । तत्र व्याख्यातम् । पार्यन्तिको वितर्को भवेत् । चतुष्कलात्मकशङ्काभावादावावो(पो) यदातिव्याप्तस्तदावापोऽन्योऽप्यत्र युक्तः । तथाभूतपार्यन्तिकविततीभावसूचिते चावापनिक्षेपकलेऽत्र पार्यन्तिकमवधिकं सूचयतः । तत आवापशब्देनोक्ते तयोर्निष्क्रामोऽपसरणं तदोपलक्षितमेष यदा विधिर्भवतीति तदा द्विकलो योग इति ।
अन्ये तु पूर्वशेषत्वेन श्लोकार्थमाहुः । यो द्विकलगतो योगो निष्क्रामरूपः स एवाहितो यतः समाङ्गन्यायतया च प्रवेशो विक्षेपसहितः । त्तो द्विकलद्वैगुण्याच्चतुष्कलोऽयं विधिरिति । अत्र तु निष्क्रामो द्वे कले इति । ततो विशेषो ऽनुवादाभावेऽपि स्यात् । प्रवेशस्य नामापि न श्रूयत इति । न किञ्चिदेतत् ।
अन्ये त्वेककले आहते यथा निष्क्रामस्तथा द्विकलनायामपि भवत्वावाप इति मन्यमाना यथाश्रुतमेवावापनिष्क्रामात्मकद्विकलं मन्यन्ते । तेऽपि पूर्वापरशास्त्रान्तरगुरुपरम्परालक्ष्यविरोधादुपेक्ष्या एव ॥35॥
अथ सशब्दताविषयप्रदर्शनं तावत् करोति ।
एषामन्तरपातास्तु पाठ(त)संज्ञाः प्रकीर्तिताः ।
इति । एतच्छेषा ये प्रकीर्तिताः शम्यादयस्तेषाम(मा)वापादीनामन्तरे समये प्रसङ्गे मध्ये च । एतदस्यापवादरूपतयेति । अतः पाता उच्यन्ते । अनेन द्विकलचतुष्कलविषयेष्वेतेऽपवादत्वाद्भवन्तीत्युक्तम् । तथा येषामावापादीनां यदन्तरं कालपरिमाणं तत् पात्यते ऊनाधिकभावं गम्यते येषु गुरुलघुषु तेषु ते पाद(त)संज्ञाः पादैः(तैः) स व्यवहार उभयकरनिपतनस्वभावात् संज्ञा अत इति द्योत्यते(न्ते) आनीयन्त इति यावत् ।

[(मू)]

[(व्या)]

[page 170]




[NZ]

1सव्यहस्तनिपातः स्याच्छम्या तालस्य वामतः । BhNZ_31_037ab
2हस्तयोस्तु समः सन्निपात इति स्मृतः ॥ BhNZ_31_037cd
[ABh]

आवापादीनां चतुर्णामभिनयानामेकरूपैव कला परिच्छेदनीया द्विकलचतुष्कलमार्गयोः सर्वत्र कलापरिच्छेदस्य सम्मतत्वाद्यथाक्षरे तु नैवमिति यथाक्षरात्मा एककलः पातानामेवेत्युक्तं भवति । यथा य एते पातास्ते द्विकलस्य चतुष्कलस्य वा यदि योगः शाश्वतो नास्ति तत्रेयं परिभाषा । तदुपपत्तिलिङ्गत्वं चास्याः पाठे द्विकल इति तदानन्तरपाताः । एषां निष्कामादीनां मध्ये पतन्तीति ज्ञेयमिति परिभाषेयम् । तेन
शम्या तु द्विकला कार्या तालो(ऽपि) द्विकल एव च(लः स्मृतः) । (भ॰ ना॰ अ॰ 31-262)
इत्यादौ पूर्वरङ्गोक्ते भाविनि निशनिता इत्यादिप्रस्तारे लभ्यते । यत्र द्विकलचतुष्कलोपपत्तिर्नास्ति न तत्रेयं परिभाषा । तदुपपत्तिलिङ्गत्वं चास्या आद्ये पाठे द्विकल इति चेति । चतुष्कलमूलकस्यानुवृत्या द्विकलो योग इति पाठेऽपि योग इत्यनुवृत्यै तत् । त्रिशम्योपरिपाणौ इति (भ॰ ना॰ अ॰ 29-87) तथा तालस्त्रिकलस्त्वा(श्चा)दौ शम्यैककला(भ॰ ना॰ अ॰ 29-91) इत्यादौ च तदुपपत्तिर्नास्ति । तत्रेदमान्तरपातत्वम् । एतच्च दर्शितं दर्शयिष्यते च ॥36॥
एवं पातानां विषयमुक्त्वा लक्षणमाह । सव्यहस्तः सन्निपात(स्तनिपातः स्यात्) इत्यादि । सव्योऽत्र दक्षिणो वामशब्दसन्निधानात् । निपात इत्यधोगमनम् । अत्रेदमुच्यते । तत्र सशब्दमनाग्ते ऽपि लक्षणादपिनोक्तपूर्वाच्च शब्देन संयुक्त इति वचनात् । तत्र संयोगश्चोटिकापातस्यैवासाधारणो भवति । मुख्यतया स एव ग्राह्यो हस्तान्तरसंयोगतो ह्यसौ भवेद् द्वयोरपि साधारणः स्यात् । अन्ये तु सव्यस्योत्तानत्वाधारतोचिते शब्दहेतुसंयोगकारणत्वसन्निपातनमिति व्याचक्षते । एवं तालोऽपि द्विविधः शम्याव्याप्यः शम्यापि । यद्यपि तालो हस्ततलनिर्वर्त्यत्वाद् दक्षिणदिशोऽमङ्गलसूचने शम्यायाः । यद्वा शमीत्यत्रार्थे साधुः । शम्येति व्युत्पत्तिकृतेन शब्देन तस्या अभिधानात् तलद्वयनिपातनस्य चासाधारणेन सन्निपतनादिति निर्वचनादनेन सन्निपातेन शब्देनाभिधास्यमानत्वात् परिशेषाद् वामहस्तसन्निपात एव तालः । सम इति । तुय्ल्यकालमधोगमनम् । अनधोगतयोस्तिर्यक् स्थितयोः सम्मुखयोसुभयकर्मजशब्दहेतुः संयोगः । समः पात इति संशब्दः समार्थे ॥37॥

[(मू)]

1. एतदर्धं च॰य॰योर्न दृश्यते । ड॰ शम्या दक्षिणहस्तस्य तालः पातस्तु वामतः (र॰ कः) ।

2. ब॰ द्वाभ्यां कराभ्यां यतनं ।

[(व्या)]

[page 171]




[NZ]

1कला या2 त्रिविधा प्रोक्तः तस्याः पातो ध्रुवः3 स्मृतः । BhNZ_31_038ab
यथाक्षरस्य तालस्य 4स च गुर्वक्षरः(रे) स्मृतः ॥ BhNZ_31_038cd
[ABh]

तत्र ध्रुवपातस्य मूलभूतत्वं संज्ञाध्यायोद्देशे(भ॰ ना॰ 32-2) प्राथम्याद् दर्शितम् । एतदध्यायपठितानुवादश्लोके तु शम्यातालादनन्तरमभिधानाद् वामदक्षिणान्यतरकरप्रयोज्यता न तूभयसंवाद्यत्वं प्रयोजनाभावादिति सूचितम् । सर्वपश्चाल्लक्षणकरणेन तु यथाक्षरद्विकलचतुष्कलविषयोक्तपूर्वशम्यानिष्क्रामावाहिपा(वापा)दिमध्यपातित्वमस्य नास्ति । अपि तु तद्विविक्त एव । उपोहनध्रुवागतिरस्य विसय इति सूचितम् । तथा च वक्ष्यते ।
अथ तत्र मुखप्रतानं(खं तालं) ध्रुवपातैरेव नियमितात्म(न्मा)नम् । (भ॰ ना॰ 31-100)
इति । ध्रुवत्वं यत्र गच्छति तद् ध्रुवे(वमि)त्यादि च वदन्ति । दत्तिलाचार्येणापि
उपोहनत्वाद्वैतस्याः(नं च तत्राद्यं)स्मृतं ताल(चार्थ)विवर्जितम् । (दत्तिलम् 199)
इत्युक्तम् । अतो ध्रुवस्य लक्षणमाह ।
कला या त्रिविधा प्रोक्ता तस्याः पातो ध्रुवः स्मृतः ।
इति । इव(ह) तावत् कालस्य यस्य विपरिमाणो(णामो) परिमाणान्तरोद्देशाद् देशाद्यपसर्पणं तदभिव्यङ्ग्योपलक्षणो नाम स एव प्रयत्नपरिच्छेदरूपत्वात् समुदायात्मकत्वाच्चान्यस्य कलापरिच्छेदव्यवहारस्य प्राधान्यादनपेक्षितातज्जातीयत्वेन च स्थैर्यात् परमास्थितो ध्रुवकस्तथापि नासौ व्यवहार्य इति न तेनास्माकं प्रयोजनम् । ह्रस्वस्य तु व्यवहार्यत्वमतज्जातीयत्वं च निरंशत्वात् । यथोक्तम् । अल्पीयसापि यत्नेन शब्दमुच्चारितमिति । यदि वा नैव गृह्णाति वर्णं वा सकलं स्फुटमिति । वर्णाश्च ह्रस्वा एव । दिर्घादेर्यान्ति धर्मत्वादिति । तथापि न तस्य ध्रुवत्वम् । संयोगादिपरस्य तत्कालेन यस्य प्रतिभासाभावात् व्यञ्जनवल्लघुकालेन नास्ति व्यवहार इति गुरुकाल एव ध्रुवः । तदाह । कला या त्रिविधेति । यस्याः कलाया द्वैगुण्यक्रमेण चित्रवार्तिकदक्षिणमार्गगतत्वेन त्रैविध्यमुक्तं तस्या इति । लघुरेव (क)कलात्मकत्वात् कालपरिच्छेदमयीं तामाश्रित्य यः पातश्छोटिकापूर्वकमधोगमनं तस्या लक्षणभूता(या) ध्रुवो नाम लक्ष्यभूतः स्यात् । अतो ध्रुव स्थैर्य(पा॰ धा॰ पा॰ 1401) इति

[(मू)]

1. इतः पूर्वं ड॰मातृकायां ध्रुवं तु मात्रिकं पातो रागमार्गप्रयोजकः । इत्यस्ति ।

2. ड॰ कला याः त्रिविधाः प्रोक्तो तस्यां पातो ध्रुवः स्मृतः ।

3. व॰ ध्रुवे ।

4. र॰ ब॰ सर्वगुर्वक्षरः स्मृतः ।

[(व्या)]

[page 172]




[NZ]

[ABh]

स्मृतिलक्षणभावो हीत्थमेवावतिष्ठते । सामानाधिकरणनिर्देशात्तु लक्षणप्रायेण छोटिकाशब्देनास्य पुनरुक्तिरित्यतो लभ्यते । पूर्वत्वं चास्य विशेषणत्वादेव गम्यते । शाक(साकं)ज्ञानावलम्बनत्वेऽपि विशेष्ययोरेकविकल्पग्राह्यत्वे वृत्तेरौचित्यस्य च विशेषणस्य पूर्वनिपातात् तस्यैवोचितं पूर्वत्वं युक्तमिति छोटिकाशब्द एवोचितोऽत्र न तालशब्द इत्यभियुक्ताः । अन्ये तु दिग्योगे तु पञ्चमीप्रकरणात्तच्छब्दग्रहणमाहुः । पातात् पूर्वं यः शब्दः स ध्रुव इति । सर्वं चैतद् व्यक्तम् । या लघ्वक्षरकालमध्ये छोटिका शब्दपूर्वकं हस्तपतनमाश्रित्य वामदक्षिनविभागो ध्रुवपात उच्यत इति ।
ननु यत्तु लघुपरिमाणत्वात् कथं ध्रुत्वम् । गुरुकालो ध्रुव इत्युपपादित इत्याशङ्क्याह ।
यथाक्षरस्य तालस्य स च गर्वक्षरः(रे) स्मृतः ।
इतीह गुरुरेव ध्रुवः । तस्य केवलमर्धमात्राविश्रान्त्या विना प्रयोगान्तरगमनं न सम्भवति । सर्वत्र हि विशेषान्तरावगाहेन मध्यै(ध्ये) तदुभयविशेषशून्यविश्रान्तिसम्भवे विशेषतस्ताले तदवधानादेवोच्यते । तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्गमिति (याज्ञवल्क्यस्मृतिः 3-115) । तेन गुरुद्वये मात्राचतुष्कलात्मनि संमील्य मात्राकालो विश्रान्तिरिति । एवं कालपरिमाणकला व्याख्याता । सा च पञ्चमी मात्रामध्ये श्वासविरामादिविश्रान्तिसिद्धये शून्यरूपैव तावद्गीता(ते) वाद्ये (च) क्रियते । चतुर्भिः स्वरैश्चतुर्भिरेव च मात्राविशेषैर्गानं वाद्यं च विदधते । गीयमानं यदवगन्तव्यं व्यञ्जनयोगाद् वाद्याक्षरमवश्यम्भावि हकारादिव्यञ्जनवशाच्च । तत्रापि सा पञ्चमी मात्रा चतुष्कलात्मस्फुटतयान्तर्वाहित्वेन भात्येव । स्फुटा न च । सा हि व्यञ्जनकालानवभास उच्यते । न त्वनवभासपूर्वा । अस्य मार्ग इत्यनयोरभ्युच्चारणे वादने वा स्वसंवेद्य एव कालभेदः । अत एवास्फुटावभासविलक्षणस्फुटाभासतत्स्वरूपलाभाय लक्ष्ये स्फुटा एव । क्वचन पञ्च मात्रा वाद्याक्षरेषु लक्ष्यते(न्ते) । यथ खण्डकेट टिटुटु चचुचाचां गिगिगिनिगि इति । यद्यपि त(ता)नप्रसा(स्ता)रे लघुत्वमस्य तथापि चित्रापेक्षया न । ध्रुवकाश्रयं तु गुरुत्वमेव केवलमत्र विश्रान्त्यभावात् । प्राणायामवन्निरन्तरवाहित्वाद् गात्रवादकयोः प्रयत्नविशेषोपयोगः । खण्डके टटिटुटी इत्यत्र विश्रम्यैव द्वितीयो लघुः प्रयुज्यते । मुटिटटिहसनीति विश्रान्तिकालस्यैव ... ... पलक्षणसिद्धये चटुलायां निगिनिगगि इत्येतल्लघुप्रस्तारादिकामात्रलघुद्रयोचितं कालविशेषावधि शून्यकलोपक्रमं गिगिं इतीयता मात्रान्तरेण लघ्वन्तपूरणं ततो विटत् इति गुरुत्वे मात्राद्वयं विश्रान्त्या च मात्रे त्रिमात्रायोगिभिन्ना धी इति(रिति) मात्रासम्पर्केण मात्रादशरूपं भवति । एवं तु चतस्र एव वाद्याक्षरमात्राः । तत्र

[(मू)]

[(व्या)]

[page 173]




[NZ]

[ABh]

स्फुट एव विश्रान्तिकालः । यथा हेलाकुटिलादौ ग्रं विश्रम्भभ्य ... ... ... तुङ्गहिड्डममङ्व्ययस्मटिकषिद इत्यादौ । एवं स्थिते गुरुरेव यद्यपि ध्रुवस्तथापि गुरौ ग्रं इत्युदिते गीयमानेऽवश्यं गीतवशादेवाकर्षणेन भाव्यम् । आकर्षणं च सृष्टः(ष्टि)प्रलयवद्दुच्चारणसमकालमेवेति शक्यं नियन्तुम् । अ(आ)वापादीनां कियदा(द)पकर्षणं शम्यादेः कियत्पातं चित्रादिवशादित्युक्तौ किं चित्रै(क)कला ... ... ... वार्तिके दक्षिणे वेति मूले पर्येष्यमाणे ध्रुवगान एवोपलक्षितकान्तत्वान्न नियमे हेतुः । अत एव ध्रुवपातनियन्त्रितकलाकलास(लित)स्वभावत्वात् तन्मार्गोऽपि ध्रुवक इत्युक्तो मूलभूतश्च । दत्तिलादिभिः प्रथममार्गायोद्दिष्टमूलं तेषां(अथ मार्गा य उद्दिष्टास्तेषां मूलं) ध्रुव इति (दत्तिलम् 240) । तेन ध्रुवकद्वयं चित्रेत्यादिनियमलाभः । मुनिना चैतद्ध्रुवकाभिधानमूलमार्गसिद्धये निमेषाः पञ्चे(भ॰ ना॰ 31-4)त्युपक्रम्य द्विमात्रा स्यात् कला चित्रे (चित्रे द्विमात्रा कर्तव्या) (भ॰ ना॰ अ॰ 31-7) इत्येवमाद्युक्तम् । अत्रान्यथा निमेषदशमात्रा स्यात् कला चित्रे द्विगुणा वार्तिक इत्यादि ब्रूयात् । निमेषाः पञ्चे (भ॰ ना॰ 31-4)त्यादिनिबन्धनमूलादेव ध्रुवत्वं लब्धमिति मार्गचतुष्कं सिद्धम् । तदनुसारेणैव बिन्दुद्रुतलघुगुरुप्लुतव्यवहारो लक्ष्यवेदिभिः कृत एव । एतदाह । यथाक्षरस्येत्यादि । (द्वितीय)चञ्चत्पुटचाचपुटेत्यादेर्यथाक्षरस्य तालस्य ये द्वे गुरुरूपलक्षिते अक्षरे चञ्ज्चदिति पुट इत्याद्येव स ध्रुवकः । तत्काल ... ... ...लित्वा त्रिवेद्यर्धमात्रा अ इत्यत्रापि । अत एव तु हल्परत्वाद् द्वे मात्रे । एवं द्वितीयेऽपि चकारे तस्य च ध्रुवस्थानकस्य न पृथक् कला । साहित्येन हि पूर्वो लघुर्गुरुत्वं प्राप्त इत्येव । अन्तर्यामिस्थानीयत्वान् मुक्तस्फुटाश्चतस्रो ह्यमात्रा ध्रुवकलाः । तत्रेह कलेति परिच्छेद्यापरिच्छेद्येषु त्रिष्वपि मुनिना प्रयुज्यत इति दर्शयिष्यामः । नियतकालकलासम्पातश्च मार्ग उच्यते । परिच्छेदोपयोगिक्रियामात्रपात इति ध्रुवाया आतोद्य एव मार्गाद् ध्रुवकादि । एतस्मिन् गुर्वक्षरे सति गीयमानक्रिये कियद्विश्रम्यतामिति पुनरपि ध्रुवकस्य मूलमात्रपात्र(त) इत्याशङ्क्याह । स्मृत इति । स्मरणं स्मृतं तत्रास्तीति । एतदुक्तं भवति । यथा (चित्रतो) वार्तायामतश्चतुर्गुणं देहीत्युक्ते स्फुटस्मरणं न भवति । एतदेव य्वन्यद् देहीति स्फुटमेव स्मरणं भवति । एवं नियता छोटिकाशब्दं कृत्वैतावदेव पातनं हस्तस्येति स्फुटमेव स्मरणं भवति । एवं नियता छोटिकाशब्दं कृत्वैतावदेव पातनं हस्तस्येति स्फुटमेव स्मरणं भवति । ध्रुवो मूलभूत इत्युच्चारण एव त्रिगुणम् । एतत् सप्तगुणम् । एतेन पञ्चगुणम् । हस्ताङ्गुल्या कृत्वा ना(दा)दिकं कुर्वीतेत्युदन्तमनुस्मरणं भवतीति ध्रुव एव मूलभूतः ।तेन परमार्थत एको गुरुर्ध्रुवो भवति । अत एकगुरुकालनिरन्तरचोटिकापातपरम्परात्मा बलीति कदापि च ध्रुवपात एवोच्यते । अक्षरानुसारित्वाच्चात एव

[(मू)]

[(व्या)]

[page 174]




[NZ]

1यथाक्षरकृतैः पातैस्तालो ज्ञेयो यथाक्षरः2 BhNZ_31_039ab
गुर्वक्षरैश्च विश्लिष्टैः स एव द्विकलो3 भवेत् ॥ BhNZ_31_039cd
4द्विर्भावाद्द्विकलस्यापि विज्ञेयोऽथ 5चतुष्कलः । BhNZ_31_040ab
6त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च षट्कलोऽष्टकलः स्मृतः ॥ BhNZ_31_040cd
[ABh]

यथाक्षरत्वं भवति । एव(ष) एव च गभीराभिप्रायो मुनिना गुर्वक्षर इति प्रथमाद्विवचने सप्तम्येकवचने च श्लिष्टं प्रयुञ्जानेन प्रकटित इत्यलं प्रकटितलक्ष्यलक्षणोपलक्षणमित(र)जनहृदयावर्जकेन बहुना प्रसक्तानुप्रसक्तप्रसङ्गेन । गुर्वक्षरः स्मृत इत्यन्ये पठन्ति । गुर्वक्षरस्मृतस्मरणं यत्र तु नानुभवपूर्वकं च तदिति द्वितीयमनुभूयमानमपि लभ्यत एव ॥38॥
एवं कलापातस्वरूप एव निर्णीय यदर्थमेतदुक्तं तद्यथाक्षरादिपूर्वोद्दिष्टं लक्षयितुमाह । यथाक्षरकृतैः पातैरिति । यावन्त्यक्षराणि तावत्सङ्ख्याकैस्तथाक्षरसदृशकलोपेतैरिति बाहुल्याभिप्रायेण । उद्घट्टे हि यथाक्षरे निष्क्रामोऽप्यस्ति । अनतिवृत्तौ सादृश्ये च यथाशब्देनाव्ययीभावः । तेन चञ्ज्चत्पुट इति चतुर्भिः पातैर्गुरुद्रयलघुप्लुतकृतकालैर्यथाक्षरं चञ्चत्पुट आस्तेहत्र परत इत्युक्तम् । एवं चाचपुट इति वाच्यम् ।
गुर्वक्षरैश्च विश्लिष्टैः स एव द्विकलो भवेत् ।
केचिदक्षरकृतस्य विश्लिष्टत्वं स्यादित्याशङ्क्य कलासगुरुप्रस्तारात्मककलमभिप्रेत्य तदुक्तमिति व्याचक्षते । तेन गुरुषु चतुर्षु त्रिषु षट्सु स्थापितेषु विश्लेषो यदा क्रियते तदा सप्तकलनवद् द्विकलनवद् द्विकलविरामस्य प्रकृतितादात्म्येनावभासो यथा तदेवेदं काष्ठं भस्मेत्याशायेन स एवेति निर्देशः । स तु कथम् । विश्लिष्टैरित्याह । विभावातीतैः श्लिष्टैरिति । यावद् द्विकपञ्चकमततीते वैगुण्यं द्विर्भावशब्देनोपलक्षितं तस्यैकस्य पुनरावृत्तिरेकद्विकलस्यापि गुर्वक्षरे विभागाद् द्वैगुण्येन वितततया श्लिष्टैः स एव यथाक्षरश्चतुष्कलः । अव्यवहिते कार्येऽपि कारणतादात्म्यकापदेशात् तदेवेदं क्षीरं तक्रमितिवदेकैव कला द्वे चतस्रश्च यत्र भवति स द्विकलश्चतुष्कलश्च ॥39॥
एतदाह ।
द्विर्भावाद् द्विकलस्यापि विज्ञेयोऽथ चतुष्कलः ।
इति । अन्ये त्वाहुः । विशिष्टैर्द्विकलस्तत्र विश्लेषो विभागपदेन दत्तश्चतुर्गुरुप्लुतविषयमेव

[(मू)]

1. ढ॰ यदा ।

2. ड॰ स्थितः ।

3. र॰ त्रिकलः स्मृतः ।

4. र॰ द्विर्भागात ।

5. 5. र॰ स्यात् । ढ॰ तु ।

6. इतः पूर्व ड॰मातृकायां -- यथाक्षरकृतैः पातैः सर्वैरेव प्रकीर्तिताः ॥ चञ्चत्पुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च ॥ पञ्चपाणेस्तु विहिता भेदा ह्येते त्रयः पृथक् ॥ व्य(व्यु)दस्य युग्ममोजं तु पञ्चताला भवन्ति हि ॥ मिश्रगीताङ्गसंयुक्ता ज्ञेया उद्घट्टकादयः ॥ कलाः पञ्च तथा सप्त पुनर्नव च कीर्तिताः ॥ दश चैकादशैते च सङ्कीर्णा;् पञ्च पीर्तिताः ॥ न ह्येषामुपयोगः स्यात् सप्तरूपे(प)ध्रुवासु च ॥ प्रवृत्तादिषु कर्तव्या ह्येते गानप्रयोक्तृभिः ।

[(व्या)]

[page 175]




[NZ]

[ABh]

सम्भवति । तयोरल्पीयसेति न्यायेन विभागासम्भवादनेन गुरोवि(र्वि)भागे द्वौ लघू प्लुतस्य त्रयो लघुरविभक्तः स एव । तदुक्तं दत्तिलेन ।
गुरुप्लुतादि हित्वाथ द्विमात्रान् परिकल्पयेत् । (दत्तिलम् 130)
पादभागादीनि त्रीणि हित्वैव मात्राकालत्वद्विकलचतुष्कलं न प्राप्तमिति । (अथ) ये च ते विश्लिष्टात्मानो लघवस्ते गुर्वक्षरस्वभावकलापरिमाणाः कर्तव्याः । लघुर्यद्यपि स्वात्मनि विभागाभावान् न विश्लेष्यस्तथापि समयन् नत एवासौ विश्लिष्टरूपत्वेऽस्यापि गुरुत्वमेव लब्धम् । एवं द्विकलस्य चतुष्कलतापादनेऽपि मन्तव्यम् ।
ननु स्पष्टमेव कस्मान् नोक्तमेताभिर्गुरुकलाभिः षड्दशभिश्चतुष्कल इति । नैवम् । विभागसिद्धेर्ह्येवं भवति । तया च मात्राविभागाः । चकारपदेनागममात्रेऽपीति वचनं वस्तुविभागश्च । एतच्च गीतकलक्षणे स्पष्टयिष्यामः ।
किञ्च गत्यध्याये(भ॰ ना॰ अ॰ 12) गतेर्विचित्रकत्वेनोक्तत्वात् तदनुसारेण लक्ष्ये प्लुतगुरुलघुद्रुतकल्पना या चतुर्धा साप्यनेन विशेषेण सूचिता तथापि यथाक्षरे तावद् गुरुलघुप्लुतानां सम्भवः । ततो द्विर्भावाद् द्विकलाद् द्रुतो लभ्यते । योगाक्षराणीष्टल्लब्धपूर्वं ततोऽपि द्विर्भावाच्चतुष्कलाद् बिन्दुर्नाम द्रुतार्थभूतो लभ्यते । य आद्याख्यां न लब्धः स एतदर्थमेव ।यं चाहुः स्वा कलेति ध्रुवकेऽपि विभक्तः । एको हि मात्रे विश्रान्तावित्युक्तम् । तेन मात्राकालो बिन्दुः द्रुतकालो द्रुतः तद्द्वयकालो लघुः चतुष्कलकालो गुरुरिति चेष्टसिद्धिः । एतदाह ।
त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च षट्कलोऽष्टकलः स्मृतः ।
ध्रुवाणां च भवेत् तालः ।
इति । त्र्यश्र इति । यथाश्रित एव यत्र यत्र पाताः । षट्कल इति । द्विकद्विगुणलघुपातः । चकाराद् द्वादशकलः । तद्द्विगुणद्रुतपातश्चतुर्विंशतिकलश्चतुर्Fविगुणपातः । तत एव नास्ति भञ्जनं पञ्च । चतुरश्रोऽपि स एवंविधस्तालः प(प्र)सादाक्षेपान्तरनिष्क्रामादिगानेष्वस्ति । तत्र क इति चेदाह । तं च वक्ष्यामि तत्त्वत इति ध्रुवाध्याये । (भ॰ ना॰ अ॰ 32)

[(मू)]

[(व्या)]

[page 176]




[NZ]

ध्रुवाणां च1 भवेत्तालस्तं च2 वक्ष्यामि तत्त्वतः । BhNZ_31_041ab
कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्रामः शम्या चैव ततो भवेत् ॥ BhNZ_31_041cd
कनिष्ठानामिकाभ्यां तु निष्क्रामोऽतो विधीयते । BhNZ_31_042ab
3ततश्च तालः कर्तव्यः शम्या चैव तु पञ्चमी ॥ BhNZ_31_042cd
प्रवेशो 5मध्यमाषष्ठः कर्तव्यस्तर्जनीकृतः । BhNZ_31_043ab
निष्क्रामः सन्निपातोऽन्ते5 नित्यम् अष्टकलो भवेत् ॥ BhNZ_31_043cd
एष युग्मे कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः । BhNZ_31_044ab
कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्रामः प्रथमा तु कला भवेत् ॥ BhNZ_31_044cd
शम्यापातो द्वितीया च6 तृतीया ताल एव च । BhNZ_31_045ab
शम्या 7ततश्चतुर्थी तु पञ्चमी तर्जनी क्रमात् ॥ BhNZ_31_045cd
षष्ठश्च सन्निपातः स्यादेष वै षट्कलो विधिः । BhNZ_31_046ab
एष त्रश्रे कलापातविकल्पोऽङ्गुलिभिः कृतः ॥ BhNZ_31_046cd
[ABh]

एवं प्रसङ्गतो ... ... ... ... द्विकलचतुष्कलविषयो यः पूर्वमुक्तक्रमो निष्क्रामश्च प्रवेशश्च द्विकले इति (भ॰ ना॰ 31.35) यदा चतुष्कलो योगस्तदा त्वेष विधिरिति (भ॰ ना॰ 31.34) च (य) देवं विभक्तं ग्रन्थान्तर ... ... ... ... स्तु निष्क्राम इति तत्प्रयोज्य इति यावत् ।
अन्ये तु त्र्यश्र(श्च)चतुरश्रस्ये(श्चे)त्र्यस्यामुमर्थमाह(हुः) । यस्त्र्यश्रो द्विकलत्वात् षट्कलश्चतुर(श्र)श्च द्विकलत्वादष्टकलः स ध्रुवाणां गीतकादिसमुदायारम्भकाणां वर्गाणाम् । यस्यास्तालो भवति तस्यास्तं कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्राम इत्यादिना वक्ष्यामि । प्रसङ्गतश्चतुष्कलमपि हेतुरत्र ... ... ध्रुवत्वात् स्थैर्येण या कला क्रिया ध्रुवमुच्यते । अङ्गिन्यवयवविभागेनावयवरूपमेव यदङ्गं परमाणुवदित्याशयेन ध्रुवमङ्गमुच्यते । तदङ्गं ताले युक्ते गीतकादीनि व्याप्तानि न तद् द्विकलं वक्तव्यम् । तत्र त्र्यश्र इति सामान्यलक्षणम् । द्विकले यावद्भागचतुष्काख्यां च चतुरश्रस्तत्र प्राथम्यं कनिष्ठयाभिव्यङ्ग्यं पादभागस्येत्यादौ यद्यपि मुख्यं नियमादृष्टजपाङ्गुलिपर्य(न्त)कमपि शेषवत्तया न्यायादत्राङ्ग इ(मि)त्याहुः । कनीयसी हि प्रथमा लोके गणनायां वे(वै)दिके ... ... यणीया यजुषि ऋचि वा स्वरितप्रदर्शने कनिष्ठात आरभ्य स्वराणां कुर्वते । एवं यावत्त्वर्थ(व)त्वेनान्यत्वं

[(मू)]

1. ड॰ तु ।

2. ड॰ सम्प्र ।

3. ड॰ तालस्तु ।

4. ड॰ मध्यमाङ्गुष्ठः ।

5. ड॰ पातेऽन्त्ये । य॰ पातान्ते ।

6. ढ॰ द्वितीये तु ।

7. ड॰ तत्र ।

[(व्या)]

[page 177]




[NZ]

कनिष्ठाङ्गुलिनिष्क्रामः प्रवेशश्च ततो भवेत् । BhNZ_31_047ab
कनिष्ठानामिकास्थानं1 ततस्तालस्तृतीयकः ॥ BhNZ_31_047cd
शम्या ताल2श्चतुर्थी तु निष्क्रामो मध्यमाकृतः । BhNZ_31_048ab
षष्ठस्तालस्ततो ज्ञेयो निष्क्रामस्तर्जनीकृतः ॥ BhNZ_31_048cd
शम्याष्टमी ततस्तालो नवमी तु कला स्मृता । BhNZ_31_049ab
कनिष्ठिकाप्रवेशस्तु दशमी तु3 कला भवेत् ॥ BhNZ_31_049cd
निष्क्रामश्चैव तर्जन्या तदनन्तरमिष्यते । BhNZ_31_050ab
सन्निपातस्तथान्ते च कलाद्वादशके भवेत्4 BhNZ_31_050cd
[ABh]

पादभागस्य तर्जन्याभिव्यज्यते पादभागत्रयं तु चञ्ज्चत्पुट इति प्राथम्यं कनीयस्या द्वितीयमनामया नान्यतस्तृतीयत्वेन न कश्चिदर्थ इत्यत्राभिव्यक्तोऽदृष्टसामर्थ्यात् तर्जन्येव गृह्यते । मध्यमा तु त्यज्यते । पञ्चपाणौ तु षट् पादभागाः । तत्र चतुर्थतर्जनीभिरङ्गुलीभिर्द्योत्यते । पुनः पुनः प्राथम्यात् पञ्चमे कनीयस्येवाङ्गुल्यन्तराभावात् प्रतिष्ठेति । एके वदन्ति(मध्यमां)त्यक्त्वान्यत्वाभिव्यक्तो ... ... ... । तदुक्तं दत्तिलाचार्येण ।
आद्या द्वितीयमाद्यन्तात् पादभाग(गा)द्विदुः क्रमात् ।
कनिष्ठानामिकाय(यु)क्तमध्यमोद्दे(दे)शिनीकृतान् ।
अयं मध्यमहीनः स्यादाद्यन्ताधिक उत्तरः ॥(दत्तिलम् 136)
इति । विदुरिति क्रमादिति स्यादिति पदैरेवान्तिमत्वं सूचितम् । यत्र तु पातोपपादत्वेन गच्छति तत्र साङ्गुलिर्व्यज्यते ।
अन्ये तु तदङ्गुल्यङ्गुष्ठस्य हस्तान्तरस्य वा संयोगाच् छम्यादिपातो विधेय इत्याहुः । एवं चतुष्कलेऽपि मन्तव्यम् । तदेतदाह । कनिष्ठाङ्गुलीत्यादिना प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृत इत्यन्तेन । तत्र भाविपातानुसारेणावापनिष्का(मा)दिषु वामदक्षिणविभागः । तद्यथा । शम्यायां भाविन्यां दक्षिणेनैव निष्कामो मध्याङ्गस्तुल्यप्रयोगे स्तु(तु)ल्य इति मध्यमपदलोपी तर्जनीनिष्काम इति सम्बन्धः ।
[उपसंहरति । पञ्चस्वेवं कलानां निष्क्रामादीनां पातानां च शम्यादीनां विकल्पं प्रथमादिरूपत्वमङ्गुलीभिरुपलक्षणभूताभिर्निरूप्य द्विकलचञ्चत्पुटद्वितीयरूपेण प्रवेशनसूचिका

[(मू)]

1. च॰ स्थाने ।

2. भ॰ पातः ।

3. ड॰ च ।

4. ड॰ विधिः ।

[(व्या)]

[page 178]




[NZ]

एष त्वावापविक्षेपव्यवधानेन पण्डितैः । BhNZ_31_051ab
विधिश्चतुष्कलो ज्ञेयः प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृतः1 BhNZ_31_051cd
द्विकलश्चतुष्कलश्च पादभागः प्रकीर्तितः । BhNZ_31_052ab
चत्वारः पादभागास्तु मात्रेति परिचोद्यते ॥ BhNZ_31_052cd
[ABh]

कला शम्यापातरूपा कार्या प्रवेशनं तथैव सूच्यमित्यर्थः ] एवं सर्वत्र । पञ्चमी तर्जनीक्रमादिति । क्रमप्राप्तो(प्ते) निष्क्रामो तर्जन्यत्र युक्तेत्यर्थः । उपसंहरति । एवं त्र्यंश(त्र्यश्र) इति । प्रस्तारः निश नाश निसं इति द्विकलं चाचपुटम् । कलाद्वादशैरि(शक इ)ति द्विकलपञ्चपाण्युपसंहारः । तदयं प्रस्तारः -- निप्र ताश निश ताप्र निसं इति ॥40-50॥
एवं चञ्चत्पुटचाचपुटपञ्चपाणीनां द्विकलस्वरूपमुक्त्वा तत्रैवादिमध्ययोर्यथासङ्ख्यमावापविक्षेपौ यदि क्षिप्येते तच्चतुष्कलत्वं भवतीति संक्षेपेणाह । एष त्वावापविक्षेपव्यवधानेनेति । एष त्विति । एष एवेत्यर्थः । यो(यौ) निष्क्रामप्रवेशादिकौ तत्स्थानिकौ वानिप्रशप्रनिताताप्रेत्यादीनामन्यतयोपाधिरितिरि(ती)होक्तः स पादः । यदावापविक्षेपाभ्यां व्य्यवधीयते स्थानादपसार्यते तदा पण्डितैः पूर्वानुसन्धानकुशलैश्चतुष्कलविधिर्ज्ञेयः । ततश्चावापेनान्यस्थानमाक्रम्यता निष्क्रामो ऽपसार्यते द्वितीयस्थानं नीयत इति व्यवधानार्थः । प्रयोगस्य च व्यवधानं विस्तरीकरणमिति । अदा(आ)वापयोगेन निष्क्रामस्य विक्षेपप्रयोगेन प्रवेशस्य च प्रयोगो व्यवहितः कार्यः । आवापविक्षेपाभ्यां तयोश्च व्यवधानमिति व्याख्यातम् । सर्वथा नावापविक्षेपौ निरन्तरौ निष्क्रामप्रवेशयोर्मध्ये(अन्ते आदौ वा क्षेप्यौ) इति मन्तव्यम् । तथा च दत्तिलाचार्यः स्पष्टमवोचत् ।
विन्यस्य मध्ये विक्षेपमादावा(वा)पमेव च । (दत्तिलम् 134)
इति ॥51॥
ननु द्विकले चञ्चत्पुटे चत्वारः पादभागा इत्युक्तम् । प्रोक्ताङ्गुलिविभागे तु चतुष्कले तद्वैगुण्यमतः कथमुक्तं प्रागुक्ताङ्गुलिभिः कृत इत्याशङ्कां शमयन् पादभागलक्षणं व्याकरोति । द्विकलच(श्च)तुष्कलश्च पादभाग इति । तेन चतुष्कलेऽपि चत्वारः पादभागा इति यावत् ।
ननु पादात्मा भागः । पादश्चतुर्भागः । तस्य ... ... ... विति निर्णीय त्र्यश्रेऽपि चतुरश्रस्यैव प्राधान्यं दर्शयति । मात्रालक्षणं चत्वारः पादभागास्तु मात्रेति ।

[(मू)]

1. इतः पूर्वमेकादश श्लोका र॰मातृकायां न सन्ति ।

[(व्या)]

[page 179]




[NZ]

चञ्चत्पुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च । BhNZ_31_053ab
पञ्चपाणेश्च विहिता भेदा ह्येते पृथक् पृथक् ॥ BhNZ_31_053cd
एवम् एव कला1तालः समासात्परिकीर्तितः2 BhNZ_31_054ab
आसारिते वर्धमाने 3गीतेष्वपि हि(तकेषु च) यः स्मृतः ॥ BhNZ_31_054cd
[ABh]

तेनाष्टौ द्विकले चतुष्कले च षोडशकला इति मात्रा । तस्या अयं तुर्यो भागः । त्र्यश्रेऽपि च प्रकुर्यादौ मात्रा षोडशकलैव भवतीति । तस्याश्चतुष्कलविधिना स्वरूपलाभात् । गीतकादिवस्त्वात्मनैककलद्विकलाभावे प्रकरीगीतकत्वचतुष्कलत्वव्यवहार उपपन्नगानः । त्र्यश्रत्वं च तत्र तथाभूताङ्गषट्कायोगादित्युक्तचरम् ॥52॥
न चैवं त्र्यश्रचतुरश्रयोः साङ्कर्यादभेदस्वरूपो भेदस्योक्तत्वादित्याशयेन समर्थयितुमाह ।
चञ्चत्पुटस्य तालस्य तथा चाचपुटस्य च ।
पञ्चपाणेश्च विहिता भेदा ह्येते पृथक् पृथक् ॥
इति । यथाक्षरनिरूप(प्या) इत्यर्थः । उद्घट्टेऽपि यथाक्षरस्य चाचपुटस्यैव रूपं क्वचित् प्रयोगाद् रूपभेदेनोक्तः । एवं सम्पक्वेष्टाको भेदः पञ्चपाणेरेव । इत्येवं च तयोर्न पृथग् द्विकलभावो लक्षणे लक्ष्ये च दृश्यते । इत्येवमेतत्तालाभिधाने सर्वमध्याहारेणोक्तं भवति । तेन यदन्यत्राप्युक्तम् ।
ऋचो वै ब्रह्मगीताश्च ब्रह्मणाभिहिताः किल ।
दक्षेण पाणिकाश्चापि गाधा(था) वै कश्यपेन तु ॥
मातृभिश्च कपालानि सामान्युक्तानि नन्दिना ।
गीतकाधि(दि) तु सप्तैव नारदेनोदितानि वै ॥53॥
तदिदं रूपसप्तकमत्रापि नासङ्गृहीतं भवतीत्याह । एवमेव(ष) कलातालः समासादिति ।
षष्ठाष्टगुणपर्यन्तं द्वात्रिंशच्चतुरादितः ।
ऋग्गाथा ब्रह्मगीताश्च कपालानि त्रयोदश ॥
षण्णवतिपादं साम तद्भेदेनापि च क्वचित् ।
मुखं प्रतिमुखं चैव द्वात्रिंशत् समुदाहृतम् ॥

[(मू)]

1. ड॰ मया ।

2. ड॰ समुदाहृतः ।

3. ड॰ गीताङ्गी(ङ्गे)षु च ।

[(व्या)]

[page 180]




[NZ]

[ABh]

गीतं द्वादशकं प्रोक्तं द्विगुनाविग्रहे यतः ।
अष्टषष्टिकलोपेता ह्येकैका पाणिका स्मृता ॥
इत्यनेनैव सङ्गृहीतं सर्वम् । जातिताला अप्यनेनैव स्वीकृताः । यथा च ।
स्याद् द्वादशकला षाड्जी षड्जोदीच्यवती तथा ।
मध्यमा रक्तगान्धारी कैशिकी षड्जकैशिकी ॥
इतरा षोडशभिश्च यथान्घ्री दै(घै)वती तथा ।
गान्धारोदीच्यवा चान्या तथा गान्धारपञ्चमी ॥
मध्यमोदीच्यवाच्या(न्या)ऽपि तथा कार्मारवी मता ।
आर्षभी चैव गान्धारी तथान्या षड्जमधमा ॥
द्वात्रिंशत्कलिका चापि नन्दयन्ती प्रतिष्ठिता ।
अष्टाभिः पञ्चमी ज्ञेया कलामानं तु जातिषु ॥
तेषु च स्वररूपत्वेऽपि क्वचिदन्योऽसौ प्राग्वददृष्टकलविहित इत्याशयेन य(प)दप्रक्षे(प)वत्तालयोजनं कार्यं गान्धर्वरूपतासिद्ध्यर्थमिति (न) केवलं सत्रस्वरूपमवधिकमदृष्टोपयोगि । यथोक्तम् ।
सकृत् प्रयुक्तौ(क्ता)पि हि नन्दयन्ती यथाविधि ब्रह्महणं पुनाति ।
यतश्च तालोऽनुकलाङ्गमात्रः ... ... ... ॥
तेन विना गान्धर्वत्वमिति समनीचकलाधिक्ये ऽपि न तालस्य हानिः । सप्त(कल)दशकलासारि(त)वत् । तत् सर्वमनेन सङ्गृहीतम् । तत् कथमिदमाह ।
आसारिते वर्धमाने गीतकेषु(च)यः स्मृतः ।
इति । न ह्यनेन ब्रह्मगीतादि व्यावर्तयितुं शक्यम् । ननु युक्तम् । न चेह शास्त्रमेतावल्लक्षणीयमात्रम् । अत्रा(त्र ताला)देरपि लक्षणदर्शनमुपलक्षणार्थमेव । अन्यतमस्योपादानं युक्तं न त्रयाणामिति । उच्यते । यावदिदं जगति कालविजृम्भितं तत् सर्वमुक्तं पूर्वादेव तालमार्गात् । तत्र तथा परमाणुचतुष्कात्तु गुणत्रयादन्यतो ऽप्यवश्यमेव । आवर्तकादिक्रमेणान्योन्याभिभवादिक्रमेण वा प्रसृतमिति स एव क्रमह् प्राधान्यात् स्वकण्ठेन वचनार्हः । इहापि तथाविधसन्निवेशेनावस्थानं

[(मू)]