श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
अष्टमो ऽध्यायः।

[NZ]

ऋषय ऊचुः(1)
भावानां च रसानां च समुत्थानं यथाक्रमम् । BhNZ_08_001ab
त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः2 BhNZ_08_001cd
नाट्ये कतिविधः कार्य3स्तज्ज्ञैरभिनयक्रमः । BhNZ_08_002ab
कथं वाभिनयो4 ह्येष 5कतिभेदश्च कीर्तितः ॥ BhNZ_08_002cd
सर्वमेतद्यथातत्त्वं6 कथयस्व महामुने ।7 BhNZ_08_003ab
8यो यथाभिनयो यस्मिन्योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता ॥ BhNZ_08_003cd
तेषां तद्वचनं9 श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । BhNZ_08_004ab
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरो ऽभिनयान्प्रति ॥ BhNZ_08_004cd
अहं वः10 कथयिष्यामि 11निखिलेन तपोधनाः । BhNZ_08_005ab
यस्मादभिनयो ह्येष 12विधिवत्समुदाहृतः ॥ BhNZ_08_005cd
13यदुक्तं चत्वारो ऽभिनया इति तान् वर्णयिष्यामः1415अत्राह -- 16अभिनय इति कस्मात् । अत्रोच्यते17 -- BhNZ_08_006
[ABh]


[(मू)]

1. ठ॰ ढ॰ योर्नास्ति

2. द॰ त्विमम्

3. क॰ तर्कैः

4. च॰ चाभिनयो

5. ठ॰ कति भेदस्तु, प॰ करिभेदाश्च कीर्तिताः

6. प॰ वृत्तं

7. ड॰ भगवन्वक्तमर्हसि, द॰ कथय त्वं महामते

8. ड॰ को

9. ड॰ तु वचनं

10. प॰ हि

11. द॰ निश्चयेन

12. द॰ विविधः

13. प॰ यत्तु

14. द॰ वर्णयिष्यामः

15. द॰ कस्मात् । उच्यते

16. प॰ अभिनयेति कस्मात्

17. च॰ उच्यते ।

[(व्या)]

[page 1]




[NZ]

अभीत्युपसर्गः(1) । णीञित्ययं धातुः प्रापणार्थः(2) । (3)अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्य एरजित्यच्प्रत्यत्ययान्तस्याभिनय (4)इत्येवं रूपं सिद्धम् । एतच्च धात्वर्थानुवचनेनावधार्यम्(5) । अत्र श्लोकौ(6) --
7अभिपूर्वस्तु णीञ्धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये । BhNZ_08_007ab
यस्मात्प्रयोगं8 नयति तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ BhNZ_08_007cd
9विभावयति यस्माच्च नानार्थान्हि प्रयोगतः । BhNZ_08_008ab
शाखाङ्गोपाङ्ग11संयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः ॥ BhNZ_08_008cd
चतुर्विधश्चैष12 भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः । BhNZ_08_009ab
अनेकभेदबहुलं 13नाट्यमस्मिन्प्रतिष्ठितम् ॥ BhNZ_08_009cd
आङ्गिको वाचिकश्चैव 14ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा । BhNZ_08_010ab
ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राश्चतुर्धा परिकीर्तितः15 BhNZ_08_010cd
सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च16 सहितो मया । BhNZ_08_011ab
अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत ॥ BhNZ_08_011cd
[ABh]


[(मू)]

1. द॰ अभि इत्युपसर्गः

2. न॰ नीञ् प्रापणे धातुः. द॰ णीञ्प्रापणार्थो धातुः, प॰ णीञ् प्रापणे अर्थे धातुः, ड॰ प्रापणार्थको धातुः

3. द॰ अस्य च अभि नी इति पर्यवसितस्य अभिनय इति सिद्धम्, प॰ तस्य अभिर् इत्येवं व्यवस्थितस्य च अच् प्रत्ययान्तस्य, ड॰ अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्याच्प्रत्ययान्तस्य, न॰ अज्प्रत्ययान्तस्य

4. ड॰ इत्येवं, द॰ इति सिद्धम्

5. द॰ वचनेनोपधार्यम्, ड॰ धात्वनुवचनेनावधार्यम्, न॰ एतच्चार्थवचनेनावधार्यम्

6. भवति चात्र श्लोकः, प॰ भवतय् अत्र श्लोकः, द॰ अत्र श्लोकः

7. प॰ अभिपूर्वंतु

8. ड॰ पदार्थान्

9. द॰ आदर्शे नास्ति, प॰ विभावयन्ति

10. ड॰ नानार्थानि प्रयोगतः, ढ॰ नानार्थाद् क्षिप्रप्रयोगतः, फ॰ नानार्थाभिनयो यतः

11. न॰ संयुक्तान्

12. द॰ चैव, प॰ चैषभावो

13. बाहुल्यं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रकीर्तितम्, ब॰ बाहुल्यात्, न॰ विततं नाट्यं यस्मिन्

14. द॰ आहार्यः

15. म॰ संप्रकीर्तितः, न॰ परिकल्पितः

16. म॰ भावैस्तु

[(व्या)]

[page 2]




[NZ]

1त्रिविधस्त्वाङ्गिको ज्ञेयः2 शारीरो मुखजस्तथा3 BhNZ_08_012ab
तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः4 BhNZ_08_012cd
शिरो5हस्तकटीवक्षःपार्श्वपादसमन्वितः । BhNZ_08_013ab
अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसंग्रहः6 BhNZ_08_013cd
7तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि । BhNZ_08_014ab
नेत्रभ्रूनासाधर8कपोलचिबुकान्युपाङ्गानि ॥ BhNZ_08_014cd
9अस्य शाखा च 10नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च । BhNZ_08_015ab
वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_08_015cd
आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरः 11सूचना भवेत् । BhNZ_08_016ab
अङ्गहारविनिष्पन्नं 12नृत्तं तु करणाश्रयम् ॥ BhNZ_08_016cd
मुखजे ऽभिनये विप्रा नानाभावरसाश्रये13 BhNZ_08_017ab
शिरसः प्रथमं कर्म 14गदतो मे निबोधत ॥ BhNZ_08_017cd
आकम्पितं कम्पितं च धुतं विधुतमेव च । BhNZ_08_018ab
15परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्जितम्16 BhNZ_08_018cd
निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम्17 BhNZ_08_019ab
लोलितं 18चेति विज्ञेयं त्रयोदशाविधं शिरः ॥ BhNZ_08_019cd
[ABh]


[(मू)]

1. न॰ त्रिविधश्चाङ्गिको

2. ड॰ दृष्टः

3. ष॰ स्मृतः

4. द॰ संभवः

5. द॰ हस्तकटीगुह्य, न॰ वृक्षः कटीहस्त

6. द॰ नृत्यसंभवः

7. म॰ अस्य

8. द॰ नासोष्ठ

9. ड॰ तस्य

10. द॰ नृत्यञ्च

11. न॰ सूचनात्, द॰ शाखा अङ्कुरः

12. द॰ नृत्यं

13. प॰ समाश्रये, न॰ रसस्माश्रये

14. न॰ वदतो

15. प॰ परिवाहितोद्वाहितक

16. द॰ धूतमथाञ्चितम्, छ॰ परिवाहितमन्यत्स्यादुद्वाहितमथापरम् । अवधूतं शिरो न्यस्तं तथैवाञ्चितमेव च

17. ष॰ चाप्ययोगतः

18. ड॰ चैव, द॰ प्राकृतं चैव चतुर्दशाविधं शिरः ।

[(व्या)]

[page 3]




[NZ]

शनैराकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं1 भवेत् । BhNZ_08_020ab
द्रुतं तदेव बहुशःकम्पितं कम्पितं शिरः ॥ BhNZ_08_020cd
[ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधःक्षेपादाकम्पितं भवेत् । BhNZ_08_021ab
बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते ॥ ] BhNZ_08_021cd
2संज्ञोपलम्भप्रश्नेषु स्वभावाभाषणे तथा । BhNZ_08_022ab
3निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः ॥ BhNZ_08_022cd
रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञाने ऽथ तर्जने4 BhNZ_08_023ab
5प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरःकम्पितमिष्यते ॥ BhNZ_08_023cd
शिरसो 6रेचनं सम्यक्छनैस्तद्धुतमित्यिष्यते7 BhNZ_08_024ab
8द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं9 तु भवेच्छिरः ॥ BhNZ_08_024cd
अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्यये तथा । BhNZ_08_025ab
10पार्श्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः ॥ BhNZ_08_025cd
11शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा । BhNZ_08_026ab
पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः12 BhNZ_08_026cd
13पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात्परिवाहितम् । BhNZ_08_027ab
[ABh]


[(मू)]

1. अधस्तात्पम्पितं, ड॰ अतश्चाकम्पितं

2. च॰ संज्ञोपदेशपृच्छासु, द॰ संज्ञोपदेशपृष्टान्य. ठ॰ संज्ञोपदेशे पृच्छासु

3. निर्देशे वाहने, द॰ निर्देशापादने

4. ड॰ प्रतिज्ञाते ऽथ तर्जने, प॰ प्रतिज्ञाते तथार्जने, च॰ गर्जने

5. द॰ पृच्छातिशय, ड॰ व्याध्यमर्षणयोश्चैव, प॰ साध्यामर्षादयश्चैव

6. ड॰ रेचनं यत्तु, ठ॰ भ्रमणं यत्तु, द॰ भ्रमणञ्चैव

7. न॰ उच्यते

8. म॰ तदेवहि प्रयुक्तं तु द्रुतं विधुतमिष्यते

9. द॰ द्रुतमारेचितं तत्त्वं विधुतं, न॰ आरेचनादेव विधुतं

10. ध॰ प्रतिषेधेऽथवानेन धुतमेतं प्रयोजयेत्

11. द॰ शीते त्रस्ते तथार्तेच

12. म॰ सम्प्रयोजयेत्

13. प॰ पर्यायतः, छ॰ मण्डलभ्रमणाच्चापि परिवाहितमिष्यते, ब॰ मण्डलभ्रमणे चैव भवेत्तु परिवाहितम् ।

[(व्या)]

[page 4]




[NZ]

1आधूतमुच्यते तिर्यक्सकृदुद्वाहितं तु2 यत् ॥ BhNZ_08_027cd
साधने विस्मये हर्षे 3स्मृते चामर्षिते तथा । BhNZ_08_028ab
विचारे 4विहृते चैव लीलायां परिवाहितम् ॥ BhNZ_08_028cd
5गर्वेच्छादर्शने चैव पार्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे6 BhNZ_08_029ab
आधूतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसंभावनादिषु ॥ BhNZ_08_029cd
7यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः । BhNZ_08_030ab
8संदेशावाहनालोपसंज्ञादिषु तदिष्यते ॥ BhNZ_08_030cd
किञ्चित्पार्श्व9नतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम् । BhNZ_08_031ab
व्याधिते मूर्छिते मत्ते 10चिन्तायां हनुधारणे11 BhNZ_08_031cd
12उत्क्षिप्तांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं मनाक् । BhNZ_08_032ab
निहञ्चितं 13तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत्14 BhNZ_08_032cd
गर्वे 15माने विलासे च 16बिब्बोके किलिकिञ्चिते । BhNZ_08_033ab
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ सकृदुद्वाहितं चोर्ध्वमुद्वाहितमिति स्मृतम्, ब॰ सकृदुद्वाहितं सोर्ध्वमुद्वाहितमिहोच्यते । गर्वोच्छ्रयादिषु धुतं तथा चोर्ध्वनिरीक्षणे । उद्वाहितं तु कर्तव्यमात्मसंभावनादिषु । साधने ....

2. च॰ च

3. प॰ स्मिते, द॰ स्थिते, च॰ स्मृते वामर्षिते, व॰ विकृते चाद्भुते तथा । परिवाहितं तु विज्ञेयं लीलायां च विधारणे ।

4. च॰ निह्नुते, छ॰ च विवृत्ते च, द॰ विकृते

5. प॰ गर्वेच्छादर्शने चैव तथा चोर्ध्वनिरीक्षणे । उद्वाहितं तु कर्तव्यमात्मसंभावनादिषु । द॰ सर्वाङ्गदर्शने चैव पार्श्वस्याथ निरीक्षणे आधूतं च॰, च॰ गर्वात्मदर्शने

6. तथा चार्धनिरीक्षणैः

7. प॰ यदधः सतथाक्षिप्तः, म॰ आक्षिप्तस्रंसकृद्यत्स्यादवधूतमिहोच्यते

8. म॰ संदेशेत्वथ संज्ञायामालापे चैव तद्भवेत्, द॰ बान्धवावाहनालापसंज्ञादिषु भविष्यति ।

9. द॰ गत, न॰ नतग्रीवशिरो

10. प॰ सचिन्ते दुःखिते भवेत्

11. व॰ चैव शंकिते दुःखिते च तत्, म॰ दुःखिते च तत्

12. ड॰ उत्क्षिप्तबाहुशिरसस्तथाञ्चितशिरोधरम्, द॰ उत्क्षिप्तं चाङ्गशीर्षञ्च निकुञ्चितशिरोधरम्, ग॰ उत्क्षिप्तबाहशिखरं निकुञ्चितशिरोधरम्

13. च॰ शिरो ज्ञेयं, द॰ शिरो ज्ञेयं स्त्रीणामेतत्तु योजयेत् ।

14. ब॰ प्रयोजनम्

15. म॰ पान विलासे च, न॰ बिंबोके, ब॰ मानेविलासे च कम्पेच

16. द॰ विलासे बिब्बोके ललिते किलकिञ्चिते

[(व्या)]

[page 5]




[NZ]

1मोट्टायिते कुट्टमिते स्तम्भे माने निहञ्चितम् ॥ BhNZ_08_033cd
परावृत्तानुकरणात्परावृत्तमिहोच्यते2 BhNZ_08_034ab
3तत्स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु4 BhNZ_08_034cd
उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः । BhNZ_08_035ab
प्रांशुदिव्यार्थयोगेषु 5स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः ॥ BhNZ_08_035cd
6अवाङ्मुखस्थितञ्चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् । BhNZ_08_036ab
लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः7 BhNZ_08_036cd
सर्वतोभ्रमणाच्चैव शिरो लोलितमुच्यते8 BhNZ_08_037ab
9मूर्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम् ॥ BhNZ_08_037cd
[ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम् । BhNZ_08_038ab
मङ्गल्याध्ययनध्यानस्वाभावजयकर्मसु ॥ ] BhNZ_08_038cd
10एभ्यो ऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रयाः11 BhNZ_08_039ab
ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्याः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_08_039cd
12त्रयोदशविधं ह्येतच् छिरःकर्म मयोदितम्13 BhNZ_08_040ab
अतः परं प्रवक्ष्यामि 14दृष्टीनामपि लक्षणम् ॥ BhNZ_08_040cd
[ABh]


[(मू)]

1. न॰ तथाकुट्टिमिते चैव निहञ्चितमिति स्मृतम्, न॰ कुट्टिमिते

2. प॰ शिरः स्मृतम्, न॰ वृत्तं तु तच्छिरः

3. प॰ तस्योन्मुखावहरणे, म॰ परावृत्तं तु कर्तव्यं, छ॰ तत्स्यान्मुख्यापहरणे

4. च॰ पृच्छतः प्रेक्षणादिषु, द॰ पृष्ठतः क्षेपणादिषु

5. प॰ दिव्यास्त्रयोगेषु, द॰ दिव्यार्थयोगेषु स्यादाक्षिप्तम्

6. प॰ अधोमुखं स्थितञ्चापि शिरः, च॰ अधोमुखस्थितं चापि शिरः

7. प॰ स्तंभे चाधोगतं भवेत्, ड॰ दुस्तंभे ऽधोगतं भवेत्, च॰ वाधोगतं भवेत्

8. लोलनाच्चैव शिरः स्यात्परिलोलितम्, ड॰ लोलनाच्चापि शिरः स्यात्परिलोकितम्

9. म॰ व्याधिते मूर्च्छिते मत्ते कर्तव्यं लोलितं बुधैः, ड॰ मूर्च्छाव्याधिमदावेग, द॰ मूर्च्छाव्याधिमदावेशे

10. ड॰ एतेऽन्ये

11. प॰ संश्रिताः, न॰ संज्ञया

12. द॰ चतुदश

13. प॰ प्रयोजितम्

14. दृष्टीनामिह

[(व्या)]

[page 6]




[NZ]

कान्ता भयानका हास्या 1करुणा चाद्भुता तथा । BhNZ_08_041ab
रौद्री वीरा च 2बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः ॥ BhNZ_08_041cd
स्निग्धा 3हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता4 BhNZ_08_042ab
5जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु6 दृष्टयः ॥ BhNZ_08_042cd
शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा । BhNZ_08_043ab
ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा ॥ BhNZ_08_043cd
कुञ्चिता 7चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा । BhNZ_08_044ab
वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता8 विलुप्ता तथा ॥ BhNZ_08_044cd
आकेकरा 9विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा । BhNZ_08_045ab
षट्त्रिंशद्दृष्टयो ह्येतास्तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम्10 BhNZ_08_045cd
अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम् । BhNZ_08_046ab
लक्षणं संप्रवक्ष्यमि यथाकर्म प्रयोगतः ॥ BhNZ_08_046cd
हर्षप्रसादजनिता 11कान्तात्यर्थं समन्मथा । BhNZ_08_047ab
12सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिक्ष्यते ॥ BhNZ_08_047cd
प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारका । BhNZ_08_048ab
दृष्टिर्भयानाकात्यर्थं भीता ज्ञेया भयानके13 BhNZ_08_048cd
क्रमादाकुञ्चितपुटा विभ्रान्ताकुलतारका14 BhNZ_08_049ab
[ABh]


[(मू)]

1. द॰ कराला

2. द॰ वीराथ

3. द॰ कृष्णा

4. द॰ भयात्मिका, प॰ भयासिता, च॰ दम्भाभयान्विता

5. प॰ जुगुप्सा विस्मिता चैव

6. प॰ भावे ऽपि

7. क॰ साभिमाना

8. द॰ विक्रान्ता विप्लुता, न॰ वीप्सिता

9. च॰ विशंका, द॰ विशोका च स्रस्ता

10. नामतो ऽभिहिता मया

11. क॰ कोपामर्ष

12. म॰ सुभ्रूक्षेप, प॰ भ्रूविक्षेप

13. प॰ भयानकेत्यर्थं हीना ज्ञेया भयानका

14. ढ॰ विभ्रान्ताकुलतारका ।

[(व्या)]

[page 7]




[NZ]

1हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति ॥ BhNZ_08_049cd
2पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका । BhNZ_08_050ab
नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे ॥ BhNZ_08_050cd
3या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा 4साश्चर्योद्वृत्ततारका । BhNZ_08_051ab
सौम्या विकसितान्ता5 च साद्भुता दृष्टिरद्भुते ॥ BhNZ_08_051cd
क्रूरा रूक्षारुणोद्वृत्ता 6निष्टब्धपुटतारका । BhNZ_08_052ab
भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः रौद्री रौद्ररसे स्मृता7 BhNZ_08_052cd
दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका । BhNZ_08_053ab
उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु8 वीरा वीररसाश्रया ॥ BhNZ_08_053cd
निकुञ्चितपुटापाङ्गा 9घूर्णोपप्लुततारका । BhNZ_08_054ab
10संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते ॥ BhNZ_08_054cd
[नासाग्रसक्ता निमिषा तथाधोभागचारिणी । BhNZ_08_055ab
आकेकरपुटा चैव शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ ॥ ] BhNZ_08_055cd
रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विताः । BhNZ_08_056ab
अतः परं लक्षयिष्ये स्थायिभावसमाश्रयाः11 BhNZ_08_056cd
12व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी । BhNZ_08_057ab
13सानन्दाश्रुप्लुता दृष्टिः स्निग्धेयं14 रतिभावजा ॥ BhNZ_08_057cd
[ABh]


[(मू)]

1. प॰ हास्य

2. म॰ चकितोर्ध्व, प॰ प्रतीतोर्ध्व

3. क॰ या चाकुञ्चित

4. ध॰ किञ्चिदुद्वृत्त

5. ड॰ विकसितार्धान्ता

6. ड॰ उद्वृत्तनिष्टब्ध

7. च॰ रौद्रे प्रकीर्तिता

8. प॰ मध्यदृष्टिस्तु

9. छ॰ घृणोप्लुततारका, प॰ घूर्णावप्लुत

10. प॰ संश्लिष्टस्मित, ड॰ संश्लिष्टस्थित, ब॰ संसृष्टस्थित

11. प॰ भावान्रसाश्रयान्

12. न॰ व्याकोशमध्यमधुरा स्मेर

13. ड॰ सानन्दाश्रुकृता, प॰ सानन्दं भ्रूकृता

14. प॰ स्निग्धे या ।

[(व्या)]

[page 8]




[NZ]

चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी । BhNZ_08_055_2ab
किञ्चिदाकुञ्चिता 1हृष्टा दृष्टिर्हासे प्रकीर्तिता ॥ BhNZ_08_055_2cd
2अवस्रस्तोत्तरपुटा रुद्धतारा जलाविला । BhNZ_08_056_2ab
मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके 4दृष्टिरुच्यते ॥ BhNZ_08_056_2cd
रूक्षा स्थिरोद्वृत्तपुटा5 निष्टब्धोद्धृत्ततारका । BhNZ_08_057_2ab
6कुटिलभ्रुकुटी दृष्टिः क्रुद्धा क्रोधे विधीयते7 BhNZ_08_057_2cd
संस्थिते तारके यस्याः 8स्थिरा विकसिता तथा । BhNZ_08_058ab
सत्त्वमुद्गिरती दृप्ता 9दृष्टिरुत्साहसंभवा ॥ BhNZ_08_058cd
10विष्फारितोभयपुटा 11भयकम्पिततारका । BhNZ_08_059ab
निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता ॥ BhNZ_08_059cd
संकोचितपुटाध्यामा12 दृष्टिर्मीलिततारका । BhNZ_08_060ab
13लक्ष्मोद्देशात्समुद्विग्ना जुगुप्सायां 14जुगुप्सिता ॥ BhNZ_08_060cd
15भृशमुद्वृत्ततारात्र 16नष्टोभयपुटान्विता । BhNZ_08_061ab
17समा विकसितादृष्टिर्विस्मिता विस्मये 18स्मृता ॥ BhNZ_08_061cd
स्थायिभावाश्रया ह्येता विज्ञेया दृष्टयो बुधैः19 BhNZ_08_062ab
सञ्चारिणीनां दृष्टीनां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ BhNZ_08_062cd
[ABh]


[(मू)]

1. प॰ दृष्टिर्हृष्टा हासे

2. प॰ ईषत्स्रस्तोत्तर, न॰ अर्ध

3. प॰ किञ्चित्संरब्धतारका, ट॰ यस्यास्ताराजलाविला

4. च॰ शोका

5. प॰ स्थितोद्वृत्तपुटा

6. ड॰ कुटिलाभ्रुकुटी

7. च॰ अभिधीयते

8. प॰ स्थिता

9. ड॰ दृष्टा

10. न॰ विष्फारितोत्तमपुटा

11. प॰ भये

12. ड॰ व्यासा, छ॰ पुटश्यामा दृष्टिर्मलिनतारका, प॰ पुटाख्यास्रा, घ॰ पुटावासा

13. प॰ पक्ष्मोद्देशात्, न॰ लक्ष्योद्देशात्

14. प॰ जुगुप्सा सा

15. प॰ विमलोद्वृत्ततारा च हृष्टो भय, घ॰ विस्मयोद्वृत्ततारा च हृष्टो भय

16. न॰ ताराया

17. ड॰ समाधिकसिता

18. ड॰ विस्मिते

19. ड॰ लक्षिता दृष्टयो मया

[(व्या)]

[page 9]




[NZ]

समतारा समपुटा निष्कम्पा 1शून्यदर्शना । BhNZ_08_063ab
2बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा3 शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥ BhNZ_08_063cd
प्रस्पन्दमानपक्ष्मा या4 नात्यर्थमुकुलैः पुटैः । BhNZ_08_064ab
मलिनान्ता च मलिना दृष्टिर्विभ्रान्ततारका5 BhNZ_08_064cd
6श्रमात्प्रम्लापितपुटा क्षामान्ताञ्चितलोचना । BhNZ_08_065ab
सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता ॥ BhNZ_08_065cd
किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा ह्रिया7 BhNZ_08_066ab
त्रपाधोगततारा8 च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा ॥ BhNZ_08_066cd
9म्लानभ्रूपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी । BhNZ_08_067ab
10क्रमप्रविष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मृता11 BhNZ_08_067cd
किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्गता तिर्यगायता12 BhNZ_08_068ab
13मूढाचकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते ॥ BhNZ_08_068cd
विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी । BhNZ_08_069ab
किञ्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टिर्विषादिणी ॥ BhNZ_08_069cd
14स्फुरदाश्लिष्टपक्ष्मार्धा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता । BhNZ_08_070ab
15सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते ॥ BhNZ_08_070cd
16आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा । BhNZ_08_071ab
[ABh]


[(मू)]

1. छ॰ निश्शङ्का

2. ड॰ बाह्यार्थग्राहिणी क्षामा

3. छ॰ श्यामा

4. प॰ पक्ष्मान्ता, छ॰ पक्ष्माग्रा

5. प॰ विस्मिततारका, च॰ विहततारका, न॰ विकृततारका, ध॰ विस्तृततारका

6. प॰ श्रमप्रम्लापित, छ॰ श्रमप्रम्लायित

7. छ॰ पुटक्रिया

8. ङ॰ मुखतारा

9. ड॰ ग्लान

10. प॰ क्लमप्रहृष्ट

11. च॰ सदोद्धता

12. प॰ उत्तुङ्गाकिञ्चिदायता, च॰ उन्नता तिर्यगायता

13. ड॰ गूढा

14. प॰ स्फुरिताश्लिष्टपक्ष्मार्धा

15. च॰ सुखामीलित

16. प॰ या

[(व्या)]

[page 10]




[NZ]

1सन्ना कुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरिष्यते ॥ BhNZ_08_071cd
मन्दायमानतारा या2 पुटैः प्रचलितैस्तथा । BhNZ_08_072ab
3सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा ॥ BhNZ_08_072cd
लम्बिता कुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ्निरीक्षणैः4 BhNZ_08_073ab
5निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता ॥ BhNZ_08_073cd
मधुरा कुञ्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता6 BhNZ_08_074ab
समन्मथविकारा 7च दृष्टिः सा ललिता स्मृता ॥ BhNZ_08_074cd
वितर्कोद्वर्तितपुटा 8तथैवोत्फुल्लतारका । BhNZ_08_075ab
9अधोमुखविकारा च दृष्टिरेषा 10वितर्किता ॥ BhNZ_08_075cd
अर्धव्याकोशपक्ष्मा 11च ह्लादार्धमुकुलैः पुटैः । BhNZ_08_076ab
12स्मृतार्धमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका13 BhNZ_08_076cd
14अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना । BhNZ_08_077ab
विस्तीर्णोत्फुल्लनेत्रा 15च विभ्रान्ता दृष्टिरिष्यते16 BhNZ_08_077cd
पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः । BhNZ_08_078ab
विप्लुतोद्वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता ॥ BhNZ_08_078cd
आकुञ्चितपुटापाङ्गा17 सङ्गतार्धनिमेषिणी । BhNZ_08_079ab
[ABh]


[(मू)]

1. च॰ सन्निकुञ्चित, प॰ सन्नापतित

2. म॰ मानातारा

3. न॰ सञ्चारोप

4. च॰ निरीक्षणा

5. ध॰ गूढा चकिततरा च

6. च॰ क्षेपाथ सस्मिता, छ॰ सस्मिता च विकासिनी

7. च॰ विकासा

8. छ॰ तथैवोद्वृत्त

9. प॰ अधोगत, न॰ अधोभागविचारा, ड॰ अधोगतविचारा

10. प॰ दृष्टिरिष्टा

11. प॰ तारा च

12. छ॰ स्मितार्ध

13. ध -ललिततारका

14. ड॰ विभ्रान्ततारका या तु विभ्रान्तपुटदर्शना, छ॰ अनवस्थितनेत्रा या तथा विभ्रान्ततारका

15. छ॰ नयना, प॰ मध्या च

16. ड॰ उच्यते

17. प॰ पुटापाङ्ग ।

[(व्या)]

[page 11]




[NZ]

मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा1 स्मृता ॥ BhNZ_08_079cd
2विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ला चानिमेषिणी3 BhNZ_08_080ab
अनवस्थिततारा च विकोशा दृष्टिरिष्यते4 BhNZ_08_080cd
त्रासोद्वृत्तपुटा या तु5 तथोत्कम्पिततारका । BhNZ_08_081ab
6संत्रासोत्फुल्लमध्या च 7त्रस्ता दृष्टिरुदाहृता ॥ BhNZ_08_081cd
8आघूर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना । BhNZ_08_082ab
दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे ॥ BhNZ_08_082cd
किञ्चिदाकुञ्चितपुटा 9किञ्चिल्लुलिततारका । BhNZ_08_083ab
10अनवस्थितसञ्चारा दृष्टिर्मध्यमदे 11भवेत् ॥ BhNZ_08_083cd
12सनिमेषानिमेषा च किञ्चिद्दर्शिततारका । BhNZ_08_084ab
अधोभागचरी दृष्टिर् अधमे तु मदे स्मृता13 BhNZ_08_084cd
इत्येवं लक्षिता ह्येषाः 14षट्त्रिंशद्दृष्टयो मया । BhNZ_08_085ab
15सहजा भावजाश्चासां विनियोगं निबोधत ॥ BhNZ_08_085cd
16रसजास्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः । BhNZ_08_086ab
17शृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारारिषु यथास्थिताः18 BhNZ_08_086cd
[ABh]


[(मू)]

1. न॰ दृष्टिर्वै केकरा

2. छ॰ विकासितोभय, च॰ विकोशितभय

3. प॰ च निमेषिणी

4. ड॰ विशोका दृष्टिरुच्यते

5. प॰ त्रासोत्कम्पित

6. प॰ त्रासादुत्फुल्ल

7. ड॰ स्रस्ता, न॰ सुप्ता

8. ड॰ व्याघूर्णमान

9. ड॰, न॰ ह्यनवस्थिततारका

10. ड॰ तथा चलितपक्ष्मा च, न॰ तथा लुलितपक्ष्मा च

11. छ॰ मध्ये मदे

12. ड॰ सनिमेषोन्निमेषा, ध॰ सन्निमेषोन्निमेषा

13. न॰ अधमे तु प्रकीर्तिता

14. ड॰ ह्येताः

15. म॰ सहजा

16. ड॰ रसजा स्वरसेष्वेव, प॰ रसास्पदा

17. ड॰ शृणुध्वं

18. ड॰ हि ताः ।

[(व्या)]

[page 12]




[NZ]

शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायामभितप्तापि कीर्तिता1 BhNZ_08_087ab
निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते ॥ BhNZ_08_087cd
श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लज्जायां ललिता 2तथा । BhNZ_08_088ab
अपस्मारे तथा 3व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना4 विधीयते ॥ BhNZ_08_088cd
शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिनी । BhNZ_08_089ab
निद्रास्वप्नसुखार्थेषु5 मुकुला दृष्टिरिष्यते ॥ BhNZ_08_089cd
6कुञ्चितासूयितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथासु च । BhNZ_08_090ab
अभितप्ता च निर्वेदे ह्यभिघाताभितापयोः7 BhNZ_08_090cd
जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा । BhNZ_08_091ab
8धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के वितर्किता9 BhNZ_08_091cd
10आह्लादिष्वर्धमुकुला11 गन्धस्पर्शसुखादिषु । BhNZ_08_092ab
विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे संभ्रमे विभ्रमे तथा ॥ BhNZ_08_092cd
12विप्लुता चपलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु । BhNZ_08_093ab
आकेकरा दुरालोके13 विच्छेदप्रेक्षितेषु च14 BhNZ_08_093cd
15विबोधगर्वामर्षौग्र्यमतिषु स्याद्विकोशिता । BhNZ_08_094ab
त्रस्ता त्रासे भवेद्दृष्टिर्मदिरा च मदेष्विति16 BhNZ_08_094cd
[ABh]


[(मू)]

1. च॰ च कीर्तिता, प॰ स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता

2. प॰ लज्जिता

3. छ॰ चाधो

4. प॰ ग्लाना ग्लाने

5. ड॰ सुखार्तेषु

6. न॰ कुञ्चितं सूति या दृष्टा, प॰ कुञितासूचीतानिष्टनिष्प्रेक्षा

7. ड॰ ह्यभियातातितापयोः

8. प॰ ललिताललितार्थेषु स्मृता तर्के च

9. ष॰ स्मृता तर्के च तर्किका

10. ड॰ आहादेष्वर्घ

11. ध॰ गण्ड

12. छ॰ विधुरा चपलोन्माद, ड॰ विप्लुता चापलोन्माद, प॰ विप्लुता च चलोन्माद

13. ड॰ विच्छेदे

14. प्रोषितेषु च

15. प॰ विवाधामर्षगर्वौग्र्य, ङ॰ निबोधामर्षगर्वौग्र्य, ध॰ निबोधामर्षगर्वौग्र्य

16. छ॰ मदेष्वपि

[(व्या)]

[page 13]




[NZ]

षट्त्रिंशद्दृष्टयो ह्येते यथावत्समुदाहृताः1 BhNZ_08_095ab
रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथैव च ॥ BhNZ_08_095cd
तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत । BhNZ_08_096ab
भ्रमणं वलनं2 पातश्चलनं संप्रवेशनम् ॥ BhNZ_08_096cd
विवर्तनं समुद्वृत्तनिष्क्रामः प्राकृतं तथा । BhNZ_08_097ab
[एतानि नवकर्माणि ताराकर्म द्विजोत्तमाः ॥ BhNZ_08_097cd
शृणुध्वं लक्षणं तावत्सांप्रतं प्रीतितः स्फुटम् ।] BhNZ_08_098ab
3पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम् ॥ BhNZ_08_098cd
वलनं गमनं त्र्यश्रं पातनं स्रस्तता तथा । BhNZ_08_099ab
चलनं कम्पनं 4ज्ञेयः प्रवेशो ऽन्तः प्रवेशनम् ॥ BhNZ_08_099cd
विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्वृत्तं समुन्नतिः । BhNZ_08_100ab
निष्कामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम्5 BhNZ_08_100cd
6अथैषां रसभावेषु7 विनियोगं निबोधत8 ॥ 101॥ BhNZ_08_101ab
भ्रमणं वलनोद्वृत्ते निष्क्रामो 9वीररौद्रयोः । BhNZ_08_102ab
निष्क्रामणं सचलनं10 कर्तव्यं हि 11भयानके ॥ BhNZ_08_102cd
हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनम् इहेष्यते । BhNZ_08_103ab
पातनं करुणे कार्यं निष्क्रामणमथाद्भुते ॥ BhNZ_08_103cd
प्राकृतं शेषभावेषु शृङ्गारे च विवर्तितम्12 BhNZ_08_104ab
[NZ]

[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ प्रतिपादिताः

2. न॰ पातं

3. प॰ पर्यस्तमण्डला वृत्ति, ड॰ पर्यस्तं

4. प॰ ज्ञेयात्प्रवेशान्तः

5. प॰ प्राकृतस्तु स्वभावजः

6. प॰ तथैषां

7. ड॰ रसभावानां

8. प॰ शृङ्गारे च विवर्धनम् ।

9. ड॰ वलनोद्वृत्तं कर्तव्यं

10. ड॰ सचलनं, ध॰ खवलनं, च॰ संवलनं

11. प॰ तु

12. ध॰ विवर्तनम् ।

[(व्या)]

[page 14]




[NZ]

स्वभावसिद्धमेवैतत्कर्म लोकक्रियाश्रयम्1 BhNZ_08_104cd
एवं रसेषु भावेषु 2ताराकर्माणि योजयेत् । BhNZ_08_105ab
3अथात्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारान् 4दर्शनस्य तु ॥ BhNZ_08_105cd
समं साच्यनुवृत्ते 5च ह्यालोकितविलोकिते । BhNZ_08_106ab
प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च ॥ BhNZ_08_106cd
समतारञ्च सौम्यञ्च यद्दृष्टं तत्समं स्मृतम् । BhNZ_08_107ab
6पक्ष्मान्तर्गततारं यत्7त्र्यश्रं 8साचीकृतं तु तत् ॥ BhNZ_08_107cd
रूपनिर्वर्णनायुक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम्9 BhNZ_08_108ab
सहसा दर्शनं यत्स्यात्तदालोकितमित्युच्यते ॥ BhNZ_08_108cd
विलोकितं पृष्ठतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम् । BhNZ_08_109ab
ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः ॥ BhNZ_08_109cd
10इत्येष दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः । BhNZ_08_110ab
11तारागतो ऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत ॥ BhNZ_08_110cd
उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं12 कुञ्चितं समम् । BhNZ_08_111ab
विवर्तितं स स्फुरितं13 पिहितं सविताडितम्14 BhNZ_08_111cd
विश्लेषः पुटयोर्यस्तु 15स उन्मेषः प्रकीर्तितः । BhNZ_08_112ab
16समागमो निमेषः स्यादायामः प्रसृतं भवेत्17 BhNZ_08_112cd
[NZ]

[ABh]


[(मू)]

1. प॰ नाट्यक्रियाश्रितम्

2. च॰ ताराकर्म नियोजयेत्, ध॰ तारकर्मणि

3. ड॰ तथा तत्रैव वक्ष्यामः

4. न॰ प्रकारं

5. ड॰ तु आलोकित

6. छ॰ पक्ष्मानुगतारं

7. प॰ च

8. म॰ साचिकृतं

9. ड॰ स्फुटम्

10. प॰ इत्यष्टौ

11. प॰ तारागतस्यानु

12. न॰ प्रकृतं

13. ड॰ प्रस्फुरितं

14. प॰ सवितालिकम्, ड॰ सवितालितम्, च॰ सविलासितम्

15. प॰ समुन्मेषः, ड॰ स तून्मेषः

16. ड॰ समागतो

17. ड॰ आयाम्मस्तु प्रसारितम् ।

[(व्या)]

[page 15]




[NZ]

आकुञ्चितं कुञ्चितं स्यात्समं स्वाभाविकं स्मृतम् । BhNZ_08_113ab
विवर्तितं समुद्वृत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा ॥ BhNZ_08_113cd
स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु वितालितम्1 BhNZ_08_114ab
अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत ॥ BhNZ_08_114cd
क्रोधे 2विवर्तितं कार्यं निमेषोन्मेषणैः सह3 BhNZ_08_115ab
4विस्मयार्थे च हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मृतम् ॥ BhNZ_08_115cd
अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम् । BhNZ_08_116ab
शृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा5 BhNZ_08_116cd
सुप्तमूर्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु6 BhNZ_08_117ab
नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते7 वितालितम् ॥ BhNZ_08_117cd
8इत्येषु रसभावेषु तारकापुटयोर्विधिः । BhNZ_08_118ab
कार्यानुगतमस्यैव भ्रुवोः कर्म निबोधत ॥ BhNZ_08_118cd
9उत्क्षेपः पातनं चैव भ्रुकुटी चतुरं तथा11 BhNZ_08_119ab
कुञ्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा ॥ BhNZ_08_119cd
12भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशो ऽपि वा । BhNZ_08_120ab
13अनेनैव क्रमेणैव पातनं स्यादधोमुखम् ॥ BhNZ_08_120cd
[NZ]

[ABh]


[(मू)]

1. च॰ विलासितम्

2. म॰ विवर्तकं

3. प॰ निमेषोन्मेषणं तथा

4. ड॰ विस्मयार्थेषु हर्षेषु धीरे चैव प्रसारितम्

5. ड॰ भवेत्

6. ड॰ वर्षाशनार्थिषु, न॰ वर्षाञ्जनादिषु, छ॰ धूम्ररूक्षाञ्जनार्तिषु

7. ड॰ अभियाते, च॰ विलासितं

8. ड॰ इत्येवं

9. ड॰ उत्क्षेपं

10. प॰ पातितं

11. ड॰ भ्रुवोः, च॰ भ्रुवोरुद्गति

12. प॰ एकस्य पार्श्वयोश्चापि पातनं स्यादधोगतं, ड॰ एकस्य वा द्वयोर्वापि पातनं स्यादधोमुखम्, ब॰ तथैव पातनमधो भ्रुवोर्यत्स्यात्तु पातनम्, न॰ तथैव पातनमधो भ्रुवोरस्यातु पातनम्(?)

[(व्या)]

[page 16]




NZ
1भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपाद् भ्रुकुटी परिकीर्तिता2 BhNZ_08_121ab
चतुरं किञ्चिदुच्छ्वासान्मधुरायतता भ्रुवोः3 BhNZ_08_121cd
4एकस्या हि द्वयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम्5 BhNZ_08_122ab
एकस्या एव 6ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं भ्रुवः ॥ BhNZ_08_122cd
सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मृतम् । BhNZ_08_123ab
अथैषां संप्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम् ॥ BhNZ_08_123cd
7कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ8 सहजे तथा । BhNZ_08_124ab
दर्शने श्रवणे चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् ॥ BhNZ_08_124cd
उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैव द्वयोरपि । BhNZ_08_125ab
असूयिते जुगुप्सायां हास्ये 10घ्राणे च पातनम् ॥ BhNZ_08_125cd
क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेद् भ्रुकुटीं बुधः । BhNZ_08_126ab
शृङ्गारे ललिते सौम्ये सुखस्पर्शे प्रबोधने11 BhNZ_08_126cd
एवंविधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत् । BhNZ_08_127ab
[स्त्रीपुरुषयोश्च सल्लापे नानावस्थान्तरात्मके ॥ ] BhNZ_08_127cd
मोट्टायिते कुट्टमिते तथा च12 किलिकिञ्चिते । BhNZ_08_128ab
13निकुञ्चितं च कर्तव्यं 14नृत्ते योज्यं तु रेचितम् ॥ BhNZ_08_128cd
[ABh]


[(मू)]

1. न॰ द्वयोः

2. न॰ परिवर्तिता

3. ड॰ मधुरायतयोर्भ्रुवोः

4. म॰ एकस्या वा द्वयोर्वापि, प॰ एकस्यास्तूभ्ययोर्वापि

5. प॰ भागेन कुञ्चितम्, ड॰ भङ्गेन कुञ्चितम्, च॰ -भङ्गो निकुञ्चितम्

6. प॰ वलनात्, ब॰ एकस्या ललितोत्क्षेपाद्भ्रमणं रेचितं स्मृतम् ।

7. म॰ लोपे वितर्के लीलायां लीलासौ

8. न॰ लीलायां हेलादौ

9. ड॰ श्रवणे दर्शने

10. ड॰ हास्ये

11. ड॰ स्पर्शे च चतुरं भवेत्

12. न॰ विलासे, त॰ विलापे

13. ड॰ विकुञ्चितं

14. ड॰ नृत्तयोज्यं

[(व्या)]

[page 17]




[NZ]

अनाविद्धेषु भावेषु कुर्यात्स्वाभाविकं तथा1 BhNZ_08_129ab
2इत्येवं तु भ्रुवोः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत ॥ BhNZ_08_129cd
नता मन्दा विकृष्टा3 च सोच्छ्वासाथ विकूणिता4 BhNZ_08_130ab
5स्वाभाविका चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता6 BhNZ_08_130cd
नता मुहुःश्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता । BhNZ_08_131ab
7विकृष्टा फुल्लितपुटा सोच्छ्वासाकृष्टमारुता ॥ BhNZ_08_131cd
विकूणिता संकुचिता समा स्वाभाविकी स्मृता । BhNZ_08_132ab
नासिकालक्षणं ह्येतद्विनियोगं निबोधत ॥ BhNZ_08_132cd
8मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणाम् अनुरोधने । BhNZ_08_133ab
निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः ॥ BhNZ_08_133cd
निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु मन्दां शोके च योजयेत्9 BhNZ_08_134ab
10तीव्रगन्धे विकृष्टां तां रौद्रे वीरे तथैव च ॥ BhNZ_08_134cd
11इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वसां प्रयोजयेत् । BhNZ_08_135ab
12विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सासूयितादिषु ॥ BhNZ_08_135cd
13कार्या शेषेषु भावेषु तज्ज्ञैः स्वाभाविका तथा । BhNZ_08_136ab
[ABh]


[(मू)]

1. त॰ विद्यात्स्वाभाविकं बुधः

2. छ॰ सप्त भ्रुकुट्यः प्रोक्ताः, ध॰ इत्येवं, ढ॰ भ्रुवोः कर्म

3. न॰ मन्दावकृष्टा

4. न॰ सोच्छ्वासा सविकूणिता, प॰ विघूर्णिता, च॰ सोच्छ्वासा तु विकूणिता

5. च॰ स्वाभाविकी

6. च॰ मता

7. ड॰ विकृष्टोत्फुल्लत

8. ड॰ विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता

9. ड॰ मन्दा शोके तु कीर्तिता, न॰ मन्दा शोके च कीर्तिता

10. प॰ विप्रकृष्टा तीव्रगन्धे श्वासरोषभयादिषु, ड॰ विकृष्टा तीव्रगन्धे च श्वासरोषभयार्तिषु, च॰ विकृष्टा तीव्रगन्धाध्वश्वासरोषभयादिषु

11. प॰ सोच्छ्वासे मधुरे गन्धे दीर्घोच्छ्वासकृतेषु च

12. प॰ विघूर्णितोक्ता हास्येषु जुगुप्सायामसूयिते

13. प॰ स्वाभाविकं शेषभावेष्वित्येवं नासिका स्मृता

[(व्या)]

[page 18]




[NZ]

क्षामं फुल्लं च 1घूर्णं च कम्पितं कुञ्चितं समम्2 BhNZ_08_136cd
षड्विधं गण्डमुद्दिष्टमस्य3 लक्षणम् उच्यते । BhNZ_08_137ab
4क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत् ॥ BhNZ_08_137cd
विततं 5घूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् । BhNZ_08_138ab
स्यात्कुञ्चितं संकुचितं समं प्राकृतमुच्यते ॥ BhNZ_08_138cd
गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । BhNZ_08_139ab
क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्लमेव च6 BhNZ_08_139cd
7घूर्णमुत्साहगर्वेषु रोषहर्षेषु कम्पितम् । BhNZ_08_140ab
कुञ्चितं च सरोमाञ्चं8 स्पर्शे शीते भये ज्वरे ॥ BhNZ_08_140cd
प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति9 BhNZ_08_141ab
विवर्तनं 10कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम् ॥ BhNZ_08_141cd
11संदष्टकं समुद्गतं च षट्कर्माण्यधरस्य तु । BhNZ_08_142ab
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ पूर्णं

2. व॰ तथैव च विकम्पितम्

3. प॰ तस्य

4. म॰

-क्षामं फुल्लं च घूर्णं च तथैव च विकम्पितम् ।

सरोमाञ्चं कुञ्चितं च गण्डं स्यात्पाकृतं तथा ॥

कृशं क्षामं च विज्ञेयं फुल्लं विकसितं तथा ।

घूर्णं सोच्छ्वासमिच्छन्ति वेपितं स्याद्विकम्पितम् ॥

सरोमाञ्चं पुलकितं सकृन्निम्नं निकुञ्चितम् ।

प्राकृतं च स्वभावस्थमथ भावेषु योजयेत् ॥

क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं फुल्लं हर्षेषु योजयेत् ।

घूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षे विकम्पितम् ।

कुञ्चितं वेदनायां तु हर्षे चैव विकम्पितम् ।

स्पर्शस्य ग्रहणे कार्यं गण्डं रोमाञ्चसंयुतम् ।

स्वाभाविकं स्वभावे तु नासाकर्मोच्यते ऽधुना ॥

5. प॰ पूर्णमात्रोक्तं. न॰ घूर्णमत्रोक्तं

6. प॰ प्रहर्षोत्फुल्लमिष्यते, ड॰ प्रहर्षे फुल्लमिष्यते

7. ध॰ पूर्णं

8. म॰ सरोमाञ्च, ड॰ सरोमाञ्चे

9. न॰ भवेदिह

10. न॰ कम्पितं

11. न॰ संदृष्टकं

[(व्या)]

[page 19]




[NZ]

विकूणनं विवर्तस्तु वेपनं1 कम्पनं स्मृतम् ॥ BhNZ_08_142cd
विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम् । BhNZ_08_143ab
2संदष्टकं द्विजैर्दष्टं समुद्गः सहजोन्नतिः3 BhNZ_08_143cd
4इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत । BhNZ_08_144ab
असूयावेदनावज्ञाहास्यादिषु5 विवर्तनम् ॥ BhNZ_08_144cd
कम्पनं वेदनाशीतभयरोषजवादिषु6 BhNZ_08_145ab
स्त्रीणां विलासे बिब्बोके7 विसर्गो रञ्जने तथा8 BhNZ_08_145cd
विनिगूहनमायासे सन्दष्टं क्रोधकर्मसु । BhNZ_08_146ab
समुद्गतस्त्वनुकम्पायां चुम्बने9 चाभिनन्दने ॥ BhNZ_08_146cd
इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत । BhNZ_08_147ab
कुट्टनं 10खण्डनं छिन्नं चुक्कितं लेहितं समम्11 BhNZ_08_147cd
दष्टञ्च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते । BhNZ_08_148ab
कुट्टनं दन्तसंघर्षः संफोटः खण्डनं 12मुहुः ॥ BhNZ_08_148cd
छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्कितं दूरविच्युतिः13 BhNZ_08_149ab
लेहनं जिह्वाया लेहः 14किञ्चिच्छ्लेषः समं भवेत् ॥ BhNZ_08_149cd
दन्तैर्दष्टे ऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम् । BhNZ_08_150ab
[ABh]


[(मू)]

1. म॰

संक्रान्तवक्रीकरणं विवर्तनमिति स्मृतम् ।

वेपनं चापि विज्ञेयमधरस्य तु कम्पनम् ॥

2. ड॰ संदष्टको

3. च॰ समुद्वृत्तं समुद्गकः, ड॰ समुद्रः सहिता गतिः, ध॰ समुद्रः सहितोद्गतिः

4. प॰ इत्येषु

5. ड॰ लज्जाहास्यास्यादिषु, च॰ अवज्ञालस्यादिषु, छ॰ अवज्ञालज्जादिषु

6. च॰ कोपशीतार्तिभययोगजपादिषु, प॰ वेपनं शीतभयरोग, ड॰ वेपनं शीतज्वररोषजवादिषु

7. म॰ बिम्बोके

8. च॰ विसर्गः सुरते स्मृतः

9. च॰ समुद्रस्त्वतिकम्पाङ्गधूननेचाभिनन्दने, छ॰ समुद्रः स्तनकम्पायां चुम्बने

10. प॰ खञ्जनं, प॰ त्वक्षितं, ड॰ चुक्षितं लेहनं, न॰ चुकितं लेहनं

11. प॰ तथा

12. प॰ खञ्जनं, ब॰ संभेदः खण्डनं

13. च॰ चिकितं दूरमुद्यतं, ड॰ चुक्षितं दूरविच्युतिः, प॰ त्वक्षितं दूरविप्लुतं

14. च॰ किञ्चिञ्चेष्टः ।


[(व्या)]

[page 20]




[NZ]

भयशीतज्वरक्रोध1ग्रस्तानां कुट्टनं भवेत् ॥ BhNZ_08_150cd
2जपाध्ययनसल्लापभक्ष्ययोगे च3 खण्डनम् । BhNZ_08_151ab
4छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मृते5 BhNZ_08_151cd
जृम्भणे चुक्कितं कार्यं तथा लौल्ये च6 लेहनम् । BhNZ_08_152ab
समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु ॥ BhNZ_08_152cd
इति दन्तoष्ठजिह्वाणां करणे चिबुकक्रिया7 BhNZ_08_153ab
8विनिवृत्तं च विधुतं निर्भुग्नं9 भुग्नमेव च ॥ BhNZ_08_153cd
10विवृतञ्च तथोद्वाहि कर्माणय् अत्रास्यजानि तु । BhNZ_08_154ab
11व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम् ॥ BhNZ_08_154cd
12अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् । BhNZ_08_155ab
विश्लिष्ठोष्ठं च13 विवृतमुद्वाह्याक्षिप्तम् एव च14 BhNZ_08_155cd
विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याकोपकृतेषु च15 BhNZ_08_156ab
अवज्ञाविहृतादौ च स्त्रीणां कार्यं प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_08_156cd
विधुतं वारणे चैव नैवमित्यादिषु । BhNZ_08_157ab
निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु ॥ BhNZ_08_157cd
भुग्नं लजान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावतः16 BhNZ_08_158ab
निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु तथा विनयमन्त्रणे17 BhNZ_08_158cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ जराव्याधि, न॰ ज्वरव्याधि

2. ड॰ जप्याध्ययन

3. च॰ योगेषु

4. प॰ चिन्ता

5. ड॰ रुषितेक्षिते, न॰ रुषिते मृते, प॰ रुषिते द्रुमे, च॰ कूजिते मृते, ध॰ रुषिते द्रुते

6. प॰ लेह्ये तु

7. प॰ करणाञ्चिबुकक्रिया

8. च॰, छ॰, ब॰ आदर्शेष्वष्टौ श्लोका न सन्ति

9. ड॰, प॰ निभुग्नं

10. ड॰ निवृत्तं

11. प॰ स्याद्वृत्तं

12. ड॰ अवाङ्मुखञ्च

13. म॰ विहृत

14. ड॰ उद्वाह्युत्क्षिप्तमेव तु

15. ड॰ ईर्ष्याक्रोधकृतेन च

16. ढ॰ स्वभावजम्

17. प॰ च विनिमन्त्रेण

[(व्या)]

[page 21]




[NZ]

1विवृतं वापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु । BhNZ_08_159ab
स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे ॥ BhNZ_08_159cd
एवं नामेति कार्यञ्च कोपवाक्ये विचक्षणैः । BhNZ_08_160ab
समसाचीकृताद्युक्तं 2यच्च दृष्टिविकल्पनम्3 BhNZ_08_160cd
4तज्ञैस्तदनुसारेण कार्यं तदनुगं मुखम् । BhNZ_08_161ab
अथातो मुखरागस्तु5 चतुर्धा संप्रकीर्तितः6 BhNZ_08_161cd
स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामो ऽर्थसंश्रयः7 BhNZ_08_162ab
स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः ॥ BhNZ_08_162cd
मध्यस्थादिषु भावेषु8 मुखरागः प्रकीर्तितः9 BhNZ_08_163ab
प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यशृङ्गारयोस्तथा ॥ BhNZ_08_163cd
वीररौद्रमदाद्येषु10 रक्तः स्यात् करुणे तथा । BhNZ_08_164ab
भयानके सबीभत्से श्यामं संजायते मुखम् ॥ BhNZ_08_164cd
एवं भावरसार्थेषु11 मुखरागं प्रयोजयेत् । BhNZ_08_165ab
शाखाङ्गापाङ्गसंयुक्तः कृतो ऽप्यभिनयः शुभः ॥ BhNZ_08_165cd
मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत् । BhNZ_08_166ab
12शारीराभिनयो ऽल्पो ऽपि मुखरागसमन्वितः ॥ BhNZ_08_166cd
13द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः । BhNZ_08_167ab
14नयनाभिनयो ऽपि स्यान्नानाभावरसस्फुटः ॥ BhNZ_08_167cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ विवृत्तं चाप्रि

2. ड॰ कृताद्युक्ता

3. न॰ विकल्पने, ड॰ विकल्पितम्

4. ड॰ तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण

5. प॰ मुखरागश्च

6. ड॰ परिकीर्तितः, च॰ स च कीर्तितः

7. प॰ अर्कसंश्रयः

8. प॰ रागेषु

9. न॰ प्रयोक्तृभिः

10. ड॰ भयाद्येषु

11. प॰ रसास्तेषु

12. न॰ शरीराभिनयो

13. ड॰ द्विगुणं

14. न॰ नयनाभिनयो ऽल्पो ऽपि नानाभावरसान्वितः

[(व्या)]

[page 22]




[NZ]

मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम् । BhNZ_08_168ab
1यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभ्रूदृष्टिसंयुतम् ॥ BhNZ_08_168cd
तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत् । BhNZ_08_169ab
2इत्येष मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः3 BhNZ_08_169cd
अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः4 BhNZ_08_170ab
समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुञ्चिताञ्चिता ॥ BhNZ_08_170cd
वलिता च5 विवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः6 BhNZ_08_171ab
समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभावजपकर्मसु7 BhNZ_08_171cd
नता8 नताख्यो ऽलङ्कारे बद्धे कण्ठावलम्बने । BhNZ_08_172ab
9उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वादिदर्शने10 BhNZ_08_172cd
त्र्यश्रा पार्श्वगता ज्ञेया11 स्कन्धभारे च12 दुःखिते । BhNZ_08_173ab
13रेचिता 14विधुता भ्रान्ता हावे मथननृत्तयोः15 BhNZ_08_173cd
कुञ्चिताकुञ्चिता मूर्ध्नि 16भारिते 17गलरक्षणे । BhNZ_08_174ab
अञ्चितापसृतोद्बन्धकेशकर्षोर्ध्वदर्शने18 BhNZ_08_174cd
पार्श्वोन्मुखी स्याद्वलिता ग्रीवाभङ्गे 19च वीक्षणे । BhNZ_08_175ab
20विवृत्ताभिमुखीभूता 21स्वस्थानाभिमुखादिषु ॥ BhNZ_08_175cd
[ABh]


[(मू)]

1. ध॰ यस्मान्नेत्रं प्रसर्पेत्तु

2. ड॰ इत्येवं

3. प॰ मुखरागास्तु प्रोक्ता भावरसाश्रयाः

4. ध॰ द्विजकर्म द्विजोत्तमाः

5. ड॰ निवृत्ता

6. प॰ नवविधा स्मृता

7. प॰ सभारञ्जनकर्मसु

8. न॰ नतास्ये ऽलङ्कारे, च॰ नतास्यालङ्कारबन्धे

9. न॰ उन्नता ह्युन्नत

10. प॰ ग्रैवेये ऽध्वादिदर्शने, न॰ चोर्ध्वनिदर्शने, ड॰

11. च॰ चैव

12. प॰ तु, ड॰ अथ

13. प॰ विचिता

14. च॰ विधुत, ड॰ विबुधा

15. न॰ भावोन्मथननृत्तयोः, प॰ कथननृत्तयोः

16. च॰ मूर्ध्नो, ड॰ कुञ्चिते मूर्ध्नि

17. प॰ धारिते

18. ड॰ कर्षोच्चदर्शने, छ॰ कर्षे च दर्शने

19. प॰ तु

20. ड॰ निवृत्ता

21. ध॰ सुस्थानाभि

[(व्या)]

[page 23]




[NZ]

इत्यादिलोकभावार्था 1ग्रीवा भेदैरनेकधा । BhNZ_08_176ab
ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरःकर्मानुगानि हि2 BhNZ_08_176cd
शिरसः कर्मणा कर्म ग्रीवायाः सम्प्रवर्तते । BhNZ_08_177ab
इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम् ॥ BhNZ_08_177cd
अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत ॥ 188॥ BhNZ_08_178ab


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे उत्तमाङ्गाभिनयो(3) नामाष्टमो ऽध्यायः ।
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ भङ्गैः, प॰ भावैः

2. ङ॰ च

3. प॰ -उपाङ्गविधानं, ड॰ उपाङ्गाभिनये

[(व्या)]

[page 24]




श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
नवमो ऽध्यायः ।

[NZ]

1एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रूनासोष्ठकपोलजम्2 BhNZ_09_001ab
3कर्म लक्षणसंयुक्तमुपाङ्गानां4 मयोदितम् ॥ BhNZ_09_001cd
5हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम्6 BhNZ_09_002ab
यथा येनाभिनेयं च गदतो मे निबोधत7 BhNZ_09_002cd
हस्तोरःपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः8 BhNZ_09_003ab
लक्षणं सम्प्रवक्ष्यामि 9विनियोगं च तत्त्वतः ॥ BhNZ_09_003cd
[ABh]

अलङ्क्रियन्ते गात्राणि यत्स्पर्शविवशस्थिते ।
स्पर्शतन्मात्रवपुषं संस्तुमः परमेश्वरम् ॥
शिष्याणामनुसन्धानवृद्धये प्राक्तनार्थोपसंहारपूर्वकं वक्त्रन्तरमासूत्रयन्नाह एवमेतदित्यादि(1) । क्रियत इति कर्म अभिनेयमित्यर्थः । हस्तादीनामिति पादान्तानामनेनाध्यायेन लक्षणं वक्ष्यामि । (2)विनियुज्यते ऽनेनेति (विनियोगः) तद्यथा --- `पयोद्रीन्द्रवर्षधारानिरूपण(3)(9-20)'मित्यादि, तत्र चेतिकर्तव्यता --- तद्यत्या --- `प्रविरलचरिताङुलि'(9-21)रित्यादि । तत्त्वत(4) इति । अभिनयस्य द्विविधा (5)इतिकर्तव्यता लोकधर्मी नाट्यधर्मी च । आद्या द्विविधा --- (6)चित्तवृत्त्यर्पकत्वेनानुभावस्य,

[(मू)]

1. म॰ इत्येतच्छिरसो नेत्र

2. क॰ कपोलकम्

3. ड॰ कर्मरक्षण

4. च॰ अपाङ्गानाम्

5. म॰ -हस्तानां तु, द॰ हस्तानां च, ब॰, भ॰ योर्नास्ति ।

6. न॰ प्रयोगजम्

7. ड॰ तन्मे न्गदतः शृणु ।

8. झ॰ पादतेः । ज॰ पादकः

9. ब॰ कर्मनाट्यप्रयोगजम् । यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु

[(व्या)]

1. एवमेनमित्यादि

2. विनियुज्यते ऽस्मिन्निति च

3. निरूपमिति

4. तत इति ।

5. चेति

6. चित्तवृत्त्यात्मकेनाशुभावस्य

[page 25]




[NZ]

पताकस्त्रिपताकश्च 1तथा वै कर्तरीमुखः । BhNZ_09_004ab
अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च 2शुकतुण्डस्तथैव च ॥ BhNZ_09_004cd
3मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः 4खटकामुखः । BhNZ_09_005ab
सूच्यास्यः पद्मकोशः सर्पशिरा मृगशीर्षकः5 BhNZ_09_005cd
6काङ्गूलको ऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथा । BhNZ_09_006ab
हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा ॥ BhNZ_09_006cd
[ABh]

यथा --- `गर्वे ऽप्यहमिति तज्जैर्ललाटदेशोच्छ्रित'(9-19) इति । केवलबाह्यावयवरूपा वा, यथा --- पद्मकोशस्य कमपि निरूपणे । नाट्यधर्म्यपि द्विधा --- नाट्योपयोगमूलभूतकैशिकीसम्पादनोचितालौकिकशोभाहेतुः यथा --- आवेष्टितादिचतुर्विधकरणरूपा । काचित्त्वंशेन लोकमुपजीवति(1), यथा --- वर्णातुरेण हस्तेन तत्र व्यवहितेन लोक उपजीव्यति । लोको ह्यनिर्देश्यताशेषं वस्तु निर्दिदिक्षुरीदृशं तादृशमित्थम्भूतमित्यवसरे प्रयुक्तमेव चतुरैः । एवं जनान्तिकादौ वाच्यम् । नटसमयमात्ररूपा नाट्यधर्मी, समयस्याकिञ्चित्करस्य कल्पने प्रयोजनाभावात् ।
हस्तानुपदिशति पताक इत्यादिना । तथा चशब्देन त्रिपताकः प्रकारस्तस्यैव कर्तरीमुख इति दर्शनात्तनिष्पत्तये संहिताकार्यदृष्टादध्ययनपरशब्दगतध्यानं शब्दवद्धस्तान्तरत्वे ऽपि दृश्यमानेन तद्बुद्धिं विधेयेन दर्शयति । एवमन्ये ऽपि त्रिपताका(दयो)व्याख्येयाः । क्वचित्तु हस्तसदृशहस्तान्तरस्वीकाराय हंसपक्षश्च सन्दंश इति सन्दंशशब्दान्तरं चकारेण अङ्गुष्ठमध्यमाग्रनिष्पीडिताग्र(2)मर्मतर्जनीलक्षणो ऽपि शून्यभास्वरविद्युदाद्यभिनयविषये नृत्ताचार्यप्रवाहसिद्धः कोहललिखितो ऽपि हस्तः सङ्गतो भवतीति हस्तान्तराण्युत्प्रेक्ष्याणि । ते त्वसंयुता अपि भवन्ति । संयुतकरणं कार्य इति वक्ष्यते, यतः

[(मू)]

1. ज॰ तत्र वै

2. च॰ शुक्वमुद्रः(?)

3. ड॰ मुष्टिकश्च

4. ड॰ कटकामुखः

5. ड॰ तथा वै सर्पशीर्षकः । मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः, च॰ सर्पशिरो हि मृगशीर्षकः, ज॰ सर्पगोमृगशीर्षकः, न॰ सर्पशिरा मृगशीर्षः

6. प॰ लाङ्गूल, ड॰ लाङ्गूलोत्पलपद्मश्च, ढ॰ लाङ्गलो ह्यल

[(व्या)]

1. जीवन्ती

2. निपीडिताग्र

[page 26]




[NZ]


1ऊर्णनाभस्ताम्रचूडश्चतुर्विंशतिरीरिताः2 BhNZ_09_007ab
असंयुताः संयुताश्च3 गदतो मे निबोधत ॥ BhNZ_09_007cd
अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः 4स्वस्तिकस्तथा । BhNZ_09_008ab
5खटकावर्धमानश्च6 ह्युत्सङ्गो7 निषधस्तथा ॥ BhNZ_09_008cd
दोलः8 पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च । BhNZ_09_009ab
गजदन्तो ऽवहित्थश्च9 10वर्धमानस्तथैव च ॥ BhNZ_09_009cd
11एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश । BhNZ_09_010ab
नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्वं12 गदतो मे निबोधत ॥ BhNZ_09_010cd
[ABh]

यत्राप्येतन्नास्ति तत्रापि प्रयोगयुक्त्या हस्तद्वयप्रयोगो भवत्येव, यथा परेण हारे नीयमाने भयात्पताकाद्वयस्यांसादिक्षेत्रे पराङ्मुखस्य प्रयोगः । एवं प्रतापनादावपि । एवमन्यत्रोत्प्रेक्षणीयम् । किञ्च पताकादीनामपि द्विशो युगपत्प्रयोगे युतत्वमभिनेयविशेषे । तद्यथा कपित्थस्याधस्तादधस्तलः पताकः छेदाभिनये ``कुणिच्छ अह, अस्तमच्छरजहिसीसहिच्छजत्तंति''(?) । चित्राभिनये चैतत् । एते तु संयुता एव । नत्वेत एव, पताकादीनामपि प्रयोगे क्वचित्संयुतत्वात् । एते च त्रयोदश संयुतताव्यतिरेकेण न स्वार्थस्य गमकाः । एतेषां त्वभिनयहस्तानां छिद्रच्छादनेनैकवर्तनानुप्रवेशादलातचक्रप्रतिमतां दर्शयितुं, मसृणोद्धतवर्तनात्मकतया चैकवाक्यार्थविश्रान्ततां प्रथयितुं, नृत्तस्य च वस्तुभूतत्वेनोक्तस्य स्वरूपमभिधातुं, नृत्यन्त्यौ चेट्याविति नृत्तादिविषये च सूचाङ्कुरादावुपयोगमपि तु दर्शयितुं नृत्तशब्देन विशेष्यं निर्दिशति नृत्तहस्ता नित्यादिना । संयुतासंयुतरूपोपजीविन एत इत्येकाकिनो ऽपि प्रयुज्यन्ते [नाशंसन्त इति अन्ये ऽपि न न शंसन्ति ... दर्शयन्ति] नन्विदं

[(मू)]

1. ऊर्ध्वनाल

2. च॰ चतुर्विंशति कीर्तिताः, न॰ चतुर्विंशदिमे कराः

3. च॰ संयुतास्तु

4. ड॰ स्वस्तिकं तथा

5. ड॰ कटका

6. ब॰ वर्तकश्चैव

7. ड॰ उत्सङ्गो

8. म॰ दोला

9. ट॰ अवहित्थं च

10. म॰ वर्तमानश्च

11. म॰ एते संयुतहस्ताश्च

12. म॰ अतस्तूर्ध्वं, न॰, ड॰ ह्जस्तान् ततश्चोर्ध्वम्

[(व्या)]

[page 27]




[NZ]

1चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ । BhNZ_09_011ab
स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ 2चाप्यरालखटकामुखौ ॥ BhNZ_09_011cd
3आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ । BhNZ_09_012ab
उत्तानवञ्चितौ चैव4 पल्लवौ च तथा करौ ॥ BhNZ_09_012cd
5नितम्बावपि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च । BhNZ_09_013ab
6लताख्यौ च तथा प्रोक्तौ करिहस्तौ तथैच च ॥ BhNZ_09_013cd
7पक्षवञ्चितकौ चैव 8पक्षप्रद्योतकौ तथा । BhNZ_09_014ab
9ज्ञेयौ गरुडपक्षौ च दण्डपक्षावतः परम्10 BhNZ_09_014cd
ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव11 पार्श्वमण्डलिनौ तथा । BhNZ_09_015ab
उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥ BhNZ_09_015cd
12मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ । BhNZ_09_016ab
13अलपल्लवोल्बणौ च ललितौ वलितौ तथा ॥ BhNZ_09_016cd
चतुष्षष्टिकरा ह्येते नामतो ऽभिहिता मया । BhNZ_09_017ab
14यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत ॥ BhNZ_09_017cd
[ABh]

यथा लक्षणं यथा च कर्मण्यभिधेयतेति तथा निबोधतेति सम्बन्धः । अथ यथोद्देशं पताकादीनां लक्षणमाह प्रसारिताः समा इति । समा इति प्रकृतिस्था इत्यर्थः । प्रसारिताग्रा वा इति पाठः । प्रसारिताः प्रधाना इत्यर्थः । सहिता अविरलाः । कुञ्चितत्वं पादस्य वक्ष्यते तल्लक्षणोपजीवनेनाङ्गुष्ठसन्निवेशः कार्य इत्यर्थः । पताकाकारत्वात्पताकः । अत एव पताकाप्यनेनैवाभिनेया ।

[(मू)]

1. च॰ चतुरस्रौ

2. न॰ वाप्यरालकटका

3. प॰ आविद्धपक्ष्मौ

4. म॰ वापि

5. प॰ नितम्बौ चापि

6. न॰ चैव संप्रोक्तौ, ड॰ सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च

7. म॰ कक्षवञ्चितकौ

8. म॰ कक्षप्रद्योतकौ तथा

9. न॰ तथा गरुडपक्षौ

10. न॰ हंसप्रक्षौ तथैव च । ड॰ दण्डपक्षौ तथैव च ।

11. द॰ ह्युरः

12. छ॰ मुष्टिका

13. ड॰ अलपद्मोल्वणौ चापि, म॰ अलपल्लवकौ हस्तावृल्बणौ ललितौ तथा

14. ड॰ अथ लक्षण

[(व्या)]

[page 28]




[NZ]

1प्रसारिताः समाः सर्वाः 2यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । BhNZ_09_018ab
कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥ BhNZ_09_018cd
एष प्रहारपाते 3प्रतापने 4नोदने प्रहर्षे च । BhNZ_09_019ab
5गर्वे ऽप्यहमिति तज्ज्ञैर्ललाटदेशोत्थितः6 कार्यः ॥ BhNZ_09_019cd
एषो ऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च । BhNZ_09_020ab
संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः ॥ BhNZ_09_020cd
स्वस्तिकविच्युति7करणा8त्पल्वलपुष्पोपहारशष्पाणि9 BhNZ_09_021ab
[ABh]

एवमन्येष्वपि हस्तेषु नामनिर्वचनानुसारेण विनियोगः प्रदर्शनीयः । प्रविरलचलिताङ्गुलित्वादियोगे ऽपि एकदेशविकारे तत्त्वप्रत्यभिज्ञानात्पूर्वापरकोठ्योश्च मूलसन्निवेशाश्रयणात्पताकात्वमेव । एवमन्यत्रापि । प्रहारस्य पातने कर्तव्ये, परेण च क्रियमाणे । (1)प्रतापने शीतशमनायाग्नि(2)स्पर्शग्रहणे, राज्ञां च प्रतापे । शत्रुहृदयम्लान(3)निमित्तभूतप्रसिद्धिविशेषात्मनि तथा प्रकृष्टे चोद्धतादपि(4) तथोपहरणाय ``हस्तच्छत्रनिरुद्धचन्द्रमहस''(विद्धसा-)इत्यादौ । तथा अन्यस्य प्रेरणे अन्येन वा प्रेरणे तद्वारणाय । एषु च यथालोकप्रसिद्धिः यथा नाट्याचार्यप्रवाहश्च ऊर्ध्वपार्श्वगाधोमुखसम्मुखपराङ्मुखोत्तानत्र्यश्रचञ्चलाचञ्चलत्वादिविभाग उत्प्रेक्षणीयः । प्रहारे हृदयलग्नतल ईषत्कम्पमानः, प्रहर्षे च रोमाञ्चसम्मुख उद्गतः । अपिशब्दार्थसहितो (अहं) यथा अस्मदर्थो भवति अहमपि ममापि मयापि मय्यपीत्यादौ गर्वगर्भे प्रयोगे पार्श्वान्तरात्स्वपार्श्वमागच्छंल्लाटाभिमुख ऊर्ध्वः कर्तव्यः । एष इति एतस्मिन्नर्थे अभिनेता स्या(दिति चे)द्विभक्तिरतन्त्रा, एतदर्थनिरूपण इत्यर्थः । अग्नेः धारा जालाः पुष्पवृष्टिग्रहणमप्रसिद्धपांसुरक्तादिवृष्ट्यन्तरोपलक्षणम् । संयुतकरण इति हस्तद्वयमीदृशं कर्तव्यमित्यर्थः । संयुतासंयुतसम्बन्धा लोकोचिताचललक्षणा

[(मू)]

1. म॰ प्रसारिताग्रास्सहिता

2. म॰ यस्याङ्गुल्यौ

3. ड॰ प्रकोपने

4. छ॰ नादने, छ॰ अथ यापने प्रहर्षे च

5. ब॰ गर्वेष्वह

6. ड॰ देशस्थितः

7. म॰ पल्लवपुष्पोपहारशय्यादि

8. प॰ करणात्पल्वलः

9. च॰ शिष्याणि

[(व्या)]

1. पतापदेशीन

2. शमनायादि

3. ग्लान

4. चोद्धतापि

[page 29]




[NZ]

1विरचितमुर्वीसंस्थं यद्द्रव्यं तच्च निर्देश्यम् ॥ BhNZ_09_021cd
स्वस्तिकविच्युतिकरणात्पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् । BhNZ_09_022ab
संवृतविवृतं पाल्यं2 छन्नं निबिडं च गोप्यं च ॥ BhNZ_09_022cd
अस्यैव चाङ्गुलीभिस्त्वधोमुख3प्रस्थितोत्थितचलाभिः । BhNZ_09_023ab
वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश् चौघश्च कर्तव्यः4 BhNZ_09_023cd
[ABh]

क्रिया यस्य तेनाग्निज्वालासूर्ध्वगमनं, जलधारासु अधोगमनमङ्गुलीनामूर्ध्वमुखहस्तस्य पुष्पवृष्टौ शिरोदेशे अधोमुखस्य स्थितस्य क्रमाच्चलाङ्गुलेरधोगमनमिति सङ्गृहीतम् । तेनैकाकिनो ऽपि यत्प्रयोगदर्शनं तदवरुद्धम् । अ(प्र?)विरलास्सत्यश्चलिताः अ(प्र?)विरलं कृत्वा चलिता अङ्गुल्यो यत्रेति समासः संयुतहस्तलक्षणात् स्वस्तिकमुपजीव्यं नृत्तहस्तलक्षणाद्वा । तेन(1) संमुखौ पताकौ मणिबन्धभुवि न्यस्तौ कृत्वा बाहुपरिभ्रमणयुक्त्या स्वपार्श्वसमं(2) विच्युतिः(3), तत्क्रियायाः पल्वलं स्वल्पोदकं सरः पुष्पप्रकरं हृद्यं च (4)तृणं, यच्च भूमौ पिच्छिलं(5) बलितण्डुलवैचित्र्यन्यायेन(6) स्थापितं तदभिनयेदिति लोकांशोपजीविनी नाट्यधर्मी । पुनरेवेति वचनात् स्वस्तिकस्तद्विच्युतिः विच्युतिपूर्वकः स्वस्तिक इति क्रमः । तत्रा(धो)मुखेन स्वस्तिकेन तद्विच्युत्या च संवृतविवृतमर्धं संवृतमर्धं च विवृतम् । यथा --- ``घट्योद्धाट(7)कवाटघट्टितजवेन''(8) इति । पाल्यं पतमानाद्रक्षणीयं विच्युतिपूर्वकं शीघ्रं स्वस्तिककरणात्, छन्नं निबिडं स्पष्टं, तथैव गोप्यं, अन्यो मा द्राक्षीदिति, तज्जातं करणं स्वस्तिककरणात् । चकारेण अपाल्ये, अप्रच्छन्ने, अनतिनिबिडे अगाप्ये चाभिनयः । स च स्वस्तिकवियुतिरूप इति दर्शयति । रेचयति स्वसन्निवेशाद्यापयति स्वक्षेत्राद्वा या क्रिया तद्रेचककरणम् । तथा यथायोगं तत्र परस्योत्साहनं प्रेरणं(10) उत्साहजननं सत्पुरुषाभिनयनं च विरलाङ्गुलिक्षेपेणालपल्लवाकारवत् प्रधानं

[(मू)]

1. च॰ विरचितमहीतलस्थं, म॰ विरचितमहातलगतं

2. ब॰ काल्यं

3. म॰ अधोगत

4. द॰ क्षोभाश्चौघश्च कर्तव्या

[(व्या)]

1. केन

2. सुपार्श्व

3. विच्छति

4. तृणयश्च भूमौ

5. भूमौ पिच्छिला

6. वैचित्र्यभावेन

7. घट्येद्घाट

8. घट्टित इव

9. छन्नं निबद्धं

10. उत्साहसंप्रेरणम्

[page 30]




[NZ]

उत्साहनं 1बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम्2 BhNZ_09_024ab
पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन कुर्वीत3 BhNZ_09_024cd
4परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च5 BhNZ_09_025ab
पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव6 चाभिनयेत् ॥ BhNZ_09_025cd
[दशाख्याश्च शताख्याश्च सहस्राख्यास्तथैव च । BhNZ_09_026ab
पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ] BhNZ_09_026cd
एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः । BhNZ_09_027ab
[ABh]

वस्तु अक्रमकरणेन निजपार्श्वगमनेन पार्श्वान्तरात् । प्रांशून्नतमूर्ध्वगतात्, पुष्करप्रहणने अधः पातनं(1), पक्षं पतत्रिणां मुहुरूर्ध्वं कटिक्षेत्र उत्साहनवत् उत्क्षेपं कृतमथोर्ध्वगमनेन । अभिनयशब्दवत्पाल्यं च । (अभिनयशब्दस्य वैचि)त्र्यं पश्यन्तः उपाध्याया व्याचक्षते --- अभिशब्देनाभिमुख्यं, नशब्देन निषेधो, यशब्देन यदर्थो लक्ष्यते, तेन स्वपार्श्वोन्मुखदेशागमनेनाभिमुख्यमभिमुखत्वं पार्श्वक्षेत्रे तु रेचनपूर्वमधोमुखोत्तानपरिवर्तनेन च यच्छब्दार्थमभिनयेदिति । परिशब्दः शैघ्र्यात्पार्श्वतो ऽर्थे उभयतो वातो समन्तादर्थे च, तेन परिघृष्टं यत्तलं तत् द्वितीयपताकहस्तेन पताकाकारेण क्षालनं मर्दनं मार्जनं पेषणं तद्विशिष्टमपि द्रव्यमभिनयेत् । यथाक्रमं च परिशब्दार्थे योज्यः पुनश्शब्दः । पर्वतोद्धारणशैलशिलादेश्चोद्धा(त्पा?)टनम् । चकाराद्वरदानमभ्ययदानमित्येवमाद्यभिनयेत् । (2)परिघृष्टेतीतिकर्तव्यतां प्रसक्तां वारायुतुमेवकारः, ``(3)एनतुपुणापरिअञ्चिइतिं कोणें जिजिआळिह''(?) इत्यादौ, यथा पुनरेवशब्दार्थे(4) द्योतकस्तथाङ्गिके ऽपि पताकादिस्तथा व्यवहारदर्शनात् । न चैतावानेवास्य विषय इति दर्शयितुमाह एवमनेन प्रकारेण स्वबुद्ध्या तां तामितिकर्तव्यतामुत्प्रेक्ष्य प्रयोक्तव्यः । स्त्रीपुंसयोरुभयोरपि अभिनेत्रोरभिनेययोर्वा । अन्ये तु नपुंसकलिङ्गस्य

[(मू)]

1. म॰ बहु महन्महाजनं, प॰ बहुमतं

2. च॰ प्रहतिम्

3. म॰ करणैः प्रयुञ्जीत

4. ड॰ परिमृष्ट

5. म॰ पिष्टं च, ब॰ तलस्थेन चूर्णितघातपिष्टघृष्टमृदितानि, म॰ स्त्रीणां पुंसां यथा तथा

6. न॰ उत्पाटमेव ।

[(व्या)]

1. पतनं

2. सृष्टेति

3. एतु पुणायिरि अच्चतक्काणेजि आळिहि

4. समर्थे

[page 31]




[NZ]

अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् ॥ BhNZ_09_027cd
पताके तु यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्1 BhNZ_09_028ab
त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_028cd
आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं2 प्रवेशश्च3 BhNZ_09_029ab
उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च ॥ BhNZ_09_029cd
4मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसो ऽथ सन्निवेशश्च । BhNZ_09_030ab
उष्णीष5मकुटधारणनासास्यश्रोत्रसंवरणम् ॥ BhNZ_09_030cd
[ABh]

स्त्रीपुंसाभ्यामेव स्वीकारात् समस्ते शब्दार्थे ऽभिनेतव्ये विशिष्टेतिकर्तव्यतायुक्तस्यार्थस्य प्रयोग इत्याहुः ।
अथ त्रिपताकमाह पताकेत्वित्यादि । अनामिका वक्रा कनीयसी (तर्जनीयमध्यमानां) तिसृणां पताकवदवयवस्थानात् त्रिपताकः त्रित्वस्याभिनेयाद्वा । कर्मेत्यभिनेयम् । (आवाहनं)पराङ्मुखीनतर्जनीमध्यमाकुञ्चनात्, ``आर्ये इतस्ताव''दित्यादौ । अवतरणमुत्तरेण पार्श्वान्तरं गच्छता ``अवतरत्वायुष्मा''नित्यादौ रथादेः । विसर्जनमनादरकृतमधस्तलकृतेन बहिरङ्गुलिद्वयक्षेपात् । वारणं ``मा कार्षी''रिति प्राङ्मुखेणाङुलिद्वयचलनात् । प्रवेशनं पार्श्वतलेनाग्रगमनात् ``यावत्प्रविशा''मीति । यथोन्नामनं चिबुकादौ लोलनेनोत्तानेनाङ्गुलिद्वयेन । प्रणमनं शिरोगतेन पार्श्वगतेन प्रणयनं समर्पणम् । प्र(नि)दर्शनमुपमानोपमेयभावमीषद्विरलेनाङ्गुलिद्वयेन । विविधं विचित्रमिदं वा स्यादिदं वेत्यादि अङ्गुलियुगनामोन्नामात् । वचनं भाषणं मुखक्षेत्रे उत्तानस्याग्रगमनात् । मङ्गल्यद्रव्याणां पूर्णकुम्भादीनामधोमुखेनाङ्गुलिद्वयेन । स्पर्शः द्रव्यादीनां, शिरसः स्पर्शः निवेशनं निवेशः सम्बन्धो ऽनामिकया शिरसो वा सन्निवेशनं तत्क्षेत्रे सम्मुखमण्डलगतेनोष्णीषधारणं शिरस्यधोमुखेन भ्रमता मकुटधारणं तूर्ध्वक्षेत्रे । (संवरणं) अनिष्ठे गन्धे वचने च शब्दे ऽपि नासादौ अङ्गुलीद्वयेनाच्छादनम् ।

[(मू)]

1. ट॰ अङ्गुलीभवेत्

2. न॰ रणं

3. न॰ प्रवेशं च

4. प॰ माङ्गल्य

5. न॰ मुकुटकरण

[(व्या)]

[page 32]




[NZ]

अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् । BhNZ_09_031ab
1लघुखगपतनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान्कुर्यात्2 BhNZ_09_031cd
अश्रुप्रमार्जनं तिलकविरचनं 3रोचनालभनकं च4 BhNZ_09_032ab
त्रिपताकानामिकयोः5 स्पर्शनमलकस्य कर्तव्यम्6 BhNZ_09_032cd
[7स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने8 BhNZ_09_033ab
परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कार्यावुद्वाहदर्शने ॥ BhNZ_09_033cd
विच्युतौ चलितावस्थौ कर्तव्यौ नृपदर्शने । BhNZ_09_034ab
तिर्यक्स्वस्तिकसंबद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने ॥ BhNZ_09_034cd
[ABh]

अस्यैव चेति । अतश्च मुकुटादिदर्शनेन त्द्धेतोः राजादेरप्यभिनयः, तेन येन हस्तेनाभिनेयं यत्राभिचारित्वेन बहुशो निर्दिष्टं(1) तदनिर्दिष्टमपि तेनैवाभिनेयम् । यथा मुकुटधारणाभिनयेन राजांशः रेचितपताकायोगेन गर्वितः । अङ्गुल्यौ ये नित्यश्लिष्टे इत्येवकारः, तेन च त्रिपताकन्यस्त इत्यस्य ग्रहणात् । चकारेणान्वाचयकृतमङ्गुल्यन्तरस्य अधोमुखादि(2)रूषत्वमनुजानाति । अधोमुखे च द्वे प्रस्थानोत्थानयोः चले चेति समासः । लघून्पक्षिणश्चटकादीन्, कटीक्षेत्रे लघुचालं । (3)लघु च स्रोतः क्रमेणोर्ध्वमधस्तिर्यग्गत्या(4) लघुसर्पानग्रगत्याभिनयेत् । भ्रमरमक्षिकादीनां पुनरुपपादनं पक्षित्वेनाप्रसिद्धेः, तेन कटीक्षेत्रत्यागेन यथेष्टमेषां क्षेत्रमित्युक्तं भवति । अश्रुणस्तत्प्रमार्जनस्य चानामिकया स्वक्षेत्रगतयाधो गच्छन्त्याभिनयः । तिलकस्याभिनयो रोचनाचन्दनादिना तद्विरचनस्य च । एतेन क्रियाफलयोस्तुल्याभिनयो ऽन्यत्रापीति सूचयति । तेन पतनवत्पतितो ऽपि कर्तरीमुख इत्याद्यूह्यम् । रोचनाचन्दनस्य मङ्गल्यतिलकादिना स्वीकारादिकं व्याचक्षते । रोचनया अरुणरुचिर्लक्ष्यते, तत्रानामिकाद्वयसङ्घट्टेनाभिaनयः । यथा ---

[(मू)]

1. प॰ लघुमुखपचन, ब॰ लघुवटपवन

2. न॰ प्रमार्जन

3. प॰ विरोचना

4. ड॰ लोचनालभौकश्च, छ॰ लभनकरणम्

5. म॰ अनामिकया

6. न॰ दर्शनमलिकस्य कार्यं च

7. ड॰, म॰ योरादर्शयोः 32-36.1।2 श्लोकाः न सन्ति

8. न॰ पादवन्दनम्

[(व्या)]

1. दृष्टं

2. रूपतामनु

3. लघूचापः

4. तिर्यग्जन्या

[page 33]




[NZ]

तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ ।1 BhNZ_09_035ab
परस्पराभिमुखौ कार्यौ द्वारदर्शने ॥ BhNZ_09_035cd
2उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ । BhNZ_09_036ab
बडबानलसङ्ग्रामे मकराणां च3 दर्शने ॥ BhNZ_09_036cd
अभिनेयास्त्वनेनैव वानरप्लवनोर्मयः । BhNZ_09_037ab
4पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः ॥ BhNZ_09_037cd
संमुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने । BhNZ_09_038ab
पराङ्मुखस्तु कर्तव्यो याने नॄणां प्रयोक्तृभिः ॥ ] BhNZ_09_038cd
त्रिपताके यदा हस्ते6 भवेत्पृष्ठावलोकिनी । BhNZ_09_039ab
तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः ॥ BhNZ_09_039cd
7पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गण8करणान्यधोमुखेनैव9 BhNZ_09_040ab
[ABh]

कोउद्दळणाइं तथा तथा च केन समाणिवश्शक्रः ।
सुकरं भर्जमुखं च दुःखं च ॥(?)
आलम्भनं शरीरस्पर्शनं द्रोहिकाचमनम्, तस्मात् संज्ञायामपि कन् । संज्ञैवेयमिति लभेरत्रासंभवात् नञ्समासः, स्वल्पत्पं च, अत्रातिगौरवातिस्नेहादिना तथानामिकयैव स्पर्शनात् ``गामी अवा उच्चं अमीहउतोरउ''(?) इति । स्पर्शनमलकस्य रचनार्थं स्थानान्तरनयनं, यथा रत्नावल्यामुदयनेन सुसङ्गताया । अलिकस्य ललाटस्य दर्शनमलकभञ्जनेनोत्तालालकभञ्जनानीत्यादावित्यन्ये ।
कर्तरीमुखं लक्षयति त्रिपताक इति चकारेण परो नीयते । अवलोकिनीति असंश्लिष्ट इति यावत् । कर्तर्या ईदृशमेव रूपं साध्यते तथाभिनीयते । पथीति पृथक्पदं इतइत इत्यादौ मार्गप्रदर्शने, तेनात्राधोमुखेनेति संबध्यते । चरणस्य रचनं कस्तूरिकादिना पत्रभङ्गादिक्रिया, रञ्जनमलक्तकेन । रज्यत्यस्मिन् हृदयमिति रङ्गः कुङ्कुमादिकृतश्चतुष्कोष्ठे भङ्गस्तिलकादिः तं करोति रङ्गयति ।

[(मू)]

1. प॰ ऊर्ध्वावुत्तानसम्मुखौ

2. प॰ उत्तानाधोमुखावग्रे अधो वक्त्रस्य संश्रयौ

3. न॰ नक्राणामपि

4. प॰ पततश्च

5. न॰ सुमुख

6. ड॰ हस्तो

7. न॰ पथिकचर, प॰ पथितचरण

8. प॰ रिङ्गिण, ब॰ गमन

9. न॰ मुखेनैतत् ।

[(व्या)]

[page 34]




[NZ]

ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्याद्दष्टं शृङ्गं च लेखं च1 BhNZ_09_040cd
2पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कितं3 तथा न्यस्तम् । BhNZ_09_041ab
भिन्नवलितेन कुर्यात्कर्तर्याख्याङ्गुलिमुखेन4 BhNZ_09_041cd
[5संयुतकरणो वा स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ञैः । BhNZ_09_042ab
6रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु7 ॥ ] BhNZ_09_042cd
8यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत्9 BhNZ_09_043ab
सो ऽर्धचन्द्र इति ख्यातः 8करः कर्मास्य वक्ष्यते ॥ BhNZ_09_043cd
[ABh]

एवकारेण (1)तर्जनीमुखलक्षणमुखस्याधोगमनानन्तरमेव पृष्ठावलोकित्वं पुनरधोगमनं पुनः पृष्ठावलोकनमिति चलनमाह । दष्टमिति दंशनं तत्तुल्यं च (2)कर्तनादि नासिकाक्षेत्रात् कर्णान्तं गच्छता, शृङ्गं स्वङ्गक्षेत्रे हस्तद्वयेन, लेखं पत्रकाविष्टस्य वाचनम् । व्यतिक्रमो ऽपराधः(3) । परिवृत्तं पराङ्मुखीभूतं विपर्यस्तं च । वितर्कितमूहनम् । न्यस्तं निक्षेपणम् । (4)भेदनं वैपरीत्यं मध्ययोस्तर्जनीपृष्ठगत्वं चलनं पुनः स्वरूपाप्तिस्तयोः समाहारे द्वन्द्वः । एतेन यथा योगं सङ्घातविगृहीतविपर्यस्तप्रयोगो द्विस्त्रिश्चेत्याद्यूह्यम् । कर्तर्यास्यस्य कर्तरीमुखस्य यदङ्गलीरूपं मुखं प्रधानं तेन भेदनवलनसहितेनेति सङ्गतिः ।
अर्धचन्द्रमाह सहाङ्गुष्ठेनेति । अङ्गुष्ठो ऽपि विनतः चापवदिति श्लिष्टाह्रस्वत्वं निषेधति । ख्यात इति नाम्नैव लब्धरूपः । बालतरवश्चोर्ध्वं गच्छता, उपर्युत्तानेन

[(मू)]

1. न॰ लेख्यं च

2. छ॰ पवन

3. ड॰ परिवृत्तविवर्तितं, प॰ परिवर्ति वितर्कितं, व॰ परिवर्तविवर्तितान्यनित्यं च, ड॰ वलिते च

4. न॰ आस्याङ्गुलीव युगलेन, म॰ पुटेन

5. च॰ आदर्शे नास्ति

6. म॰ रुरुचमरमहिषनगगिरिवृष, प॰ रुरुचमरमहिषसुरगिरिवृष, म॰ संयुतकरणं चैव स्यात्

7. म॰ आदर्शे ``रुरुचमर'' इति पूर्वार्धः, ``संयुतकरण'' इत्युत्तराधः

8. म॰

वस्याङ्गुल्यो धनुर्वक्राः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ।

अर्धचन्द्रं तु तं विद्यात्कर्म चास्य निबोधत ॥

द॰

वस्याङ्गुल्यो धनुर्वक्राः सहाङ्गुष्ठेन संहताः ।

अरधचन्द्रः स विज्ञेयः कर्म चास्य प्रचक्ष्यते ॥

9. ड॰चापरम्

10. ड॰ चन्द्रो हि विज्ञेयः ।

[(व्या)]

1. तर्जनीलक्षण

2. कर्तृकर्त्रादिनामिका

3. अपरोधः

4. मेदेन ।

[page 35]




[NZ]

एतेन बालतरवः शशिलेखा कम्बुकलशवलयानि । BhNZ_09_044ab
1निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीतं च2 BhNZ_09_044cd
3रशनाजघनकटीना4माननतलपत्रकुण्डलादीनाम् । BhNZ_09_045ab
कर्तव्यो नारीणामभिनययोगो ऽर्धचन्द्रेण5 BhNZ_09_045cd
आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चितो ऽङ्गुष्ठकस्तथा6 BhNZ_09_046ab
शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यराले ऽङ्गुलयः करे7 BhNZ_09_046cd
एतेन सत्त्वशौण्डीर्य8वीर्यकान्ति9धृतिदिव्य10गाम्भीर्यम् । BhNZ_09_047ab
[ABh]

अर्धेन्द्रुरित्यन्वर्थबलाल्लब्धम् । तेन शशिलेखेत्यनेन लेखामात्रमभिनेयं (1)विश्लिष्टतर्जनीकेनेत्युक्तं भवति । कम्बुरिति शङ्ख एवानेनाभिनेयः, तद्ग्रहणं तु कर्कटे वक्ष्यते । प्रकोष्ठान्तरसंमुखेन वलयः । निर्घाटनं बलान्निष्कासनमिति । तस्यायस्तमटवीघोषणमित्यसत्, आयस्तं खेदं पराङ्मुखेन गण्डभ्रू(2)विभ्रमात्तमभिनयेत् । मध्ये(3) उदरादौ, उपमीयत इत्युपमा ततः ष्यञ्, तेनायमर्थो मध्यस्य तदुपादीयमानत्वं कार्श्यं तदभिनयेत् । पीनं च पीवरं, अर्धान्मध्यमेव । चकारादर्धचन्द्रद्वयेनाभिनयेत् । अन्ये तु पानं चषकादि व्याचक्षते पानमिति पठन्तः । जघनो नितम्बस्याग्रभागः, पार्श्वभागश्च कटी । आननतले च पत्राणि भङ्गाः । तलपत्रमाभरणविशेषः । पत्रं दन्तपत्रं नलिनीदलं वा । आदिशब्दान्मृणालादि । एतच्च तत्तत्क्षेत्रगेन यथायागं पार्श्वद्वययोगं पार्श्वद्वयान्तावधोवर्तितलेनैकैकेनान्यसहितेन वाभिनयेत् ।
अरालमाह आद्या धनुर्नतेति । आद्यस्तर्जनी मध्यमादयः कनिष्ठान्ताः पूर्वस्याः पृष्ठेष्वदूरे तिष्ठन्तीति । अयं हस्तस्त्वरालः कुटिलत्वात् । अरालपक्ष्मण इत्यादौ वक्रार्थे ऽरालशब्दः । सत्त्वं स्थैर्यम्, शौण्डीर्यं गर्वः, वीर्यमुत्साहः, कान्तिश्शोभा, दिव्यं गगनस्थं, गांभीर्यं ---

[(मू)]

1. म॰ निर्धमनं चायस्तं, प॰ निघटन, न॰ निर्घाटन, द॰ निर्वाटन

2. प॰ चापि पीनं च, ड॰ चापि पानं च

3. द॰ रसना

4. म॰ आननदल, प॰ आननतल

5. म॰ चन्द्रस्य

6. प॰ कुञ्चिताङ्गुष्ठकं तथा

7. ड॰ स्मृताः, न॰ ह्यराले ऽङ्गितया स्मृताः

8. न॰ शौठीर्य

9. ड॰ वीर्यधृतिकान्ति

10. प॰ दिव्य

[(व्या)]

1. विशिष्टतर्जनी

2. विभ्रमतामभि

3. सव्ये ।

[page 36]




[NZ]

आशीर्वादाश्च तथा1 भावा हितसंज्ञकाः कार्याः2 BhNZ_09_047cd
एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां सङ्ग्रहस्तथोत्कर्षः3 BhNZ_09_048ab
सार्वाङ्गिकं 4तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम्5 BhNZ_09_048cd
कौतुकविवाहयोगः 6प्रदक्षिणेनैव सम्प्रयोगं च7 BhNZ_09_049ab
8अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव ॥ BhNZ_09_049cd
प्रादक्षिण्यं परिमण्डलं च कुर्यान्महाजनं चैव9 BhNZ_09_050ab
10यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्च्वाभिनेयं स्यात् ॥ BhNZ_09_050cd
[ABh]

यस्य प्रभावादाकारः क्रोधहर्षभयादिषु ।
भावेषु नोपलक्ष्यन्ते गाम्भीर्यमिति तत्स्मृतम् ॥(22-36)
आशीर्वादाः स्वस्ति भद्रं पुण्याहमित्यादयः । हितसंज्ञकाः सुखभावाः । तत्र हृदि पार्श्वे ऽग्रतः स्थैर्येण चलत्वेन भ्रमणागमनं यथायोगं प्रयोगः । एतावत्यंशे ऽप्यभिनेयमरालेन । सङ्ग्रहो बन्धनं केशानाम् । उत्कर्षो विकीर्णतापादनं । पुनर्ग्रहणाद्द्विस्त्रिरन्तरालस्य गमनभ्रमणादि लभ्यते । तथैव चेति यथा सर्वाङ्गनिर्वर्णनं भवति तथा कार्यमिति । तेन द्वितीयपार्श्वात्स्वपार्श्वगमनं लभ्यते । कौतुकं (1)विवाहात्पूर्वभावी वधूवरयोराचारः अन्तर्विवाहः प्रसिद्धः । विवाहो ऽग्नौ साक्षिणि । अङ्गुल्यग्राणां हस्तद्वयगतानां स्वस्तिकाकारेण यद्योजनं तेनोपलक्षितेन परिमण्डलं प्रदक्षिणदिक्कमेव भ्राम्यता कौतुकविवाहयोगो ऽभिनेयः । चशब्दस्तुशब्दस्यार्थे । एवकारो भिन्नक्रमः । सम्प्रयोगः संश्लेषमात्रस्तु अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगादेव केवलात् । देवताविषयं प्रदक्षिणक्रमम्,

[(मू)]

1. ड॰ भावाभिनय, च॰ भावाभिहित, म॰ भावानिह

2. म॰ संज्ञयाकुर्यात्, द॰ तथाह्यावाहनमेव कार्यं च

3. प॰ संग्रहोत्कर्षौ, म॰ संग्रहं तथोत्कर्षम्, द॰ संग्रहोत्कर्षणानि, न॰ संग्रहोत्कर्षः

4. म॰, च॰ कुर्यान्निर्वहणमात्मनश्चैव

5. द॰ निर्वर्तनमात्मनः कार्यम्, ड॰ निर्वर्हणमात्रात्मनः कार्यम्, ब॰ निर्वाहणमात्मनः कुर्यात्

6. द॰ प्रादक्षिण्येन संप्रयोगं च

7. न॰ संप्रयोगश्च

8. द॰ अग्रस्वस्तिकयोगात्कुर्यात्परिमण्डलेनैव

9. द॰ जनैश्चैव, म॰ मण्डलं कुर्यान्महाजनं चापि

10. न॰ यत्र महीतलनिहितं ।

[(व्या)]

1. विभागात्पूर्व ।

[page 37]




[NZ]

1आह्वानं च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचः । BhNZ_09_051ab
स्वेदस्य चापनयने2 गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष3 BhNZ_09_051cd
त्रिपताकहस्तजानि तु4 पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि । BhNZ_09_052ab
5तानि त्वरालयोगात्स्त्रीभिः सम्यक्प्रयोज्यानि ॥ BhNZ_09_052cd
अरालस्य यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत्6 BhNZ_09_053ab
शुखतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_053cd
[ABh]

परिमण्डलं वर्तुलं, महाजनं जनसमूहं । विरचितं पुष्पप्रकरादि । एतेनैव परिमण्डलेन पार्श्वान्तरात्स्वपार्श्वं गच्छताभिनयेत् । आह्वाने पतदङ्गुलि निवारणे बहिःक्षिप्ताङ्गुलि । निर्माणं अपूर्व उदयः उदितो(1) ``भअवं मि अळंछक(2)'' इत्यादौ, निश्शेषेण वा मानं परिच्छेदो वर्तनं वा, यथा ``जळणिहिअळंवेमा(3)''(?) इति । निर्दानं तृणाद्युत्पाटनमित्यन्ये । अभूता सृष्टिर्वीप्सा निर्दानमित्यन्ये(4) । अनेकं पृथग्भूतं संबन्धाभावरूपं (5)यत्रोच्यते तत्र वह्निः पुनः क्षिप्ताङ्गुलेः प्रयोगः । यथा ``कहिं ह कहिं ह'' इत्यादौ । गन्धस्य सुरभित्वादाघ्राणं । शुभः शुभे चैष इति पाठः । एष हस्त इत्यर्थः । चैवेत्यन्ये पठन्ति अध्याहारं कल्पयन्तः, एवकारेण तत्क्षेत्रगत्वं हस्तस्येत्याहुः । त्रिपताकस्य यान्यावाहनमवतरणमित्यादीन्यभिनेयानि तान्यरालस्य (6)यत्प्रयोगाङ्गयुक्त्या सम्पत्तिर्भवति तत्तेनापि प्रयोज्यानि स्त्रीभिः(7) । न तु तासां त्रिपताको निषिध्यते, पुंसस्त्रिपताकस्थाने ऽरालो निषिध्यते ।
शुकतुण्डमाहारालस्येति । तुः पूर्वस्माद्विशेषमाह । द्वितीयो ऽपिशब्दार्थे, तर्जन्या अपि वक्रिमाणमनुजानाति तदाकारत्वात् । शुकतुण्ड इति शब्देन

[(मू)]

1. द॰ आवाहने निवारणनिदर्शने चाप्यनेकवचने च, प॰ आवाहननिर्वाहन ... वचः, न॰ आवहने निवापे निन्दाक्षेपाद्यनेकवचने च, म॰ आवाहने निवारणे सेवाद्यनेक वर्णे च, ढ॰ आवाहनेनिवापे निन्दास्ये व्याध्यनेकवचने च, ज॰ आवाहने च तरणे

2. ड॰ चाभिनयने

3. ड॰ शुभाचैव, म॰ शुभः शुभेचैव

4. ड॰ हि

5. म॰ तान्यप्यरालयोगे, प॰ तानि त्वराल

6. न॰ वक्रा तर्जनीत्वङ्गुलिर्भवेत्, म॰ वक्रा सहाङ्गुष्ठेन तर्जनी, ड॰ वक्रात्वनामिकाङ्गुलिर्भवेत् ।

[(व्या)]

1. उदयन्

2. भयर्वी ळचिरेण

3. ळंचेमा

4. वित्यादावित्यन्ये

5. यत्राचते

6. त्रिप्रयोगाङ्ग

7. त्रिभिः

[page 38]




[NZ]

एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति1 चार्थे । BhNZ_09_054ab
आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम्2 BhNZ_09_054cd
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्ये ऽग्रसंस्थिताः3 BhNZ_09_055ab
तासामुपरि चाङ्गुष्ठः स मुष्टिरिति संज्ञितः4 BhNZ_09_055cd
एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा5 BhNZ_09_056ab
संवाहने ऽसियष्टीनां दण्डकुन्तग्रहे तथा6 BhNZ_09_056cd
[ABh]

प्रत्येकमेक एव ह्ययं वाक्यार्थः । नाहं न त्वं न कृत्यमिति न च सर्वथा निषेधे अयमभिनयः;् अपि तु अर्थे अर्थनायां सत्यामीर्ष्याप्रणयकलहादाविति यावत्, अर्थनमर्थः, एरच्(पा 3-3-56) । सावङ्गं यदाह्वानं विसर्गश्च पञ्चभिरङ्गुलिक्षेपात्स्पृश्य इतिकर्तव्यता, सकृत् द्विस्त्रिर्वा प्रयोगयुक्त्या । धिगित्यनेन निन्दार्थेनानुपादेयं लक्ष्यते, ``किन्तेन वालवधपातकदूषितेन'' इत्यादावयमभिनय इत्यर्थः ।
मुष्टिमाह अङ्गुल्यो यस्येति । तलमध्य इति अङ्गुष्ठमूलाशङ्कां शमयति । अग्रे सम्यक्स्थिता इति अग्रगोपनविरलत्वं च परिहरति । उपरीति मध्यमाङ्गुलिदेशं सम्पीडयन्नित्यर्थः । संज्ञितः लोके ह्यत्रेव मुष्टिशब्दः प्रसिद्ध इत्यर्थः । व्यायाम इति युद्धे प्रतिमल्लप्रकोष्ठग्रहणे खड्गयुद्धे च । (1)सकल(असि?)ग्रहणात् छुरिकायुद्धदण्डधारण इत्यादि योज्यम् । निर्गमस्यार्द्रकसुरसादेः । पीडने स्तनपीडने महिष्यादिदोहने । संवाहने मृत्पीडने । असियष्टीनाम्, तथेति संवाहने वारणे मार्जने ।

[(मू)]

1. न॰ नेयं स्यान्नाहं न त्वं नकृत्यमिति ।

2. प॰ धिगिति च वचने सावज्ञम् ।

3. न॰ मध्याग्रसंस्थिताः

4. म॰ स तु मुष्टिरिति स्मृतः

5. न॰ निगमे हस्तपीडने, म॰ निर्गमे स्तनपीडने

6. द॰ यष्ट्यादिकुन्तदण्डग्रहेषु च, न॰ असियष्ट्यादिकुन्तगण्डग्रहे तथा

[(व्या)]

1. सकलग्रहणे

[page 39]




[NZ]

अस्यैव च यदा मुष्टेरूर्ध्वो ऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते1 BhNZ_09_057ab
हस्तः स शिखरो नाम 2तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_057cd
3रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां4 तोमरशक्तिप्रमोक्षणे5 चैव । BhNZ_09_058ab
अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणे चैव6 BhNZ_09_058cd
अस्यैव शिखराख्यस्य 7द्व्यङ्गुष्ठकनिपीडिता । BhNZ_09_059ab
8यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः ॥ BhNZ_09_059cd
असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रवर्गाणि9 BhNZ_09_060ab
शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं पथ्यं च सत्यं च10 BhNZ_09_060cd
उत्क्षिप्तवक्रा11 तु यदानामिका सकनीयसी । BhNZ_09_060_2ab
[ABh]

शिखरमाह अस्यैव चेति । पुनर्मुष्टिग्रहणं मुष्टिकर्तॄणामधिकारे(1) शिखरेणाभिनेये द्वये तत्कर्मणां च दृढपीडनादौ मुष्टिमाह, अत एवोक्तं प्रयोक्तृभिरिति । रश्मिः प्रग्रहः किरणो वा तेषां संवाहनं ग्रहणमिति सम्बन्धः अत्र च द्वयोरेकस्य वा प्रयोगः उत्तानाधोमुखपार्श्वगोर्ध्वादिभिश्च । प्रयोगानुसारेणालकस्योत्क्षेपणं गण्डतलादेरुत्पीडनं वा कुटिलीकरणार्थम् ।
कपित्थमाह अस्यैवेति नामोच्चारणं पूर्ववत् प्रयोजनं, कपित्थाकारे ऽस्मिन् अङ्गुष्ठतर्जन्यावङ्गुली । शस्त्राणीति शराकर्षणानीत्यर्थः । कार्यं सुकृतम्, अत्र छोटिकाप्रयोगः ।
अथ खटकामुखमाह उत्क्षिप्तवक्रेति । उत्क्षिप्ता सती वक्रा अनामिका कनीयसी । पुनर्नामोच्चारणात् शराकर्षणकार्यसत्यपथ्यादावस्य प्रयोगः ।

[(मू)]

1. म॰ मुष्ट्योरूर्ध्वाङ्गुष्ठः प्रयुज्यते

2. प॰ तदा

3. म॰ रश्मिकशाङ्कुश

4. ढ॰ धनुषा

5. प॰ मोक्षणं

6. म॰ अलक्तकोत्पीडने चैव, प॰ अधरस्योत्क्षेपणे चैव

7. न॰ अङ्गुष्ठवः, प॰ मुखेङ्गुष्ठ

8. म॰ प्रदेशिनी च वक्रास्यादिति हस्तः कपित्थकः

9. द॰ वज्रवर्जानि, न॰ वज्र वर्ज्यानि, ड॰ वज्रबाणानि

10. म॰ यत्कार्यं स्यात्तथैव सत्यं च, न॰ पथ्यं च तथ्यं च, ड॰ सत्यं च पथ्यं च

11. प॰ चक्रा

[(व्या)]

1. मुष्टिकर्मणामनधिकारे

[page 40]




[NZ]

अस्यैव तु कपित्थस्य तदासौ 1खटकामुखः ॥ BhNZ_09_060_2cd
2होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकं च3 BhNZ_09_061ab
आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव4 BhNZ_09_061cd
5आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसङ्ग्रहं चैव6 BhNZ_09_062ab
7स्रग्दामपुष्पमालावस्त्रान्तालम्बनं चैव ॥ BhNZ_09_062cd
8मन्थनशरावकर्षणपुष्पापचयप्रतोदकार्याणि9 BhNZ_09_063ab
अङ्कुशरज्ज्वाकर्षस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च10 BhNZ_09_063cd
खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता11 BhNZ_09_064ab
हस्तस्सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_064cd
[ABh]

तुरेकः पूर्वस्माद्विशेषे, तुर्द्वितीयो ऽवधारणे । विरलत्वं मनाक् अनामिका कनिष्ठिकयोर्भवति सहशब्दात् विश्लेषाशङ्का न स्यात् । खटकाङ्क्षायामित्यस्य क्षुत्तृट्पिपासार्तयोरिति वुन् । खटको विटभोग्रधूः(?)तस्य आमुखे यतो ऽयं वक्ष्यते ऽतः खटकामुखः । होत्रं स्रुगादि उत्तानेन । हव्यमाज्याद्यामुखेन प्रग्रहस्य वल्गादेः परिकर्षणं गतिरोधनाय, व्यजनं तालवृन्तादिकं चलता । आदर्शधारणं संमुखेन, आदर्शो ज्ञातो येनैव गौरीवाहाकारिकामनेनाभिनयन्ति(?) । खण्डनं तालवृन्तादेर्व्यजनव्यापारो वा । पेषणं कुङ्कमस्य मृगमदचन्द्रादेः हस्तद्वयेन भागद्वये दीर्घवृत्तचक्रक्रमणाक्षैः, ``परिवृत्तपाद'' इत्यादौ । आयतदण्डकाष्ठादीनां ग्रहणं, मुक्ताप्रालम्बानामादौ बाहुद्वयमुभयान्तग्रहणसूचकम् । वस्त्रान्तालम्बनं

[(मू)]

1. प॰ कटकामुखः

2. म॰ होत्रच्छत्रग्रहणं, ड॰ होतॄन् हव्यं छत्र

3. द॰ प्रग्रहाकर्षणं व्यजनकं च, प॰ प्रग्रहपरिकर्षणं व्यञ्जनं च, म॰ तथा व्यजनम्, न॰ प्रग्रहमाकर्षणं व्यजनकं च

4. द॰ धारणं तथा कण्डनं पेषणं चैव, म॰ धारणं वा कण्डूयनं तथान्वेषणं चैव, प॰ तथान्वेषणं चैव, ड॰ धारणं चावनतं तथा वेषं चैव, न॰ धारणं कण्डनं तथा पेषणं चैव

5. द॰ आदर्शे श्लोको ऽर्धः ``अङ्कुश'' इत्यनन्तरमस्ति, प॰ अङ्कुश

6. न॰ कुशकेशकलापसंग्रहं चैव, म॰ कुशाङ्कुशकलापसंग्रहं चैव

7. ढ॰ स्रग्दामधारणं खलु

8. म॰ मन्थानशराकर्षण

9. प॰ कान्यानि, ढ॰ काद्यानि

10. ड॰ एव कान्तं च, न॰ एककार्यं च

11. म॰ स्यात्प्रसारिता ।

[(व्या)]

[page 41]




[NZ]

1अस्य विविधान्प्रयोगान्वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः । BhNZ_09_065ab
2ऊर्ध्वनतलोल3कम्पितविजृम्भितोद्वाहितचलायाः4 BhNZ_09_065cd
5चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव6 BhNZ_09_066ab
कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्यास्साधुवादाश्च ॥ BhNZ_09_066cd
बालोरग7बल्यवधूमदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च8 BhNZ_09_067ab
परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया9 BhNZ_09_067cd
भूयश्चोर्ध्वविरचिता तारा10घोणैकदण्डयष्टिषु च । BhNZ_09_068ab
[ABh]

विवाहे च वधूनां प्रणयकोपादौ च पथानुसारेण । आकर्षणस्य केलिवशेन केशादेरयमभिनयः । उत्तरीयालम्बनं स्वभावायोगात् स्त्रीप्रदर्शने ऽयमभिनयः, स्वक्षेत्रे चातुरश्र्यार्थं तत्कूर्परावधि द्वितीयस्य निवेशं कुर्वन्ति ।
सूचीमुखमाह खटकाख्य इति । सूच्याकारमेवास्य मुखम् । नताधोमुखा, लोला पार्श्वान्तरं यान्ती, कम्पिता तत्रैव स्पन्दमाना, विजृम्भिता कुञ्चिता प्रसारिता, उद्वाहिता ऊर्ध्वं गच्छन्ती, चला अभिनयत्वेन व्रजन्ती । (चक्रं) आयुधे कर्मोपकरणे रथाङ्गे च राष्ट्रजने च । चक्रे ऊर्ध्वमुखं पार्श्वगतं पार्श्वान्तरं भ्रमन्ती कार्या, विद्युत्यूर्ध्वमुखा गतागता । एवमन्यत्रोत्प्रेक्ष्यम् । मञ्जर्यो लताः;् कर्णचूलिका कर्णपूरः, कुटिलगतयो मीनाद्याः, साधुवादाः भद्रं शोभनमित्याद्याः, बालसर्पाणां पृथगुपादानं गतिवैलक्षण्यान्मीनेभ्यः । वल्लीलतामञ्जरीणामवान्तरभेद उत्प्रेक्ष्यः, तद्यथा --- अलाबूप्रभृतयो बल्ल्यः द्राक्षाप्रभृतयो लताः, चूतादीनां मञ्जर्यः । शिखण्डः कुमारकाणां काकपक्षः । परिपतनं पातः, वक्रं वक्रत्वं, मण्डलं वर्तुलत्वं, समाहारे द्वन्द्वः । भूयो बहुतरमित्यस्मिन्नर्थे चायमभिनयः । ऊर्ध्वलोलितत्वोक्तिः प्रयोगवृत्त्या वैचित्र्येण विभजनीया । तारा नक्षत्राणि । घोणा नासिका । (एकः) एकत्वसङ्ख्या । दण्डः

[(मू)]

1. ड॰ अस्या विविधान्योगान्

2. म॰ ऊर्ध्वानत

3. प॰ लोक

4. द॰ तलायाः

5. द॰ वक्त्रं, ड॰ चक्र, ढ॰ चक्रतटित्पाताका

6. द॰ कर्णदूतिकाश्चैव, म॰ चूलिका गण्डाः, प॰ चूलिकाश्चैष

7. प॰पल्लवधूम, ड॰ पल्लवधूप, म॰ पल्लवपुष्पदीप

8. द॰ वल्लीशिखण्डाश्च

9. ड॰ वक्त्रमण्डलमभिनेयं चोर्ध्वलोलितया, न॰ नतान्यूर्ध्वलोलितया, द॰ नेतान्यूर्ध्वतो ऽभिनयाः

10. ड॰ कार, न॰ घोषैक ।

[(व्या)]

[page 42]




[NZ]


विनता च 1तथा कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन2 BhNZ_09_068cd
पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य3 BhNZ_09_069ab
4प्रणतोन्नते च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च ॥ BhNZ_09_069cd
5वदनाभ्याशे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या6 BhNZ_09_070ab
[श्रवणाभ्याशे वक्रा विजृम्भणे वाक्यरूपणावसरे ।] BhNZ_09_070cd
7मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना । BhNZ_09_071ab
[ABh]

परं प्रति तर्जनं । यष्टिः लगुडः पृथुर्वा, नक्षत्रे तर्जन्यूर्ध्वा । दंष्ट्रिषु चकाराद्दंष्ट्रित्वेनाप्रसिद्धेष्वपि राक्षसादिषु । आस्य योगो भागः सृक्किलक्षणस्तेन सम्बद्धा नता सती । तथेति तेन दंष्ट्राकारेण कार्या सम्मुखतला कार्येत्यर्थः । पुनरपीत्यूर्ध्वाधोमुखत्वप्रसृतमवधार्यते । ग्रहणमिति, भावप्रधानः सर्वशब्दः, कार्त्स्न्येन ग्रहणमित्यर्थः । लोकस्य प्रत्यक्षेणावलोक्यमानस्य वा स्मर्यमाणस्य वा । तथैवेति अयमिति पुरोनिर्देशेन, स इति च कर्णक्षेत्रे परावृत्तिनिर्देशेन, ग्रहणस्य लोकतः स्मरणात्मकमभिनयः । एकशब्देन प्रथमत्वात् आद्यो मुख्यो ह्रस्वश्च, वीप्सापेक्षया तत्र तत्र प्रणता, ऊर्ध्वा यान्ती दीर्घे तून्नता, विपरीता दिवसे एकतो ऽधस्तलप्रणता अन्यतः प्रोक्तानतलोन्नता परस्परश्लिष्टा संयुतकरणत्वेन पार्श्वात्पार्श्वसंवरणादुदयास्तमयसूचिका । पूर्वं कुञ्चिता ततो विजृम्भिता प्रसारिता वक्रान्तिके कार्यविचारे यदा(?)याप्युत्सारिताभिनीयते । ``श्रवणाभ्याशे वक्राधिका जृम्भणा रक्ता(वाक्य?)रूपणावसरे'' इति वा पाठः । मेति वारणार्थे प्रसारिता, वदेति अत्रार्थे उत्कम्पितोत्ताना कुञ्चितप्रसारितेत्यर्थः । रोषस्य दर्शने स्वेदमार्जने च प्रसारितैव ललाटपट्टादौ स्वेदं हरन्ती । कुन्तलाः केशाः, गण्डाश्रया पत्रभङ्गादयः;् तद्विषये ऽभिनये

[(मू)]

1. प॰ पुनः, द॰ ततः

2. म॰ दंष्ट्रासु यथार्हयोगेन, न॰ तथार्थयोगेन, प॰ दंष्ट्राषु तथास्ययोः कार्या

3. द॰ लाभश्च

4. न॰ प्रणतीकृता च कार्या ध्यायेदर्थे च दिवसे च, म॰ उन्नतनता च कार्या ह्याद्ये दीर्घे च

5. द॰ वचनाभ्यासे

6. म॰ विजृम्भिते वाक्यरूपणे कुर्यात्, न॰ वाक्यरूपेण, ड॰ वाक्यरूपणे च मखे

7. द॰ स इति पदे च, न॰ स इति वदिति नियोज्या, प॰ स इति तदिति ।

[(व्या)]

[page 43]




[NZ]

कार्या प्रकम्पिता 1रोषदर्शने स्वेदरूपणे2 चैव ॥ BhNZ_09_071cd
कुन्तलककुण्डलाङ्गदगण्डाश्रयसंश्रये ऽभिनये3 BhNZ_09_072ab
4गर्वे ऽहमिति ललाटे रिपुनिर्देशे तथैव च क्रोधे ॥ BhNZ_09_072cd
को ऽसाव् इति 5निर्देशे च कर्णकण्डूयने चैव । BhNZ_09_073ab
संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च ॥ BhNZ_09_073cd
कलहे स्वस्तिकयुक्ता परस्परोत्पीडिता बन्धे । BhNZ_09_074ab
द्वाभ्यां तु वामपार्श्वे6 दक्षिणतो 7दिननिशावसानानि ॥ BhNZ_09_074cd
अभिमुखपराङ्मुखीभ्यां8 विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत9 BhNZ_09_075ab
[द्वाभ्यां10 प्रदर्शयेन् नित्यं सम्पूर्णं चन्द्रमण्डलम् ॥ BhNZ_09_075cd
श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया11 ।] BhNZ_09_076ab
[ABh]

कर्तव्ये तत्क्षेत्रगा । गर्वे यो ऽहङ्कारः तत्राभिनये ललाटगता । रिपोः प्रत्यक्षस्य निर्देशे अग्रनता, परोक्षस्य रणपूर्वसंरभस्तु विशेषः अनुसन्धाने त्रितयात्मिका ``स चायं दुष्टात्मा'' इति । क्रोध इति संरम्भपूर्वः कोपः पूर्वकृत इति । किमर्थात्मा प्रश्नः, तत्रासाविति च दूरगतवस्तुनिर्देशे । (1)कर्णकण्डूयनं प्रसिद्धम्(2), कटुकवचनमपि च । संयुक्तेति अधस्तलयोः पार्श्वनैरन्तर्यादित्यर्थः । तद्विभागात्तु भुवि विश्लेषिताभ्यां (3)द्वाभ्यामभिमुख [परिमुखे] पराङ्मुखाभ्यां वामपार्श्वं गच्छन्तीभ्यां दिनावसानमभिनयेत्(4) । वामो हि सोमस्य दक्षिणस्तु सूर्यस्याग्रभागः दक्षिणपार्श्वं गच्छन्तीभ्यां निशावसानं । विश्लिष्टाभ्यामिति तालमात्रान्तराभ्यामिति दीर्घह्रस्वतांशत्वादौचित्यौपचारिकाभ्यां द्वाभ्यां त्वित्यङ्गुष्ठप्रसारणे

[(मू)]

1. न॰ रोमदर्शने

2. म॰ स्वेदमार्जने, न॰ स्वेदरूपेणैव

3. द॰ श्रयसंयथाभिनये, म॰ श्रयमण्डनाभिनये

4. द॰ सर्वे ऽहमिति

5. म॰ निर्देशे ऽथ कर्णे, द॰ निर्देशे कर्ण

6. प॰ वामगमनं

7. ड॰ दिशि

8. न॰ मुखाभ्यां

9. द॰ वियुञ्जीत

10. प॰ संदर्शयेत्, ढ॰ तु दर्शयेत्

11. ढ॰ कार्याभ्युत्थान संश्रिता, द॰ संस्थिता, ड॰ कार्योत्थानं सुसंश्रितम्, म॰ कार्याभ्युत्थानसंस्थिता ।

[(व्या)]

1. कण्डूयनः

2. प्रसिद्धः

3. द्वाभ्यामन्योन्यपरिमुखे

4. अभिनेयम् ।

[page 44]




[NZ]

1परिमण्डलं भ्रमितया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य । BhNZ_09_076cd
हरनयने च ललाटे शक्रस्य च तिर्यगुत्ताना । BhNZ_09_077ab
[पुनरपि च 2भ्रमिताग्रा रूपशिलावर्तयन्त्रशैलेषु3 BhNZ_09_077cd
परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम्4 BhNZ_09_078ab
5श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे 6कार्या ॥ BhNZ_09_078cd
शक्रस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या ।] BhNZ_09_079ab
यस्याङ्गुल्यस्तु विरलाः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः ॥ BhNZ_09_079cd
7ऊर्ध्वा ह्यसङ्गताग्राश्च स भवेत्पद्मकोशकः । BhNZ_09_080ab
बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणं कुचदर्शनं च नारीणाम्8 BhNZ_09_080cd
ग्रहणे हय् आमिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु9 BhNZ_09_081ab
[बहुजातिबीजपूरकम् आमिषखण्डं च निर्देश्यम् ।]10 BhNZ_09_081cd
[ABh]

सति आकुञ्चनादित्यर्थः । परिमण्डलं भ्रमितया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्येति । चशब्दो विकल्पार्थः । हरस्य भगवतस्तृतीयनयने प्रदर्शिते सति यदभिनयनं तत्र कर्तव्ये सति ललाटे ऊर्ध्वा वा कार्या । एवं शक्रस्याभिनयने ललाट एवोत्ताना तिरश्चीना च, अङ्गुल्या एवात्र प्राधान्यात् । खटकामुखमध्यमया यल्लोके महेश्वरशक्राभिनयनं दृश्यते तत्रालाक्षणिकं मन्तव्यम् ।
अथ पद्मकोशं लक्षयति यस्याङ्गुल्यस्तु विरला इति । ऊर्ध्वा इति चतुर्वेदवचना(?) इति यावत् । पद्मस्येव कोशे ऽभ्यन्तरं विनतं यस्येति तथा । ग्रहणमिति गृह्यते ऽनेनेति ग्रहणमभिनय इत्यर्थः । एवं कुचौ दृश्येते अनेनेति कुचदर्शनं पद्मकोश इति पूर्वेण संबन्धः । बिल्वादीनां तु ग्रहणे ता एवाङ्गुल्यो ऽग्रपर्वण्यतिकुञ्चिताश्च

[(मू)]

1. ड॰ आदर्शे नास्ति

2. न॰ भूमिकाग्राकूपशिला

3. म॰ शिखरेषु

4. प॰ नित्या

5. म॰ श्लिष्टे

6. प शम्भुरूपेण

7. न॰ ऊर्ध्वाभ्युत्संगताग्रा च

8. म॰ ग्रहणे युवतिस्तनाभिनयने च, द॰ स्तनाभिनयनं च वालनारीणाम्

9. म॰ कुञ्चितास्तास्तु

10. द॰ पूरकनिदर्शनं चापि कर्तव्यम् ।

[(व्या)]

[page 45]




[NZ]

देवार्चनबलिहरणे समुद्गके1 साग्रपिण्डदाने च । BhNZ_09_082ab
कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन2 BhNZ_09_082cd
3मणिबन्धनविश्लिष्टप्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम्4 BhNZ_09_083ab
कार्यो 5विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाभिनयः ॥ BhNZ_09_083cd
अङ्गुल्यः 6संहतास्सर्वाः 7सहाङ्गुष्ठेन यस्य च । BhNZ_09_084ab
तथा निम्नतलश् चैव स तु सर्पशिराः 8करः ॥ BhNZ_09_084cd
एष सलिलप्रदाने भुजगगतौ तोयसेचने चैव । BhNZ_09_085ab
9आस्फोटने च योज्यः 10करिकुम्भास्फालनाद्येषु11 BhNZ_09_085cd
अधोमुखीनां सर्वासाम् अङ्गुलीनां समागमः12 BhNZ_09_086ab
कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वौ 13स भवेन्मृगशीर्षकः ॥ BhNZ_09_086cd
[ABh]

भवन्ति । क्रव्यादानामामिषलाभे आमिषग्रहणे च । लभिरत्र ग्रहणे । आमिषलाभे सति यद्ग्रहणं तत्रेति केचित् । बलेर्हरणं दानं, वैचित्र्यप्रापणं वा । अग्रपिण्डो गवादेः, भोजनाय, मृतस्य वा, यत्र यत्रोत्सवादौ नान्दीमुखश्राद्धादावपसव्यता न कार्या पर्यग्रं पिण्डदानम् । पुष्पप्रकरश्चेति द्विस्त्रिर्विकीर्णाग्रेण ।
सर्पशिरसमाह अङ्गुल्यस्संहता इति । संहताः श्लिष्टाः सहाङ्गुष्ठेनेति कुञ्चितो ऽङ्गुष्ठ इत्यर्थः । निम्नं तलं मध्यस्याभिमुखस्य, सर्पशिरस्तुल्यत्वाद्वा तस्येदं नाम । सलिलप्रदाने देवेभ्यः, सलिले च प्रतिग्रहार्थं प्रदीयमाने प्रतिग्रहीतुरभिनयो

[(मू)]

1. म॰ समुद्गते, ढ॰ समग्रके, ड॰ संहूते चाग्र

2. म॰ पुष्पप्रकर्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन

3. प॰ मणिबन्धश्लिष्टाभयां

4. न॰ चतुराङ्गुलीकराभ्यां तु, प॰ चलिताङ्गुलीयुतकराभ्याम्, म॰ चलिताङ्गुलिभ्यां कराभ्याम्

5. ड॰ कार्योपवर्तिताभ्यां, न॰ कार्यो विचिन्तिताभ्यां

6. म॰ संगताश्चोर्ध्वाः सताङ्गुष्ठेन यस्य तु, ढ॰ संहता

7. ड॰ सर्वाङ्गुष्ठेन यस्य तु

8. ड॰ शिरः

9. न॰ आस्फोटनेषु

10. द॰ योध

11. द॰ स्फालने चैव

12. न॰ समागतः, द॰ समासतः

13. द॰ तदासौ ।

[(व्या)]

1. गङ्गादेः ।

[page 46]




[NZ]

इह साम्प्रतमस्त्यद्य 1च शक्तेश्चोल्लासने ऽक्षपाते च । BhNZ_09_087ab
स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु2 भवेत् ॥ BhNZ_09_087cd
3त्रेताग्निसंस्थिता मध्यातर्जन्यङ्गुष्ठका यदा4 BhNZ_09_088ab
5काङ्गुले ऽनामिका वक्रा तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ BhNZ_09_088cd
एतेन तरुणफलरूपणानि6 नानाविधानि च 7लघूनि । BhNZ_09_089ab
[ABh]

येन । सर्पगतावधोमुखः । तोयोपसेचनं कुङ्कुमचन्दनादौ । आस्फोटनं मल्लयुद्ध ऊरुवाह्वादिषु ।
मृगशीर्षकमाह मृगस्येव शिरस्स्थे शृङ्गे यस्य । शीर्षशब्दः प्रकृत्यन्तरम् । इहेति प्रत्यक्षाधिकरणनिर्देशः । साम्प्रतमिति वर्तमानकालनिर्देशे । अस्तीत्यभ्युपगमाभिनये संभवाभिनये च । अद्येति वर्तमाननिर्देशेन गतार्थत्वे ऽपि साभिनयेन सूचीमुखेन बाधा माभूदिति पुनरुपात्तम् । एतावत्यधोमुखो ऽयं । शक्तेरुल्लासने ऽक्षपाते चोर्ध्वमुखः । गण्डादौ स्वेदमार्जने तदाभिमुखतल ऊर्ध्वमुखः । कुट्टमितं हर्षवशात्सह दुःखोपचारेण स्त्रीणां चेष्टालङ्कारः, तत्राभिमुखतलो बाह्ये विकीर्णाङ्गुलिः(1) ।
काङ्गुलमाह त्रेताग्निसंस्थता इति । त्रेतारूपा अग्नयः आहवनीयादयः, तद्वत्संस्थानमासामिति । विरलयोः श्लिष्ट एवाग्रगो ऽङ्गुष्ठ इत्यर्थः । (2)कङ्गुः प्रियङ्गुः तां लातीति तस्यायमर्थः । कङ्गूच्चयने कीदृशः करो भवति । काङ्गुलो वृश्चिक इति तु केचित् । एतेन तरुणानि फलानि तेषामुद्योते, मुक्ताफलवदराणि गत्या लघूनीति परिमितानि मृत्पिण्डग्रासानीत्यर्थः । अङ्गुल्यः अङ्गुष्ठस्तर्जनीमध्ये च तासां वहिःक्षेपः ।

[(मू)]

1. प॰ शक्योचेल्लालनेक्षुपाते च, ड॰ शक्याचेल्लालने ऽक्ष, म॰ च शक्याश्चोल्लालो ऽक्षपाते च । उत्कर्षे वस्त्रस्य च रशनायां चैव विनियोज्यः ।

2. प॰ प्रचलितं तु

3. प॰ प्रेताग्नि

4. प॰ तर्जन्यङ्गुष्ठकास्तथा

5. प॰ लाङ्गुले, द॰ अङ्गुली

6. न॰ फलरूपाणि, ड॰ फलानि, म॰ फलनिरूपणानि रत्नानि, द॰ फलरूपणानि नानाविधानि योगेन

7. ड॰ लघूनि कार्याणि

[(व्या)]

1. विस्तीर्णाङ्गुलिः

2. हेङ्गुष्ठ

3. कङ्गूः प्रियङ्गूः ।

[page 47]




[NZ]

कार्याणि 1रोषजानि स्त्रीवचनान्यङ्गुलिक्षेपैः2 BhNZ_09_089cd
(3मरकतवैडूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् । BhNZ_09_090ab
ग्राह्यं बिडालपदमिति तज्ज्ञैरेवं प्रयोगेषु ॥ ) BhNZ_09_090cd
4आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । BhNZ_09_091ab
5पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः6 BhNZ_09_091cd
प्रतिषेधकृते योज्यः कस्यत्वंनास्तिशून्यवचनेषु7 BhNZ_09_092ab
पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः ॥ BhNZ_09_092cd
तिस्रः 8प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी । BhNZ_09_093ab
तासां 9मध्ये स्थितो ऽङ्गुष्ठः स करश्चतुरः 10स्मृतः ॥ BhNZ_09_093cd
[ABh]

अलपल्लवमाह आवर्तिता इति । कनिष्ठादिक्रमेण वर्तना परिवर्तनं वा कुर्वन्त्यः । इयतीत्यपरः चलः चलत्पल्लवाकारत्वादलपल्लवः । अलपद्मक इति (च) तन्नाम । प्रतिषेधस्य कृते अभिनयकरणाय । कस्य त्वमिति, नास्तीति च मिथ्याधिक्षेपार्थे च । शून्यवचनानि `तच्छास्त्रमसत्प्रयुक्त'मित्यादीनि । पुनरर्थे अहमर्थे उपन्यासे च विस्मये अभिनयः स्त्रीणामुपन्यस्यते पुनःपुनरभिनीयते विस्मयापादकत्वादित्युपन्यासः ।
चतुरमाह तिस्रः प्रसारिता यत्रेति । मध्य इति मध्यमाया मध्य एव । चत्वारो ऽङ्गुल्यङ्गुष्ठश्लिष्टत्वेन सन्त्यस्मिन्निति, अच्प्रत्ययाकारान्तश्चतुरशब्दः । चत्वार्यभिनयनाद्वा चतुरः । सत्त्वकैतवादिषु मुखरागभेदाद्भेदः । विवृतं प्रकारमेकेन, अनावेशे तु द्वाभ्यां, नयनयोरभिनेययोः उपमानोपमेयभावे पद्मदलादिके

[(मू)]

1. म॰ रोषजनि तु, न॰ रोषजानि च

2. द॰ द्व्यङ्गुलिक्षेपैः

3. म॰ अयं श्लोकः, क॰, म॰ योर् एवास्ति

4. न॰ आवर्तिन्यः

5. ड॰ पार्श्वागता

6. म॰ सो ऽलपद्म इति स्मृतः, द॰ अलपद्मः स कीर्तितः, ड॰ स भवेदलपद्मकः

7. न॰ वचने च

8. न॰ प्रसारिताङ्गुल्यः, म॰ प्रसारिता यस्य, द॰ प्रसारिताङ्गुल्यस्तथा

9. प॰ मध्यस्तथाङ्गुष्ठः

10. ड॰ करश्चतुरकः ।

[(व्या)]

1. लीलाद्यं तेन

2. आनुरूप्यं ।

[page 48]




[NZ]

1नयविनयनियमसुनिपुणबालातुरसत्त्वकैतवार्थेषु2 BhNZ_09_094ab
3वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः ॥ BhNZ_09_094cd
4एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन5 BhNZ_09_095ab
6विवृतविचारितचरितं 7वितर्कितं लज्जितं चैव ॥ BhNZ_09_095cd
8नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः9 BhNZ_09_096ab
10संयुतकरणेनैव तु चतुरेणैतानि कुर्वीत11 BhNZ_09_096cd
12लीलारती रुचिं च 13स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिम्14 BhNZ_09_097ab
संज्ञामात्रां प्रणयं15 विचारणं16 सङ्गतं शौचम् ॥ BhNZ_09_097cd
चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम्17 BhNZ_09_098ab
प्रश्नं वार्तायुक्तिं18 वेषं19 मृदु शाद्वलं स्तोकम्20 BhNZ_09_098cd
[ABh]

चैकाकितां निषेद्धुमेवकारः । परगतं लीलाद्यनेनाभिनियत इति । रुचिं दीप्तिम् । विभावनां ऊहापोहरूपां प्रकर्षं वा । दृष्टिव्यापारे तु कर्तरीमुख एव । सङ्गतं मैत्रीमन्योन्यमग्रश्लेषात्, माधुर्यं हृद्यं, शकारादिवचनादिषु, दाक्षिण्यमानुकूल्यं, मार्दवं मृदुत्वम् अङ्गुष्ठमध्यादर्शनेन । शीलं स्वभावं, वेषं नेपथ्यं वेशं वा गणिकास्थानं, विभवं पार्श्वात्पार्श्वं गच्छता, अभि(वि?)भवमभिगच्छता

[(मू)]

1. ड॰ नयननिपुणसमसुनिपुणवालातुरशाठ्यकैतवार्थेषु, द॰ नयविनयमुनिप्रणिपुणवालान्तरसत्यकैतवार्थेषु, न॰ नयविनयनियमसुनिपुणरचितवितर्कितं लज्जितं चैव

2. म॰ नियमसुनिपुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु

3. प॰ वाक्ये मध्ये पुत्रे पद्ये प्रशमे, द॰ वाक्ये युक्ते पथ्ये मध्ये

4. ढ॰ एतेन

5. प॰ मण्डलितहस्तदण्डेन, म॰ मण्डलगतेन हस्तेन

6. प॰ विधृतविचरितचरितं, म॰ विहृतविवारितचरितं

7. ड॰ विवर्तितं

8. द॰ नयनौपम्ये

9. प॰ कण्ठनिर्देशम्, म॰ कर्णनिर्देशाः

10. द॰ संवृत, न॰ संयुतकरेणैव

11. म॰ युञ्जीत

12. ड॰ लीलान्तरतिरुचिं, म॰ लीलारतिं, द॰ लीलां रतिं, प॰ लीलां रतिं कुचं च

13. म॰ स्मृतिबुद्धी विभावनां

14. ड॰ क्षमं पुष्टिम्, न॰ क्षमं तुष्टिम्

15. प॰ पुष्टिं

16. द॰ विधारणं

17. द॰ सुखं स्मृतिं शीलम्

18. ड॰ वार्तां युक्तिं

19. न॰ वेदं, म॰ वेशं, प॰ देशं

20. म॰ शाद्वलस्तोकम् ।

[(व्या)]

[page 49]




[NZ]

1विभवाविभवौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहं2दारान् । BhNZ_09_099ab
नानावर्णांश्च तथा चतुरेणैवं3 प्रयुञ्जीत ॥ BhNZ_09_099cd
[सितमूर्ध्वेन तु कुर्याद्रक्तं पीतं4 च मण्डलकृतेन । BhNZ_09_100ab
परिमृदितेन 5तु नीलं6 वर्णांश्चतुरेण हस्तेन7 ॥ ] BhNZ_09_100cd
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो8 वक्रा चैव प्रदेशिनी । BhNZ_09_101ab
ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ9 भ्रमरे करे ॥ BhNZ_09_101cd
पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम्10 BhNZ_09_102ab
पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपूरश्च ॥ BhNZ_09_102cd
[11विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भर्त्सनादिषु । BhNZ_09_103ab
12बालालापे च शीघ्रे च 13ताले विश्वासने तथा ॥ ] BhNZ_09_103cd
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः14 BhNZ_09_104ab
[ABh]

चाभिनयेदित्येवमन्यदुत्प्रेक्ष्यम् । दारान् संयुताभ्यां(1) संमुखस्वस्तिकेन दर्शयेदिति । एवं वक्षःप्रभृतिशिरो ऽन्तं(2) क्षेत्रविशेषः संयुतासंयुतत्वे चञ्चलत्वस्थिरत्वे संमुखपराङ्मुखोत्तानाधोमुखत्र्यश्रत्वादिकं च यतायोगमुत्प्रेक्ष्य अभिनयविशेषं कुर्यात् ।
भ्रमरं दर्शयति मध्यमाङ्गुष्ठेति । सन्दंशो ऽग्रसंयोगः । तदाकृतित्वाद्भ्रमरो हस्तः ।
हंसवक्रमाह तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठा इति । निरन्तरा इति विरलत्वं निषेधति । श्लक्ष्णादयः श्लक्ष्णत्वादौ वर्तते । प्रस्पन्दनमर्दनमथनविधूननक्षेपणाभ्यावर्तापसारणादि रूपं यथायोगं युक्त्या योज्यम् ।

[(मू)]

1. प॰ विभवाभिभवौ

2. द॰ गृहान्

3. ड॰ चतुरेणैव

4. द॰ पातं

5. न॰ च

6. म॰ लीनां

7. न॰ वर्णं चतुरं च युञ्जीत

8. प॰ मध्यमाङ्गुष्ठकं देशे, ब॰ संदंशौ

9. ड॰ अङ्गुल्यो

10. म॰ दीर्घविवृतानाम्

11. प॰ विद्युतश्च सहजश्च

12. प॰ बलालापे

13. प॰ ताल, फ॰ वाल

14. म॰ निरन्तरम् ।

[(व्या)]

1. संयुक्ताभ्यां[

2. पक्षःप्रभृतिशिखरान्तं ।

[page 50]




[NZ]

भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते ॥ BhNZ_09_104cd
1श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगे च2 BhNZ_09_105ab
कार्यो ऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्पन्दिताग्रेण3 BhNZ_09_105cd
4समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी । BhNZ_09_106ab
अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः ॥ BhNZ_09_106cd
5एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये6 चैव । BhNZ_09_107ab
कार्यः प्रतिग्रहाचमन7भोजनार्थेषु विप्राणाम् ॥ BhNZ_09_107cd
आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने8 रोमहर्षणे चैव । BhNZ_09_108ab
9स्पर्शे ऽनुलेपनार्थे योज्यः10 संवाहने चैव ॥ BhNZ_09_108cd
पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः11 BhNZ_09_109ab
कार्या यथारसं स्युर्दुःखे12 हनुधारणे चैव ॥ BhNZ_09_109cd
[ABh]

हंसपक्षमाह समाः प्रसारिता इति कनीयस्या ऊर्ध्वम् । तथेति परिश्लिष्टा मूलविनताः कार्या इति यावत् । निवापसलिले तस्योदके दातव्ये धर्मार्थं चोदकदाने । पराङ्मुखाङ्गुलिपृष्ठेन च चिन्तया (1)गण्डसंश्रयणे केचित् । तदसत्, हनुधरिणं ह्येतत्, कस्माद्गण्डसंश्रयं पत्रभङ्गादि । आलिङ्गने महास्तम्भे चाभिनेये संयुतकरणत्वं मन्तव्यं, बाहुद्वयमण्डलीकरणेन रोमहर्षणाद्द्वितीयस्कन्धात् स्कन्धान्तरगमनं, परोक्षे प्रियजनस्पर्शे द्वितीयहस्तस्वस्तिकेन । अनुलेपेन अङ्गसमालम्भने । यथारसमिति शृङ्गारहास्याद्भुतादौ करुणादावपि व्यभिचारिविशेषयोगात्(2) संभाव्यत एवायम् । दुःखे च सति

[(मू)]

1. म॰ श्लक्ष्णाङ्ग

2. ड॰ निस्सारार्थामृदुतत्त्वयोगेषु, द॰ निस्सारार्थं मृदुतत्त्वयोगेषु

3. म॰ प्रसारिताग्रेण

4. द॰ तिस्रः प्रसारिताङ्गुल्यः, न॰ समाः प्रसारिताङ्गुल्यः

5. प॰ एष विधिनिवाप, द॰ एष हि

6. ड॰ गन्धसंश्रये

7. द॰ ग्रहाशन

8. न॰ तरुस्तम्भदर्शने, ब॰ आलिङ्गनातरुस्तम्भदर्शने

9. ढ॰ स्पर्शे तु

10. म॰ कार्यः

11. न॰ स्तनान्तरसूचनविभ्रमविषादाः

12. प॰ स्याद्दुःखे

[(व्या)]

1. गन्धसंश्रये

2. भेदात्

[page 51]




[NZ]

तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्वरालस्य1 यदा भवेत् । BhNZ_09_110ab
आभुग्नतलमध्यस्थः2 स सन्दंश इति स्मृतः ॥ BhNZ_09_110cd
सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेयस्त्वग्रजो मुखजस्तथा । BhNZ_09_111ab
तथा पार्श्वगतश्चैव3 रसभावोपबृंहितः ॥ BhNZ_09_111cd
पुष्पापचयग्रन्थने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् । BhNZ_09_112ab
4शल्यावयवग्रहणे प्रकर्षणे चाग्रसन्दंशः ॥ BhNZ_09_112cd
वृन्तात्पुष्पोद्धरणं 5वर्तिशलाकादिपूरणं चैव । BhNZ_09_113ab
धिगिति च वचनं रोषे6 मुखसन्दंशस्य कर्माणि ॥ BhNZ_09_113cd
यज्ञोपवीत7धारणवेधन8गुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु9 BhNZ_09_114ab
10योगे ध्याने स्तोके 11संयुतकरणस्तु कर्तव्यः ॥ BhNZ_09_114cd
[ABh]

हनुधारणं यत्तदत्र रसेषु ये भावाः अनुभावा दृष्टिविशेषरोमाञ्चादयः तैरुपबृंहितः स्फुटीकृत(श्लो-111)इति सर्वहस्तविशेषाय मन्तव्यं मध्ये परिभाषणात् ।
सन्दंशमाह तर्जन्यङ्गुष्टसन्दंश इति स्पष्टार्थः । पुष्पाणां सूक्ष्माणामपचये अग्रसन्दंशः शल्यानां कण्टकादीनां ग्रहणे । वृन्तमाकृष्य पुष्पस्योद्धरणं यदा कुङ्कुमपुष्पादिः । वर्तिशलाकया अञ्जननाडिकावर्तिकया (1)न्यूनादीनां पूरणम् । वेधने मुक्तादीनां, यो गुणो धनुराकृते(ष्टे?)स्तत्र संयुतकरणत्वं च न संश्लेषणस्यैव, अपि तु हस्तद्वयाधारमात्रम्वेव । तच्च पार्श्वद्वयगतत्वेन उपर्युपरिभावेनोत्प्रेक्ष्यम् ।

[(मू)]

1. ड॰ संदंशो ह्यरालस्य

2. ड॰ मध्यश्च

3. प॰ पार्श्वकृतश्चैव

4. ठ॰ शिल्पायवयग्रहणे, ड॰ शल्याकर्षग्रहणापकर्षणे, ढ॰ शल्यावयवग्रहणापकर्षणे, प॰ शिल्पाकर्षग्रहणप्रकर्षणे, न॰ शल्यावयवग्रहणावकर्षणे

5. प॰ वर्त

6. प॰ धिगिति वचने च रोषे, च॰ भाषणमीषत्, न॰ वचने रोषात्

7. न॰ निर्धन, ड॰ निधन

8. छ॰ वर्धन

9. ड॰ बाणलक्षेषु, न॰ बाललक्ष्येषु

10. प॰ योगस्थाने, ड॰ योगध्याने

11. ड॰ संयुक्तकरस्तु, न॰ संयुतकरणाः प्रकर्तव्याः ।

[(व्या)]

1. न्यूनादिना ।

[page 52]




[NZ]

1पेलवकुत्सासूयासदोषवचने2 च वामहस्तेन । BhNZ_09_115ab
किञ्चिद्विवर्तिताग्रः3 प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः ॥ BhNZ_09_115cd
आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवृन्त4प्रवालरचनं च5 BhNZ_09_116ab
6निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्यं च नारीभिः ॥ BhNZ_09_116cd
7समागताग्रास्सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि । BhNZ_09_117ab
8ऊर्ध्वा 9हंसमुखस्यैव स भवेन्मुकुलः करः ॥ BhNZ_09_117cd
10देवार्चनबलिकरणे11 पद्मोत्पलमुकुलरूपणे12 चैव । BhNZ_09_118ab
विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते13 विप्रकीर्णश्च14 BhNZ_09_118cd
[ABh]

वेलवमसारम् । प्रवालस्य रचनं गण्डतलबाहुशिखरादौ पत्रभङ्गकरणमित्यर्थः । यदि वा पल्लवस्यैव पत्रच्छेद्यालङ्कृतस्य ललाटादौ निवेशितस्य तत्रापसंश्लेषणार्थमस्य हस्तस्य प्रयोगः । नारीभिरिति परिमितालक्तकपीडनमनेनेति दर्शयति ।
मुकुलमाह समागताग्रा इति । मुकुलाकारत्वान्मुकुलः । देवार्चनादिप्रारम्भे मुकुलव्यापारावेशे तु पद्मकोशवदिति(1) पठता पिटकस्य चुम्बन इति केचित् । शपिटेति (विटेति?) पाठः । स्वाभिप्रायमाविष्कर्तुं(2) प्रमदासन्निधौ स्वहस्तमेवमुकुलितं विटाश्चुम्बन्तीति विटचुम्बनम् । यदि वा विटैर्नारीणां कुचचिबुकादिस्थानेषु अङ्गुलिपञ्चकेन समं सशब्दं नखस्पर्शने कामसूत्रेष्वाच्छुरितकमिति

[(मू)]

1. प॰ एवं कुत्सा

2. न॰ सदूषवचने

3. ड॰ किञ्चिद्वर्तिकराग्रः, न॰ किञ्चिद्विवर्तितो ऽग्रः

4. प॰ वृत्त, छ॰ वचनं

5. ड॰ रचनेषु

6. ड॰ निष्पीडितं

7. प॰ समागताग्रसहिता

8. न॰ ऊर्ध्वं

9. प॰ हंसमुखस्येव

10. प॰ देवार्चने

11. म॰ हरणे

12. छ॰ कुमुदरूपणे

13. छ॰ विकुत्सितो

14. च॰ विप्रकीर्णस्य, प॰ विप्रकीर्णे च ।

[(व्या)]

1. पद्मकोशमिति

2. आविष्कृतं ।

[page 53]




[NZ]

1भोजनहिरण्यगणनामुख2सङ्कोचप्रदानशीघ्रेषु । BhNZ_09_119ab
मुकुलितकुसुमेषु तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः3 BhNZ_09_119cd
पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः4 कुञ्चिता यदा5 BhNZ_09_120ab
ऊर्णनाभः सः विज्ञेयः6 केशचौर्यग्रहादिषु ॥ BhNZ_09_120cd
शिरःकण्डूयने चैव 7कुष्ठव्याधिनिरूपणे । BhNZ_09_121ab
सिंहव्याघ्रेष्वभिनयः 8प्रस्तरग्रहणे9 तथा ॥ BhNZ_09_121cd
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो10 वक्रा11 चैव प्रदेशिनी । BhNZ_09_122ab
शेषे तलस्थे कर्तव्ये 12ताम्रचूडकरे ऽङ्गुली13 BhNZ_09_122cd
14विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भर्त्सनादिषु । BhNZ_09_123ab
15ताले विश्वासने चैव 16शीघ्रार्थे संज्ञितेषु च17 BhNZ_09_123cd
[ABh]

तद्विटचुम्बनम् । हिरण्यं कङ्कणद्वारेणाभिनीयते ऽङ्गुलीयकादीनां तु मोचने । गणना पञ्चसङ्ख्या । तज्ज्ञैरित्युचितामितिकर्तव्यतामनुसन्धापयति ।
ऊर्णनाभमाह पद्मकोशस्येति । ऊर्णनाभिर्जालकारः क्रिमिः । तस्य यतो मक्षिकादिग्रहणे ईदृक्करणानां सन्निवेशो भवत्यतो मत्वर्थीयो ऽत्राच्प्रत्ययः । केशानां ग्रहणे चौर्येण परदर्शनशङ्कया(1) लाघवाद्यद्ग्रहः । यत्र सिंहव्याघ्रादिस्वास्तिकेन चिबुकक्षेत्रगतेनाभिनयेत् । ते हि स्थिताः स्वस्तिकेन, आसने कररुहवन्तश्च । प्रस्तरः पाषाणः, निकषपाषाण इत्यन्ये । (2)दर्भच्छटा इत्येके ।
ताम्रचूडमाह मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंश इति । चूडामुक्तकुक्कुटाकारत्वात्ताम्रचूडः । तालेष्विति ? (ताल इति ?)कालमानो यथा क्वचित्तालभुवि सहिज्ज्यु(?)इत्यादौ ।

[(मू)]

1. प॰ आदर्शे नास्ति

2. न॰ गणतासुख

3. न॰ तज्ञैरेवं प्रयोक्तव्यम्

4. म॰ त्वङ्गुल्यः, ड॰ अङ्गुल्यः

5. न॰ कुञ्चितास्तथा

5. प॰ चौर्यकेश

6. प॰ कुष्ठस्याधि

7. प॰ व्याघ्राद्यभिनयः, न॰ व्याघ्राद्यभिनये, म॰ व्याघ्राभिनये

8. छ॰ प्रशस्तग्रहणे

9. प॰ ग्रथने

10. छ॰ सन्दंशौ

11. ढ॰ वक्त्रा

12. छ॰ ताम्रचूडे

13. न॰ कराङ्गुली

14. प॰ विच्युतिश्च, क॰ व्युत्पन्नश्च, च॰ व्युच्युतश्च

15. प॰ तालेष्विष्वसिते, म॰ जालविश्वासने, न॰ बालविश्वासने

16. ड॰ शीघ्राक्षे

17. प॰ शङ्कितेषु च ।

[(व्या)]

1. पश्चात्सङ्ख्या

2. दर्भजटा

[page 54]




[NZ]

[तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु1 क्षणे तथा । BhNZ_09_124ab
एष एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे2 ॥ ] BhNZ_09_124cd
(3)अथवा ---
अङ्गुल्यस्संयुता4 वक्रा उपर्यङ्गुष्ठपीडिताः । BhNZ_09_125ab
प्रसारिता कनिष्ठा च 5ताम्रचूडकरः स्मृतः ॥ BhNZ_09_125cd
6शतं सहस्रं 7लक्षं च कनकं चापि8 दर्शयेत्9 BhNZ_09_126ab
क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु10 स्फुलिङ्गान्विप्रुषस्तथा11 BhNZ_09_126cd
इति ।
असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः । BhNZ_09_127ab
(12)[अथ संयुतहस्ताः]
13अतश्च संयुतान्हस्तान् गदतो14 मे निबोधत ॥ BhNZ_09_127cd
[ABh]

संज्ञितं बालादेराह्वानम् । अन्ये तु लक्षणान्तरमस्य पठन्ति, ``अङ्गुल्यः संयुता'' इत्यादि । सृष्टिरेव प्रसारितकनिष्ठ इत्यर्थः । क्षिप्रं कृत्वा मुक्ताभिरङ्गुलीभिरिति ।
अंसयुता इति । अंसयुतास्तावदेते भवन्ति । न त्वेते ऽंसयुता एव । नाप्येत एव कोहलादिभिरन्येषां दर्शनात् । अतश्चेति । एभ्य एवानुसंयुतेभ्यः अन्यश्लेषाद्ये संयुता उत्पद्यन्ते तान् स्वयं निबोधत मदीयं वचनमनादृत्योत्प्रेक्षध्वम् । तथाहि (1)कूर्पराधीतत्रिपताकेन पार्श्वे खटकामुखेन स्त्रीणामभिनयः, खटकेन कर्णान्तमागच्छता वामेन च कपित्थमुष्ट्यन्यतरेण वाणमोक्षस्य । एतच्चित्राभिनये प्रतिजागरिष्याम इत्यास्तां तावत् । चकारादन्यानि च वक्ष्यमाणानि निबोधनेति सम्बन्धः ।

[(मू)]

1. म॰ निमेषेषु

2. म॰ बालालापाभिमन्त्रणे

3. ढ॰, प॰ योर्नास्ति (द्वौ श्लोकौ च)

4. ड॰ सहिता, द॰ संहताः, न॰ संयुता वक्रा तूपर्यङ्ङुष्ठपीडिता

5. ड॰ ताम्रचूडः करः स्मृतः

6. म॰ नतं

7. म॰ लक्षादि

8. म॰ वापि

9. ड॰ करेणैकेन योजयेत्, ढ॰ करणं तेन योजयेत्

10. प॰ अङ्गुलीभिश्च

11. ड॰ लिङ्गविष्फलषास्तथा, ढ॰ लिङ्गविष्फुरुषस्तथा, म॰ स्फुलिङ्गविप्रुषस्तथा

12. छ॰ आदर्श एव

13. ड॰ पुनश्च, म॰ यतश्च

14. क॰ आदितो ।

[(व्या)]

1. कूर्पराधिक ।

[page 55]




[NZ]

पताकाभ्यां1 तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः2 स्मृतः । BhNZ_09_128ab
देवतानां गुरूणां च मित्राणां3 चाभिवादने ॥ BhNZ_09_128cd
[4स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा ।] BhNZ_09_129ab
देवातानां शिरस्स्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः ॥ BhNZ_09_129cd
वक्षःस्थश्चैव मित्राणां5 स्त्रीणामनियतो भवेत्6 BhNZ_09_130ab
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्ग्रहात् ॥ BhNZ_09_130cd
हस्तः 7कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत । BhNZ_09_131ab
[ABh]

तेषामञ्जलिं तावल्लक्षयति पताकाभ्यां त्विति । अन्यस्य श्लोषे ऽपि न नामान्तरम् । यथा सूचीमुखयोः सम्बन्धान्यभिनयन्ते । अत्र तु नामान्तरमिति तुशब्दः । स्मृत इति लोके ऽपि ``प्राञ्चलिः पुष्पकेतुः''(कुमा 2-63) इत्यादौ प्रसिद्ध इत्यर्थः । सम्यग्ग्रहणेन संमुखं सर्वासामङ्गुलीनामयं श्लेषो लक्ष्यते । (1)उक्तमेव विनियोगं विभजति देवतानामिति तिस्रो ऽभिवन्दनापेक्षया कर्मणि षष्ठीः (2)स्त्रीणामिति कर्तरि षष्ठी ।
कपोतमाह उभाभ्यामिति, सङ्ख्यापदोपादानं यथारुचि आधाराधेयभावप्रतिपत्त्यर्थम् । कम्पत इति कपोतो भीरुः पक्षी तत्प्रकृतिरन्यो ऽपि कपोतस्तस्य यतो ऽयं भवत्यतो नाम्नैव भीतविषयतास्य । तथा हि --- रामाभ्युदये प्रथमे ऽङ्के वटोः । कुचाभिनये ऽयमेव प्रधानः । वक्षस्य इति सर्वत्र संबध्यते । भीताभिनये तु कम्पिते ऽपि । स्त्रीभिरित्यधमोपलक्षणम्, विनयग्रहणादौ कुट्टनादेरपि अयमेव च कूर्माकारत्वात् कूर्मक इति लोके प्रसिद्धः । अङ्गुलिपरिघृष्यमाणावयवत्वात् अङ्गुलिघृष्यमाणस्समुखः । खेदश्चिन्ता ।

[(मू)]

1. प॰ च

2. म॰ संश्लेषात्सो ऽञ्जलिः

3. प॰ मिश्राणां, म॰ विप्रणां

4. छ॰ आदर्श एव, म॰ विप्राणां

6. ड॰ शेषे त्वनियमो भवेत्, म॰ स्त्रीणां कार्यं यथेष्टतः, च॰ स्त्रीणां कार्यो यथेप्सितः, न॰ क्रोधेष्वनियमो भवत्

7. प॰ कपोतनामा स्यात्कर्म चास्याभिधीयते ।

[(व्या)]

1. रक्तमेव

2. तिसृणां ।

[page 56]




[NZ]

1एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च संभाषे2 BhNZ_09_131cd
शीते भये च कार्यो वक्षस्स्थः कम्पितः स्त्रीभिः3 BhNZ_09_132ab
4अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु4 BhNZ_09_132cd
एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे6 BhNZ_09_133ab
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य 7ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः 8 BhNZ_09_133cd
स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते9 BhNZ_09_134ab
एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितजृम्भणे10 बृहद्देहे ॥ BhNZ_09_134cd
11हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणे ऽर्थतत्त्वज्ञैः12 BhNZ_09_135ab
[ABh]

कर्कटकमाह अङ्गुल्यो यस्येति । अन्योन्यस्य चान्तराणि मध्यानि तैर्निस्सृताः(1) । अन्योन्यसंमुखकर्कटदंष्ट्राद्वयाकारेण अङ्गुलीनामत्रावस्थानात् कर्कटः । मदने ऽङ्गकृते अङ्गमोटने, अग्रतः पार्श्वतः ऊर्ध्वं वा भुजयुगलात्पराङ्मुखाङ्गुलिः ।सुप्तोत्थितपदमुपलक्षणम् ।(2)सर्वदा हि जृम्भणे ऽस्य प्रयोगः । बृहद्देहाभिनये तूदरक्षेत्रे सम्मुखतलो ऽयं हस्तः । हनुधारणे ऽङ्गुलिपृष्ठप्रतिष्ठापितहनुदेशः । शङ्खग्रहणे किञ्चित्सङ्कुचितो ऽन्योन्याभिमुखाङ्गुलिः । एतदेवाह अर्थेति --- अभिनेयस्यार्थस्य यत्तत्त्वं परमार्थः तद्ये जानन्त्यभिनये ऽनुसन्धातुं शक्नुवन्ति तैः ।

[(मू)]

1. क॰ एषो ऽभिनयाभिगमे, ड॰ द्विषद्ध्याप्युपगमे

2. न॰ संभवे

3. प॰ कल्पितः स्त्रीभिः, न॰ कम्पितः स्त्रीणाम्

4. म॰ एषो ऽङुलिविच्यवनात्प्रशिथिलमोक्षाच्च मन्दवाक्येषु

5. प॰ भिन्नवाक्येषु, च॰ विन्नवाक्येषु

6. क॰ मेदाङ्गीकृत्यमिति वार्थे

7. प॰ अन्योन्य, म॰ त्वन्योन्य

8. फ॰ हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनिस्सृताः

9. प॰ लक्ष्यते, फ॰ कर्मास्य कथ्यते, म॰ कर्म चास्य निबोधत

10. ड॰ सुप्तोत्थितविजृम्भणे

11. च॰ अनुधारणे

12. ड॰ ग्रहणे च तत्त्वज्ञैः ।

[(व्या)]

1. तैर्निस्सृता

2. सर्वदा वि ।

[page 57]




[NZ]

मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ1 BhNZ_09_135cd
उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः ॥ BhNZ_09_136ab
स्वस्तिकविच्युति2करणाद्दिशो घनाः 3खं वनं समुद्राश्च4 BhNZ_09_136cd
ऋतवो मही 5तथौघं विस्तीर्णं वाभिनेयं स्यात्6 BhNZ_09_137ab
7खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः । BhNZ_09_137cd
8शृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः9 प्रणामकरणे तथा10 BhNZ_09_138ab
[ABh]

अथ स्वस्तिकमाह मणिबन्धनविन्यस्ताविति । यत्र शुद्धमेव स्वस्तिकपदमुपादीयते तत्रेदृश एव सन्निवेशः प्रदेशेषु मन्तव्यः, यथा --- चित्राभिनयादावर्थप्रकरणादिवशात्त्वन्यत्रापि प्रवर्त्येत । यथा --- स्वस्तिकविच्युतिकरणादित्यादौ(9-20)पताकयोगे ऽपि तथापि मणिबन्धनविन्यस्तत्वं नामानुयाय्येव रूपम् । अत एव केचिदेतावतास्य लक्षणं परिशिष्टं तूदाहरणदिगर्थमिति प्रतिपन्नाः । स्त्रीप्रयोजिताविति । पताकस्वस्तिककर्माणि स्त्रीभिरमुनैव कार्याणीत्यर्थः । स्वस्तिकार्थलक्षणसमाकृतित्वात्स्वस्तिकः ।
खटकावर्धमानमाह खटक इति लभ्यते । अन्ये त्वन्योन्याभिमुखं खटकद्वयमस्य रूपमित्याहुः । खटकस्य आ समन्तात् बहिर्योगादिदं नाम । शृङ्गारार्थेषु शृङ्गारप्रयोजनेषु ताम्बूलग्रहणादिषु । तथा हि वक्ष्यते ---
``खटकावर्धमानं तु कृत्वा विटगतिं व्रजेत्'' इति । (अ 12-110)
तथेति प्रयोजन एव प्रायेणेश्वरीप्रसादनादौ प्रणाम इत्यर्थः ।
``कुमुदोत्पलकुन्देषु कर्तव्यः शङ्खधारणे''
इति वा पाठः ।

[(मू)]

1. न॰ वर्धमानकौ

2. न॰ विच्युत

3. च॰ करणादिशोच्चनाः, ड॰ घनः

4. ड॰ खं समुद्राश्च

5. च तथोधं, ड॰ तथोच्यं

6. म॰ अभिनेतव्यम्, न॰ चाभिनेयं स्यात्

7. ड॰ कटकः कटकैर्न्यस्तः कटको, क॰ खटकः खेटके

8. म॰

प्रतोदरश्मिग्रहणे चन्द्रसूर्योदये तथा ।

कर्तव्यः स प्रणामे च शृङ्गारार्थे विधीयते ॥

9. ढ॰ शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्यः

10. ड॰ प्रमाणकरणे तथा, न॰ प्रमाणकरणेषु च ।

[(व्या)]

[page 58]




[NZ]

[अन्ये ---
कुमुदोत्पलवृन्तेषु कर्तव्य1श्छत्रधारणे ॥ इति ।] BhNZ_09_138cd
अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ2 BhNZ_09_139ab
उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः ॥ 3 BhNZ_09_139cd
4सनिष्पेषकृते चैव5 रोषामर्षकृते ऽपि च6 BhNZ_09_140ab
7निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत् ॥ BhNZ_09_140cd
[ABh]

उस्सङ्गमाह अरालौ त्विति । विपर्यस्ताविति स्वस्तिकरूपौ । उत्तानाविति स्वसम्मुखौ, वर्धमानकाविति विनतौ तेन दक्षिणो वामस्कन्धक्षेत्र इति यावत्(1) । अत एव च प्रकोष्ठस्वस्तिकत्वं लक्ष्यते । स्वस्तिक एव दक्षिणपार्श्वस्थ इति विपर्यस्तत्वमिति केचित् । अधोनखत्वमित्यन्ये । स्वस्तिकाकारौ कूर्परौ कृत्वा कक्षक्षेत्रात् प्रवेशमुक्ताद्बाह्ये ऽङ्गुल्यो यदा भवन्ति पृष्ठं च हस्तयोर्बहिर्मुखं तदा विपर्यस्तत्वमिति तु युक्ततरम् । उत्सङ्गग्रहणयोग्यत्वकरणादुत्सङ्गः । स्पर्शस्य परोक्षस्य ग्रहणे ऽभिनये । निष्पेषः पीडनम्, तेन सह यद्यत्क्रियते अतिप्रयत्नेन साध्य इत्यर्थः । रोषकरणे यथा --- `एषो ऽस्मि ते दृढपीडनबाहुयन्त्रे'त्यादौ । अमर्षकरणे यथा --- विदूषकादेरीर्ष्याकरणे प्रसादनानङ्गीकरणे पर्यायात्सकृत्प्रक्षेपात्(2) । सिंहावलोकित इत्यन्ये पठन्ति । कर्तरि कर्मणि वा षष्ठीति व्याचक्षते ।

[(मू)]

1. च॰ कर्तव्यौ

2. ड॰ उत्तानावूर्ध्वमानकौ, प॰ उत्तानावूर्ध्वमानतौ

3. क॰ कार्यः सिंहावलोकिते

4. क॰ आदर्शे द्वौ श्लोकौ न स्तः

5. ड॰ करश्चैव, च॰ कृतं चैव

6. न॰ रोषामर्षकृतेषु च, ड॰ रोषामर्षे कृते ऽपि च

7. म॰ निपीडितः, न॰ निष्पीडितस्तथा चैव ।

[(व्या)]

1. धार्यत

2. पर्यायादुपकूर्परक्षेपात् ।

[page 59]




[NZ]

1मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिवेष्टयेत् । BhNZ_09_141ab
स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधो2 नाम नामतः ॥ BhNZ_09_141cd
संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च । BhNZ_09_142ab
सङ्क्षेपः सङ्क्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् ॥ BhNZ_09_142cd
[3शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः । BhNZ_09_143ab
निषधो नाम विज्ञेयः स भयर्ते विधीयते ॥ BhNZ_09_143cd
4गृहीत्वा वामहस्तेन कूर्पराभ्यन्तरे भुजम् । BhNZ_09_144ab
दक्षिणं चापि वामस्य कूर्पराभ्यन्तरे न्यसेत् ॥ BhNZ_09_144cd
स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ्मुष्टिकृतो भवेत् । BhNZ_09_145ab
इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_145cd
एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः । BhNZ_09_146ab
अभिमानावष्टम्भस्तम्भस्थैर्यादयः कार्याः ॥ BhNZ_09_146cd
(5)अथ वा ---
ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्मुखौ । BhNZ_09_147ab
जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो ऽभिघट्टने ॥ ] BhNZ_09_147cd
[ABh]

निषधमाह मुकुलन्त्विति । कपित्थहस्तेन परिवेष्ट्यमानमुकुलं तदभ्यन्तरे निषण्णमास्त इत्यतो निषधः । (सङ्ग्रहः) सम्यग्ग्रहणं शास्त्रार्थादेः, परिग्रहः स्वीकारः, धारणमत्यजनम्, समयो नियमः, सत्यवचनं तथ्यमिति, सङ्क्षेपस्तात्पर्यम्, समस्तमनेनैव संक्षिप्यमाणमपि । स्वीकृताभिनयेन हि तद्वति द्रव्ये ऽभिनय इत्युक्तम् । संक्षिप्तं तु सम्यक् क्षिप्तं क्वचित्स्थापितमित्यर्थः ।

[(मू)]

1. क॰, ख॰, ग॰, घ॰, च॰, छ॰ आदर्शेष्वेवास्ति

2. क॰ निषेधो

3. भ॰ आदर्श एवास्ति

4. ज॰ प्रभृति म॰ अन्तादर्शेषु श्लोकास्त्रयः सन्ति । ते कीर्तिधराचार्यपाठानुसारिण इति ज्ञायते ।

5. अयं श्लोको ड॰ ढ॰ योर् एवास्ति । एतद्वर्धमानस्य लक्षणमिति व्याख्यात्र अनादृतम् ।

[(व्या)]

[page 60]




[NZ]

अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ1 BhNZ_09_148ab
यदा भवेतां करणे स दोल2 इति संज्ञितः ॥ BhNZ_09_148cd
3सम्भ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चावेगे । BhNZ_09_149ab
व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते4 च कार्यो ऽभिनययोगः5 BhNZ_09_149cd
यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः6 BhNZ_09_150ab
द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु7 पुष्पपुटः स्मृतः ॥ BhNZ_09_150cd
8धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि9 BhNZ_09_151ab
ग्राह्याण्युपनेयानि10 च तोयानयनापनयने11 च ॥ BhNZ_09_151cd
[ABh]

दोलं लक्षयति अंसाविति । हस्तयोः प्रकर्षेण लम्बमानत्वादेव स्कन्धयोः शैथिल्यमदृढत्वं भवति । पताकाङ्गुलीनामवष्टम्भान्युद्धारणाय वा करणाक्रियायामङ्गुलिशैथिल्यलक्षणायां सत्यामित्यर्थः । दोलाकारत्वेन दोला । अभिनयनव्यापारे योगो यस्य स तथाविधो ऽयं हस्तः । कार्य इत्यनेन तत्र तत्राभिनेये पार्श्वात्पार्श्वान्तरगमनं निपतनं स्तब्धत्वमित्यादिकां तावदितिकर्तव्यतां सूचयति । अभितो ऽग्न्यादिव्यसनजो दोषः (अभिघातः) ।
पुष्पपुटमाह यस्तु सर्पशिरा इति । अङ्गुलिस्थाने निरन्तरं बाढमपि । संमुखत्वं माभूदित्याह पार्श्वेति । द्वितीय इति सर्पशिराश्च हस्तः । हस्तपुटेनेदृशेन पुष्पग्रहणमिति । पुष्पपुट इतरः ।

[(मू)]

1. ड॰ पताकौ च प्रलम्बितौ

2. ड॰ डोल

3. न॰ सश्रम

4. न॰ शत्रुक्षते

5. प॰ योगस्तु

6. प॰ निरन्तरा, ड॰ निरन्तरम्

7. ड॰ द्वितीयपार्श्वसुश्लिष्टा सा तु, ढ॰ द्वितीयपार्श्वसंश्लिष्टः स च, न॰ द्वितीयपार्श्वसंस्पृष्टः स तु

8. प॰ धान्यजल, ड॰ धान्यपुष्पभक्ष्यान्यनेकनानाविधानि युक्तेन, फ॰ धान्यजलपुष्पसदृशान्येते न

9. प॰ संयुक्तेन

10. प॰ गेयानि

11. ड॰ तोयापनयापनयने, ज॰ तोयापनयापनये ।

[(व्या)]

[page 61]




[NZ]

पताकौ तु1 यदा 2हस्तावूर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ । BhNZ_09_152ab
उपरय् उपरि विन्यस्तौ 3तदासौ मकरः स्मृतः ॥ BhNZ_09_152cd
सिंहव्यालद्वीपिदर्शनं4 नक्रमकरमत्स्यानाम् । BhNZ_09_153ab
ये चान्ये क्रव्यादा 5अभिनेयास्ते ऽर्थयोगेन ॥ BhNZ_09_153cd
कूर्परांसोचितौ6 हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ । BhNZ_09_154ab
गजदन्तः स 7तु करः कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_154cd
8एष च वधूवराणामुद्वाहे चातिभारयोगे च9 BhNZ_09_155ab
स्तम्भग्रहणे च तथा10 शैलशिलोत्पाटने चैव ॥ BhNZ_09_155cd
[ABh]

मकरमाह पताकौ त्विति । अङ्गुष्ठयोर्मकरकर्णद्वयवदवस्थानान्मकरः । द्वीपिनश्चित्रकायाः । मत्स्यानामिति प्रदर्शनमिति सम्बन्धः । अर्थयोगेनेति अग्रपार्श्वादिषु (1)स्थितचलनादिनार्थवशात्प्रयोज्य इत्यर्थः ।
जगदन्तमाह कूर्परांसोचिताविति । कूर्परांसशब्देनोभयसामीप्यं तयोरन्तरालं गृह्यते पूर्वदक्षिणे तु यथा तत्राकुञ्चितौ तत्स्थानसंवेष्टनपरौ । तद्यथा वामे बाहौ दक्षिणो दक्षिणे वामहस्तः स्तम्भाकारवेष्टितदन्ताकृतियोगाद्गजदन्तः । वधूनां वराणां च विवाहस्थाननयने शिलोत्पाटने गतागतत्वं मन्तव्यम् ।

[(मू)]

1. ज॰ च

2. ड॰ हस्तौ मुखाङ्गुष्ठौ, न॰ हस्तौ मुक्ताङ्गुष्ठौ

3. म॰ हस्तः स मकरः स्मृतः, ड॰ तदासौ मकरः करः, च॰ तदा स मकरः करः

4. प॰ द्विपदर्शनं, ड॰ द्विपदर्शने, ढ॰ द्विपददर्शने

5. ड॰ ह्यभिनेयास्तेन हस्तेन

6. न॰ कूर्परांसाञ्चितौ, ड॰ कोर्परांसाञ्चितौ, प॰ कूर्परे सन्धितौ

7. ड॰ विज्ञेयः, फ॰ स विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते

8. प॰ यानवधूग्रहणे वत्सोत्सङ्गादिभार, न॰ वरयानवधूग्रहणे वत्सोत्सङ्गादिभार, म॰ वरयानवधूग्रहणे बालग्रहणे ऽतिभारयोगे च, च॰ भूधरवधूवरणां, ज॰ पुत्रवधूभाराणामुद्वहने चापि भारयोगे च

9. च॰ योगेन

10. म॰ शौलस्योत्पाटने ।

[(व्या)]

1. स्थिरचरत्वादिना ।

[page 62]




[NZ]

शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ । BhNZ_09_156ab
1शनैरधोमुखाविद्धौ सो ऽवहित्थ इति स्मृतः ॥ BhNZ_09_156cd
दौबल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च । BhNZ_09_157ab
उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः2 BhNZ_09_157cd
3ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षौ पराङ्मुखौ । BhNZ_09_158ab
जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने4 BhNZ_09_158cd
[सङ्ग्रहपरिग्रहोद्धारणं च समयं च सत्यवचनं च । BhNZ_09_159ab
5सङ्क्षेपः 6संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् ॥ ] BhNZ_09_159cd
7उक्ता ह्येते द्विविधास्त्वसंयुताः8 संयुताश्च सङ्क्षेपात् । BhNZ_09_160ab
9अभिनयकरास्तु ये त्विह ते ऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः ॥ BhNZ_09_160cd
[ABh]

अवहित्थकमाह शुकतुण्डाविति । अभिमुखौ पूर्वाननावञ्चितौ वर्तनया अधोमुखौ सन्तावाविद्धावधोगमितौ । अवहित्थसूचकत्वादवहित्थः । एवं हि कुर्वन्नाशयमात्मीयं नो भिनत्ति ।
वर्धमानमाह --- ज्ञेयो वै वर्धमानश्च हंसपक्षौ पराङ्मुखाविति । अन्योन्यं स्वस्तिकवदवस्थितौ लक्ष्ये तु अन्योन्यनिकटौ दृश्येते । स्वस्तिकताहीनावेव केवलं पराङ्मुखौ परस्परचलनेन विस्तारयोगाद्वर्धमानत्वम् । आदिशब्देन वक्षःकवाटादि ।
उपसंहरन् सूचयति उक्ता ह्येत इति । उक्ता ह्येते यस्मादेते उक्ताः सङ्क्षेपमाश्रित्याभिनेयविषये निरूपिताः । तुरिति तस्मादन्यत्राप्युक्तात् अभिनेयात् अर्थादभिनया अर्थान्तरे ऽपि साधयितुं शक्याश्चार्हाश्च । तुर्हेतौ, यस्मादाभिमुख्यतया, नार्थमनेकरीति त्वदृष्टार्थमर्थे ऽर्थतः ।

[(मू)]

1. म॰ शनैरभिमुखाविद्धाववहित्थस्तु स स्मृतः

2. च॰ योगश्च कर्तव्यः, फ॰ योगः प्रयोक्तव्यः

3. ड॰

मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः ।

वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत ॥(कीर्तिधरस्य पाठः)

4. म॰ विघट्टने

5. प॰ संक्षेपतस्तु

6. ढ॰ संक्षिप्तनिपीडितेन

7. च॰ उक्ताश्चैते

8. च॰ ह्यसंयुताः

9. ड॰ अभिनयकरा ये त्विह ते । कीर्तिधरपाठानुसारी विनियोगः ।

[(व्या)]

[page 63]




[NZ]

[अन्यैरप्युक्तम्(1) ---
2आकृत्या3 चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय वस्तुतः4 BhNZ_09_161ab
स्वयं 5वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः ॥ इति ।] BhNZ_09_161cd
नास्ति कश्चिदहस्तस्तु6 नाट्ये ऽर्थे ऽभिनयं 7प्रति । BhNZ_09_162ab
8यस्य यद्दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोदितम् ॥ BhNZ_09_162cd
अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह9 BhNZ_09_163ab
10छन्दतस्ते प्रयोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः ॥ BhNZ_09_163cd
देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च11 BhNZ_09_164ab
हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्या नॄणां स्त्रीणां विशेषतः12 BhNZ_09_164cd
[ABh]

एवमभिनयमभिधायाभिनयान्तरमप्यस्तीति दर्शयति नास्ति कश्चिदिति । नाट्यमिह तदुपयोगिनो विभागादयः । अत्र हेतुः यस्य यद्दृश्यत इति ।
एवमुक्तानामेवाभिनयानां साङ्कर्येण प्रयोगमनुज्ञायानुक्तमपि सङ्ग्रहीतुमाह अन्ये चापीति । अर्थो ऽभिनयसामर्थ्यं शोभातिशयः । छन्दत इति नाट्याचार्येच्छाप्रवाहानुसारिण्यामित्यर्थः । रसाः स्थायिनः । भावाः सञ्चारिणः तत्सूचकानि यानि विचित्राणि चेष्टितानि सात्त्विकोपाङ्गानि तैः सह । एवं लोकधर्मीप्रदर्शने प्रसिद्धोदाहरणमात्रमभिनेयानां परिगणनमित्याख्येयम् । देशः क्षेत्रविशेषः प्रयोगः सुकुमारोद्धतरूपकविशेषः । अर्थस्य युक्तिरुपपत्तिः मुख्यगौणलाक्षणिकव्यङ्ग्यादिभेदेन । अवेक्ष्येति विचार्येत्यर्थः । प्रयोक्तव्या इति

[(मू)]

क॰ ख॰ ग॰ घ॰ च॰ आदर्शेष्वेवास्ति

2. द॰ म॰ योर् नास्ति

3. ड॰ प्रकृत्या

4. प॰ तत्पुनः

5. ड॰ वितर्कात्

6. म॰ अहस्तो हि

7. च॰ नाट्याभिनयनं, म॰ नाट्ये ह्यभिनयं प्रति, प॰ हस्ताभिनयनं, ज॰ नाट्यार्थाभिनयं प्रति, ड॰ नाट्ये ऽभिनयनं प्रति, प॰ हस्ताभिनयनं, ज॰ नाट्यार्थाभिनयनं प्रति, ड॰ नाट्ये ऽभिनयनं प्रति

8. म॰ दृश्यते बहुरूपन्तु येषां ते गदिता मया

9. म॰ ये दृष्टा लौकिकाः कराः, द॰ लौकिकात्मकरास्त्विह

10. न॰ छन्दतस्ते ऽपकर्तव्या रसभाव, म॰ छन्दतस्ते ऽभिनेतव्या नानाभाव, ड॰ छन्दतस्ते नियोक्तव्या, द॰ छन्दतस्ते ऽपि योक्तव्या

11. च॰ अथमुक्तिमवेक्ष्य च, द॰ वाप्यर्थयुक्तमपेक्षते

12. ड॰ प्रयोक्तव्याः स्त्रीणां नॄणां विशेषतः, म॰ स्त्रीणां नॄणामथापि च ।

[(व्या)]

[page 64]




[NZ]


सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति वै1 BhNZ_09_165ab
2तान्यहं संप्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु3 BhNZ_09_165cd
उत्कर्षणं विकर्षणं तथा व्याकर्षणं पुनः4 BhNZ_09_166ab
परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं तोदनमेव च5 BhNZ_09_166cd
6संश्लेषश्च विनियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा । BhNZ_09_167ab
7विक्षेपधूनने चैव 8विसर्गस्तर्जनं तथा ॥ BhNZ_09_167cd
9छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा10 BhNZ_09_168ab
11ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान्प्रति ॥ BhNZ_09_168cd
[12उत्तानः पार्श्वगैश्चैव तथाधोमुख एव च । BhNZ_09_169ab
हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः ॥ ] BhNZ_09_169cd
[ABh]

शक्यार्थे कृत्यः । विशेषत इति । पुरुषाणां तदपेक्षया सामान्यानामाचारा भवन्ति । अत एवोत्तमानामतिस्वल्पप्रचारो हस्ताभिनयः । रसभावकृतानीति । स्थायिसञ्चारिभेदेन तत्तद्विभावभेदवशादित्यर्थः । तथा हि, केशानां विदूषकं प्रत्याकर्षणं खटकामुखेन, प्रियां प्रत्यरालेन, क्रीडायां कलहे मुष्टिनेत्याद्युत्प्रेक्ष्यम् । ऊर्ध्वाधोदूरगमनादन्यथाकरणमुत्कर्षणादि । परिग्रहो मण्डलेन ग्रहणम् । निग्रहो विनाशनं, तोदनं ताडनं, विक्षेपस्त्यागः सावज्ञं, धूननं कम्पनम् । विसर्गः सादरं त्यागः, स्फोटनं विकासनं, मोटनं सङ्कोचनं, इति प्रकारे । एवंप्रकारा अन्ये ऽपि । रसभावकृतानीति यदुक्तं तत्स्पष्टयितुमाह सर्वे नेत्रभ्रूमुखरागाद्यैर्व्यञ्जिताः कार्या इति । प्रचार ऊर्ध्वोद्वर्तनपार्श्वाधोमुखादिः । परोक्षाभिनयने दृष्ट्यादयो हस्तानामनुगताः, प्रत्यक्षे तु विपर्ययः ।

[(मू)]

1. ड॰ सन्तिहि, म॰ ज्ञेयं कर्म यथाक्रमम्

2. भ॰ तदहं

3. म॰ भावक्रियात्मकम्

4. ज॰ चाकर्षणं पुनः, ड॰ चैवापकर्षणम्

5. ड॰ परिग्रहो निग्रहश्च आह्वानं नोदनं तथा, द॰ परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च, छ॰ परिग्रहो निगूहश्च आह्वानं तोदनं तथा

6. म॰ संश्लेषो ऽथ, ड॰ संक्षेपश्च

7. प॰ विक्षेपो धूनने, ड॰ विक्षेपो धूननं

8. द॰ निसर्गस्तर्दनं, न॰ विसर्गस्तर्जनं

9. प॰ तोटनं मोटनं चैव ताडनं मोदनं तथा

10. ड॰ स्फोटनं मोहनं तथा, च॰ छिद्रविस्फोटनं तथा, ज॰ घोटनं मोटनं तथा

11. प॰ स्पोटनं चैव

12. च॰ छ॰ द॰ आदर्शेषु नास्ति ।

[(व्या)]

[page 65]




[NZ]

सर्वे हस्तप्रचाराश्च1 प्रयोगेषु यथाविधि । BhNZ_09_170ab
नेत्रभ्रूमुखरागाद्यैः2 3कर्तव्या व्यञ्जिता बुधैः4 BhNZ_09_170cd
5करणं कर्म स्थानं 6प्रचारयुक्तिं क्रियां च समवेक्ष्य7 BhNZ_09_171ab
हस्ताभिनयः 8कार्यस्तज्ज्ञैर्लोकोपचारेण9 BhNZ_09_171cd
10उत्तमानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः । BhNZ_09_172ab
11वक्षस्स्थाश्चैव मध्यानामधमानामधोगताः ॥ BhNZ_09_172cd
[ABh]

एतत्सर्वमुपसंहरति करणमिति । करणमावेष्टितादि, कर्म विधेयं, स्थानं, ललाटादिक्षेत्रं उत्तानादिसन्निवेशस्थितिश्च, प्रचारः स्वल्पादिः । युक्तिर्मुख्यगौणाद्युपपत्तिः, न हि गौरयं ब्राह्मण इत्यत्र मृगार्थो हरिणाभिनयेन कर्तरीमुखमृगशीर्षक प्रायेणाभिनीयते । अपि तु मौर्ख्याभिनये, चतुरशुकतुण्डशिखरनिषधप्रायेण । युक्तिश्च विशेषणविशेष्यभावादिविचारः । तद्यथा तद्गुणसंविज्ञाने बहुव्रीहौ वृत्तिपदार्थान्यपदार्थाः अभिनेयाः, ``सपुलकस्वेदोद्गमोत्कम्पये''ति(रत्ना 1-1) उपलक्षणविमुक्ते त्वन्यपदार्थमात्रं, तत्राप्युपलक्षणताप्रतिपत्त्यै वृत्तिपदार्थो ऽप्यभिनेयः । स त्वनावेश इति तूपाध्यायाः । क्रिया त्रिधा विधिनिषेधानुभयरूपा । गच्छ मागच्छेत्यादौ विधौ हि प्रत्ययार्थस्यैव, निषेधे चार्थस्यैव, अनुभयरूपे प्रकृत्यर्थस्यैव, अवतरत्वार्य इत्यादौ तु न विधिः, अपि तु प्रकृत्यर्थमात्रं प्रदर्शयितव्यम् । लोटा तु स्वाभिप्रायमात्रं प्रकाश्यमानमप्रधानमिति प्रकृत्यर्थ एवाभिनेयः । अत्र व्यापकं हेतुमाह लोकोपचारेणेति ।
करणं कृत्वे(कर्मे?)त्यत्र स्थानमुक्तम् । तद्विभजत्युत्तमानामिति । उत्तमे सुवर्णादिद्रव्ये सन्निकृष्टाः मध्यमे मध्यमाः अधमे विप्रकृष्टाः । ललाटादिशब्दानामुपलक्षणार्थत्वादिति केचित् । एतेषु क्षेत्रेषु वर्तनानिवेशपूर्वकमुत्तमादयो

[(मू)]

1. न॰ प्रकारास्तु, म॰ सर्वहस्तप्रचारास्तु

2. ड॰ रागैश्च

3. ड॰ कर्तव्यं जीवितं, म॰ कर्तव्या रञ्जिता

4. ज॰ व्यञ्जितमुखैः

5. म॰

करणं कर्मसंस्थानं प्रयोगं युक्तितः क्रियाम् ।

संलक्ष्य हस्ताभिनयः कार्यो लोकोपचारतः ॥

6. ड॰ प्रकार

7. ड॰ संप्रेक्ष्य

8. न॰ तज्ज्ञैः कार्यो

9. ड॰ कारेण

10. म॰ कार्या कराह्युत्तमानां

11. प॰ मध्यानामखिलानां च वक्षो नाभिगतास्तथा ।

[(व्या)]

[page 66]




[NZ]

1ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये2 कुर्वीत मध्यमैः3 BhNZ_09_173ab
4अधमेषु प्रकीर्णाश्च5 हस्ताः कार्याः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_173cd
[ABh]

राजामात्यविदूषकादयो ऽभिनयान् यथोचित एवाभिनयस्थाने कुर्युरित्यनेनोत्तमा देवतागुरुनृपादयो यदा निर्दिश्यन्ते तदा ललाटक्षेत्रचारिभिः अञ्जल्यादिहस्तैः, मध्यमास्तु चतुरादिभिर्वक्षक्षेत्रचरैः, अधमाः शुकतुण्डाद्यैरधः क्षेत्रचरैः । तेन चन्द्रतारादिदर्शने ऽधमस्यापि ललाटक्षेत्रचरा हस्ता इत्यादि न विरुद्धमिति । इदं च युक्ततरमित्युपाध्यायाः --- ये चतुरारालाद्यैः सत्यानृतगाम्भीर्यशौण्डीर्यादिविरुद्धविषया उक्तास्तेषां विभागार्थमिदं वचनम् । ये धान्यादय उत्तमा अर्थास्तेषामभिनये ललाटक्षेत्रगतत्वमित्यादिक्रमेण ।
अभिनयगतं विशेषान्तरमप्याह ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युरित्यादि । प्रयोगे ज्येष्ठे नाटकादौ चतुर्वर्गोपायोपदेशिनि प्रत्यक्षताप्राधान्यादल्पो हस्ताभिनयो, मध्यमे तु रञ्जनाफले भाणकादौ मध्यमः प्रत्यक्षे हि तत्राकाशभाषितप्राधान्यात्, अधमे तु नृत्तकाव्ये षिद्गकादौ च काल --- इति केचित् । एतत्त्वव्यवस्थितत्वादयुक्तम् । नाटके ऽपि भूयस्त्वमस्य । परस्थस्याभिनयत्वे उत्तमपात्रेण तु प्रधान एवाभिनयः कार्यो न विशेषणात्, अस्मिन्नाट्ये गृहीतविशेषणा विशेषधीरिति मन्यमाना एतदमृष्यन्तो ऽन्ये त्वाहुः --- यत्र पदार्थसमुदायो ह्येकेनाभिनयेन शक्यप्रतिपत्तिरनेकेन वा चलत्वात् । तद्यथा --- ``या स्रष्टुः सृष्टिराद्या''(शाकु 1-1) इत्यत्र । तत्रैक एव जलहुताशनाभिनय उत्तमेन प्रयोज्यः । अधमेन त्वनेकश्च चलस्वभावत्वात् । मध्यमेन मधयम इति प्रचारो वर्तना योत्तमे ऽल्पेति वा । एतत्तु शोभाविच्युतिकारित्वात्, ``अथ नयनसमुत्थं''(रघु 2-75) इत्यादौ प्रयत्नोपहृतस्य (उपमानद्वयस्य)पदार्थे वाक्यवचनमित्यस्य प्रौढत्वस्याभिनये नानुसरणप्रसङ्गान्नाद्रियते । ये परिमितमभिनेयं गमयन्ति ते स्फुटमेवार्थस्य गमकाः, अर्थप्रकरणादेस्तत्र सुखेन सहायत्वात् । अनन्तार्थजातव्यवच्छेदकत्वं हि क्लेशः । तादृशा उत्तमप्रकृतिषु हस्ताः । अधमास्तु यथावचनं श्लिष्टमाहुस्त(था प्रकीर्ण)भूयस्त्वमभिनेये सन्दिह्यमानस्याभिनयायत्तमुत्कर्षणं विकर्षणमित्यादि ---

[(मू)]

1. द॰ ज्येष्ठेष्वल्प, म॰ आदर्शे श्लोको नास्ति

2. ढ॰ स्तु मध्ये

3. प॰ मध्यविचारिणः

4. क॰ आदर्शे श्लोको नास्ति

5. ड॰ प्रकीर्णास्तु

[(व्या)]

1. विधावपि

2. विशेषणादस्मिन्नाट्ये ।

[page 67]




[NZ]

लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः । BhNZ_09_174ab
1लोकक्रियास्वभावेन 2नीचैरप्यर्थसंश्रयाः ॥ BhNZ_09_174cd
अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च3 BhNZ_09_175ab
4विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा5 BhNZ_09_175cd
विषण्णे 6मूर्छिते ह्रीते7 जुगुप्साशोकपीडिते । BhNZ_09_176ab
ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे8 BhNZ_09_176cd
[ABh]

एवं केचित् । अपरे त्वाहुः --- प्रचारस्त्रिधा पञ्चधा च वक्ष्यते ।
तत्रोत्तमस्य च फलत्वादेकरस एवोत्तानादिकः प्रचारः, अधमस्य त्वतिसङ्कीर्ण इति । इदन्त्वत्र युक्ततमम् --- ज्येष्ठे ऽभिनये प्रत्यक्षवर्तमानात्मज्ञस्थविषये हस्तव्यापारो ऽल्पः । ``हिअअ समस्सस''(शाकु अ 8) इत्यादौ । तथा ``तन्वी मेघजलार्द्रवल्कलतया''(विक्र 4-38) इत्यादौ । अत्र हि सात्त्विकभूयस्त्वात् ज्येष्ठत्वम् । अप्रत्यक्षभाविभूतपरस्थरूपे तु सात्त्विकावकाशाभावो ऽनावेशादिति तत्राधमो ऽभिनयः, ``सत्त्वहीनो ऽधमः (22-2) स्मृतः'' इति वचनात् । तत्र विप्रकीर्णा विक्षिप्ता वहुलतमा हस्ताः । यथा (*)कुञ्जरक‡सुन्दरकादीनां परस्थवृत्तयुद्धवर्णने । एतद्वस्त्वतिरिक्ते तु मध्यमो हस्तप्रयोगः । यथा विदूषकेण प्रत्यक्षं दृश्यमानेनावस्थावेशकारिणि उद्यानादिवर्णने ।
लक्षणं सौष्ठवं लक्ष्यते ।
सौष्ठवं लक्षणं प्रोक्तं वर्तनाक्रमयोजितम् (10-77) ॥ इति ।
तद्धीना अधमानाम् । (अथवेत्यादि) । अन्ये त्वाहुः --- यादृग्वेषां लक्षणमुक्तं तेन्यथा परिपूर्णाश्लिष्टाकृतयो ऽभिनयाद्धीनानां श्लिष्टवर्णोच्चारणवदिति । (विपरीतेति) भयजुगुप्सादिप्रयोगे शीतकालादियोगे च सौष्ठवमस्फुटाकृतित्वं, अवहित्थादौ चासौष्ठवयोगे ऽपि सौष्ठवमित्यादि वैपरीत्यम् । विहस्तो हस्तवैकल्याधानं, मत्तो मद्येन, प्रमत्तः प्रमादात्, उन्मत्तो ऽपस्मारी । किं सर्व एवात्र हस्ताभिनय इत्याशङ्क्य प्रतिप्रसवार्थमाह

[(मू)]

1. छ॰ नीचक्रिया, द॰ लोकक्रियाश्च

2. म॰ नीचैरेवार्थ

3. द॰ वा

4. क॰ विपरीतक्रिया

5. ड॰ नरैः

6. द॰ ंस्तभिते

7. ड॰ भीते, क॰ हीने

8. द॰ जने

[(व्या)]

* तापसवत्सराजे

वेणीसंहारे ।

[page 68]




[NZ]

व्याधिग्रस्ते 1जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते । BhNZ_09_177ab
2मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते ॥ BhNZ_09_177cd
3हिमवर्षहते 4बद्धे 5वारिणाप्लवसंश्रिते । BhNZ_09_178ab
6स्वप्नायते च सम्भ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा ॥ BhNZ_09_178cd
न हस्ताभिनयः कार्यः7 कार्यः8 सत्त्वसमाश्रयः9 BhNZ_09_179ab
[10तथा काकुविशेषश्च नानार्थरसभावकः11 ॥ ] BhNZ_09_179cd
12यत्र व्यग्रावुभौ हस्तौ 13तत्तद्दृष्टिविलोकनैः14 BhNZ_09_180ab
15वाचिकाभिनयं कुर्याद्विरामैरर्थदर्शकैः ॥ BhNZ_09_180cd
16उत्तानः पार्श्वश्चैव तथाधोमुख एव च । BhNZ_09_181ab
प्रचारस्त्रिविधो ऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः ॥ BhNZ_09_181cd
[ABh]

कार्य इति । ये हस्ता आन्तरीं चित्तवृत्तिं सूचयन्ति कपोतक इव भयं, कर्कटक इव मदनविजृम्भां, दोल इव शोकं, शुकतुण्ड इवेर्ष्यां ते कार्या एव, सात्त्विकवदनुभावस्य भावत्वात्तेषां सात्त्विकश्च कार्य एवेत्यावृत्त्या ये तु बाह्यद्रव्यगुणादिगमकास्ते न कर्तव्या इति । यत्र तु सर्व एव न कर्तव्यास्तं विषयमाह यत्र व्यग्राविति यथा सारथेः प्रतोदरश्मिव्यग्रहस्तायां। (विलोकनैरिति) विलोक्यते चित्तवृत्तिरनेनेति मुखरागादि, कुर्यादिति स्फुटयेदित्यर्थः । अर्थदर्शकैरिति । अनुवृत्तिलक्षणोपरोधकृतैरित्यर्थः ।

[(मू)]

1. म॰ ज्वरार्ते च तपश्श्रान्ते भयान्विते

2. म॰ मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु शोकार्ते शीतविप्लुते

3. द॰ च॰ योः श्लोको नास्ति, न॰ हिमवर्षगते

4. ड॰ बन्धे

5. ढ॰ भारिणि, ड॰ हारिणप्लव, न॰ चारिणी, म॰ वारिणि, प॰ चारिणा

6. न॰ स्वप्नायिते स, म॰ स्वप्नायिते ऽथ

7. न॰ नभसः पतिते ऽद्भुते, म॰ नभसः पातिते ऽद्भुते

8. म॰ योज्यः

9. प॰ सत्त्वस्य संग्रहः, म॰ समुद्भवः, छ॰ सत्त्वस्यसंभवः

10. द॰ तथैवाङ्ग, ड॰ तथाकार, ज॰ तथाकारु

11. ड॰ भावरसान्वितः, द॰ भावरसाश्रयः

12. म॰ द॰ योः श्लोको नास्ति

13. प॰ पत्र

14. ड॰ विलोकितैः

15. प॰ आदर्शे सार्धं श्लोको न दृश्यते ।

16. ड॰

उत्तलो ऽधस्तलस्तिर्यगूर्ध्वाधोमुख एव च ।

हस्तप्रचारा विज्ञेया नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा ॥

म॰

उत्तानो ऽधस्तलस्त्र्यश्र ऊर्ध्वाधोमुख एव च ।

हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यनृत्तसमाश्रयः ॥

[(व्या)]

[page 69]




[NZ]

(1)अन्ये तु ---
2उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितो ऽधोमुख एव च । BhNZ_09_182ab
3पञ्च प्रचारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः ॥ 4इति । BhNZ_09_182cd
एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नानाभिनयसंश्रयाः5 BhNZ_09_183ab
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि करान्नृत्तसमाश्रयान्6 BhNZ_09_183cd
[ABh]

हस्तानां दिग्भेदावस्थानकृतं प्रचारमाह उत्तान इत्यादि । उतानो यथा --- `विरचितमुर्वीसंस्थ'मित्यभिनये(9-22)पताकः, यथा वा जिह्वाभिनये आस्यक्षेत्रगो ऽग्रगस्त्रिपताकः । पार्श्वगो यथा धनुरभिनये मुष्टिः । अधोमुखो यथा समुद्राभिनये ललाटक्षेत्रगः । स्वस्तिकपताको, यथा ``संवृतविवृतं पाल्य''मित्यत्र त्रिपताकः ``उत्तानो ऽधस्तलस्त्र्यश्रो ऽग्रगो ऽधोमुख एव च । पञ्च प्रचारा हस्त''स्येति (1)भट्टोद्भटः पठति । तत्राधस्तले ऽधोमुखो ऽन्तर्भूतः उत्ताने ऽग्रगः, त्र्यश्रः त्रिपार्श्वग एव । अत्रापि तु समविषमत्र्यश्रिताद्यवान्तरभेद उत्तानादेर्भवति । इत्थं त्रैविध्यमेव युक्तम् । तत्र रसनिष्पादनमभिनयस्य वस्त्वित्युक्तं तच्च करणानुभावात्मकं, तत्राङ्गहाराः करणसञ्चयाः, करणस्य च लक्षणमुक्तम् । ``यानि स्थानानि याश्चार्थो नृत्तहस्ताः''(4-59) इत्यादि । तत्र स्थानकचार्यः स्वक्षेत्रे(अ-13) लक्षयिष्यन्ते ।
हस्तप्रसङ्गान्नृत्तहस्ता वक्तव्याः । किञ्चाभिनयकृताप्येषां क्वचिद्व्याकर्तुं, यथा लताहस्तौ प्रतिपद्येते नृत्ताभिनयनं प्रति(9-100), यथा वा करिहस्तस्य हस्त्यभिनयनम् । एवं चतुरश्रादीनामपि प्रयोगवशात् द्रष्टव्यमित्याशयेनाह अत ऊर्ध्वमिति । नृत्तस्य करणात्मकस्याश्रयाद्धेतुता । एभ्यो ऽभिनयहस्तेभ्य ऊर्ध्वमित्येतद्गणना पृष्ठे ऽभिनयनहस्तत्वेनापि गणनायोग्यादित्यर्थः । तत्र

[(मू)]

1. एष श्लोकश्च क॰ ग॰ न॰ आदर्शेष्वस्ति

2. न॰ उत्तानो ऽधस्तलस्त्र्यश्र ऊर्ध्वाधोमुख एव च, ड॰ उत्तलो ऽधस्तलस्तिर्यगूर्ध्वाधोमुख एव च, म॰ आदर्शे नास्ति

3. ड॰ हस्तप्रचारा विज्ञेया नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा, न॰ हस्तप्रचारास्त्रिविधा नाट्यनृत्तसमाश्रिताः, द॰ हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यनृत्तसमाश्रयः

4. प॰ नृत्तहस्तसमाश्रयाः

5. म॰ नानर्थरससम्भवा, ड॰ संश्रिताः, प॰ संज्ञिकाः

6. ड॰ हस्तान् नृत्तसमाश्रयान्, म॰ समुद्भवान्, छ॰ श्रितान् ।

[(व्या)]

1. भट्टलोल्लटः ।

[page 70]




[NZ]

1वक्षसो ऽष्टाङ्गुलस्थौ 2तु प्राङ्मुखौ(*) खटकामुखौ3 BhNZ_09_184ab
समानकूर्परांसौ तु चतुरश्रौ प्रकीर्तितौ4 BhNZ_09_184cd
हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तौ तालवृन्तवत् । BhNZ_09_185ab
उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ ॥ BhNZ_09_185cd
चतुरश्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा5 BhNZ_09_186ab
6तिर्यक्स्थितौ 7चाभिमुखौ ज्ञेयौ तलमुखाविति ॥ BhNZ_09_186cd
[ABh]

चातुरश्र्यमूलं नृत्ते ऽङ्गस्य जीवितमिति तन्निमित्तभुवौ चतुरश्रौ तावदाह वक्षस इति । वक्षो ऽतिक्रम्य यो ऽष्टाङ्गुलो देशः तत्रस्थौ । परस्परं त्वष्टाङ्गुलान्तरत्वात् प्रत्युत चातुरश्र्यं भवतीत्युत्प्रेक्ष्यमेव । प्राङ्मुखाविति यत्संमुखः प्रयोक्ता तत्संमुखावेव, न तु प्रयोक्तृसंमुखौ । कूर्परयोरंसयोश्च तुलाधारणवत्समत्वमवैषम्यम् । अङ्गचातुरश्र्यदानाच्चतुरश्रौ । आकर्षणविशेष एवायमभिनयो ऽपि द्विवचनादपवादविहीनत्वे द्वयोरेव प्रयोग उपपादनीयो हेतुर्हस्तान्तरस्य द्वितीयप्रकारयोगे ऽपि केवलस्यैव चतुरश्रतापदेश एव, तुल्यरूपत्वाच्च न चौष्षष्टिताव्याहतिरिति । एवं सर्वत्र ।
अथोद्वृत्तौ(1) --- हंसपक्षकृताविति । आदौ चतुरश्रौ तत उद्वेष्ठितवर्तनया हंसपक्ष(कृत) इति, कृतशब्देनाह विधिम् । एको विवर्तते उत्तानः स तु, परस्त्वधोमुखः सन्नावर्तते वक्षस्स्थानमित्यर्थः । एतदेवाह तालवृन्तवदिति । आवर्तनकाल ऊर्ध्वं वर्तमानत्वादुद्वृत्तौ(1) । नामान्तरेण तालवृन्तविषयत्वमभिनेयत्वं ब्रूते ।
अथ तलमुखौ --- चतुरश्रस्थिताविति । तथेति व्यावृत्तोद्वृत्तपूर्वकत्वमस्याह । तेन परिसमाप्तिकाले स्वस्वपार्श्वस्थाङ्गौ त्र्यश्रस्थितौ हंसपक्षावेव । अन्योन्यसंमुखतलत्वात्तलमुखौ । ``मंडलमहुरिजिमवज्जइ''(मर्दलं मधुरं वादयति) इत्यादिविषये चायमभिनये ऽपि ।

[(मू)]

1. ड॰ वक्षःस्था

2. छ॰ च

3. प॰ कटकामुखौ

4. म॰ चतुरश्रावितिस्मृतौ

5. न॰ यदा

6. म॰ तिर्यङ्मुखोर्ध्वाभिमुखौ, द॰ तिर्यङ्मुखौ चाभिमुखौ

7. च॰ वाभिमुखौ, *पराङ्मुकाविति सोमेश्वरः, संमुखाविति भोजः ।

[(व्या)]

1. उद्धतौ ।

[page 71]




[NZ]

तावेव मणिबन्धान्ते 1स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ । BhNZ_09_187ab
स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ2 विप्रकीर्णकौ ॥ BhNZ_09_187cd
अलपल्लवसंस्थानावूर्ध्वास्यौ3 पद्मकोशकौ । BhNZ_09_188ab
4अरालखटकाख्यौ 5चाप्यरालखटकामुखौ ॥ BhNZ_09_188cd
(6)अन्ये तु ---
7तथैव मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ । BhNZ_09_189ab
ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमरालखटकाविति ॥ इति । BhNZ_09_189cd
भुजांसाकूर्पाराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ8 BhNZ_09_190ab
9पराङ्मुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ10 BhNZ_09_190cd
[ABh]

अथ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ च --- तावेवेति । तलमुखावेवेत्यर्थः । अन्तस्समीपः । स्वस्तिको नाम लक्षणविशेषः । (विच्युताविति) विशेषेण सहसा व्युतावित्यर्थः । एवं पूर्ववृत्तनृत्तकरचतुष्टयस्वरूपोपजीवित्वं (स्वस्तिक)विप्रकीर्णयोः ।
अरालखटकामुखौ --- अरालखटकामुखावाह अलपल्लवसंस्थानाविति । स्वस्तिकवत्पताकौ कृत्वा अलपल्लवोपलक्षितया व्यावर्तितकरणवर्तनया परिवर्तनान्तया तावेवोर्ध्वमुखौ पद्मकोशौ विधाय समनन्तरमेव भाविनलिनीपद्मकोशाभ्यामरालवर्तनया एकमरालं द्वितीयं खटकामुखं चातुरश्र्यसंस्थानेन कुर्यात् । स्वस्तिकेनेति त्वपरे । अरालौ ततः खटकावित्येके ।

[(मू)]

1. ड॰ स्वस्तिकाविति ।

2. म॰ विख्यातावरालौ

3. छ॰ संस्थानोपद्धास्यौ

4. म॰ ज्ञेयावभिमुखौ तज्ज्ञैरराल

5. प॰ वाप्यरालकरकामुखौ

6 , 7. क॰ ग॰ च॰ आदर्शेष्वेव

8. म॰ कुटिलावर्तिभिस्तथा, न॰ कुटिलावर्णितौ करौ, द॰ कुटिलावर्तितैः करैः

9. म॰ अधोमुख, प॰ पराङ्मुखतया

10. प॰ वक्रगौ, म॰ आविद्धाविति संज्ञितौ ।

[(व्या)]

[page 72]




[NZ]

1हस्तौ तु सर्पशिरसौ2 3मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा । BhNZ_09_191ab
तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ4 BhNZ_09_191cd
(5)अन्ये ---
6सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां7 स्वस्तिकस्थितौ । BhNZ_09_192ab
मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा8 BhNZ_09_192cd
रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ9 BhNZ_09_193ab
प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति संज्ञितौ10 BhNZ_09_193cd
[ABh]

अथाविद्धवक्रौ --- भुजांसकूर्पराग्रैरिति । वृत्तानुरोधादेवं पठितम् । अयं त्वर्थ;् अंसाभ्यां कूर्पराग्राभ्यां भुजाग्राभ्यां च क्रमेणोपलक्षितं यत्कुटिलं सविलासं((*)पताकौ) कृत्वा आवर्तनं व्यावर्तितकरणं कनिष्ठादि तद्युक्तावाविद्धौ हलधारिणौ सन्तावधोमुखतलौ यदा भवतस्तथेदं नाम ।
अथ सूचीमुखौ --- हस्तौ तु सर्पशिरसाविति । चतुरश्रस्थानगौ सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुलिनिविष्टाङ्गुष्ठौ कृतौ यदा तिर्यक्प्रसारितं पार्श्वगमनेन सह विकाशितं मुखं तर्जन्यग्ररूपं द्वयोस्तादृशौ बाहु(बहिः ?)प्रसारणेन पर्यायशः क्रियते तदा सूचीमुखौ सूचिवद्बाहु(द्बहिः?)प्रसारणात् । तत्र तुशब्दः पर्यायं द्योतयति ।
सूचीमुखौ ---
मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ स्वस्तिकौ सर्पशीर्षकौ ।
†इत्येकेषां पाठः
अथ रेचितौ --- अर्धरेचितौ चापीति । केचित् रेच्चितावित्यस्य पौनरुक्त्यपरिजिहीर्षवो द्वे लक्षणे इत्याहुः । तेन द्रुतौ भ्रान्तावविकृतावेव हंसपक्षौ रेचितौ,

[(मू)]

1. म॰ श्लोको नास्ति

2. द॰ शिरसो

3. ड॰ मध्यस्याङ्गष्टकौ

4. भ॰ सूच्यग्राविति तौ स्मृतौ

5. क॰ अन्यैः क॰ च॰ छ॰ आदर्शेष्वेव

6. क॰ च॰ छ॰ म॰ आदर्शेष्वेव

7. छ॰ भवतः

8. म॰ तदा सूचीमुखौ स्मृतौ

9. क॰ हंसपक्षोद्धृतभ्रमौ, द॰ भ्रमद्रुतौ, म॰ भ्रमस्थितौ, भ॰ भ्रमक्रमौ

10. प॰ रेचितावेव संज्ञितौ, ड॰ रेचितावेव संस्थितौ ।

[(व्या)]

व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां चतुरश्रगौ पताकौ प्रथमं कृत्वा पश्चात्सर्पशिरसौ रेचितस्वस्तिकौ सूच्यास्याविति मतान्तरम् ।

* अरालाविति सोमेश्वरः ।

[page 73]




[NZ]

चतुरश्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः । BhNZ_09_194ab
विज्ञेयौ 1नृत्ततत्त्वज्ञैरर्धरेचितसंज्ञितौ2 BhNZ_09_194cd
अञ्चितौ कूपरांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ3 BhNZ_09_195ab
किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तानवञ्चितौ ॥ BhNZ_09_195cd
मणिबन्धनमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ । BhNZ_09_196ab
4बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ5 BhNZ_09_196cd
[ABh]

तथा प्रसारितोत्तानतलत्वेन विकृतावपि रेचिताविति । अन्ये त्वेकमेव वाक्यमित्याहुः । रेचितौ सन्तौ यौ द्रुतभ्रमो तौ रेचितसंज्ञाविति । न पौनरुक्त्यम् । संज्ञयैवार्धरेचिते लब्धे पुनर्वचनमविशेषेण चातुरश्र्यस्य स्थितिं सूचयन् नृत्तहस्तान्तरेष्वपि अङ्गपर्यायेण प्रयोगं सूचयति ।
अथोत्तानावञ्चितौ(1) --- अञ्चिताविति । त्रिपताकौ हस्तावंसकपोलललाटानामन्यतमक्षेत्रे कृतौ अञ्चनक्रियया युक्तौ, अन्योन्याभिमुखावर्धतिरश्चीनौ, तथांसयोः कूर्परयोश्चाञ्जनं किञ्चिच्चलनं भवति । अञ्चनसमये उत्तानत्वप्राप्तेः पुनरप्यञ्चनेनोद्गमनक्रियायोगान्मृदूत्तानावञ्चितौ(1) ।
अथ पल्लवौ --- मणिबन्धनमुक्तौ त्विति । ऊर्ध्वव्यावर्तितकरणेन बाहू प्रसार्य परिवर्तितक्रियया स्वस्तिकाकृती पताकौ । पल्लवाकारत्वात् तथोक्तौ । शिथिलौ पल्लवावित्यन्ये पठन्तः त्रिपताकावित्यनुवर्तयन्ति ।
अथ नितम्बौ --- बाहुशीर्षादिति । पताकाविति वर्तते । स्कन्धक्षेत्राद्विचित्रत्वेनोत्तानत्वाधोमुखत्वपर्यायत्वेन निष्क्रान्तौ पताकौ, नाम्ना क्षेत्रस्याक्षेपात् नितम्बक्षेत्रे तथैव पर्यायेण वर्तमानौ नितम्बौ ।(*)

[(मू)]

1. म॰ नाट्य

2. द॰ ऊर्ध्वरेचितसंज्ञितौ, प॰ संज्ञकौ

3. प॰ त्रिपताककृतौ करौ

4. म॰ बाहुश्रीर्षविनिष्क्रान्तौ, द॰ बाहुशीर्षादि

5. प॰ परिपार्श्वस्थिते यदा, म॰ संज्ञितौ ।

[(व्या)]

1. उत्तानवञ्चितौ ।

* त्रिपताकावन्ये पताकस्थाने वर्तयन्ति ।

[page 74]




[NZ]

1केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ तथा2 BhNZ_09_197ab
विज्ञेयौ केशबन्धौ तु3 करावाचार्यसंमतौ ॥ BhNZ_09_197cd
तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च । BhNZ_09_198ab
4लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति5 BhNZ_09_198cd
समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वं विलोलितः6 BhNZ_09_199ab
7त्रिपताको ऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः8 BhNZ_09_199cd
[ABh]

अथ केशबन्धौ --- केशदेशादिति । आदौ पार्श्वक्षेत्रात् तत्पार्श्वपरिवर्तनपूर्वकमुत्थितौ(*) शिरःक्षेत्रं प्राप्तौ, अत एव केशदेशान्नितम्बहस्तोक्तवदेव विचित्रहस्तत्वेन निष्क्रान्तौ तथा तेनैव प्रकारेण पुनः केशदेश एव पर्यायशो गतागतत्वेन प्रत्यावर्तमानौ । केशसंबन्धात्केशबन्धौ । आचार्यसंमतौ च शोभातिशयकरणात् ।
अथ लताहस्तौ --- तिर्यक्प्रसारितौ चेति । पताकाविति वर्तते । अन्ये तु नितम्बादिषु त्रिपताकावित्यनुवर्तयन्ति लताहस्तान्तेषु ।
अथ करिहस्तः --- समुन्नत इत्यादि । संश्लेषक्रमेण य उन्नतः । विलोलित इति दोलावन्नीतः । अपरग्रहणात्त्रिपताक एव ललाटाख्य इति केचित् । खटकाख्योऽपर इत्यन्ये पठन्ति । सजातीयतयानारम्भो ऽस्य चतुरश्रवत्, विजातीयारम्भो ऽपि नृत्ताभ्यासस्य व्यपदेशादरालखटकामुखवत् । अतो न

[(मू)]

1. भ॰ अंसदेशविनिष्क्रान्तौ, न॰ एकदेशविनिष्क्रान्तौ, द॰ केशदेशान्निवृत्तौ तु

2. ड॰ पार्श्वस्थितौ यदा, द॰ पार्श्वक्षितौ यदा

3. प॰ बन्धाख्यौ

4. भ॰ चतुरश्रौ तु, द॰ लताख्यौ तु

5. न॰ आदर्शे श्लोको ऽयमधिको ऽस्ति `हस्तः पञ्चविधः कार्यो नाट्यनृत्तसमाश्रयः । उत्तानो ऽधस्तलस्त्यश्र ऊर्ध्वाधोमुख एव च ॥

6. ड॰ पार्श्वविलोकितः, द॰ पार्श्वविलोडनः

7. म॰ द्वितीयः कटकाख्यश्च करिहस्तौ प्रकीर्तितौ

8. ड॰ करिहस्तौ प्रकीर्तितौ ।

[(व्या)]

* पताकाविति वर्तते । अन्ये त्रिपताकाविति, केचित्पल्लवाविति च वर्तयन्ति ।

[page 75]




[NZ]

1कटिशीर्षनिविष्टौ द्वौ त्रिपताकौ यदा करौ । BhNZ_09_200ab
पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः2 BhNZ_09_200cd
तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ3 स्मृतौ । BhNZ_09_201ab
4अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ ॥ BhNZ_09_201cd
हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ । BhNZ_09_202ab
तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ BhNZ_09_202cd
[ABh]

द्विवचनं । एकैकस्य पृथक्प्रयोगे करिहस्तत्वाभावादित्येकवचनमेव । तदाकारत्वाच्चेदं नाम(*) ।
अथ पक्षवञ्चितौ पक्षप्रद्योतौ च --- कटिशीर्षेति पाठः । वृत्तौ पक्षावञ्चितौ गतौ, तत्संमुखौ तु तं द्योतयतीति तथोक्तौ । एवकारेणानयोः व्यामिश्रितया प्रयोगशोभा भवतीत्याह ।
अथ गरुडपक्षौ --- अधोमुखेति । अधोमुखौ नितम्बक्षेत्रे भूत्वा तलेनाविद्धौ ऊर्ध्वगमनं झटिति कुर्वाणौ । तार्क्ष्यभुजाकाराक्षेपात् लिङ्गवाक्यप्रामाणत्वात्सुकरणं प्राप्तं त्रिपताकबाधेन पताकावुपलभ्येते ।
अथ दण्डपक्षौ --- हंसपक्षकृताविति । एकस्य हंसपक्षस्य व्यावर्तने विलासेन पार्श्वाद्वक्षःक्षेत्रस्य निकटस्य वर्तनं तत्समकालमेव द्वितीयस्य स्वदेहपरिवर्तनेन वर्तनं भुजप्रसारणपर्यन्तं पुनरपरेणाङ्गेनेति द्वावपि प्रसारितभुजौ व्यावर्तितपरिवर्तितौ च भवत इति पक्षे पार्श्वतो दण्डवद्भुज इति दण्डपक्षौ । युगपदेव द्वयोरपि प्रसारणं व्यावर्तनपरिवर्तने तु क्रमेणेत्यन्ते ।

[(मू)]

1. प॰ करिहस्तनिविष्टाग्रौ

2. म॰ विज्ञेयौ नाट्यकोविदैः

3. भ॰ पक्षोद्द्योतकरौ

4. म॰ चतुरश्रमुरःकृत्वा

[(व्या)]

1. तत्संमुखौ कृतम् ।

* यत्कीर्तिधराचार्येण त्वर्धरेचिताविति नामसाम्येन करिहस्ताविति द्विवचनान्तपाठ एव गृहीतः साधीयानिति समर्थितश्च तन्मतस्य खण्डनमेतद्वाक्यम् । अयं भावः --- चतुरश्रावित्यादौ सजातीयकरद्वन्द्वेन वा, अरालखटकामुखादौ विजातीयतया वा द्विवचनं संभाव्यते । न तु करिहस्ते यत्राकृतित्वाच्च, द्वितीयहस्तप्रयोगगौणत्वाच्च, एकहस्तप्रयोग एव द्योत्यते ।

[page 76]




[NZ]

ऊर्ध्वमण्डलिनौ 1हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् । BhNZ_09_203ab
तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ2 BhNZ_09_203cd
उद्वेष्टितो भवेदेको द्वितीयश्चापवेष्टितः3 BhNZ_09_204ab
4भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ BhNZ_09_204cd
5अलपल्लवकारालावुरोऽर्धभ्रमणक्रमात् । BhNZ_09_205ab
[ABh]

अथोर्ध्वमण्डलौँ --- ऊर्ध्वमण्डलिनाविति । वक्षोदेशाद्व्यावर्तितकरणेन ललाटक्षेत्रेण पार्श्वगमनं विधाय ततो ऽपि मण्डलवद्भ्रमणेन प्रसारितावूर्ध्वमण्डलिनौ । प्रसारितभुजाविति वर्तते । ललाटप्राप्तिपर्यन्तेनैवानयोर्लक्षणं शिष्टं तु पार्श्वमण्डलिनोरिति केचित् । तावेव पार्श्वविन्यस्ताविति वचनान्नृत्तप्रसिद्ध(चक्र)वर्तनात्मकावूर्ध्वमण्डलावित्यन्ये(*) ।
अथ पार्श्वमण्डलौ --- तावेवेति । ऊर्ध्वमण्डलावेव पार्श्वगतौ पताकाकृती परस्परसम्मुखौ । (*)अन्ये तु निर्वचनसमर्थनाशयेन स्वपार्श्व एवाविद्धभुजभ्रमणवर्तनात्मकनयो रूपमाहुः ।
अथोरोमण्डलिनौ --- उद्वेष्टित इति । चकारसंनियोगेन यौगपद्यमाह । उरस इति पञ्चमी । तत आरभ्य पार्श्वक्षेत्रे भ्रमितावेकस्यागमनस्य परस्य गमनमिति वर्तनया । षष्ठीत्यन्ये वदन्तः तत्रैव स्थानमित्याहुः । ऊर्ध्वपार्श्वोरोमण्डलिषु हंसपक्षावित्यपरे वर्तयन्ति ।
अथोरःपार्श्वार्धमण्डलौ --- अलपल्लवकारालाविति । वक्षोदेशत उत्तानो हस्तः संस्तम्भो ऽलपल्लवसंस्थानदायिना व्यावर्तितकरणेन निष्कृष्यते ।

[(मू)]

1. भ॰ ज्ञेयौ पुरो, प॰ हस्तावुरो

2. म॰ करौ, भ॰ विज्ञेयौ मण्डलौ करौ

3. प॰ द्वितीयश्च विवेष्ठितः

4. ढ॰ भ्रमितौ, म॰ तद्भ्रामितावुरःस्थाने ह्युरो

5. म॰ अलपल्लवसंस्थानादूर्ध्वाग्रौ पद्मकोशकौ, ड॰ अलपल्लवकारालावुरोर्ध्व, न॰ अलपल्लवकारालावधोर्ध्वं ।

[(व्या)]

* अन्ये --- कीर्तिधराचार्यादयः । ते पार्श्वमण्डलिनोः कक्षवर्तनेत्याहुः ।

[page 77]




[NZ]

1पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरःपार्श्वार्धमण्डलौ2 BhNZ_09_205cd
हस्तौ तु मणिबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा3 BhNZ_09_206ab
4खटकाख्यौ कृतौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा ॥ BhNZ_09_206cd
5पद्मकोशौ यदा हस्तौ 6व्यावृत्तपरिवर्तितौ । BhNZ_09_207ab
नलिनीपद्मकोशौ तु 7तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_207cd
[ABh]

तत्समकालं च पार्श्वप्रसारितभुजो द्वितीयो हस्तस्तर्जन्याद्युद्वेष्टितसन्निवेशेनारालरूपदायिना वक्षोदेशमानीयते । पुनरेवमिति । उरसि अर्धमेको हस्तः पार्श्वे च द्वितीयो मण्डलवद्गतागतक्रमेण कुरुत इति तथोक्तौ ।
अथ मुष्टिकस्वस्तिकौ --- हस्तौ तु मणिबन्धान्त इति । एकः कुञ्चितो ऽरालवर्तनया अपरो ऽञ्चितो ऽलपल्लववर्तनया पुनरङ्गपर्याय(1) इत्येवं वर्तनानन्तरं खटकामुखाभ्यां स्वस्तिक इति पारम्पर्येण मुष्टिप्रभवत्वात्खटकस्य मुष्टिकस्वस्तिकव्यपदेशो मुष्टिशिखरकपित्थखटकानामन्यतमप्रयोगानुज्ञानार्थमिति तद्विदः(*) ।
अथ नलिन्याख्यौ पद्मकोशौ --- पद्मकोशाविति । पद्मकोशौ सम्मुखौ श्लिष्टमणिबन्धौ । ततो ऽप्येकस्य कनीयसः संमुखुममपरस्याङ्गुष्ठं मुखं क्रियया परिवर्तनमिति केचित् । इदं त्वत्र युक्तम् --- व्यावृत्तेन परिवृत्तौ यदा पद्मकोशाविति सङ्गतिः । अस्मिन् मुष्टावेव स्वस्तिकक्षेत्रे करौ कृत्वा द्वयोरपि यदा व्यावर्तितकरणेन कनिष्ठादिना परिवर्तनमन्योन्यपराङ्मुखता तदनन्तरं च पद्मकोशद्वयं तदा । नलिन्यामनेककमलसंभवादिदं नाम । †

[(मू)]

1. ड॰ पार्श्वार्धतश्च, म॰ पार्श्वोर्ध्वतश्च

2. म॰ पार्श्वोर्ध्वमण्डलौ

3. द॰ कुञ्चितावकुञ्चितौ

4. ड॰ खटकाख्यौ तु तौ, ढ॰ खटकास्यौ तु तौ, भ॰ तदामुष्टयागतौ ज्ञेयौ संमुखौ तु परस्परम्

5. म॰ पद्मकोशकृतौ

6. ड॰ व्यावर्त, भ॰ न्यस्तौ तु स्वस्तिकौ यदा

7. म॰ च॰ तौ नाम्नौ संप्रकीर्तितौ ।

[(व्या)]

1. व्यवायः ।

* एकः कुञ्चितो मुष्टिरपरो ऽञ्चितः खटक इत्युक्त्वा तावेव खड्गवर्तनेत्याह कीर्तिधराचार्यः ।

कीर्तिधराचार्यस्तु पद्मकोशौ स्कन्धस्तनजानुष्वन्यतमक्षेत्रे विवर्तिताविति लक्षयति । तावेव पद्मवर्तनेति चाह ।

[page 78]




[NZ]

करावुद्वेष्टिताग्रौ च1 2प्रविधायालपल्लवौ । BhNZ_09_208ab
3ऊर्ध्वप्रसारिताविद्धौ 4कर्तव्यावुल्बणाविति ॥ BhNZ_09_208cd
पल्लवौ 5च शिरोदेशं6 संप्राप्तौ 7ललितौ स्मृतौ8 BhNZ_09_209ab
कूर्परस्वस्तिकगतौ9 लताख्यौ वलिताविति10 BhNZ_09_209cd
11[करणे तु प्रयोक्तव्या नृत्तहस्ता विशेषतः । BhNZ_09_210ab
तथार्थाभिनये चैव पताकाद्याः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_210cd
सङ्करो ऽपि भवेत् तेषां प्रयोगो ऽर्थवशात्पुनः । BhNZ_09_211ab
प्राधान्येन पुनस्संज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह ॥ BhNZ_09_211cd
[ABh]

अथोल्बणौ ललितौ च । करावुद्वेष्टिताग्राविति । वक्षःक्षेत्रादुद्वेष्टितप्रधानौ हस्तौ विधायोर्ध्वस्कन्धक्षेत्रे प्रसारितावाविद्धौ च स्कन्धाभिमुखचलदङ्गुलीकावलपल्लवौ भवतस्तदोल्बणौ । हर्षपरवशां चित्तवृत्तिं सूचयतः इत्युल्बणौ ।
अथ ललितौ --- अलपल्लवावेव तु शिरःक्षेत्रप्राप्तौ चलिनौ ललितौ चातुरश्र्येणाङ्गलालित्योपादानात् ।
अथ वलिनौ --- कूर्परस्वस्तिकगताविति । कूर्परस्थाने स्वस्तिकौ लताहस्तौ बाह्वेर्वलनाद्वलितौ इति । शब्द एवंप्रकारवर्तनान्तरसूचकः ।
करणसंश्रयान्करान्वक्ष्यामीति । करणासक्तत्वाद्विशेषणभागस्यैव संश्रियमाणस्य करणस्य प्रवचनं फलतः । यथा लोहितोष्णीषा ऋत्विजः प्रचरन्तीति वचनानन्तरादृत्विजां प्रचारलाभात् द्वाविति(?)विभक्तिरुपपदार्थविधानपरेति करणं करणानि वा इति ह्यर्थे पाठः । (करणं) क्रियते सम्पाद्यते बलादेवाभिनयविशेषो, येनाङ्गुलितुलनक्रियाविशेषेण स्वसमाप्तौ निराकाङ्क्षायां स करणं, यथा कनिष्ठाद्यावर्तनेनालपल्लवः, विपरीतवर्तनायां तु परिसमाप्त्यभावे वर्तनायाः क्रियान्तराकाङ्क्षा । तद्वेवेदमङ्गतत्त्वविदस्त्रोटनमङ्गस्येति

[(मू)]

1. च॰ तु

2. म॰ विच्युतावलपल्लवौ

3. ढ॰ ऊर्ध्वं

4. प॰ विज्ञेयौ

5. द॰ तु

6. ड॰ देशे

7. प॰ वलितौ

8. द॰ लता

9. म॰ न्यस्तौ

10. द॰ लताख्यवलिताविति, म॰ वलितौ स्मृतौ

11. द्वौ श्लोकौ न॰ म॰ योरेव ।

[(व्या)]

[page 79]




[NZ]

1वियुतास्संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः2 ।] BhNZ_09_212ab
3अतः परं प्रवक्ष्यामि करान्करणसंश्रयान्4 BhNZ_09_212cd
सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः5 BhNZ_09_213ab
6विज्ञातव्यं प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम् ॥ BhNZ_09_213cd
7अथावेष्टितमेकं स्यादुद्वेष्टितमथापरम् । BhNZ_09_214ab
व्यावर्तितं तृतीयं 8तु चतुर्थं परिवर्तितम् ॥ BhNZ_09_214cd
9आवेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्यस्तर्जन्याद्या यथाक्रमम् । BhNZ_09_215ab
10अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते11 BhNZ_09_215cd
12उद्वेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्यस्तर्जन्याद्या बहिर्मुखम्13 BhNZ_09_216ab
क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते ॥ BhNZ_09_216cd
14आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या 15अङ्गुल्यो ऽभ्यन्तरेण तु । BhNZ_09_217ab
16यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते ॥ BhNZ_09_217cd
[ABh]

व्यवहरन्ति । तेन येषु हस्तेषु तर्जन्यादेः कुञ्चनं तेष्वरालवत्क्रिया, यथा शुकतुण्डचतुरमृगशीर्षकादिषु । एवमन्यदुत्प्रेक्ष्यम् । पताकस्य तु सर्ववर्तनासु कार्यकरणतया साधारण्यं सर्वप्रकृतित्वम् । तत एव प्राधान्यात् पताकव्यपदेशः । नाट्यशब्देनाभिनयनहस्ताः नृत्तशब्देन नृत्तहस्ताः सूचिताः । अभ्यनतरेण

[(मू)]

1. म॰ असंयुताः संयुताश्च

2. न॰ हस्ताश्च कीतिताः

3. म॰ वक्ष्याम्यतः परमहं

4. प॰ करणं हस्तसंश्रयम्

5. म॰ नृत्तप्रवेदिभिः, ज॰ नृत्तप्रदर्शिभिः, ढ॰ नृत्तप्रदेशिभिः, भ॰ ज्ञेयं कर्म चतुर्विधम्

6. भ॰ आदर्शे श्लोकार्धो नास्ति

7. ज॰ अपवेष्टित, भ॰ उद्वेष्टितमपवेष्टितमावर्तविवेष्टितं चैव

8. द॰ च

9. म॰ उद्वेष्ट्यन्ते

10. म॰ उद्वेष्टितं तु करणं तज्ज्ञेयं हस्तसंश्रयम्, ज॰ भवेत्तदपवेष्टितम्, छ॰ आवेष्टितं तु करणं तदा ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः

12. म॰ आवेष्ट्यन्ते

13. ड॰ मुखाः, म॰ कनिष्ठाद्याः पुनः पुनः । तदावेष्टितमित्याहुः करणं हस्तसंश्रयम् । यदाङ्गुल्यो ऽपवेष्ट्यन्ते कनिष्ठाद्याः पुनः पुनः । अपवेष्टितमित्याहुः करणः हस्तसंश्रयम् । कुञ्चितौ मणिबन्धान्ते व्यावृत्तपरिवेष्टितौ । शुकतुण्डे यदाहस्तं स्मृतं त्वावर्तितं तत् ॥

14. न॰ आवेष्ट्यन्ते, द॰ आवर्त्यन्ते, म॰ आदर्शे द्वौ श्लोकौ न स्तः

15. ह्यङ्गुल्यो

16. ड॰ यत्तु, न॰ यत्र ।

[(व्या)]

[page 80]




[NZ]

1उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः2 क्रमशो यदा । BhNZ_09_218ab
अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम् ॥ BhNZ_09_218cd
3नृत्ते ऽभिनययोगे च4 पाणिभिर्वर्तनाश्रयैः । BhNZ_09_219ab
मुखभ्रूनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत्5 BhNZ_09_219cd
6तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितो ऽपविद्धस्तु । BhNZ_09_220ab
मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारी च ॥ BhNZ_09_220cd
[ABh]

तलसंमुखत्वेन बाह्यपार्श्वात् देहं प्रति वक्षःक्षेत्रपर्यन्तप्राप्त्या । अतो वैतरीत्येन बहिर्मुखत्वं कनिष्ठाद्यावर्तत इति तलसंमुखमेवाभ्यन्तरत्वं वक्षःक्षेत्रात्तु बहिर्निर्गमनम् । एतद्विपर्यासेन बाह्यता ।
ननु किमेतैरावेष्टिताद्यैरित्याशङ्क्य एतेषां साधकतमत्वं दर्शयति नृत्ते ऽभिनययोगे चेति । नृत्ते नाट्ये च करणानि प्रकर्षेण योजयेत् । केन हेतुनेत्याह पाणिभिरिति, यतो वर्तना जाता जन्यजनकाश्च पूर्वपश्चाद्भावित्वेन । पाणयो नृत्तनाट्यहस्ताः । कथं प्रयोजयेदित्याह मुखभूनेत्रयुक्तानीति । यतो हि वर्तना धावन्ति तत एव मुखा(दी)नीति तात्पर्यम् । नेत्रभ्रूमुखरागाः यैर्व्यञ्जिता इति त्वियमभिनयेषु पूरणार्था प्रक्रिया । इयं तु वर्तनास्वित्यपौनरुक्त्यम् ।
बाहुलग्नत्वादङ्गुलिक्रियायास्तद्भेदानाह तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थ इत्यादि । तिर्यगिति पार्श्वगत्या, ऊर्ध्वः शिरसो ऽप्युपरि गच्छन्, अधोमुखो भुवमाश्लिष्यन्, अञ्चितो वक्षोदेशान्निष्क्रम्य शिरःक्षेत्रमेव प्रत्यागतः, अपविद्धो, मण्डलगतेः

[(मू)]

1. द॰ आवर्त्यन्ते, छ॰ उद्वेष्ट्यन्ते

2. द॰ बाह्यशः

3. म॰ नृत्ते चाभिनये चापि हस्तैरेतानि नित्यशः

4. ड॰ तु

5. म॰ करणानि तु कारयेत् ।

6. ड॰ न॰ म॰ प॰ न॰ प्रभृतिष्वादर्शेषु ---

तिर्यगूर्ध्वगतश्चैव तथाधोमुख एव च ।

आविद्धश्चाप(पि-म॰)विद्धश्च मण्डलः स्वस्तिकस्तथा ।

अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पृष्ठगश्चेति चोदितः (ताः -म॰)॥

बाहुप्रकारो(शो -- ड॰, श -- द॰)दशधा नाट्यनृत्तसमाश्रयः (प्रयोक्तृभिः -- ड॰)

[(व्या)]

[page 81]




[NZ]


उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु । BhNZ_09_221ab
बाह्वोरिति करणगता 1विज्ञेया नर्तकैर्नित्यम् ॥ BhNZ_09_221cd
हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः । BhNZ_09_222ab
अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये 2हृदयोदरपार्श्वकर्मणि3 BhNZ_09_222cd
4आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् । BhNZ_09_223ab
उद्वाहितं समं चैव ह्युरः5 पञ्चविधं स्मृतम् ॥ BhNZ_09_223cd
6निम्नमुन्नतपृष्ठं च 7व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् । BhNZ_09_224ab
आभुग्नं 5तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_224cd
[ABh]

सर्वतो भ्रमन् । पृष्ठं स्वकायस्यानुसरतीति पृष्ठानुसारी । उद्वेष्टितो मणिबन्धनवर्तनया निष्क्रामणप्रसारितस्य तु स्पष्टमेवाग्रमनुधावन् । एतेषु करणेषु चतुर्षु द्रुतमध्यविलम्बितादिवैचित्र्येण बाहुपर्यायेण च समस्तानि योजनया यदा नियुज्यन्ते तदा घातवर्तनादिशतसहस्राण्यत्रैवान्तर्भूतानीति यदेके चत्वारिंशतमन्ये शतमाहुस्तन्मिथ्यैव । तदाह करणगता विशेषा अवश्यं ज्ञातव्या इति । नित्यमेतद्व्यतिरिक्तप्रयोजनाभावात् ।
अथोरसः कर्माण्याह आभुग्नमित्यादि । निम्नमिति ससङ्कोचम् । क्वचिदिति मध्ये मध्ये, श्लथं शिथिलं निरवष्टम्भं कृत्वा व्याभुग्नावधः पतन्ताविवांसौ ।

[(मू)]

1. छ॰ विशेषा

2. प॰ हृदयोरः

3. ज॰ प्रभृति, म॰ पर्यन्तं सर्वासु मातृकासु ``इति भारतीये नाट्यशास्त्रे हस्ताभिनयो नाम नवमो ऽध्यायः, म॰ हस्ताध्यायः, द॰ नवमः [[[?]]](188 आदितः 1688 श्लो)

4. च॰ आभुग्नमप्यनिर्भुग्नं

5. ड॰ -उरः

6. म॰

निम्नमध्यं भवेद्यत्त व्याभग्नांसं तथैव च ।

आभुग्नमिति तत्प्रोक्तं कर्माण्यस्य निबोधत ॥

7. न॰ आभुग्नांसं, ड॰ व्याभुग्नं संश्लथं

8. द॰ च उरो

[(व्या)]

[page 82]




[NZ]

1सम्भ्रमविषादमूर्च्छशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु2 BhNZ_09_225ab
कार्यं 3शीतस्पर्शे वर्षे 4लज्जान्विते ऽर्थवशात् ॥ BhNZ_09_225cd
5स्तब्धं च निम्नपृष्टं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् । BhNZ_09_226ab
उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत ॥ BhNZ_09_226cd
स्तम्भे 6मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च7 सत्यवचने 8च । BhNZ_09_227ab
अहमिति च 9दर्पवचने 10गर्वोत्सेके च कर्तव्यम् ॥ BhNZ_09_227cd
[(11)अत्र केचित् --- क्षेपको ऽयम् ---
दीर्घनिःश्वसिते चैव जृम्भणे मोटने तथा । BhNZ_09_228ab
12बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ॥ ] BhNZ_09_228cd
13ऊर्ध्वक्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम्14 BhNZ_09_229ab
15प्रकम्पितं च 16तज्ज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_229cd
17हसितरुदितेषु कार्यं श्रमे भये श्वासकासयोश्चैव । BhNZ_09_230ab
18हिक्के दुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन ॥ BhNZ_09_230cd
[ABh]

यत्र शीतेनापि विना दुर्दिने । एवमेव मार्गे भ्रमणमिति वर्ष इत्युक्तम् । सम्यगुत्थितं कृत्वा निष्क्रान्तौ शुद्धा(भुग्ना?)वंसौ यत्र । हिक्का स्पष्टम् ।

[(मू)]

1. भ॰

शस्त्रच्छेदे विषादे च हृच्छोके मूर्छिते भवेत् ।

खेदे कार्यं वर्षे शीतस्पर्शे लज्जान्विते ऽपि च ॥

2. ड॰ शिल्पेषु

3. ड॰ तेन स्पर्शे, न॰ शीते, द॰ शीते वर्षे स्पर्शे

4. ड॰ लज्जाः यिते

5. म॰ स्तब्धं समुन्नतं चैव निम्नं पृष्ठं तथैव च

6. ड॰ मानप्रग्रहणे, न॰ माने ग्रहणे

7. ड॰ तु

8. द॰ दृष्टे च, छ॰ विस्मयहर्षे च सत्त्वदृष्टे च

9. न॰ जल्प

10. ड॰ गर्वोत्साहे, न॰ गर्वे शोके, भ॰ गर्वोद्वृत्ते विषादे च

11. अयं श्लोकः क॰ ख॰ ग॰ च॰ आदर्शेष्वेवास्ति

12. क॰ विद्वेषे

13. ड॰ ऊर्ध्वोत्क्षेपै, द॰ उरोक्षेपैः, ढ॰ ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरसो

14. म॰ कृतैर्युतम्

15. न॰ आकम्पितं तु कर्तव्यं कर्म चास्य निबोधत

16. ड॰ तु विज्ञेयं, म॰ तु तज्ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत

17. न॰ हसिते रुदिते कार्यं, द॰ ड॰ हसितरुदितादि, (द॰ --ति) संभ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु

18. न॰ हिल्के, च॰ हिक्का, द॰, ड॰ नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु

[(व्या)]

[page 83]




[NZ]

1उद्वाहितं तूर्ध्वकृतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । BhNZ_09_231ab
2दीर्घोच्छ्वासोन्नतालोके जृम्भणादिषु चेष्यते ॥ BhNZ_09_231cd
3सर्वैरेवाङ्गविन्यासैश्चतुरश्रकृतैः कृतम्4 BhNZ_09_232ab
5उरः समं तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम् ॥ BhNZ_09_232cd
एतदुक्तं मया सम्यगुरसस्तु विकल्पनम्6 BhNZ_09_233ab
7अतः परं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह8 लक्षणम् ॥ BhNZ_09_233cd
नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तिते9 BhNZ_09_234ab
10तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा ॥ BhNZ_09_234cd
11कटी भवेत् तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च12 BhNZ_09_235ab
13तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वं नतं स्मृतम्14 BhNZ_09_235cd
15नतस्यैवापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः16 BhNZ_09_236ab
17कटिपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरूनतं भवेत्18 BhNZ_09_236cd
19आयामनादुभयतः पार्श्वयोः स्यात्प्रसारितम् । BhNZ_09_237ab
[ABh]


[(मू)]

1. म॰ उद्वाहितमूर्ध्वगतं यदुरस्तु स्वभावतः । दीर्घे निःश्वसिते कार्ये जृम्भणे च तथैव च, न॰ उद्वाहितमूलकृतं, ड॰ उद्वाहितमूर्ध्वमुरो ज्ञेयं प्रयोगतः

2. ड॰ दीर्घोच्छ्वासनतालोके, ड॰ -दीर्घोच्छ्वासोन्नतालोके, न॰ दीर्घनिःश्वसितं कार्यं, द॰ दीर्घोच्छ्वासायताघ्राणा

3. ड॰ सर्वैः ससौष्ठवैरङ्गैः

4. न॰ कृतैस्तु यत्, द॰ कृतैश्च यत्

5. म॰ समं तच्चैव विज्ञेयमुरः सौष्ठवसम्भवम्, द॰ उरः सममिदं ज्ञेयं स्वभावाभिनयात्मकम्

6. द॰ उरःशास्त्रविकल्पनम्

7. ड॰ अत ऊर्ध्वं

8. म॰ पार्श्वयोरपि

9. ढ॰ विवर्तने

10. ड॰ तथा प्रसृतमेतत्तु, म॰ तथापसृतमेवं स्यात्

11. ड॰ कटिर्भवेत्तु, द॰ कटी भवेत्तथा भुग्ना, म॰ कटिर्भवेत्तु निर्मग्ना

12. द॰ तु

13. ढ॰ तथैवोपसृतांसं तु

14. म॰ भवेत्

15. म॰ अन्यत्पार्श्वनतादस्माद्विपरीतं प्रयोगतः, ड॰ तस्यैव चापरं

16. द॰ यत्कृतः

17. म॰ कटीपार्श्वभुजांसानामुन्नतैः, द॰ कटिपार्श्वभुजांसं वाभ्युन्नतैः

18. म॰ स्मृतम्

19. म॰ प्रसारणात्

[(व्या)]

[page 84]




[NZ]


1परिवर्तात्त्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते2 BhNZ_09_237cd
3निवर्तनापनयनाद्भवेदपसृतं पुनः4 BhNZ_09_238ab
5पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत ॥ BhNZ_09_238cd
6उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे7 BhNZ_09_239ab
प्रसारितं 8प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम् ॥ BhNZ_09_239cd
विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् । BhNZ_09_240ab
एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत9 BhNZ_09_240cd
क्षामं खल्वं10 च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा11 BhNZ_09_241ab
तनु क्षामं नतं 12खल्वं 13पूर्णमाध्मातमुच्यते ॥ BhNZ_09_241cd
क्षामं14 हास्ये ऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भणे भवेत् । BhNZ_09_242ab
व्याधिते तपसि15 श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते ॥ BhNZ_09_242cd
16पूर्णमुच्छ्वासिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु । BhNZ_09_243ab
(17)अन्ये तु ---
क्षामं खल्लं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् ॥ ] BhNZ_09_243cd
[ABh]


[(मू)]

1. झ॰ परिवर्तः, ड॰ परिवतितकस्यपि, म॰ परिवर्तं त्रिकस्याथ, न॰ परिवर्तनात्त्रिकस्यापि

2. म॰ अथोच्यते

3. म॰ तस्यैव चापगमनात्

4. म॰ सृतं तु तत्

5. भ॰ प्रयोगमेषां वक्ष्यामि पुनस्तन्मे नत ... ।

6. न॰ उपसर्पणे नतं कार्यं, ज॰ द्वौ श्लोकौ न स्तः

7. ढ॰ चापसर्पणम्

8. द॰ स्यादायामे परावृत्ते, ढ॰ प्रकर्षादौ परिवृत्तौ, ड॰ प्रकार्षोदौ परावृत्त्या, भ॰ प्रहर्षादौ त्रासे चापसृतं भवेत् । विवर्तनं निवर्ते च करणे पार्श्वमिष्यते

9. भ॰ यथायोगं प्रयोजयेत्

10. भ॰ खल्लं

11. भ॰ बुधैः

12. द॰ खल्लं

13. ड॰ पूर्णमानत, ढ॰ पूर्णमायात, छ॰ पूर्णमाध्यात, झ॰ पूर्णमाध्नात

14. ड॰ हासे च, भ॰ तु हसिते कार्यं तथा चैव प्रजृम्भण

15. म॰ तपसा

16. भ॰ पूर्णं निःश्वसिते कार्यं भुक्ते पीते च योक्तृभिः, न॰ पूर्णमुच्छासिते स्थूल, ड॰ पूर्णमुच्चलिते स्थूलव्याधितन्द्र्यशनादिषु, द॰ पूर्णमुच्छ्वासितारोग्य, 17. ज॰ आदि म॰ अन्तेष्वादर्शेषु नास्ति ।

[(व्या)]

[page 85]




[NZ]

1इत्येतदुदरस्योक्तं कर्म कट्या निबोधत । BhNZ_09_244ab
2छिन्ना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा3 BhNZ_09_244cd
उद्वाहिता 4चेति कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा5 BhNZ_09_245ab
6कटी मध्यस्य वलनाच्छिन्ना सम्परिकीर्तिता7 BhNZ_09_245cd
8पराङ्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता9 BhNZ_09_246ab
सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी10 BhNZ_09_246cd
11तिर्यग्गतागता क्षिप्रं 12कटी ज्ञेया प्रकम्पिता । BhNZ_09_247ab
13नितम्बपार्श्वोद्वहनाच्छनैरुद्वाहिता कटी ॥ BhNZ_09_247cd
14पुनश्चासां प्रवक्ष्यामि विनियोगप्रयोजनम्15 BhNZ_09_248ab
16छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्त17प्रेक्षणादिषु ॥ BhNZ_09_248cd
18निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु19 BhNZ_09_249ab
20कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता ॥ BhNZ_09_249cd
स्थूलेषूद्वाहिता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च । BhNZ_09_250ab
कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा ॥ BhNZ_09_250cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म

2. म॰ च्छिन्ना प्रकम्पिता चैव विवृत्ता रेचिता तथा

3. ज॰ भवेत्

4. ड॰ चैव कटी

5. म॰ नृत्ते पञ्चविधास्स्मृता

6. भ॰ मध्यस्य वलनात्तत्र कटी च्छिन्नेति कीर्तिता, ढ॰ सा परिकीर्तिता

7. द॰ आदर्शे श्लोकार्धो नास्ति

8. म॰ विवृत्ता परिकीर्तिता

9. म॰ भ्रमणाच्चैव रेचिता त्वभिसंहिता

10. म॰ आदर्शे च्छिन्नालक्षणानन्तरमस्ति

11. ड॰ क्षिप्ता

12. म॰ विज्ञेया सा प्रकम्पिता

13. म॰ नितम्बोद्वाहनाच्चैव क्रमेणोद्वाहिता स्मृता

14. ज॰ ड॰ कटिकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत

15. न॰ योगं प्रयोगजम्, भ॰ योगं प्रसादनम्

16. भ॰ छिन्ना कार्या कटी भ्रान्ते विवृता वर्तनेषु च

17. द॰ पृष्ठतः

18. भ॰ रेचिता रेचितेषु स्यादन्या लीलागते स्त्रियः

19. ड॰ भ्रमणेषु च

20. . म॰ वृद्धवामनकुब्जानां गतौ कार्या प्रकम्पिता । व्यायामे त्वथ संभ्रान्ते विवृत्ता प्रेक्षितेषु च । निवृत्ता ...

[(व्या)]

[page 86]




[NZ]

1विवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत्2 BhNZ_09_251ab
3नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् ॥ BhNZ_09_251cd
4गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्तु तद्वलनं स्मृतम् । BhNZ_09_252ab
5स्तम्भनं चात्र विज्ञेयमपविद्ध6क्रियात्मकम् ॥ BhNZ_09_252cd
वलिताविद्धकरणादुद्वर्तनम् इतीरितम्7 BhNZ_09_253ab
पार्ष्णिरभ्रन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम्8 BhNZ_09_253cd
9गतिष्वधमपात्राणां भये चापि हि कम्पनम्10 BhNZ_09_254ab
वलनं चैव कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे ॥ BhNZ_09_254cd
11साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं सम्प्रयोजयेत्12 BhNZ_09_255ab
व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यम् उद्वर्तनं बुधैः13 BhNZ_09_255cd
14विवर्तनं च कर्तव्यं सम्भ्रमादिपरिक्रमे15 BhNZ_09_256ab
[ABh]

शिष्टकटीत्रिकस्कन्धकर्माणि पार्श्वकर्माणीति । गतेषु तदुक्तमपविद्धक्रियात्मकमिति निष्क्रयत्वमिति यावत् ।

[(मू)]

1. ड॰ निर्वतनं

2. न॰ योजयेत्

3. म॰ नमनोन्नमनं पार्ष्ण्योर्महीपृष्टे द्रुतभ्रमम् । स्थित्वा पादतलाग्रेण तदूर्ध्वं कम्पनं स्मृतम् ।

4. न॰ गच्छेच्चाभ्यन्तरा, द॰ गच्छेदभ्यन्तरे, ड॰ गच्छेदभ्यन्तराज्जानु, म॰ गच्छेदभ्यन्तराज्जातु शनैर्यद्वलनं तु तत् । क्रियायाश्चाप्रवृत्तिर्या स्तम्भनं तदुदाहृतम् ।

5. म॰ आदर्शे नास्ति

6. न॰ अपवृत्तम्

7. भ॰ भावो यस्तदुद्वर्तनमिष्यते, ड॰ करणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम्

8. ड॰ तत्र निवर्तनम्

9. द॰ आदर्शे त्रयो विनियोगश्लोका न सन्ति

10. क॰ भवेच्चापि हि कम्पनम्, म॰ कम्पनं संप्रयोजयेत्, झ॰ भयतो ऽपि हि कम्पनम्, न॰ प्रकम्पनम्

11. म॰ ह्रीसाध्वसविषादेषु

12. ड॰ तु प्रयोजयेत्

13. न॰ तथा

14. न॰ निवर्तनं

15. ड॰ परिभ्रमे

[(व्या)]

[page 87]




[NZ]

1यथादर्शनमन्यच्च लोकाद्ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_256cd
इत्यूर्वोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घयोस्तु2 निबोधत । BhNZ_09_257ab
3आवर्तितं नतं 4क्षिप्तमुद्वाहितमथापि वा5 BhNZ_09_257cd
परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा6 BhNZ_09_258ab
7वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणाच्चापि वामतः ॥ BhNZ_09_258cd
8पादो यत्र व्रजेद्विप्रास्तदावार्तितमुच्यते9 BhNZ_09_259ab
[जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् ॥ ] BhNZ_09_259cd
जानुनः कुञ्चनाच्चैव10 नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः । BhNZ_09_260ab
विक्षेपाच्चापि11 जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते ॥ BhNZ_09_260cd
[नतं स्याज्जानुनमनात्क्षिप्तं विक्षेपणाद्बहिः ।] BhNZ_09_261ab
उद्वाहितं च 12विज्ञेयमूर्ध्वमुद्वाहनादिह13 BhNZ_09_261cd
14प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते15 BhNZ_09_262ab
आवर्तितं प्रयोक्तव्यं 16विदूषकपरिक्रमे ॥ BhNZ_09_262cd
17नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु । BhNZ_09_263ab
क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते18 BhNZ_09_263cd
तथा चोद्वाहितं 19कार्यमाविद्धगमनादिषु । BhNZ_09_264ab
ताण्डवादौ प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_09_264cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ तथा

2. ड॰ जङ्गायास्तु, न॰ जङ्घयोश्च

3. न॰ आवर्तनं, झ॰ आवर्तितं तु तं

4. द॰ क्षिप्र

5. ड॰ च

6. भ॰ कारयेत्, द॰ पञ्चवै

7. द॰ जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं भवेत् । नतं स्वाङ्गानुगमनाद्विक्षिप्तं क्षेपणाद्बहिः ।

8. झ॰ पादो यत्राग्रतो विप्राः

9. म॰ तदावर्तनमिष्यते

10. ड॰ कुञ्चनं वापि

11. म॰ विक्षेपाच्चैव

12. म॰ तु

13. ड॰ उद्वाहनादपि, म॰ उद्वाहनाद्बुधैः, द॰ ऊद्वाहनादथ

14. भ॰ प्रपात, द॰ प्रतीपगमनं

15. म॰ तदिष्यते

16. ड॰ संभ्रमाति

17. द॰ विनियोगश्लोकाः न सन्ति

18. म॰ प्रयोजयेत्

19. ड॰ कुर्यात्

[(व्या)]

[page 88]




[NZ]

1इत्येवं जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु2 निबोधत । BhNZ_09_265ab
3उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः ॥ BhNZ_09_265cd
अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविधः स्मृतः । BhNZ_09_266ab
4स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ5 निपात्यते6 BhNZ_09_266cd
यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः7 BhNZ_09_267ab
8अयमुद्वेष्टितकरणेष्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य ॥ BhNZ_09_267cd
9द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृद्वा प्रयोक्तव्यः10 BhNZ_09_268ab
स्वभावरचितो11 भूमौ समस्थानश्च यो भवेत्12 BhNZ_09_268cd
13समपादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः । BhNZ_09_269ab
स्थिरः स्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये ॥ BhNZ_09_269cd
14चलितश्च पुनः कार्यो 15विधिज्ञैः पादरेचिते16 BhNZ_09_270ab
[ABh]

बहिः पार्ष्णिक्षेपाच्च पतनमाविद्धमूरोः वर्तना करण इति क्रियायां सत्यामित्यनेन पुनःपुनः पादतलाग्रात्तु स्थानं च कर्तव्यमिति दर्शयति । ऊर्ध्वविकृतस्य घट्टनानुद्घट्टितः उद्वेष्टितरूपं यत्करणमुद्वेष्ट्यन्ते यदाङ्गुल्य इत्यादि तदेव बाहुकर्मभेदाद्बहुधा । तत्रास्य प्रयोग इति वर्तनाश्रयो विनियोगः । केचित्तु प्रयोगमासाद्यानुकरणार्थमप्यस्य प्रयोग इत्यूचुः । यथा विक्रमोर्वश्यादौ पुरूरवःप्रभृतेः । एतेन नाट्यविषयो विनियोग उक्तः ।

[(मू)]

1. झ॰ इस्येतत्, म॰ एतत्तु

2. झ॰ पादयोश्च

3. झ॰ उद्घट्टितं समं चैव, द॰ उद्घाटितः समस्त्र्यश्रः ... ... पादःषोढा प्रकीर्तितः

4. द॰ स्थित्वाग्रतलपादेन, प॰ स्थित्वा पादान्तलग्नेन

5. झ॰ पार्ष्णिभूमौ

6. भ॰ निवेशयेत्

7. द॰ अयमुद्घाटित

8. ड॰ अयमुद्घट्टित, द॰ अयमुद्घाटित

9. म॰ द॰ ललितमधुरप्रचारः

10. द॰ वापि कार्यस्तु, ड॰ समकृद्वा प्रयोक्तव्यः

11. द॰ रचितौ

12. द॰ समस्थानं च योजयेत्

13. म॰ समो मतः स पादस्तु

14. ड॰ वलिता च पुनः कार्या, म॰ वलितश्च

15. च॰ विक्षेपः

16. म॰ रेचके

[(व्या)]

[page 89]




[NZ]

[1समस्यैव यदा पार्ष्णि पादस्याभ्यन्तरे भवेत् ॥ BhNZ_09_270cd
बहिः पार्श्वस्थितो ऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः । BhNZ_09_271ab
त्यक्त्वा(कृत्वा?) समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च ॥ BhNZ_09_271cd
स्याद्विक्लबादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधि ।] BhNZ_09_272ab
[2अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् ॥ BhNZ_09_272cd
त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः ।] BhNZ_09_273ab
उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतो ऽङ्गुष्ठकस्तथा3 BhNZ_09_273cd
4अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः पादे ऽग्रतलसञ्चरे5 BhNZ_09_274ab
6तोदननिकुट्टने7 स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे8 BhNZ_09_274cd
9विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन10 BhNZ_09_275ab
11पार्ष्णिर्यस्य स्थिता भूमौ पादमग्रतलं12 तथा ॥ BhNZ_09_275cd
[ABh]

अग्रेण नतेन च न त्वरत इति । तथा तोदनं प्रेरणं, निकुट्टनं तदवग्रहणं स्थितं स्थानकादि, शुम्भनं पीडनं (ताडनं) हननं, विक्षेपो भूतस्यापसारणं

[(मू)]

1. द॰ आदर्श एव

2. ज॰ द॰ न॰ आदर्शेष्वेव

3. न॰ पार्ष्णिरञ्चितो ऽङ्गुष्ठतस्तथा, ज॰ पार्ष्णिरञ्चितो ऽङ्गुठकस्तथा

4. क॰ अङ्गुल्यग्राञ्चिताः

5. ड॰ पादो ऽग्रतलसञ्चरे, झ॰ पादो ऽग्रतलसंचरञ्, म॰ पादे च तलसंचरे

6. म॰ नोदन

7. ड॰ निकुट्टिते, द॰ निकुट्टनस्थितस्तम्भने

8. म॰ स्थितिनिसुम्भिते भूमिताडने चैव, ड॰ निशुम्भिते भूमिताडनभ्रमणे

9. म॰ विक्षिप्त, छ॰ विक्षेपविधिरेचकपाणिकृतगमन

10. ड॰ क्षताग्रगमनमेतेन, न॰ कृतं गमनमेतेन, झ॰ क्षणगमनमेतेन, ज॰ क्षतगमनमेतेन

11. छ॰ पार्ष्णिर्यस्य, म॰

ऊर्ध्वमग्रतलं यस्य पार्ष्णिभूमौ स्थिता तदा ।

अञ्चितः स स्मृतः पादः कर्म चास्य निबोधत ॥

12. ड॰ यस्याञ्चिता भूमावूर्ध्वमग्रतलं, द॰ भूमावुज्जमग्रतलं

[(व्या)]

[page 90]




[NZ]

अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः 1सर्वाः स पादो ऽञ्चित उच्यते2 BhNZ_09_276ab
3पादाग्रस्थितसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते4 तथा ॥ BhNZ_09_276cd
5एष पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च । BhNZ_09_277ab
उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णिः स्यादङ्गुल्यः कुञ्चितास्तथा ॥ BhNZ_09_277cd
6तथाकुञ्चितमध्यश्च स पादः कुञ्चितः स्मृतः । BhNZ_09_278ab
7उदात्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते8 तथा ॥ BhNZ_09_278cd
अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं9 प्रयोजयेत् । BhNZ_09_279ab
10[उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः11 BhNZ_09_279cd
वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः । BhNZ_09_280ab
12नृत्ते नूपुरकरणं प्रयोगस्तस्य कीर्तितः13 ॥ ] BhNZ_09_280cd
14पादजङ्घोरुकरणं समं कार्यं प्रयोक्तृभिः । BhNZ_09_281ab
पादस्य करणे सर्वं जङ्घोरुकृतमिष्यते15 BhNZ_09_281cd
[ABh]

भ्रान्तकं मनसः, विविधरेचकः करपादरेचकः । अञ्चिता इति प्रसृताः । अञ्चितमुद्वर्तितं विदूषकादिगतौ । भरमरी चारी, येषु प्रयोगेषु ते भ्रमरकाः । सूचीं षष्ठं पादमन्ये पठन्ति । नूपरस्य पादभूषणस्य करणे बन्धने । कट्यूरुजङ्घापादकर्माण्येव परव्यामिश्रीभूततावैचित्र्येण समुदिततया प्रयुज्यमानानि चारीत्युच्यन्ते । तत्समुदायस्य मण्डलभेदेन गतिर्निष्पद्यत इति कठ्यादिपादान्तकर्मणैव चार्य उक्ताः । अत एव तासां विनियोगः पृथङ्नोक्तः ।
समनन्तरं त्वध्यायत्रयं तद्वैचित्र्योदाहरणप्रदर्शनार्थमित्येतत्सर्वं मनसि कृत्वाहं पादजङ्घोरुकरणमित्यादि । सममिति सह । अत्र हेतुः पादस्येति नाभिजङ्घोरुकरणमित्यादिर्कर्मस्वन्यं पादकर्मेत्यर्थः ।

[(मू)]

1. ढ॰ चालिताः

2. द॰ पादस्त्वरितः स्मृतः, ड॰ पादस्त्वञ्चितः स्मृतः

3. ड॰ पादाग्रतल, न॰ पादाग्रक्षत, ढ॰ पादाग्रकृत, झ॰ पादाग्रहत

4. म॰ ऊद्वर्तने

5. म॰ नानाभ्रमरके चैव योज्यः पादो ऽयमञ्चितः

6. म॰ कुञ्चितश्च तथा मध्यः

7. च॰ उपान्ते, द॰ तदानुगमने

8. म॰ वर्तनोद्वर्तने

9. म॰ पादमेनं

10. ज॰ द॰ न॰ आदर्शेषु नास्ति

11. म॰ संस्थितिः, ढ॰ सष्ंस्थितम्

12. च॰ नृत्ते ऽन्तःपुर

13. ड॰ कीर्त्यते

14. म॰ ऊरुजङ्घाङ्घ्रिकरणं

15. म॰ करणे चोक्तमूरुजङ्घाकृतं तथा

[(व्या)]

[page 91]




[NZ]

यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः1 प्रवर्तते । BhNZ_09_282ab
तयोः समानकरणात्पादचारीं2 प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_09_282cd
इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं चैव कर्म हि3 BhNZ_09_283ab
4अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम् ॥ BhNZ_09_283cd


इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे (5)अङ्गाभिनयो नाम (6)नवमो ऽध्यायः ॥
[ABh]

एतदेव स्फुटयति यथा पाद इति । तयोरिति मध्ये जङ्घापि स्वीकृता । अत्रैवं सर्वमाङ्गिकमियतेवोक्तमिति दर्शयति इत्येतदिति । अनन्तरवक्तव्यस्यासूत्रयति अतःपरमिति । चारीव्यायामा लक्ष्यन्ते उपलक्ष्यन्ते उदाहरणतया येनेति शिवम् ॥
शिशिरतरकिरणकलिकालङ्कारविभक्तिभक्तभङ्गुरतापः ।
अभिनवगुप्तो नवमाभ्याये सन्देहतापमपनुदतति स्म ।
इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्तविरचितायां नाट्यवेद(*)विवृतावभिनवभारत्यां आङ्गिकाध्यायो नवमः ॥

[(मू)]

1. म॰ तथोर्वादि

2. द॰ करणां पादचारीं

3. म॰ कर्मलक्षणमेव च, द॰ इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तमङ्गजं कर्म चैव हि, न॰ कर्म चैव च । झ॰ चैव कर्मभिः

4. म॰ अत ऊर्ध्वं

5. ड॰ शरीराभिनयो, न॰ शारीराभिनयो

6. ज॰ प्रभृति म॰ पर्यन्तेष्वादर्शेषु भ॰ संज्ञके विना दशमो ऽध्यायः । भ॰सञ्ज्ञके अध्यायविभाग एव नास्ति, द॰ संज्ञके दशमोऽध्यायः 49 ॥ आदितः 1737 ॥ इति च ।

[(व्या)]

* वृत्तौ

[page 92]




श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
दशमो ऽध्यायः(1)

[NZ]

[2एवं पादस्य जङ्घाया 3ऊरो कट्यास्तथैव च । BhNZ_10_001ab
समानकरणे चेष्टा4 चारीति परिकीर्तिता5 ॥ ] BhNZ_10_001cd
विधानोपगताश्चार्यो 6व्यायच्छन्ते परस्परम् । BhNZ_10_002ab
यस्मादङ्ग7समायुक्तास्तस्माद् व्यायाम उच्यते8 BhNZ_10_002cd
[ABh]

निश्चलस्थितिमद्व्योमभूचारीसद्गतिप्रदः ।
सर्वदा ध्वनिमात्राम्ता शम्भुर्विजयतात् प्रभुः ॥
चारीव्यायामलक्षणमित्युक्तम् । तत्र समासे सन्देहः व्यायामशब्दार्थे च, चरेर्हि(इञ्)करणे भावे वा औणादिक इति `कृदिकारादक्तिन ङीष्' इति च चारीशब्दः प्रसिद्धार्थ इत्यभिप्रायेण सन्देहद्वयमपाकर्तुमाह --- विधानोपगता इति । अन्योन्ययोजनापतिताश्चार्यो व्यायामशब्दस्यार्थ इति तात्पर्यम् । चार्य एव व्यायाम इति कर्मधारय इत्यर्थः । अन्वर्थस्तु व्यायच्छन्ते इति परस्परतया आपतन्ति । कुत्र नियम इत्याह --- परस्परं पूर्वा चारी परत्र नियता (न तु) पूर्वस्यामिति, तेनाकर्मकत्वादात्मनेपदं परस्परोपपदाच्चेति कर्मव्यतिहारजमात्मनेपदं निषेधति, न तु `आङोयमहन'इति । ननु किं तन्नियमनमित्याह । विधानोपगता इति प्रधानेनैकस्या यतह्ः अपरा उपगता वलादेवागता । नन्वेवमन्योन्याश्रयम् ? न, अङ्गेन प्रधानभूतेन केनचित्, सम्यगायुक्ताः प्रयुक्ताः प्रवर्तिता

[(मू)]

1. भ॰ आदर्शे नात्राध्यायविभागः कृतः । नवमाध्यायमध्य एव दशमस्य प्रारम्भो ऽस्ति । ज॰ आदि भ॰ आन्तादर्शेषु सर्वेष्वयमेकादश इत्येव गण्यते ।

2. अयं श्लोकः क॰ ख॰ ग॰ घ॰ च॰ भ॰ आदर्शेषु न वर्तते

3. छ॰ -ऊर्ध्वे, म॰ ऊरु

4. छ॰ करणाचेष्टा, ड॰ करणाच्चेष्टा, न॰ करणे चेष्टा

5. ड॰ सा चारीत्यभिधीयते, ज॰ सा चारीत्यभिसंज्ञिता

6. म॰ व्यायच्छन्ति, झ॰ व्याश्रयन्ति

7. ड॰ समायुक्तः

8. ड॰ व्यायाममुच्यते ।

[(व्या)]

[page 93]




[NZ]

एकपादप्रचारो यः सा चारीतय् अभिसंज्ञिता1 BhNZ_10_003ab
2द्विपादक्रमणं यत्तु करणं नाम तद्भवेत् ॥ BhNZ_10_003cd
करणानां समायोगः खण्डः इत्यभिधीयते । BhNZ_10_004ab
खण्डैस्त्रिभिश्चतुर्भिर्वा 4संयुक्तैर्मण्डलं भवेत् ॥ BhNZ_10_004cd
चारीभिः 5प्रसृतं नृत्तं चारीभिश्चेष्टितं तथा । BhNZ_10_005ab
चारीभिः शस्त्रमोक्षश्च6 चार्यो युद्धे च कीर्तिताः7 BhNZ_10_005cd
[ABh]

यत्रायत्रापेक्षया बहुवचनम् । एतदुक्तं भवति --- किंचिदङ्गं प्रधानं यत् संभवति यथा हस्तो वा अभिनये, पादो वा गतौ, तदा तदुपयोगिनी चारी प्रधानं, तच्चारीसंपत्त्युचिता च पूर्वा आश्रीयते परयाचेति परस्परनियमवत्यश्चार्योव्यायाम इति । तत्र व्यायामस्य संक्षिप्तमध्यमविस्तीर्णतया भेदान्निरूपयति । एकपादप्रचारो एकः एकाकिपादेन, श्रोण्यादिप्रचारो व्याक्षिप्तः । द्विपादेति पादशब्देन तत्प्रचारः । नामेति तुर्व्यायामप्रसिद्धादन्यदेवेदं संज्ञात्वेनाधुनैव नियम्यत इत्यर्थः । एष संक्षिप्तो व्यायामः अभिनयान्तरादौ । करणानामिति बहुवचनात् त्रीन् (त्रीणि?)`कपिञ्जलानालभे'तेति यथा । अन्यथा बहुत्वानियमे खण्डानां मण्डलेभ्यः क्व प्रविभागः । एष मध्यमो व्यायामः उपवृत्त्येधमानौ । त्रिभिश्चतुर्भिरित्येतच्चतुरश्रतालाभिप्रायेण, वाग्रहणान्मिश्रणमपि सूचयन् सङ्ख्यान्तरमपि गृह्णीते । तथा हि चतुर्थे सूचीविद्धाख्ये (11-12) मण्डले तु याश्चारीर्वक्ष्यति `सूचीमाद्यं पदं दध्या'दित्यादि ।(11-13)सप्तमे त्वलाताभिख्ये --- `भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । षट्सङ्ख्यं सप्तसङ्ख्यं वा' इति (11-22) द्वादशे ऽद्ध्यर्धिका इति । एवमन्यत्र । तत्र लौकिकत्वं तावच्चारीणां दर्शयति चारीभिरिति नृत्तं वाङ्गहारात्मकत्वं च तच्चारीभिः प्रसृतं च व्याप्तमिति प्रत्येकं चेष्टितं गतिः । शस्त्रमोक्ष इति चक्रकुन्तादियुद्धं युद्धमिति, खड्गहननादियुधं नियुद्धं च प्रकृते ऽप्युपयोजयति ---

[(मू)]

1. द॰ चारित्याभिधीयते, न॰ सा चारीत्यभिसंज्ञिता

2. द॰ पादाभ्यां चरणं यत्तु करणं चेह तत्स्मृतम् ।

3. ड॰ समायोगात् खण्डमित्यभिधीयते ।

4. ड॰ संयुक्तं

5. द॰ संस्कृतं नृत्यं, म॰ प्रस्तुतं

6. न॰ मोक्षञ्च

7. प॰ प्रकीर्तिताः

[(व्या)]

[page 94]




[NZ]

1यदेतत्प्रस्तुतं2 नाट्यं तच्चारीष्वेव संस्थितम्3 BhNZ_10_006ab
4न हि चार्या विना किंचिन्नाट्ये ऽङ्गं संप्रवर्तते5 BhNZ_10_006cd
तस्माच्चारीविधानस्य6 संप्रवक्ष्यामि लक्षणम्7 BhNZ_10_007ab
या यस्मिंस्तु 8यथा योज्या नृत्ते युद्धे गतौ तथा9 BhNZ_10_007cd
10समपादा स्थितावर्ता शकटास्या तथैव च । BhNZ_10_008ab
11अध्यर्धिका 12चाषगतिर्विच्यवा च तथापरा18 BhNZ_10_008cd
14एडकाक्रीडिता बद्धा 15ऊरूद्वृत्ता तथाड्डिता16 BhNZ_10_009ab
17उत्स्यन्दिताथ जनिता स्यन्दिता चापस्यन्दिता18 BhNZ_10_009cd
[ABh]

यदेतदिति । यच्छब्देन व्याख्यातधर्मपूर्वकं, एतच्छब्देन व्याख्यास्यमानधर्मयोगं परामृश्यत इति वितततां नाट्यस्याह । किंचिदङ्गमिति शिरोहस्तादि, किंचिद्धि, चार्या सह किंचित्पूर्वापरभावेन । संप्रवर्तत इति संवर्तते खलत्वेन प्रवर्तते क्रियया, सम्यक् प्रवर्तते वा, अनित्येनेति वैकल्पिको ऽप्युपसर्गार्थयोगः तथाङ्गे ऽपि स्वीकारतत्त्वं(?) नीरूप्यत इति भर्तृमित्राचार्यः । प्रकृताधिकारिखेदावहत्वाच्च न पदवाक्यवित्परिचितताप्रकटनमात्रलालसात्मकमतिरिति विरमति(म्यते?) । लक्षणमिति उदाहरणम् । नृत्त इति करणाङ्गहारादौ । यस्मिन्निति । `नपुंसक'मित्येकशेषः, तथेति उक्तं, वक्ष्यते चेति

[(मू)]

1. सार्धः श्लोके द॰ आदर्शे न वर्तते पतितः स्यात्

2. प॰ प्रायशो

3. म॰ तच्चारीषु व्यवस्थितम्, ड॰ संज्ञितम्

4. न॰ न चारीभिर्विना

5. ड॰ नाट्ये ह्यङ्गं प्रवर्तते, म॰ नाट्येष्वङ्गं प्रवर्तते, न॰ नाट्याङ्गं संप्रवर्तते

6. म॰ विधानं, ड॰ विधानश्च

7. म॰ तत्त्वतः

8. ड॰ तथा

9. म॰ गतेषु च

10. म॰ न॰ आदर्शयोः ``समपादस्थिता, आवर्ता'' इति पाठानुसरी छेदः कृतः

11. न॰ अभ्यर्धिता, म॰ एलकाक्रीडिता च स्यादूरुवृत्ता, द॰ एलिका

15. प॰ ह्यरुद्वृत्ता

16. झ॰ तथाधिता, च॰ तथांडिता

17. म॰

विच्यवा जनिता चैव विज्ञेयास्कन्दिता तथा ।

तथावस्कन्दिता चैव मत्तली च तथापरा ।

समोत्सारितमत्तलीत्येता भौम्यस्तु कीर्तिता ॥

ड॰ उत्सन्दिताच, द॰ तत्सन्दिताथ, झ॰ उत्स्यन्दि

18. ड॰ चापस्पन्दिता, न॰ स्पनिता, द॰ चापसन्दिते

[(व्या)]

[page 95]




[NZ]

1समोत्सारितमत्तल्ली मत्तल्ली चेति षोडश । BhNZ_10_010ab
2एता भौम्यः स्मृताश्चार्यः शृणुताकाशिकीः पुनः3 BhNZ_10_010cd
अतिक्रान्ता ह्यपक्रान्ता4 पार्श्वक्रान्ता5 तथैव च । BhNZ_10_011ab
ऊर्ध्वजानुश्च सूची च5 तथा नूपुरपादिका ॥ BhNZ_10_011cd
डोलापादा तथाक्षिप्ता 7आविद्धोद्वृत्तसंज्ञिते । BhNZ_10_012ab
विद्युद्भ्रान्ता ह्यलाता च8 भुजङ्गत्रासिता तथा ॥ BhNZ_10_012cd
9मृगप्लुता च दण्डा च 10भ्रमरी चेति षोडश । BhNZ_10_013ab
आकाशिक्यः स्मृता ह्येता लक्षणं च निबोधत ॥ BhNZ_10_013cd
पदैर्निरन्तरकृतैस्तथा समनखैरपि । BhNZ_10_014ab
[ABh]

शेषः । तत्र नृत्ते उक्तं, युद्धे वक्ष्यते न्यायेषूह्यमिति शेषः, गतौ च द्वादशाध्याये वक्ष्यते --- इत्यध्यायत्रयस्यार्थ इह सूचितः । तत्रोद्देशमाह --- सभावेति (भौभ्य इति ?) भूमौ भवा भौम्यः, एवमाकाशिक्यः उपरिचरताम् । स्मृता इति वेदोदाहरणे ऽत्र यावत्स्मर्यते तावद्व्युत्पादनार्थं, शिष्टानि । तैर्वक्तव्यम् तेनैतन्नाशङ्कनीयम् । यदि नेदं परिगणनं कियता भेदेनोक्तेति न तत्र स्पष्टम् । यल्लक्षणमनन्वर्थं च, तद्व्याक्रियते ।

[(मू)]

1. न॰ समासादित, ड॰ समोत्सारित, द॰ समोसरित, च॰ समासरित

2. म॰ आदर्शे श्लोकार्धो न वर्तते

3. न॰ आकाशिका पुनः, ढ॰ आकाशकीः पुनः

4. द॰ अपक्रान्ता, म॰ त्वपक्रान्ता

5. द॰ पार्श्वाक्रान्ता

6. म॰ ऊर्ध्वजानुस्तथा चैव

7. ड॰ व्याविद्धोद्वृत्त, म॰ ह्याविद्धोद्वृत्त, ढ॰ ह्यावृत्तोद्वृत्त, च॰ आविद्धोद्वृत्तसंज्ञका

8. म॰ तथालता, द॰ ह्यताना च

9. म॰

उत्कीर्णा दण्डपादा च भ्रमरी हरिनप्लुता (भ -- बद्ध) ।

आकाशगास्त्विमाश्चार्थो नियुद्धकरुणाश्रयाः ॥

द्वात्रिंशदेता निर्दिष्टा मया चार्थो द्विजोत्तमाः ।

पुनरासां प्रवक्ष्यामि लक्षणं कर्मणा सह ॥

10. झ॰ भ्रमरा ।

[(व्या)]

[page 96]




[NZ]

समपादा तु सा1 चारी विज्ञेया स्थानसंश्रया2 BhNZ_10_014cd
भूमिघृष्टेन3 पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम् । BhNZ_10_015ab
4पुनरुत्सारयेदन्यं स्थितावर्ता5 तु सा स्मृता ॥ BhNZ_10_015cd
निषण्णाङ्गस्तु चरणं6 प्रसार्य तलसञ्चरम् । BhNZ_10_016ab
उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यां प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_10_016cd
7सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु8 यदा भवेत् । BhNZ_10_017ab
9तस्यापसर्पणं चैव ज्ञेया साध्यर्धिका बुधैः10 BhNZ_10_017cd
[ABh]

अथ समपादा --- ननु समपादा कथं वा चारीत्याह --- स्थानसंश्रयेति यदा समपाद एव स्थानान्तरं गच्छति तदा चरणश्चारी भवेत्येव योग्यतया तथा व्यपदेशादिति भावः ।
अथ स्थितावर्ता --- भूमिघृष्टेनेति, अग्रतलसञ्चरेणाभ्यन्तरमण्डलं द्वितीयपार्श्व जानुस्वस्तिकान्तं, पुनश्शब्दो विशेषं द्योतयन् सन्नि(वेश)योगमाह । तेन स चेत् स्वस्तिकत्वेन श्लिष्टस्ततो द्वितीयमुत्सारयेत् स्वपार्श्वं कर्षयेदेकस्य स्थानमपरस्यामिति तथा ॥
अथ शकटास्या --- निषण्णाङ्गस्त्विति प्रयत्नधृतपूर्वकाय इत्यर्थः । शकटमसनीयं क्षेप्यं यया । एकस्मिन्नु पादे समे ऽङ्गुल्यञ्चितं पक्षेतरं कृत्वा जानुनः कुञ्चने जङ्घाप्रसरणे च स्वपार्श्वे च त्र्यश्रिततलसञ्चरस्थापनं नु निरोधन(रेचन?)मिवेति केचिदेनामाहुः । एतच्च लक्षणं लक्ष्यार्थासङ्गतमेव ।
अथाध्यर्धिका --- सव्यस्येति दक्षिणस्य । पृष्ठत इति पार्ष्णिदेशे । तस्येति दक्षिणस्योपसर्पणे स्वपार्श्वार्धत्र्यश्रिततया स्थितिः । अव्यतिरेकेति अध्यर्धतालान्तरत्वादयो मन्तव्याः । एकस्य पूर्णता गतिरन्यस्य पादस्य पूर्णार्धकेत्यन्ये । करणप्राधान्याच्चैवमुक्तं वामस्यापि पृष्ठसङ्गतमेव ।

[(मू)]

1. ड॰ स्मृता, म॰ समपादस्थिता, झ॰ सृता

2 , म॰ संश्रिता

3. च॰ कृष्टेन

4. म॰ वाममुत्सारयेत्पादमावर्तां चारिमादिशेत् । ड॰ पुनरुत्सादयेदन्यं, न॰ पुनरुत्सारयेत्पादं

5. ड॰ स्थिरावर्ता, झ॰ स्थिरावृत्ता

6. म॰ निषण्णगात्रश्चरणं, ड॰ सदृशं

7. झ॰ सव्यस्तु

8. न॰ चरणस्य

9. म॰ वामापसर्पणाच्चैव विज्ञेयाधर्धिका बुधैः । , न॰ तस्यापसर्पणश्चैव, ड॰ तस्योपसर्पणं

10. द॰ तथा, च॰ साध्यधिका बुधैः ।

[(व्या)]

[page 97]




[NZ]

पादः प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवापसर्पितः1 BhNZ_10_018ab
वामः 2सव्यापसर्पी वा चाषगत्यां3 विधीयते ॥ BhNZ_10_018cd
4विच्यवात्समपादाया 5विच्यवां संप्रयोजयेत् । BhNZ_10_019ab
निकुट्टयंस्तलाग्रेण6 पादस्य धरणीतलम् ॥ BhNZ_10_019cd
7तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं तु यत् । BhNZ_10_020ab
8पर्यायशश्च क्रियते9 10एडकाक्रीडिता तु सा ॥ BhNZ_10_020cd
[ABh]

अथ चाषगतिः --- सव्येति दक्षिणस्य पृष्ठत इति, सव्यो ऽपसर्पत्येव सर्वत्र । प्रसारित इति तालमात्रमग्रतः पुनः स एवापसर्पितो द्वितालमात्रं पश्चान्नीतः, वामः सव्येन सहापसर्पति । किंचिदुत्प्लुत्य सव्यवामावसर्पतः श्लिष्यतश्चेति सत्रासमपसर्पणादौ चाषस्येष गतिः चाषगतिः । सव्योपसर्पि चेत्यन्ये पठन्ति, तत्र श्लिष्टत्वं शब्दो (सव्यो?)क्तत्वमपसर्पणं चार्थः ॥
अथ विच्यवा --- पादस्येति पादयोरित्यर्थः ।
अथैलकाक्रीडिता --- उत्प्लुत्या किंचिदेकः सक्थिगुल्फदेशेभ्यः पुनरुत्प्लुतिः अङ्गान्तरेणैवमिति पर्यायशः पतनं यत्र चार्या सा अजिकागतितुल्यत्वादेडकाक्रीडिता ॥

[(मू)]

1. न॰ पुनश्चैवोपसर्पितः

2. न॰ सव्यापसर्पी च, द॰ सव्योपसर्पी वाकाशमित्यभिधीयते

3. ड॰ चाषगत्या

4. म॰ आदर्शे त्वधिको ऽयं श्लोकः ---

अन्योन्यजङ्घासंवेधात्स्वस्तिका सा तु कीर्तिता ।

ऊरुभ्यां वलनं यत्तु सा स्मृतोद्वर्तिका बुधैः ॥

विच्यवेति श्लोको ऽड्डितालक्षणात्परमस्ति ।, च॰ एवं वा, झ॰ विच्यवां समपादायां, द॰ विच्यवन्तं समादाय, ढ॰ वीच्यवाक्समपादाया

5. ढ॰ वीच्यवां, ज॰ विवृतं, न॰ विच्यवा, ड॰ विश्लेषं, झ॰ वीचिवत्

6. ड॰ तथाग्रेण

7. झ॰ तलसंचार, द॰ नव, म॰ पादयोस्तलसंचारादुत्क्षिप्य पतनं तु यत् ।

8. ड॰ पर्यायतश्च

9. ढ॰ क्रियतः

10. म॰ सैडकाक्रीडिता स्मृता

11. झ॰ तथा ।

[(व्या)]

[page 98]




[NZ]

1अन्योन्यजङ्घासंवेधात्कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः2 BhNZ_10_021ab
ऊरुभ्यां वलनं 3यस्मात्सा बद्धा चार्युदाहृता4 BhNZ_10_021cd
तलसञ्चरपादस्य पार्ष्णिर्बाह्योन्मुखी यदा5 BhNZ_10_022ab
जङ्घाञ्चिता 6तथोद्वृत्ता ऊरूद्वृत्तेति सा स्मृता7 BhNZ_10_022cd
अग्रतः पृष्ठतो वापि 8पादो ऽग्रतलसञ्चरः । BhNZ_10_023ab
द्वितीयपादनिर्घृष्टो9 यस्यां स्यादड्डिता तु सा10 BhNZ_10_023cd
[ABh]

अथ बद्धा --- केवलयोरेवोर्वोर्वलनं स्थित एव जङ्घास्वस्तिक इति बद्धांकेचिदाहुः । अन्ये तु स्वस्तिकापसरणेन पादतलाग्रयोर्मण्डलभ्रमणपूर्वकं स्वस्वपार्श्वगमनमिति यदूरुबन्धनमाहुः । जङ्घयोः संबन्धात् अनु बद्धा ॥
अथोरूद्वृत्ता --- अग्रतलसञ्चरस्य पादस्य संबन्धिनी पार्ष्णिर्द्वितीयपादपृष्ठभागौन्मुख्यं यदा भवति, जङ्घा च जानुनमनादाकुञ्चिता उद्वृत्ताद्वितीयजङ्घा सम्मुखं बलनात् तथा । ऊरोरूर्ध्वविवर्तनात् लज्जेर्ष्यादिविषया ऊरूद्वृत्ता । अन्ये तु पार्ष्णिद्वितीयस्य तलसञ्चारबाह्योन्मुखीत्याहुः ॥
अथाड्डिता --- अग्रत इति । अपिस्समुच्चये, वा पर्याये । तेन समस्थितस्यैकस्य द्वितीयस्तलसञ्चारः क्रमादग्रे पृष्ठे च निर्घृष्टः श्लिष्टः कार्य इति अड्डिता,

[(मू)]

1. म॰ आदर्शे पूर्वमेव निवेशितो ऽयम्

2. झ॰ तु तत्, द॰ यत्स्यात्

3. क॰ चार्युदीरिता

4. म॰ पार्ष्णिश्चेदुन्मुखी भवेत्, द॰ बाह्योन्मुखी स्थिता

5. ढ॰ ततोद्वृत्ता

6. म॰ सोरूवृत्ता तथेष्यते

7. ड॰ पादस्तु तलसंचरः

8. झ॰ पादो निर्घृष्टो, न॰ द्वितीयं पादनिर्घृष्टो

9. म॰ यत्र सा त्वड्डिता भवेत् । झ॰ यत्र स्यादड्डिता तथा ।

10. भ॰ म॰ आदर्शयोरत्रैव विच्यवाजनितालक्षणमस्ति । `शनै'रित्याद्युत्स्पन्दितालक्षणं तु जनिताया अनन्तरमेव दृश्यते । यथा ---

विच्यवात्समपादाया विच्यवा सा तु कीर्तिता ।(भ॰ -- दस्य)

पुनर्निकुट्टनं चैव पादस्याग्रेण योजयेत् ॥

पादः स्यात्तलसंचारः करश्चैव प्रलम्बितः ।

मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थो जनिता सा विधीयते ॥

शनैः पादविवर्तो यो बाह्येनाभ्यन्तरेण वा ।

रेचकस्यानुचरणाज्ज्ञेया चास्कन्दिता बुधैः ॥

[(व्या)]

[page 99]




[NZ]

1शनैः पादो निवर्तेत2 बाह्येनाभ्यन्तरेण च । BhNZ_10_024ab
यद्रेचकानुसारेण3 सा चार्युत्स्पन्दिता4 स्मृता ॥ BhNZ_10_024cd
5मुष्टिहस्तश्च वक्षस्स्थः करो ऽन्यश्च प्रवर्तितः6 BhNZ_10_025ab
7तलसञ्चरपादश्च जनिता चार्युदाहृता ॥ BhNZ_10_025cd
8पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य स्यन्दितां9 न्यसेत् । BhNZ_10_026ab
द्वितीयेन तु पादेन10 तथापस्यन्दितामपि ॥ BhNZ_10_026cd
[ABh]

पादस्य स्वस्थानातिक्रमणात् । अड्डु अतिक्रमहिंसयोरिति पठन्ति, सत्त्वे च रूपम् ॥(*)
अथोत्स्पन्दिता --- बाह्येन कनिष्ठाङ्गुलिभागेन अभ्यन्तराङ्गुष्ठभागेन निवर्तते चेदु(भयोः पादयोः) गमागमं कुरुते । किमवधीत्याह पादरेचितस्यापसारेण शोभापेक्षयोत्क्रान्तमस्या । यन्नद्याः प्रत्यावर्तनरूपस्पन्दितकृत् तत्तुल्यत्वादियमुत्स्पन्दिता । रेचकं नृत्तहस्तमत्र केचिदाहुः ॥
अथ जनिता --- तलसञ्चारपादः प्रवर्तित इति । एतदेवास्याः स्वरूपं मुष्टेर्वक्षोगामित्वं हस्तान्तरस्य च प्रवर्तनमितिकर्तव्यतामात्रम् । समस्तगतीनामियं जननं करोति प्रारम्भरूपत्वादिति जनिता ॥†
अथ स्यन्दितापस्यन्दिते --- क्रमसमो निषण्णोरुः पादो दक्षिणस्तु पञ्चतालात् प्रसारितः । तालः स्मृतः मध्यमया'' इति । सा स्यन्दिता प्रसारणधर्मत्वात् । एतद्विपर्ययादस्या अपि सव्येन स्यन्दितेनेति अङ्गपर्यायाच्च लब्धाप्येषा प्रयोगे साहचर्यनियमख्यापनार्थं पुनर्निरूपिता । आलीढप्रत्यालीढयोस्तु पादद्वयमपि त्र्यश्रितसंस्थानं मण्डलस्थानतो जीवित्वं यद्वक्ष्यते `अस्यैव दक्षिणं

[(मू)]

1. न॰ विवर्तेत

2. द॰ कारेण

3. द॰ सा चास्रच्छन्दिता

4. च॰ चार्युत्सन्दिता

5. द॰ स्वस्तिहस्तस्तु

6. च॰ करो ऽन्यश्च प्रकीर्तितः, न॰ करो ऽन्यश्चापवर्तितः, प॰ करो ऽन्यः परिवर्तितः ।

7. द॰ तलाग्रसंस्थितः पादो जनितायामुदाहृता

8. म॰

पञ्चतालान्तरं पादं प्रसार्य तलसंचरम् ।

द्वितीयं च नयेत्पार्श्वं सावस्कन्देति चोच्यते ॥

द॰ यश्च

9. ड॰ स्पन्दितां

10. न॰ पार्श्वेन ।

[(व्या)]

* अग्रत एव प्रसिद्धेति कीर्तिधरः ।

जनिता चारी मुसलघाटिकाख्यवर्तनैवेति कीर्तिधरः ।

[page 100]




[NZ]

1तलसञ्चरपादाभ्यां 2घूर्णमानोपसर्पणैः । BhNZ_10_027ab
3समोत्सरितमत्तल्ली व्यायामो समुदाहृता ॥ BhNZ_10_027cd
उभाभ्यामपि पादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः । BhNZ_10_028ab
उद्वेष्टितापविद्धैश्च 4हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृता ॥ BhNZ_10_028cd
एता 5भौम्यः स्मृताश्चार्यो 6नियुद्धकरणाश्रयाः । BhNZ_10_029ab
7आकाशिकीनां चारिणां संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ BhNZ_10_029cd
[ABh]

पादं पञ्चतालान्' इत्यादि स्यन्दितायास्तु नैवमिति शेषः । स्थानस्य स्थितिप्रधानता चार्यास्तु गतिप्रधानतेत्यपि विशेषः ।
अथ समोत्सरितमत्तल्ली --- तलसञ्चरजङ्घास्वस्तिकेनाभ्यन्तरे यदान्यस्य तदेव च द्वितीयतलसञ्चरं करोति ततो घूर्णमानयोस्तयोः उपसर्पणमित्यन्ये । समः अविकलः(अ) अवनं रक्षणं उत तदर्थं सरितः गतिaमान् मदनं मत् मदं तनोतीति मत्तत् तस्य लयो गमनं यस्यामिति समोत्सरितमत्तली । सरितशब्दो रि गतौ विन्यस्यते सहेन समासे च मदनं मुत्क्षिपः लयनं लीः । सरिशब्दस्य प्रातिपदिकात् तृचि वा सरितशब्दः । सं आ उत् सरित इत्यन्ये पठन्ति(*) । मदेन यो न विकलीभूतः रक्षार्थं चान्यतरः पलायते तस्य वै द्विधा गतिरिति मध्यमदविषयेयं चारी सम्पद्यते ।
अथ मत्तल्ली --- पादाभ्यामिति भूमिश्लिष्टाशेषतालाख्यामिति जङ्घास्वस्तिकयोगेनार्धत्र्यश्रिभागाभ्यां घूर्णमानत्वेनापसर्पणाद्वा, अगाढमदविषया मत्तल्ली ।
नियुद्धकरणाश्रया इति नियुद्धे ऽनादिसिद्धा एताः करणाङ्गहारेषु च ततो नाट्ये । स्मृता इत्यनेनोपवेदसंबन्धत्वेन वेदो ऽत्र प्रमाणमिति दर्शितं, विनियोगदिक्प्रदर्शनं चेदं मन्तव्यम् ।

[(मू)]

1. भ॰ म॰ आदर्शयोः प्रतिज्ञापाठानुसारेण मत्तल्ल्या अनन्तरमेव समोसरितमत्तल्लीलक्षणम् वर्तते । यथा ---

अञ्चितेन तु पादेन घूर्णमानोपसर्पणैः ।

उद्वेष्टितापविद्धत्वान्मत्तल्ली करयोर्मता ॥

उभयोः पदयोश्चापि घूर्णमानापसर्पणैः ।

समोत्सारितारितमत्तल्ली व्यायामे सा विधीयते ॥

2. ड॰ घूर्णमानापसर्पणैः

3. प॰ समोसरित

4. छ॰ करैः

5. ड॰ भूम्यः, म॰ भूमिगताः

6. ड॰ नियुक्त

7. म॰ शस्त्रमोक्षाङ्गहारेषु वक्ष्याम्याकाशगाः पुनः । न॰ आकाशिकानां

[(व्या)]

* `ओसरिअ' इत्यपसरणार्थकप्राकृतरूपस्य संस्कृतीकरणमिति केचित् । तत्रापशब्ददोषं परिजिहीर्षुणाचार्येण भङ्गीभेदेन निरुक्तिरनुगृहीतेति मन्यामहे ।

[page 101]




[NZ]

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः संप्रसारयेत्1 BhNZ_10_030ab
उत्क्षिप्य पातयेच्चैनमतिक्रान्ता तु2 सा स्मृता ॥ BhNZ_10_030cd
3ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं 4पादमुद्धरेत् । BhNZ_10_031ab
पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता5 BhNZ_10_031cd
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत्6 BhNZ_10_032ab
7उद्घट्टितेन पादेन पार्श्वक्रान्ता विधीयते8 BhNZ_10_032cd
कुञ्चितं पादम् उत्क्षिप्य 9जानुस्तनसमं न्यसेत्10 BhNZ_10_033ab
द्वितीयं च 11क्रमस्तब्धमूर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता12 BhNZ_10_033cd
[ABh]

अथातिक्रान्ता --- उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णिरिति(9-277) कुञ्चितं तद्द्वितीयगुल्फक्षेत्रे कृत्वा किंचित् पुरतः प्रसार्य प्रकृतिभेदेन चतुस्तालाद्यन्तरमुत्क्षिप्याग्रेण भूमौ निपात्यत इति गन्तव्यातिक्रमादतिक्रान्ता । (1)
अथापक्रान्ता --- ऊरू च स्तनोपलक्षितां पूर्वं (बद्धां) कृत्वा ततः पादमुद्धृत्य पार्श्वे क्षिपेदित्यपक्रमणादपक्रान्ता(2) ।
अथ पार्श्वक्रान्ता --- कुञ्चितं पादं स्वपार्श्वेनोपरि नीत्वा भूमौ पार्ष्ण्या पातयेदिति पूर्वं कुञ्चनाद्वलादेवोद्घाटितत्वं भवति, तस्य हि लक्षणं ``स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णीभूमौ निपात्यत'' इति (9-166)इयमेव पार्ष्णिचण्डधातेति प्रसिद्धा । अन्ये तु द्वितीयोरुक्षेत्रं यावदुत्क्षिप्योद्घाटितेन पातयेदित्याहुः ॥
अथोर्ध्वजानुः --- क्रमस्तब्धमिति यथा तस्योत्क्षेपस्तथास्य स्तब्धतेत्यर्थः ।

[(मू)]

1. म॰ संप्रयोजयेत्, न॰ संप्रकारयेत्

2. म॰ पातयेच्चैकमति क्रान्तेति ।

3. भ॰ ऊर्ध्वावलितकं, द॰ ऊर्वोर्वलितकं, म॰ ऊरुभ्यां वलितं

4. ड॰ तु समुद्धरेत्

5. म॰ प्रकीर्तिता

6. न॰ जानूर्ध्वं संप्रसारयेत्, ड॰ पार्श्वोत्थानoद्गतिर्भवेत्, द॰ पार्श्वोत्थानोत्थितं न्यसेत्, म॰ पार्श्वेनोत्पतनं तथा

7. द॰ उद्वाहितेन

8. म॰ पार्श्वक्रान्ता भवेदियम्, द॰ पार्श्वाक्रान्ताभिधीयते

9. ड॰ जानु

10. म॰ तथा

11. ड॰ क्रमात्स्तब्धं

12. म॰ ऊर्ध्वजानुरसौ स्मृता ।

[(व्या)]

1. पार्श्व एव पातयेदिति सैव पार्ष्णिचण्डघातेति च कीर्तिधरः ।

2. एषैव विक्षेपवलितमिति कीर्तिधरः ।

[page 102]




[NZ]

1कुञ्चितं पादम् उत्क्षिप्य जानूर्ध्वं संप्रसारयेत्2 BhNZ_10_034ab
पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता ॥ BhNZ_10_034cd
3पृष्टतो ह्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु4 BhNZ_10_035ab
द्रुतं 5निपातयेद्भूमौ चारी नूपुरपादिका ॥ BhNZ_10_035cd
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वन्तु6 दोलयेत् । BhNZ_10_036ab
7पातयेदञ्चितं चैव दोलपादा प्रकीर्तिता8 BhNZ_10_036cd
9कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य 10आक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् । BhNZ_10_037ab
जङ्घास्वस्तिकसंयुक्ता चाक्षिप्ता 11नाम सा स्मृता12 BhNZ_10_037cd
[ABh]

अथ सूची --- जानूर्ध्वं जानुपर्यन्तां जङ्घां प्रसारयेत्, यदि वा जानुनोरूर्ध्वमूरुपर्यन्तां जङ्घां सकलां प्रसार्याग्रयोगेनापातयेदिति । सूच्याकारत्वात् सूची ॥
अथ नूपुरपादिका --- पृष्ठत इति ``पार्ष्णिर्यस्य स्थिता भूमौ'' इत्यञ्चितं(9-275) कृत्वा तं पृष्ठतः स्फिक्पार्ष्णिश्लेषपर्यन्तं नीत्वा स्वपार्श्वे ऽग्रतलेनाञ्चितं जङ्घां पातयेदिति । नूपुराणां झणज्झणिति शब्दजननात् स्वरितार्थत्वमनया भवति नूपुरयोजनं चेति तथोक्ता ।
अथ डोलपादा --- उत्क्षिप्येति दक्षिणक्षेत्रान्तं स्वपार्श्वं निनीय ततो ऽपि स्वपार्श्वं दोलयेदिति दोलाकारेण नयेत्, ततः स्वपार्श्वे पार्ष्ण्या निपातयेत् ।
अथाक्षिप्ता --- आक्षिप्येति । अग्रतस्त्रितलोत्क्षेपादर्धमण्डलवत् पार्श्वान्तरं नीत्वा स्वस्तिकेन पार्ष्ण्या भुवि पातयेत् ।

[(मू)]

1. भ॰ म॰ योः प्रतिज्ञापाठानुसारेण सूचीलक्षणं न दीयते । तत्स्थाने तूत्कीर्णा वक्ष्यते

2. छ॰ जानुमूर्ध्वं प्रसारयेत्

3. च॰ छ॰ योः नूपुरपादिकानन्तरमेव सूची लक्ष्यते, द॰ पृष्ठतो ह्यञ्चितं, म॰ पृष्ठतस्त्वञ्जितं

4. म॰ च

5. म॰ भूमिनिपातेन

6. ड॰ पार्श्वं पार्श्वं तु, छ॰ पश्चात्पार्श्वं तु

7. म॰ अञ्चितेन द्वितीयेन डोलापादा तु सा भवेत्

8. ड॰ तु सा स्मृता ।

9. द॰ आदर्शे आक्षिप्तालक्षणं न दृश्यते प्रमादादेव, म॰

उत्क्षिप्य कुञ्चितं पादमञ्चितं तु निपातयेत् ।

अग्रस्वस्तिकसंयुक्ता साक्षिप्ता चार्युदाहृता ॥

10. ड॰ आक्षिप्यं चाञ्चितं

11. न॰ आक्षिप्ता, छ॰ संयुक्तमाक्षिप्ता

12. ड॰ भवेत्

[(व्या)]

[page 103]




[NZ]

स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितश्च1 प्रसारितः । BhNZ_10_038ab
2निपतेदञ्चिताविद्धमाविद्धा नाम सा स्मृता ॥ BhNZ_10_038cd
3पादमाविद्धमावेष्ट्य4 समुत्प्लुत्य5 निपातयेत् । BhNZ_10_039ab
6परिवृत्य द्वितीयं च सोद्वृत्ता चार्युदाहृता7 BhNZ_10_039cd
पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं8 प्रसारयेत् । BhNZ_10_040ab
सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्ता तु सा स्मृता ॥ BhNZ_10_040cd
9पृष्ठप्रसारितः पादो वलितो ऽभ्यन्तरीकृतः । BhNZ_10_041ab
10पार्ष्णिप्रपतितश्चैव 11ह्यलाता संप्रकीर्तिता ॥ BhNZ_10_041cd
[ABh]

अथाविद्धा --- विश्लिष्टजङ्घस्यैव स्वस्तिकस्य संबन्धी कुञ्चितः पादः प्रसारितः तत आविद्धस्सन् स्वपार्श्वे द्वितीयपार्ष्णेः क्षेत्रे पार्ष्ण्या पातितः कार्यः ।
अथोद्वृत्ता --- आविद्धमिति आविद्धचारीसंबन्धिनं कुञ्चितमित्यनेन आविद्धाशेषभूतेयमिति दर्शयति । आवेष्टनं द्वितीयोरुक्षेत्रगपार्ष्णित्वं । तमेव पादमुत्प्लुत्य भ्रमरकं कृत्वा पातयेत् । ततो द्वितीयमित्यूर्ध्वं वतमानत्वादुद्धृत्ता ।
अथ विद्युद्भ्रान्ता --- पृष्ठत ऊरुमूलादिति केचित् । उपाध्यायस्तु पृष्ठतः पार्श्वात् पश्चाद्भागे वलितं कृत्वा शिरःसंश्लेषात् तद्द्वारेण सर्वत ऊर्ध्वाधःपार्श्वेषु मण्डलवद्भ्रमितं प्रसारयेदिति विद्युद्भ्रान्ता (इति) ।
अथालाता --- पूर्वं पश्चाद्भागे प्रसारितस्ततो वलनेनाभ्यन्तरीकृतो द्वितीयोरुदेशादभिमुखतलं च नीतः, ततः स्वपार्श्वपार्ष्ण्या पातित इति अलातचक्राकृतिरलाता ।

[(मू)]

1. म॰ कुञ्चितः स्यात्. ज॰ कुञ्चितस् तु

2. ज॰ पातयेदञ्चिताविद्ध, म॰ पातयेदञ्चितं चैव ह्याविद्धा चारिरिष्यते ।

3. म॰

पादमाविद्धकरणं परिवृत्य निर्वर्तितम् ।

प्रसारयेत्पृष्ठतश्च सोद्धृता चारिरिष्यते ॥

4. द॰ आविश्य, झ॰ पादमविध्य चावेष्ट्य

5. ड॰ समुत्क्षिप्य

6. झ॰ परिवृत्तद्वितीयं तु

7. द॰ सा वित्ता समुदाहृता

8. न॰ शिरोद्धृष्टं, द॰ शिरोत्स्पृष्टं

9. द॰ पृष्ठे, म॰ पृष्ठप्रसारितः

10. च॰ पार्ष्णिप्रपतितः, म॰ पार्ष्णिः प्रस्फुरिता चासावलाता परिकीर्तिता

11. ड॰ आलाता सा ।

[(व्या)]

[page 104]




[NZ]

1कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत्2 BhNZ_10_042ab
कटीजानुविवर्ताच्च3 भुजङ्गत्रासिता भवेत् ॥ BhNZ_10_042cd
4अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा 5चोत्प्लुत्य विनिपातयेत् । BhNZ_10_043ab
6जङ्घाञ्चिता परिक्षिप्ता सा ज्ञेया हरिणप्लुता7 BhNZ_10_043cd
8नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः संप्रसारयेत् । BhNZ_10_044ab
9क्षिप्रमाविद्धकरणं 10दण्डपादा तु सा स्मृता ॥ BhNZ_10_044cd
[ABh]

अथ भुजङ्गत्रासिता --- द्वितीयोरुमूलक्षेत्रान्तं कुञ्चितमुत्क्षेप्य कटिजानुनिवर्तनेन नितम्बसम्मुखपार्ष्णित्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् । स्वपार्श्वगजानुकमुत्तानपदतलं कुर्यादिति पादोपान्तभुजगभयभावितगतिसादृश्याद्भुजङ्गत्रासिता ।
अथ हरिणप्लुता --- अतिक्रान्तचार्युक्तकुञ्चितं पादमुत्क्षिप्योत्प्लुत्य च तमेव पातयेत्, तदनन्तरं द्वितीया जङ्घा अञ्चितपदा सती पृष्ठभागे पश्चाद्देशे क्षिप्ता कार्येति मृगप्लुततुल्या, ``सव्घि होदु''इत्यादौ विदूषकादेर्दृश्यते ।
अथ दण्डपादा --- नूपुरपादोक्तं कुञ्चितं पादं द्वितीयपार्ष्णिगं कृत्वाग्रतः प्रसारयेत्;् कथं, क्षिप्रं कृत्वा तथा आविद्धकरणं, आविद्धस्वदेहक्षेत्रसस्म्मुखीकृतजान्वग्रात् क्रिया यत्र । ऊरुजानुजङ्घस्य स्तब्धत्वेन दण्डाकारत्वाद्दण्डपादा ।

[(मू)]

1. म॰ उत्क्षिप्य कुञ्चितं पादं

2. म॰ निवर्तयेत्, ड॰ प्रवर्तयेत्, भ॰ सममूरु निवर्तयेत्

3. ड॰ विवर्तेन, प॰ निवर्ताच्च, म॰ विवर्तं च

4. भ॰ म॰ योः भुजङ्गत्रासितानन्तरं तत्पाठक्रमेणोत्कीर्णालक्षणं वर्तते । यथा

कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानु चोर्ध्वं प्रसारयेत् ।

पादपृष्ठेन चोत्कीर्णा सोत्कीर्णा चारिरिष्यते ॥

द॰ अतिक्रान्तं क्रमं

5. छ॰ त्रिकं तु परिवर्तयेत्, ड॰ समुत्प्लुत्य

6. च॰ जङ्घाञ्चितो परि

7. भ॰ म॰ आदर्शयोः भ्रमर्यनन्तरमेव हरिणप्लुतालक्षणं वर्तते ---

कृत्वा क्रान्तमपाक्रान्तमुत्प्लुत्य च निपातयेत् ।

जङ्घाञ्चितपरिक्षिप्ता सा भवेद्धरिणप्लुता ॥

8. भ॰ म॰ योः उत्कीर्णालक्षणानन्तरमेव दण्डपादायाः । तत्र स्थित्त्वा नूपुरपादेन पादमूर्ध्वं प्रसारयेत् । इति पूर्वार्धः । उत्तरार्धः समान एव

9. च॰ क्षिप्तं

10. ड॰ दण्डपाता

[(व्या)]

[page 105]




[NZ]

1अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । BhNZ_10_045ab
द्वितीयपादभ्रमणात् तलेन भ्रमरी 2स्मृता ॥ BhNZ_10_045cd
3आकाशिक्यः स्मृता ह्येता ललिताङ्गक्रियात्मिकाः । BhNZ_10_046ab
4धनुर्वज्रासिशस्त्राणां 5प्रयोक्तव्या विमोक्षणे ॥ BhNZ_10_046cd
6अग्रगौ पृष्ठगौ वापि7 ह्यनुगौ वापि8 योगतः । BhNZ_10_047ab
पादयोस्तु द्विजा हस्तौ कर्तव्यौ नाट्ययोक्तृभिः ॥ BhNZ_10_047cd
[ABh]

अथ भ्रमरी --- अतिक्रान्तचर्युक्तं कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य भुजङ्गत्रासितवत् त्र्यश्रुमूरुं विवर्त्य द्वितीयपादतलभ्रमणे त्रिकं परिवर्तयेदिति सर्वशरीरपरिवर्तनद्वारेण नेमिभ्रमणाद्भ्रमरी ।
इतिकर्तव्यताशेषं विनियोगादिकं चासां दर्शयति --- ललिताङ्गक्रियात्मिका इति धनुवज्रेत्यादि । अथ कायशोभा निरूपयन् व्यापकविनियोगं चारीणां दर्शयति --- अग्रगावित्यादि । इदं तात्पर्यं --- इह कदाचिद्गतेः प्राधान्यं, कदाचिद्धस्तव्यापारस्य, कदाचिद्द्वयोः, आद्ये पक्षे पादविक्षेपस्यानुगौ तदनुसारिणौ तत्पश्चाद्भाविनौ च हस्तौ, द्वितीये हस्तव्यापारस्यानुसारेण पश्चाद्भावेन च पादौ, तृतीये द्वयोरपि । तुल्यकालताविनियोगपारतन्त्र्येण च प्रवृत्तिः । योग औचित्यम् । कायशोभायोजनायेह चात्राध्यायाग्रे चार्यः प्रस्तुताः

[(मू)]

1. म॰ आक्षिप्तकरणं, द॰ आक्षिप्तचरणं

2. च॰ तलने भ्रमरी, द॰ भ्रमरा

3. भ॰ म॰ योः श्लोकद्वयस्थाने ---

एतास्त्वाकाशगाश्चार्यो ललिताश्चरणाश्रयाः ।

धनुर्वज्रादिशस्त्राणां कर्तव्यास्तु विमोक्षणे ॥ (म॰)

(धनुश्शस्त्रप्रहरणे कर्तव्यास्तु विचक्षणैः) --- (भ॰)

सर्वासामेव चारीणां पृष्ठतस्त्वग्रतो ऽपि वा ।

आकीर्णपतनं यत्स्याच्चारीविद्धं तु तद्भवेत् ॥

अग्रगौ समगौ वापि पुनश्चाप्यनुगौ तथा । (पुनश्चाप्यन्यथा हि तौ --- भ॰)

पादयोर्नर्तकैर्हस्तौ प्रयोक्तव्यौ सुसंगतौ ॥(चारीणां --- भ॰)

4. च॰ धनुर्वज्रासिशस्त्राणां प्रयोक्तव्या शस्त्रमोक्षणे ।

5. न॰ प्रयोक्तव्यास्तु, ड॰ प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः

6. द॰ अग्रगौ वापि समगावनुगौ चापि योगतः ।

7. न॰ वापि

8. ज॰ चापि


[(व्या)]

[page 106]




[NZ]

यतः पादस्ततो हस्तो 1यतो हस्तस्ततस्त्रिकम् । BhNZ_10_048ab
पादस्य निर्गमं कृत्वा2 तथोपाङ्गानि योजयेत्3 BhNZ_10_048cd
4पादचार्यां यथा पादो धरणीमेव गच्छति । BhNZ_10_049ab
एवं हस्तश्चरित्वा तु कटीदेशं समाश्रयेत् ॥ BhNZ_10_049cd
एताश्चार्यो मया प्रोक्ता ललिताङ्गक्रियात्मिकाः5 BhNZ_10_050ab
6स्थानान्यासां प्रवक्ष्यामि सर्वशस्त्रविमोक्षणे ॥ BhNZ_10_050cd
वैष्णवं समपादं च वैशाखं मण्डलं तथा । BhNZ_10_051ab
7प्रत्यालीढं तथालीढं स्थानान्येतानि षण्णृणाम्8 BhNZ_10_051cd
[ABh]

(10-73) इति तत्प्राधान्यं यदा भवति तदा प्रयोजना कीदृशी कार्येति स्पष्टयितुमाह --- यतो हस्त इति । तथेति तेनैव प्रकारेण, उपाङ्गानि भ्रूनेत्रादीनि । ननु पादस्य क्रियायां यदि हस्तस्य गतिक्रिया तर्हि तद्विश्रान्तौ हस्तस्य को वृत्तान्त इत्याशङ्क्याह --- पादचार्यामिति समाप्तायामिति शेषः । एवकारो ऽप्यसंभावनां निरस्यते । हस्त इति । अर्धचन्द्रो नृत्ते नाट्ये, नृत्ते तु पक्षप्रद्योतौ पक्षवञ्चितावपि पादस्य धरणीप्रापतौ कीदृक् कायसन्निवेश इत्याशयेन स्थानकान्यभिधित्सुः पूर्वोपसंहारपूर्वकं प्रतिजानीते --- एताश्चार्य इति । ललितस्वमङ्गस्य यत इयतीभिरेवेमा उत्तानत्वे तावानेव गतिप्रकार इति यावत् । स्थानानि भावे करणे ऽधिकरणे वा व्युत्पत्त्या कायसन्निवेशाश्च या उच्यते । सर्वशस्त्रविमोक्षण इति साधारणो विनियोग उक्तः । आसामपि चारीणां गतिरूपत्वं गतेश्च पूर्वं पश्चाद्भाविनी स्थितिरिति भावः । नृणामिति स्थानकानि

[(मू)]

1. द॰ यतः पादस्ततः

2. ड॰ ज्ञात्वा, च॰ निर्गतिं कृत्वा, छ॰ पादस्य तु गतिं ज्ञात्वा

3. न॰ ततो वाङ्गानि योजयेत्, ड॰ तत्रोपाङ्गानि, म॰ तत्राङ्गानि प्रयोजनयेत् ।

4. ड॰ पादचार्या, द॰ पादचार्यो, म॰ कृत्वा चारीं यथा पादो

5. द॰ क्रियाश्रयाः, म॰ समाश्रयाः

6. ड॰ स्थानानि संप्रवक्ष्यामि

7. ड॰ प्रत्यालीढमथालीढं

8. म॰ नर्तॄणां स्थानकानि षट् ।

[(व्या)]

[page 107]




[NZ]

1द्वौ तालावर्धतालाश्च पादयोरन्तरं भवेत् । BhNZ_10_052ab
तयोस्समुत्थितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः ॥ BhNZ_10_052cd
किंचिदञ्चितजङ्घं च2 सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम्3 BhNZ_10_053ab
वैष्णवस्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् ॥ BhNZ_10_053cd
स्थानेनानेन कर्तव्यः संलापस्तु स्वभावजः4 BhNZ_10_054ab
5नानाकार्यान्तरोपेतैर्नृभिरुत्तममध्यैः ॥ BhNZ_10_054cd
[6चक्रस्य मोक्षणे चैव धारणे धनुषस्तथा7 BhNZ_10_055ab
8धैर्योदात्ताङ्गलीलासु तथा क्रोधे प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_10_055cd
[ABh]

तु निरूपयिष्यन्त इत्यर्थः । पक्षस्थित इति पार्श्वाभिमुखाङ्गुलिः । त्र्यश्र इति किंचिदग्राभिमुख्यमस्पृशत् । अञ्चिता कुटिला जानुनमनाज्जङ्घा यत्र । सौष्ठवे यदङ्गं वक्ष्यते तेन पुरस्कृतं पूजितं, सौष्ठवं अप्रधाने वा अङ्गपुरस्कृतं प्रधानम् । हि यस्मात् विष्णुरत्राधिदैवतम्, तस्माद्वैष्णवम् । तेन तस्य तादृशस्य वास्त्रीप्रधानस्य सूत्रधारादेः प्रयोगे स्थानकमिदम् । एवमुत्तरत्र मन्तव्यम् । एतदेवाह ---

[(मू)]

1. भ॰ म॰ योर् वैष्णवलक्षणं तु

स्वभावसंस्थितस्त्वेकस्त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः ।

किञ्चित्तथाञ्चिता जङ्घा समुन्नतमुरस्तथा ॥

हनुशीर्षे समे चैव कर्णादष्टाङ्गले स्थिते ।

उरःस्थानाच्च चिबुकं चतुरङ्गलसंस्थितम् ॥

कटकस्त्रिपताको वा दक्षिणो नाभिसंस्थितः ।

त्रिपाताको ऽर्धचन्द्रो वा वामः कटितटाश्रितः ॥

पादयोरन्तरं यत्तत्तलद्वयमितं भवेत् ।

ज्ञेयं तद्वैष्णवं स्थानं कार्यमुत्तममध्ययoः ॥ (विष्णुरत्राधिदैवतम् --- म॰)

स्थानेनानेन कर्तव्यः सल्लापस्तु स्वभावजः ।

शेषं कार्यमनेनैव यदवस्थेन कर्मणा ॥

2. ड॰ जङ्घो ऽसौ, द॰ जङ्घश्च

3. न॰ समन्वितम्, ढ॰ ड॰ समन्वितः

4. न॰ प्रभावतः

5. न॰ नानाकार्यन्तरोपेतो

6. न॰ द॰ आदर्शयोः ``चक्रस्य'' आदि ``योजितम्'' इति पर्यन्तो भागो न वर्तते ।

7. च॰ धनुषि स्थिते

8. ज॰ झ॰ योस्त्रयः श्लोका न सन्ति, ड॰ धैर्यदानाङ्ग, ढ॰ धैर्यादानाङ्ग

9. च॰ तथोद्वाह्यः ।

[(व्या)]

[page 108]




[NZ]

इदमेव विपर्यस्तं प्रणयक्रोध1 इष्यते । BhNZ_10_056ab
उपालम्भकृते चैव प्रणयोद्वेगयोस्तथा2 BhNZ_10_056cd
शङ्कासूयोग्रताचिन्तामतिस्मृतिषु चैव हि । BhNZ_10_057ab
दैन्ये 3चपलतायां च गर्वाभीष्ठेषु शक्तिषु ॥ BhNZ_10_057cd
शृङ्गाराद्भुतबीभत्सवीरप्राधान्ययोजितम् ।] BhNZ_10_058ab
4समपादे समौ पादौ तालमात्रान्तरस्थितौ ॥ BhNZ_10_058cd
स्वभावसौष्ठवोपेतौ5 ब्रह्मा चात्राधिदैवतम् । BhNZ_10_059ab
अनेन कार्यं 6स्थानेन 7विप्रमङ्गलधारणम्8 BhNZ_10_059cd
9रूपणं पक्षिणां चैव 10वरं कौतुकमेव च । BhNZ_10_060ab
11खस्थानां स्यन्दस्थानां विमानस्थायिनामपि ॥ BhNZ_10_060cd
लिङ्गस्थानां व्रतस्थानां स्थानमेतत्तु कारयेत्12 BhNZ_10_061ab
13तालास्त्रयो ऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ॥ BhNZ_10_061cd
[ABh]

स्थानेनानेनेति, स्वभावजः अनावेशितः । (विप्रमङ्गलेति) विप्रैः क्रियमाणं यन्मङ्गलाशीर्वचनादि तस्य धारणं प्रतीप्सन् । स्वस्थादीनामिदं स्थानकम् । लिङ्गस्थाः शैवाद्याः व्रतस्था ऊर्ध्वकायादिप्रज्ञाङ्गाः(?) । निषण्णावचलौ विश्रान्तौ तु (ऊरू) यत्र सूच्यपेक्षया । कियत्याकाशदेश इत्याह --- तालास्त्रयो ऽर्धतालाश्चेति

[(मू)]

1. च॰ प्रणयः कोपः

2. ड॰ प्रकर्षाधिबलस्तथा

3. ढ॰ चपलतायोगे

4. भ॰ म॰ योः पद्भ्यां तालान्तरस्थाभ्यां समपादं प्रकीर्तितम्, च॰ समपादसमौ

5. म॰ सौष्ठवोपेतं

6. म॰ कार्या

7. द॰ क्षिप्र

8. म॰ सत्क्रिया, ड॰ कारणम्

9. म॰ कर्तव्यं स्यादनेनैव वरकौतुकमङ्गलम्

10. ड॰ परं, झ॰ पर

11. प॰ स्वस्थानां

12. म॰ समपादं प्रयोजयेत्

13. छ॰ तालाश्चत(स्त्र?)यो ऽर्धतालं च निषण्णोरु प्रकल्पयेत् म॰

द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ।

तालास्त्रयो ऽर्धतालश्च निषण्णोरु प्रवर्तयेत् (निषण्णार्धस्तथैव च --- भ॰)

जङ्घे चैषाञ्चिते यत्र पादौ पक्षस्थितौ पुनः ।

[(व्या)]

[page 109]




[NZ]

तालांस्त्रीनर्धतालांश्च1 निषण्णोरुं2 प्रकल्पयेत् । BhNZ_10_062ab
3त्र्यश्रौ पक्षस्थितौ चैव 4तत्र पादौ प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_10_062cd
वैशाखस्थानमेतद्धि5 स्कन्दश्चात्राधिदैवतम्6 BhNZ_10_063ab
स्थानेनानेन 7कर्तव्यमश्वानां वाहनं बुधैः ॥ BhNZ_10_063cd
8व्यायामो निर्गमश्चैव स्थलपक्षिनिरूपणम्9 BhNZ_10_064ab
10शरासनसमुत्कर्षे व्यायामकृतमेव च ॥ BhNZ_10_064cd
रेचकेषु च कर्तव्यमिदमेव प्रयोक्तृभिः । BhNZ_10_065ab
11ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ 12चतुस्तालान्तरस्थितौ ॥ BhNZ_10_065cd
13त्र्यश्रौ पक्षस्थितौ चैव कटिजानू समौ तथा14 BhNZ_10_066ab
15धनुर्वज्राणि शस्त्राणि मण्डलेन प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_10_066cd
वाहनं कुञ्जराणां तु16 स्थूलपक्षिनिरूपणम्17 BhNZ_10_067ab
[ABh]

सार्धतालत्रयादधो नभोदेश इत्यर्थः । विशाखः स्कन्दः । व्याप्याङ्गानामेव युद्धादौ निर्गमनात् तेषामेव वेदागानपार्ष्णिचोदनाक्रमेण । ऐन्द्रे त्विति शेषं द्योतयन् सार्धतालद्वयान्तर्नभोदेशनिषण्णोरुत्वमत्रापि सूचयन्निति । मण्डलेश्वरविषयत्वान्मण्डलम् । अश्वानां वाहने वैशाखं, इदं तु हस्तिनां तेभ्यस्स्थूलानामिति प्रक्रमात् [स्थूलतमात्] पक्षिणो ऽत्र गरुडादयो मन्तव्याः ।

[(मू)]

1. ढ॰ तालं च

2. प॰ निषण्णोरु

3. झ॰

त्र्यश्रौ पक्षस्थितौ चैव कटिजानुसमौ तथा ।

धनुर्वज्रादिशस्त्राणां तत्र पादौ प्रयोजयेत् ॥

4. द॰ पादावत्र

5. म॰ वैशाखं नाम तत्स्थानं

6. म॰ तस्याधिदैवतम्

7. म॰ कर्तव्यं हयानां

8. ड॰ व्यायामनिर्गमं, ड॰ व्यायामनिर्गमश्चैव

9. म॰ प्रयोगो धनुषस्तथा

10. द॰ ज॰ झ॰ न्॰ प॰ भ॰ म॰ आदर्शेष्वयं श्लोको न वर्तते, ड॰ शराणां च समुत्क्षेपं

11. झ॰ ऐन्द्रन्तु मण्डलं

12. द॰ चतुस्तालान्तरं

13. म॰ कटी जानुसमा चैव करौ पक्षस्थितौ तथा

14. द॰ जानुसमास्थिता

15. ड॰ धनुर्वज्रादि, म॰ धनुर्वज्रं प्रहरणं मण्डलेन तु योजयेत्

16. म॰ च

17. म॰ पक्षतिरूपणम्, ढ॰ पक्षनिरूपणम् ।

[(व्या)]

[page 110]




[NZ]

अस्यैव दक्षिणं पादं पञ्चतालान्1 प्रसार्य तु ॥ BhNZ_10_067cd
2आलीढं स्थानकं कुर्याद्रुद्रश्चास्याधिदैवतम् । BhNZ_10_068ab
अनेन कार्यं स्थानेन 3वीररौद्रकृतं तु यत् ॥ BhNZ_10_068cd
उत्तरोत्तरसंजल्पो रोषामर्षकृतश्च यः4 BhNZ_10_069ab
मल्लानां चैव 5संफेटः शत्रूणां च निरूपणम् ॥ BhNZ_10_069cd
6तथाभिद्रवणं चैव शस्त्राणां चैव मोक्षणम् । BhNZ_10_070ab
7कुञ्चितं दक्षिणं कृत्वा वामपादं प्रसार्य च ॥ BhNZ_10_070cd
आलीढपरिवर्तस्तु प्रत्यालीढमिति स्मृतम्8 BhNZ_10_071ab
आलीढसंहितं 9शस्त्रं प्रत्यालीढेन मोक्षयेत्10 BhNZ_10_071cd
नानाशस्त्रविमोक्षो हि कार्यो ऽनेन प्रयोक्तृभिः11 BhNZ_10_072ab
12न्यायश्चैवात्र विज्ञेयाश्चत्वारः शस्त्रमोक्षणे ॥ BhNZ_10_072cd
भारतः सात्वतश्चैव वार्षगण्यो ऽथ कैशिकः13 BhNZ_10_073ab
[ABh]

अस्यैवेति निषण्णोरुत्वं तथा त्र्यश्रत्वं द्वयोः सूचयति । आसमन्ताल्लीढा स्पृष्टा भूमिर्येनेत्यालीढम् । संफेटः सङ्घर्षः ।
आलीढपरिवर्त इतीयदेव लक्षस्णं पूर्वमुक्तं त्वितिकर्तव्यतास्पष्टकरणार्थम् । कुञ्चितमिति प्रसारणविपरीतं भूय उत्तानाकुञ्चितो ऽत्र पादः । ननु प्रयोक्तृभिः शस्त्रविमोक्षः कार्य इत्युक्तम् । तस्य प्रयोक्तृभिः न्यायानामित्यादि

[(मू)]

1. ड॰ तालं

2. भ॰ आलीढस्थानमेतत्तु विज्ञेयं नाट्यकर्मणि

3. म॰ रौद्रवीर

4. म॰ समुद्भवः, न॰ कृताश्रयः

5. न॰ संस्फोटः

6. न॰ तथाहिद्रवणं, ज॰ तथा विद्रावणं, म॰ तथा विद्रवणं चैव शास्त्राणां च विमोक्षणम्

7. ज॰ झ॰ योः अञ्चितं, प॰ वामं पादं

8. म॰ परिवर्ते यः प्रत्यालीढं तु तत् स्मृतम्, द॰ प्रत्यालीढ इति स्मृतः

9. न॰ आलीढे सन्धितं. म॰ आलीढसन्धितं, ढ॰ आलीढसहितं

10. म॰ मोचयेत्

11. म॰ कार्यो व्यायामयोगतः

12. च॰ न्यायश्चैव प्रयोक्तव्या, ड॰ न्यायाश्चैव हि

13. द॰ कौशिकः, म॰ वार्षगण्यः सकैशिकः ।

[(व्या)]

[page 111]




[NZ]

भारते तु1 कटिच्छेद्यं2 3पादच्छेद्यं तु सात्वते ॥ BhNZ_10_073cd
4वक्षसो वार्षगण्ये तु शिरश्छेद्यं तु कैशिके । BhNZ_10_074ab
एभिः प्रयोक्तृभिर्न्यायैर्नानाचारीसमुत्थितैः5 BhNZ_10_074cd
6प्रविचाराः 7प्रयोक्तव्या नानाशास्त्रविमोक्षणे । BhNZ_10_075ab
8न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः ॥ BhNZ_10_075cd
9यस्माद्युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्न्यायाः प्रवर्तिताः । BhNZ_10_076ab
वामहस्ते विनिक्षिप्य10 खेटकं दक्षिणेन च ॥ BhNZ_10_076cd
शस्त्रमादाय हस्तेन प्रविचारमथाचरेत्11 BhNZ_10_077ab
12प्रसार्य च करौ सम्यक् पुनराक्षिप्य चैव हि13 BhNZ_10_077cd
खेटकं भ्रामये14त्पश्चात्पार्श्वात्पार्श्वमथापि च । BhNZ_10_078ab
शिरःपरिगमश्चापि कार्यः शस्त्रेण योक्तृभिः ॥ BhNZ_10_078cd
15कपोलस्यान्तरे वापि शस्त्रस्योद्घट्टनं तथा17 BhNZ_10_079ab
[ABh]

व्यायामाच्चेति नामानुसारादेषां वृत्तिविभागे परिशेषता । आरभट्या वार्षगण्यः । कटिच्छेद्यमिति भावे कृत्यं । कटीस्थानादिषु परस्य हन्तव्येष्वतिक्रमेण चत्वारः । एभिरिति एभिर्न्यायैरुपलक्षिताः शस्त्रमोक्षणविषयाः प्रविचाराः प्रकृष्टाः विचित्रा गतिविशेषाः परिश्रान्तिशब्दाश्चारीव्यायामखण्डमण्डलात्मकाः कार्याः । न्यायशब्दस्यार्थं दर्शयति न्यायेनाङ्गौचित्येन यान्यङ्गोदाहरणादि

[(मू)]

1. छ॰ च

2. ढ॰ कटिच्छेदं

3. ड॰ पादे

4. म॰ वार्षगण्ये ह्युरश्छेद्यं

5. द॰ न्याये नानाचारीसमन्विते ।

6. म॰ प्रविचारः, ड॰ प्रविचार्य, न॰ प्रविचार

7. म॰ प्रयोक्तव्यः सर्व, ड॰ प्रयोक्तव्यो, न॰ प्रयोक्तव्यो नानाशस्त्रप्रमोक्षणे

8. म॰ न्याय्याश्रितैरङ्गहारैर्न्याय्याच्चैव, ड॰ न्यायश्रितेः

9. न॰ तस्मात्, म॰ न्याय्याः प्रकीर्तिता, ड॰ वामहस्तेन

10. द॰

वामहस्ते विनिक्षिप्य खेटकं शस्त्रफेटकम् ।

दक्षिणे च करे शस्त्रं प्रविचारमथाचरेत् ॥

11. म॰ प्रविचारं प्रयोजयेत्, न॰ प्रविचारमथारभेत्

12. द॰ करौ प्रसारितौ कृत्वा झ॰ प्रचार्य

13. म॰ आक्षिप्य तदनन्तरम्

14. प॰ वामपार्श्वं

15. च॰ कपोलां

16. ड॰ चापि, म॰ चैव

17. म॰ भवेत्

[(व्या)]

[page 112]




[NZ]

1पुनश्च 2खड्गहस्तेन ललितोद्वेष्टितेन च । BhNZ_10_079cd
खेटकेन च कर्तव्यः शिरःपरिगमो बुधैः । BhNZ_10_080ab
एवं 3विचारः कर्तव्यो भारते शस्त्रमोक्षणे ॥ BhNZ_10_080cd
4सात्वते च5 पवक्ष्यामि प्रविचारं यथाविधि । BhNZ_10_081ab
6स एवं प्रविचारस्तु शस्त्रखेटकयोः स्मृतः ॥ BhNZ_10_081cd
केवलं पृष्ठतः 7शस्त्रं 8कर्तव्यं खलु सात्वते । BhNZ_10_082ab
गतिश्च वार्षगण्ये ऽपि9 सात्वतेन क्रमेण तु10 BhNZ_10_082cd
11शस्त्रखेटकयोश्चापि12 भ्रमणं संविधीयते13 BhNZ_10_083ab
14शिरःपरिगमस्तद्वच्छस्त्रस्येह भवेत्तथा15 BhNZ_10_083cd
उरस्युद्वेष्टनं कार्यं शस्त्रस्यांसे ऽथवा पुनः16 BhNZ_10_084ab
भारते प्रविचारो यः17 कर्तव्यस्स तु18 कैशिके ॥ BhNZ_10_084cd
19विभ्रमय्य तथा शस्त्रं केवलं मूर्ध्नि पातयेत् । BhNZ_10_085ab
[ABh]

न्यायादेव च परबन्धनस्वभाविताप्तिरूपात् प्रवर्तितानि तैः यत एतयोः क्रिया अतो न्यायाख्याः । अथापि चेत्यनन्तरं चेत्यर्थः । परिवेष्टनेन गमनं नयनं परिगमः । मणिबन्धोद्वेष्टनेन शस्त्रस्योद्वेष्टनं उद्वेल्लितेनेत्युद्वेष्टितेन । पृष्ठत इति कायस्य पश्चाद्भागे । युद्धप्रसङ्गेन सर्वं प्रयोज्यमापततीत्याशङ्क्याह ---

[(मू)]

1. म॰ तथा शृङ्गारहस्तेन

2. द॰ शृङ्ग, झ॰ खण्ड

3. ड॰ प्रचारः, भ॰ कार्यः प्रविचारो

4. भ॰ सात्त्वते तु प्रविचारं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः

5. ड्॰ न॰ तु

6. म॰ य एवं, द॰ एवमेव, न॰ स एव

7. ड॰ खड्ग

8. म॰ नेतव्यं तत्र

9. द॰ वार्षगण्ये हि

10. द॰ च

11. च॰ खड्ग

12. द॰ म॰ कार्यं

13. म॰ द्विजसत्तमाः, झ॰ संनिधीयते

14. ड॰ शिरः परिगमादस्मिंस्तस्य शस्त्रस्य केवलम्

15. भ॰ भवेदिह

16. न॰ अंशेन चात्मनः, ड॰ अङ्गेन वा पुनः, द॰ शस्त्रस्यादिषु वा पुनः

17. ड॰ चारो. अयं

18. द॰ हि

19. भ॰ म॰ योः सार्धश्लोकस्य पाठान्तरम् ---

केवलं विभ्रमय्यास्त्रं शिरोदेशे प्रयोजयेत् ।

एवमेते प्रविचाराः प्रयोज्यास्त्वङ्गलीलया ।

शस्त्रे धनुषि वज्रे च नानाविधविमोक्षणे ।

[(व्या)]

[page 113]




[NZ]

प्रविचाराः प्रयोक्तव्या1 ह्येवमेते ऽङ्गलीलया2 BhNZ_10_085cd
3धनुर्वज्रासिशस्त्राणां पयोक्तव्या विमोक्षणे । BhNZ_10_086ab
न भेद्यं 4नापि च च्छेद्यं न चापि रुधिरस्रुतिः5 BhNZ_10_086cd
रङ्गे 6प्रहरणे कार्यो7 न चापि व्यक्तघातनम्8 BhNZ_10_087ab
संज्ञामात्रेण कर्तव्यं9 शस्त्राणां मोक्षणं बुधैः ॥ BhNZ_10_087cd
10अथवाभिनयोपेतं कुर्याच्छेद्यं विधानतः12 BhNZ_10_088ab
11अङ्गसौष्ठवसम्पन्नैरङ्गहारैर्विभूषितम् ॥ BhNZ_10_088cd
व्यायामं कारयेत्सम्यग्लयतालसमन्वितम्12 BhNZ_10_089ab
13सौष्ठवे हि प्रयत्नस्तु कार्यो व्यायामवेदिभिः14 BhNZ_10_089cd
15सौष्ठवं लक्षणं 16प्रोक्तं वर्तनाक्रमयोजितम् । BhNZ_10_090ab
शोभा सर्वैव नित्यं हि17 सौष्ठवं समुपाश्रिता ॥ BhNZ_10_090cd
न हि सौष्ठवहीनाङ्गः शोभते नाट्यनृत्तयोः18 BhNZ_10_091ab
[ABh]

न भेद्यमिति भावे प्रत्ययः । संविज्ञामात्रेणेति यथा परो जानाति युध्येते इमाविति एवं त्विमावित्यादिविषयं निधाय नाटकादौ संज्ञामात्रेणापि तेन नानुचितमिति दर्शयति । अथवेति व्यवस्थितविकल्पः । अङ्गसौष्ठवं यदुक्तं तस्य सिद्धये परिकरमाह व्यायाममिति । व्यायामो ऽङ्गशिक्षाभ्यामङ्गयोग्यकालमेव

[(मू)]

1. ड॰ च कर्तव्याः, द॰ प्रकर्तव्या

2. द॰ अङ्गनालये

3. ड॰ धनुर्वज्रादि

4. म॰ नैव, ड॰ नापि तु

5. न॰ म॰ द॰ स्रवः

6. म॰ प्रहरणैः

7. न॰ कार्ये, म॰ कार्यं

8. न॰ पातनम्

9. द॰ योक्तव्यं, म॰ मात्रे प्रयोक्तव्यं

10. न॰ अथ त्वभिनयोपेतं, ड॰ अथवाभिनयोपेतं

11. म॰ अङ्गसौष्ठवसंयुक्तं, ड॰ अङ्गैः सौष्ठवसंयुतैः

12. ड॰ समन्वितः

13. ड॰ सौष्ठवे तु, न॰ सौष्ठवे ऽतिप्रयत्नस्तु, म॰ प्रयत्नः सौष्ठवे कार्यो धुधैर्व्यायामयोगतः

14. ड॰ सेविभिः

15. अयं श्लोकः ज॰ झ॰ ड॰ ढ॰ न॰ प॰ भ॰ आदिष्वादर्शेषु नास्ति, च॰ म॰ सौष्ठवे

16. च॰ प्रोक्तवर्त्मना

17. म॰ च

18. म॰ नाटके शोभते नरः ।

[(व्या)]

[page 114]




[NZ]

अचञ्चलमकुब्जं1 च सन्नगात्रं तथैव च2 BhNZ_10_091cd
3नात्युच्चं चलपादं च 4सौष्ठवाङ्गं प्रयोजयेत् । BhNZ_10_092ab
5कटी कर्णसमा यत्र कूर्परांसशिरस्तथा ॥ BhNZ_10_092cd
समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् । BhNZ_10_093ab
6अत्र नित्यं प्रयत्नो हि विधेयो मध्यमोत्तमैः ॥ BhNZ_10_093cd
नाट्यं नृत्तं च सर्वं हि सौष्ठवे संप्रतिष्ठितम् । BhNZ_10_094ab
7कटीनाभिचरौ हस्तौ वक्षश्चैव समुन्नतम् ॥ BhNZ_10_094cd
8वैष्णवं स्थानमित्यङ्गं9 चतुरश्रमुदाहृतम् । BhNZ_10_095ab
10परिमार्जनमादानं 11सन्धानं मोक्षणं तथा ॥ BhNZ_10_095cd
12धनुषस्तु प्रयोक्तव्यं करणं तु चतुर्विधम् । BhNZ_10_096ab
13प्रमार्जनं14 परामर्श आदानं ग्रहणक्रिया ॥ BhNZ_10_096cd
[ABh]

एवं द्रुतादेः चञ्चतुपुटादेश्चानुसन्धेरङ्गमात्मीकृतन्तालाख्यं पठ्यते । सन्नं स्वविश्रान्तिपरिणतं गात्रं यस्य । कूर्पराण्सशिर इति प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । तथेति साम्येनेत्यर्थः । अधमानामत्र स्वातन्त्र्यं दर्शयति मध्यमोत्तमैरिति । सौष्ठवं यदर्थं तत्सर्वसामान्यभूतं चातुरश्र्यमाह --- कटिनाभिचराविति क्रमेण यौगपद्येन च । खड्गयुद्धे यथान्यायास्तथा धनुर्युद्धे ऽपि कर्माणि सन्तीति दर्शयति । प्रमार्जनमिति प्रथमं धनुषो मार्जनं ततो ऽपि बाणेन ग्रहस्ततो ऽपि शरस्य सन्धानं ततो मोक्षः । व्यायामे प्रस्तुते तदुपयोगि सौष्ठवं तत्प्रसङ्गागतं च धनुःकर्माभिधाय

[(मू)]

1. द॰ आकुञ्जं

2. ड॰ अथापि च

3. न॰ नात्युच्चं न निपातं च, प॰ नात्युच्चतलपातं, ड॰ नात्युच्चं च निपातं च

4. म॰ सोष्ठवे ऽङ्गं झ॰ सौष्ठवे तं

5. म॰ कटीकर्णसमौ यत्र कूर्परावंसके शिरः ।

6. च॰ आदर्श एव दृश्यते

7. म॰ कटिँवक्षश्चरौ, ड॰ द॰ कटिनाभिचरौ

8. म॰ वैष्णवं च तथा स्थानमङ्गैस्तु चतुरं भवेत् ।

9. च॰ इत्यङ्गचतुरश्रं

10. द॰ परिमार्जनमातानं

11. ड॰ बन्धनं

12. म॰ धनुषः संविधातव्यं, ड॰ धनुषस्तु प्रकर्तव्यं

13. अयं श्लोकः क॰ च॰ द॰ भ॰ आदर्शेषु न वर्तते

14. ड॰ संमार्जनं ।

[(व्या)]

[page 115]




[NZ]

1संधानं शरविन्यासो विक्षेपो मोक्षणं भवेत् । BhNZ_10_097ab
तैलाभ्यक्तेन गात्रेण 2यवागूमृदितेन च ॥ BhNZ_10_097cd
व्यायामं कारयेद्धीमान् भित्तावाकाशिके तथा । BhNZ_10_098ab
4योग्यायां मातृका भित्तिस्तस्माद्भित्तिं5 समाश्रयेत् ॥ BhNZ_10_098cd
6भित्तौ प्रसारिताङ्गं तु व्यायामं कारयेन्नरम् । BhNZ_10_099ab
7बलार्थं च निषेवेते नस्यं वस्तिविधिं8 तथा ॥ BhNZ_10_099cd
9स्निग्धान्यन्नानि च तथा रसकं पानकं तथा10 BhNZ_10_100ab
11आहाराधिष्ठिताः प्राणाः 12प्राणे योग्याः प्रतिष्ठिताः ॥ BhNZ_10_100cd
तस्माद्योग्या13प्रसिद्ध्यर्थमाहारे यत्नवान् भवेत् । BhNZ_10_101ab
अशुद्धकायं14 प्रक्लान्तमतीव क्षुत्पिपासितम् ॥ BhNZ_10_101cd
[ABh]

प्रयोगमेव व्यायाममाह --- तैलाभ्यक्तेनेति । तैलमत्र तिलतैलम् । यवागूर्यवान्नम् । योगाय विद्याविशेषसंबन्धाय प्रभवतीति योग्या गुणनिका । तस्य वस्तिविधिश्च तैलघृतादिभिः यथादेशकालप्रकृतीति मन्तव्यमायुर्वेदात् । रसकमिति मांसरसं सेवेतेति संबन्धः । पानकानि च स्निग्धानीति संबन्धः । योग्या वा किमनेनेत्याशङ्क्याह --- आहाराधिष्ठिता इति । अशुद्धकार्यमित्यनेन वमनविरेचनविशुद्धगात्रस्य व्यायामे ऽधिaकार इति दर्शयति । अशुद्धगात्रत्वं

[(मू)]

1. झ॰ बन्धनं

2. ड॰ यवाश्चाखेदितेन, ड॰ यवाग्वास्वेदितेन, म॰ यवागूत्स्वेदितेन, न॰ यवागूखदितेन

3. म॰ आकाशिके ऽपि वा, ड॰ हितावाकाशिके तथा द॰ आकाशके तथा

4. ड॰ योग्यतायां, य॰ योग्याय

5. द॰ भित्यां

6. छ॰ भित्तिप्रसारिताङ्गस्तु, म॰ भित्त्यामृजुकृताङ्गस्तु व्यायामे शोभते नरः, ड॰ भित्तौ प्रसरिताङ्गस्तु

7. ड॰ कारयेद्बुधः, द॰ कारयेन्नरम्

8. म॰ बलार्थस्तु

9. न॰ वर्तिविधिं, ड॰ च त्रिविधं, द॰ वस्तिविधिस्तथा

10. न॰ स्निग्धान्यन्नान्यभीष्ठानि, ड॰ स्निग्धान्यन्यान्यश्नानि, द॰ अम॰ पानकानि च

11. ढ॰ आहारे

12. न॰ प्राणयोग्यान्

13. द॰ प्रतिष्ठार्थं

14. द॰ प्रश्रान्तं

[(व्या)]

[page 116]




[NZ]

1अतिपातं तथा भुक्तं 2व्यायामं नैव कारयेत् । BhNZ_10_102ab
अचलैर्मधुरैर्गात्रैश्चतुरश्रेण वक्षसा ॥ BhNZ_10_102cd
व्यायामं कारयेद्धीमान्नरमङ्गक्रियार्थिनम्3 BhNZ_10_103ab
एवं व्यायामसंयोगे4 कार्यश्चारीकृतो5 विधिः ॥ BhNZ_10_103cd
अत ऊर्ध्वं6 प्रवक्ष्यामि मण्डलानां विकल्पनम्7 BhNZ_10_104ab


इति (8)भारतीये नाट्यशास्त्रे चारीविधानो(9) नाम (10)दशमो ऽध्यायः ॥
[ABh]

चाजीर्णयोगे ऽपि । प्रक्लान्तमिति अध्वश्रमादिना । अचलैरिति यत्र यत्र क्रियायां योज्यते तत्र तत्रैव प्राप्तपरिणतिभिरित्यर्थः । अमधुरैरिति ललितैः । अङ्गक्रिया अङ्गसिद्धिः । एवमित्युपसंहरन्नध्यायान्तरमासूत्रयति । (विकल्पनं) विचित्रतया कलयन्ते येन प्रकारेण तं वक्ष्यामीति सूत्रयन्नङ्गानुसारायातचारीपरम्परात्मनां मण्डलात्मनामसङ्ख्येयत्वं सूत्रयन्नुदाहरणमात्रार्थमध्यायान्तरमिति निरूपयतीति शिवम् ।
इत्थं दशममध्यायं व्याचष्टे च समासतः ।
शिवस्मृतिकृतार्थो ऽपि परार्थं (1)दुःखलात्मजः ॥
इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां (2)नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यां चारीविकल्पो नाम दशमो ऽध्यायः ॥
॥श्रीः॥

[(मू)]

1. न॰ अति भुक्तं तथा पीतं

2. ड॰ व्यायामे

3. ड॰ क्रियात्मकम्

4. म॰ संपत्तौ

5. म॰ गतौ

6. म॰ परं

7. भ॰ खण्डमण्डललक्षणम्

8. द॰ श्रीभारतीये

9. ड॰ चारीविधानं, द॰ चारीविकल्पनं नामैकादशो ऽध्यायः (श्लो --- 92 --- आदितः 1829) भ॰ म॰ अध्यायो दशमः

10. ज॰ आदि ब॰ अन्तेष्वादर्शेषु ``एकादशो ऽध्यायः''

[(व्या)]

1 , दुस्सलात्मजः

2. नाट्यवेदवृत्तौ

[page 117]




[NZ]

श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
एकादशो ऽध्यायः ।

एताश्चार्यो 1मया प्रोक्ता यथावच्छस्त्रमोक्षणे । BhNZ_11_001ab
चारीसंयोगजानीह2 मण्डलानि निबोधत ॥ BhNZ_11_001cd
अतिक्रान्तं विचित्रं च तथा ललितसंचरम् । BhNZ_11_002ab
सूचीविद्धं दण्डपादं विहृतालातके तथा3 BhNZ_11_002cd
वामविद्धं4 सललितं क्रान्तं चाकाशगानि तु5 BhNZ_11_003ab
[6मण्डलानि द्विजश्रेष्ठा भूमिगानि निबोधत ॥ ] BhNZ_11_003cd
7भ्रमरास्कन्दिते स्यातामावर्तं च 8ततः परम् । BhNZ_11_004ab
9समोत्सरितमप्याहुरेडकाक्रीडितं10 तथा ॥ BhNZ_11_004cd
[ABh]

गतिमण्डलवैचित्र्यमासूत्रयति या सदा ।
तथा (1)नेदिष्ठनिर्मात्रीं शक्तिं वन्दे महेशितुः ॥
स्वल्पे ऽपि पाठ्ये न त्याज्यः को ऽप्यध्यायो मया यतः ।
विभोर्विश्वात्मनः स्तोत्रं मुख्यमन्यत्प्रसङ्गतः ॥
शस्त्रमोक्षणे मण्डलानीति संबन्धः । इहेत्यस्मिन्नध्याये श्रुते श्रुतितद्दिशान्यान्यपि निबोधय, एषामियात् सामान्यलक्षणं चारीसंयोगजानीति । आकाशगतनां

[(मू)]

1. द॰ म॰ यथान्यायं मयोक्ताः

2. द॰ संयोजनानीह

3. म॰ विहृतालातसंज्ञिते

4. ड॰ वामबन्धं, म॰ वावबन्धं च

5. न॰ आकाशगानिह, ड॰ च

6. भ॰ म॰ योरेव

7. न॰ भ्रमरास्पन्दिते

8. ड॰ तथा

9. च॰ समोसरित, ड॰ समाक्रन्दित, न॰ समोत्सारितमित्याहुः

10. ड॰ एलकाक्रीडितं, ढ॰ एलकाक्रीडिते ।

[(व्या)]

1. नेदिपतिर्मात्रीं ।

[page 118]




[NZ]

अड्डितं शकटास्यं च तथाध्यर्धकमेव च1 BhNZ_11_005ab
2पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं तथा चाषगतं पुनः ॥ BhNZ_11_005cd
3एतान्यपि दशोक्तानि भूमिगानीह नामतः । BhNZ_11_006ab
4अतःपरं प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् ॥ BhNZ_11_006cd
5आद्यं पादं च जनितं कृत्वोद्वाहितमाचरेत् । BhNZ_11_007ab
6अलातं वामकं चैव 7पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् ॥ BhNZ_11_007cd
[(*)सूचीवामं पुनश्चैव पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् । BhNZ_11_008ab
8सूचीं वामक्रमं दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम् ॥ ] BhNZ_11_008cd
सूचीं वामं पुनश्चैव त्रिकं च परिवर्तयेत् । BhNZ_11_009ab
तथा दक्षिणमुद्वृत्तमलातं चैव वामकम् ॥ BhNZ_11_009cd
परिच्छिन्नं तु9 कर्तव्यं बाह्यभ्रमरकेण हि10 BhNZ_11_010ab
अतिक्रान्तं पुनर्वामं 11दण्डपादं च दक्षिणम् ॥ BhNZ_11_010cd
विज्ञेयमेतद्व्यायामे त्वतिक्रान्तं12 तु मण्डलम् । BhNZ_11_011ab
[ABh]

युद्धपरिक्रमेषु प्राधान्यात्पूर्वमुद्देशः आकाशभूचारीप्राचुर्यान्मण्डलेषु तथात्वम् । आद्यमिति दक्षिणम् । उद्वाहितमिति लक्षणैकदेशेन शकटास्यां सूचयति । एवमन्यत्र । त्रिकन्त्विति भ्रमरीमाह । बाह्यभ्रमरकं वामपदेन

[(मू)]

1. द॰ अध्यर्धमिति स्मृतम्, म॰ अध्यर्धिकमेव च

2. न॰ म॰ पृष्ठकुट्टं

3. ड॰ भूमिका मण्डलाह्येते (न्येते?) लक्षणं च निबोधत

4. भ॰ म॰ योरेव

5. ड॰ आद्यपादं तु तं कृत्वा उद्वाहितमथाचरेत्

6. द॰ आत्मानं

7. म॰ पार्श्वक्रान्तं तु

8. छ॰ सूचीवामपदं

9. छ॰ च

10. न॰ तु

11. न॰ मन्दपादं

12. न॰ व्यायामेष्वतिक्रान्तं. झ॰ व्यतिक्रान्तं ।

* न प्रक्षिप्तो ऽयं श्लोकः किं तु मतान्तरानुसार्येव । मण्डलगतानां चारीणामभ्यावृत्तौ न्यूनाधिकता न दोषाय ।

[(व्या)]

[page 119]




[NZ]

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टनम्1 BhNZ_11_011cd
2आस्पन्दितं तु3 वामेन 4पार्श्वक्रान्तं च दक्षिणम् । BhNZ_11_012ab
5वामं सूचीपदं दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम् ॥ BhNZ_11_012cd
भुजङ्गत्रासितं6 वाममतिक्रान्तं च दक्षिणम् । BhNZ_11_013ab
7उद्वृत्तं दक्षिणं चैव ह्यलातं चैव वामकम् ॥ BhNZ_11_013cd
8पार्श्वक्रान्तं पुनः सव्यं सूची वामक्रमं तथा । BhNZ_11_014ab
विक्षेपो दक्षिणस्य9 स्यादपक्रान्तश्च वामकः10 BhNZ_11_014cd
[बाह्यभ्रमरकं चैव विक्षेपं चैव योजयेत् ।] BhNZ_11_015ab
विज्ञेयमेतद्व्यायामे विचित्रं नाम मण्डलम् ॥ BhNZ_11_015cd
कृत्वोर्ध्वजानु11 चरणमाद्यं सूचीं12 प्रयोजयेत् । BhNZ_11_016ab
13अपक्रान्तः पुनर्वाम आद्यः पार्श्वगतो भवेत् ॥ BhNZ_11_016cd
14वामं सूचीं पुनर्दद्यात्त्रिकं च परिवर्तयेत् । BhNZ_11_017ab
15पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_11_017cd
16सूचीमाद्यक्रमं 17कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । BhNZ_11_018ab
18पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यमतिक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_11_018cd
[ABh]


[(मू)]

1. ढ॰ निकुट्टकम्

2. ज॰ आदि म॰ अन्तेषु आस्कन्दितं(आस्पन्दितस्थाने), न॰ आस्कन्दिकं

3. म॰ च

4. म॰ पार्श्वाक्रान्तं

5. छ॰ भ॰ म॰ एव वर्तते

6. ढ॰ सव्यं

7. म॰ उद्वृत्तो दक्षिणश्चैव अलातश्चैव वामकः

8. म॰ पार्श्वाक्रान्तं

9. ड॰ दक्षिणश्च

10. म॰ वामतः

11. च॰ वाम

12. म॰ सूचीमाद्यं

13. म॰ अपक्रान्तं पुनर्वाममाद्यं पार्श्वगतं तथा, ड॰ अपक्रान्तं पुनर्वाममाद्यं

14. ड॰ वामसूचीं, ढ॰ वामः सूचीं

15. म॰ पार्श्वाक्रान्तः पुनश्चाद्यस्त्वभिक्रान्तश्च वामकः

16. न॰ आदर्शे श्लोकार्धो न वर्तते

17. दद्यादतिक्रान्तं

18. म॰ पार्श्वक्रान्तं

* श्लोकार्धो ऽयं प्रक्षितः, च॰, छ॰, द॰, भ॰ आदर्शेषु न वर्तते । शास्त्रकारैरपि वामचरणस्य भ्रमरीविक्षेपौ नात्र सूचितौ ।

[(व्या)]

[page 120]




[NZ]

1परिच्छिन्नं च कर्तव्यं 2बाह्यभ्रमरकेण च3 BhNZ_11_019ab
एष चारीप्रयोगस्तु कार्यो ललितसञ्चरे ॥ BhNZ_11_019cd
4सूचीं वामपदं दद्यात्त्रिकं च परिवर्तयेत् । BhNZ_11_020ab
5पार्श्वक्रान्तः पुनश्चाद्यो6 वामो ऽतिक्रान्त एव च ॥ BhNZ_11_020cd
सूचीमाद्यं7 पुनर्दद्यादपक्रान्तं च वामकम् । BhNZ_11_021ab
8पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं9 सूचीविद्धे तु मण्डले ॥ BhNZ_11_021cd
10आद्यस्तु जनितो भूत्वा स च दण्डक्रमो भवेत् । BhNZ_11_022ab
11वामं सूचीं पुनर्दद्यात्त्रिकं च12 परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_11_022cd
13उद्वृत्तो दक्षिणश्च स्यादलातश्चैव वामकः14 BhNZ_11_023ab
15पार्श्वक्रान्तः 16पुनश्चाद्यो भुजङ्गत्रासितस्तथा ॥ BhNZ_11_023cd
अतिक्रान्तः पुनर्वामो दण्डपादस्तु दक्षिणः । BhNZ_11_024ab
18वामः सूचीत्रिकावर्तो19 दण्डपादे 20तु मण्डले ॥ BhNZ_11_024cd
[ABh]

आस्पन्दितमिति स्पन्दितां चारीमाह, तामेवान्ये अस्कन्दितेत्याहुः । दण्डक्रम इति दण्डपादा चारी त्रिकावर्तादि अन्ते पठित्वात् परिसमाप्तिस्थानगतामेव

[(मू)]

1. म॰ पार्श्वाक्रान्तं, ड॰ पार्श्वक्रान्तः पुनश्चान्यो वामो ऽतिक्रान्त एव च, प॰ सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा

2. म॰ द॰ बाहु

3. म॰ तु, ड॰ हि

4. ड॰ सूचीवामपदं विद्यात् विद्यात्, प॰ सूचीमाद्यक्रमं

5. द॰ पार्श्वाक्रान्तः, म॰ पादाक्रान्तः

6. ड॰ पुनश्चान्यो, झ॰ पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं

7. छ॰ सूची वामं

8. म॰ पार्श्वाक्रान्तं

9. ड॰ पुनश्चान्यं

10. न॰ आद्यं तु जनितं कृत्वा, म॰ आद्यं तु जनितं कुर्यात्ततो दण्डक्रमं बुधः

11. म॰ द॰ वामसूची

12. द॰ तु

13. ड॰ उद्वर्त्तो

14. झ॰ अलातं चैव वामकम्

15. म॰ पार्श्वाक्रान्तः

16. ड॰ पुनश्चान्यो

17. म॰ भुजङ्गत्रासितं

18. ड॰ वामसूची

19. झ॰ त्रिकावृत्तो

20. . ड॰ दण्डपाते ।

[(व्या)]

[page 121]




[NZ]

आद्यं तु जनितं कृत्वा तेनैव च निकुट्टकम्1 BhNZ_11_025ab
2आस्कन्दितं च वामेन 3ह्युद्वृत्तं दक्षिणेन च4 BhNZ_11_025cd
5अलातं वामकं पादं6 सूचीं दद्यात्तु7 दक्षिणम् । BhNZ_11_026ab
8पार्श्वक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा ॥ BhNZ_11_026cd
9समावर्त्य त्रिकं चैव दण्डपादं प्रसारयेत् । BhNZ_11_027ab
10सूचीं वामपदं दद्यात्त्रिकं 11तु परिवर्तयेत्12 BhNZ_11_027cd
भुजङ्गत्रासितश्चाद्यो13 वामो ऽतिक्रान्त एव च । BhNZ_11_028ab
एष 14चारीप्रयोगस्तु 15विहृते मण्डले भवेत् ॥ BhNZ_11_028cd
16सूचीमाद्यक्रमं दद्यादपक्रान्तं च वामकम् । BhNZ_11_029ab
17पार्श्वक्रान्तः 18पुनश्चाद्यो ह्यलातश्चैव वामकः ॥ BhNZ_11_029cd
19भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम् । BhNZ_11_030ab
षट्संख्यं 20सप्तसंख्यं वा ललितैः पादविक्रमैः21 BhNZ_11_030cd
[ABh]

भ्रमरीमाश्रित्य यन्मण्डलं दण्डपादाख्यं तत्रेति संबन्धः । निकुट्टकमित्यनेन तलसञ्चरपादो लक्ष्यते । उद्वृत्तमूरूद्वृत्तादिकां चारीम् । समावर्तनं सम्यगावर्तनं सव्यापसव्यभ्रमरकद्वयेन । एताभिश्चारीभिः पर्यायेण षट्कृत्वः सप्तकृत्वो वा प्रयुक्ताभिः परिमण्डले चतुर्दिक्वं भ्रान्त्वान्तरालिकैः पादक्षेपैरिदमिदं

[(मू)]

1. ड॰ निकुट्टनम्

2. प॰ आस्पन्दितं, म॰ वामेनास्कन्दितं कुर्यादुद्वृत्तं

3. ज॰ उद्वृत्तं

4. द॰ तु

5. अलाते

6. म॰ वामपादं च

7. न॰ सूची पादं तु, म॰ दद्याच्च

8. म॰ पार्श्वाक्रान्तः, ड॰ पार्श्वक्रान्तः पुनर्वामं

9. म॰ परिवर्तत्रिकं पश्चाद्दण्डपादं, न॰, झ॰ परिवृत्तत्रिकञ्चैव मन्दपादं, ड॰, ज॰, प॰, त॰, ढ॰ परिवृत्य

10. ड॰ सूची

11. न॰ च

12. न॰ परिवर्जयेत्

13. ज॰ अन्यो

14. म॰ चारीप्रचारस्तु

15. च॰ विवृत्ते, छ॰ विहिते

16. ढ॰ सूचीमाद्यं क्रमं कृत्वा अपक्रान्तं, प॰ सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यति क्रान्तं

17. न॰ श्लोकार्धो न वर्तते, द॰ पार्श्वक्रान्तं

18. ड॰ ततश्चान्योप्यलातः, म॰ ततश्चाद्यस्त्वलातः

19. म॰ एताभिश्चारिभिर्भ्रान्त्वा

20. न॰ पञ्चसंख्यं

21. द॰ विभ्रमैः

[(व्या)]

[page 122]




[NZ]

[1आद्यं कुर्यादपक्रान्तमतिक्रान्तं च वामकम् ।] BhNZ_11_031ab
2अपक्रान्तः पुनश्चाद्यो वामो ऽतिक्रान्त एव च ॥ BhNZ_11_031cd
3पादभ्रमरक्रमं स्यादलाते 4खलु मण्डले । BhNZ_11_032ab
सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा 5ह्यपक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_11_032cd
आद्यो दण्डक्रमश्चैव सूची कार्यस्तु6 वामकः । BhNZ_11_033ab
कार्यस्त्रिकविवर्तश्च पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः ॥ BhNZ_11_033cd
आक्षिप्तं वामकं कुर्याद्दण्डपादं तु7 दक्षिणम् । BhNZ_11_034ab
ऊरूद्वृत्तं 8च तेनैव कर्तव्यं दक्षिणेन तु9 BhNZ_11_034cd
सूचीवामक्रमं कृत्वा10 त्रिकं च परिवर्तयेत् । BhNZ_11_035ab
अलातश्च भवेद्वामः पार्श्वक्रान्तश्च11 दक्षिणः ॥ BhNZ_11_035cd
अतिक्रान्तः पुनर्वामो 12वामबन्धे तु मण्डले । BhNZ_11_036ab
सूचीमाद्यक्रमं 13दद्यादपक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_11_036cd
पार्श्वक्रान्तः14 पुनश्चाद्यो15 भुजङ्गत्रासितः स च16 BhNZ_11_037ab
(*)अतिक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा ॥ BhNZ_11_037cd
17अतिक्रान्तः पुनर्वाम ऊरूद्वृत्तस् तथैव च18 BhNZ_11_038ab
[ABh]


[(मू)]

1. भ॰ म॰ योरेव

2. द॰ अतिक्रान्तः

3. न॰ वामो भ्रमरकश्च, द॰ पादो

4. म॰ चारी

5. न॰ ह्यतिक्रान्तश्च वामकः

6. ड॰ पादस्तु

7. न॰ च

8. झ॰ तु

9. झ॰ च

10. ड॰ वामकरं चैव, न॰ क्रमं चैव

11. म॰ पार्श्वाक्रान्तस्तु

12. म॰ वामविद्धे

13. ड॰ कृत्वा अपक्रान्तं

14. म॰ द॰ पार्श्वक्रान्तः

15. ड॰ अन्यो

16. ड॰ तथा

17. झ॰ अतिक्रान्तं पुनर्वामं

18. ढ॰ ऊरूद्वत्तः स एव च, झ॰ स एव तु

* मतान्तरानुसारेण

अतिक्रान्तः पुनर्वाम आक्षिप्तो दक्षिणस्तथा ।

अलातश्च पुनर्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः ।

अतिक्रान्तः पुनर्वाम ऊरूद्वृत्तस्तथैव च ।

इति चारीचरणव्यतिक्रमो द्रष्टव्यः ।

[(व्या)]

[page 123]




[NZ]

अलातश्च 1पुनर्वामः पार्श्वक्रान्तश्च दक्षिणः ॥ BhNZ_11_038cd
2सूचीवामं पुनर्दद्यादपक्रान्तश्च दक्षिणः । BhNZ_11_039ab
3अतिक्रान्तः पुनर्वामः कार्यो ललितसंचरः4 BhNZ_11_039cd
एष पादप्रचारस्तु5 ललिते मण्डले भवेत् । BhNZ_11_040ab
सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा ह्यपक्रान्तं च वामकम् । BhNZ_11_040cd
पार्श्वक्रान्तं पुनश्चाद्यं6 7वामं पार्श्वक्रमं तथा । BhNZ_11_041ab
8भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यारेणाथ मण्डलम्9 BhNZ_11_041cd
10वामं सूचीं ततो 11दद्यादपक्रान्तं च दक्षिणम् । BhNZ_11_042ab
स्वभावगमने ह्येतन्मण्डलं संविधीयते ॥ BhNZ_11_042cd
क्रान्तमेतत्तु12 विज्ञेयं नामतो13 नाट्ययोक्तृभिः । BhNZ_11_043ab
एतान्याकाशगानीह14 ज्ञेयान्येवं दशैव तु15 BhNZ_11_043cd
अतः परं प्रवक्ष्यामि भौमानामपि 16लक्षणम् । BhNZ_11_044ab
आद्यस्तु जनितः कार्यो वामश्चास्पन्दितो 17भवेत् ॥ BhNZ_11_044cd
शकटास्यः पुनश्चाद्यो18 वामश्चापि19 प्रसारितः । BhNZ_11_045ab
[ABh]

कुर्यादिति सङ्गतिः । संख्याशब्देनाभ्यावृत्तिर्लक्ष्यते । अतिक्रान्तस्यैव विशेषणं ललितं सञ्चरतीत्यत एव मण्डलस्येदमेव नाम । स चेति । स एवेत्यर्थः ।

[(मू)]

1. झ॰ भवेद्वामः

2. कादि चान्तेषु न दृश्यते । ग्रन्थपातः स्यात्

3. झ॰ अपक्रान्तः

4. ड॰ संज्ञकः

5. ड॰ प्रसारस्तु

6. ड॰ अन्यं

7. ड॰ वामपार्श्वक्रमं, द॰ वामपार्श्वाक्रमस्तथा

8. न॰ एताभिश्चारिभिर्भ्रान्त्वा, म॰ एताभिः पादचारीभिः

9. म॰ पर्यायान्मण्डलं तथा

10. ड॰ वामसूचीं

11. न॰ विद्यात्

12. च॰ क्रान्तमेव च

13. म॰ मण्डलं

14. च॰ आकाशगामीनि

15. म॰ दश ज्ञेयानि योक्तृभिः

16. ड॰ इह

17. ड॰ आस्कन्दितो

18. ड॰ अन्यो

19. वामश्चैव

* पार्श्वक्रम इति पार्श्वक्रान्तचरणः

[(व्या)]

[page 124]




[NZ]

आद्यो भ्रमरकः कार्यस्त्रिकं च1 परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_11_045cd
आस्पन्दितः2 पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः । BhNZ_11_046ab
वामः 3पृष्ठापसर्पी च दद्याद्भ्रमरकं तथा4 BhNZ_11_046cd
स एवास्पन्दितः5 कार्यस्त्वेतद्भ्रमरमण्डलम् । BhNZ_11_047ab
आद्यो भ्रमरकः कार्यो वामश्चैवाड्डितो भवेत् ॥ BhNZ_11_047cd
कार्यस्त्रिकविवर्तश्च शकटास्यश्च दक्षिणः । BhNZ_11_048ab
ऊरूद्वृत्तः स एव स्याद्वामश्चैवापसर्पितः ॥ BhNZ_11_048cd
कार्यस्त्रिकविवर्तश्च दक्षिणः स्पन्दितो6 भवेत् । BhNZ_11_049ab
शकटास्यो भवेद्वामस्तदेवास्फोटनं 7भवेत् ॥ BhNZ_11_049cd
एतदास्पन्दितं8 नाम व्यायामे युद्धमण्डलम् । BhNZ_11_050ab
9आद्यन्तु जनितं कृत्वा वामेन तु निकुट्टकम्10 BhNZ_11_050cd
शकटास्यः पुनश्चाद्य11 ऊरूद्वृत्त स एव तु12 BhNZ_11_051ab
13पृष्ठापसर्पी वामश्च स च चाषगतिर् भवेत्14 BhNZ_11_051cd
14आस्पन्दितः पुनः सव्यः शकटाख्यश्च वामकः16 BhNZ_11_052ab
आद्यो भ्रमरकश्चैव17 त्रिकं तु18 परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_11_052cd
[ABh]


[(मू)]

1. म॰ तु

2. म॰ आस्कन्दितः

3. न॰ पृष्ठावसर्पी

4. म॰ कार्यो भ्रमरकस्तथा

5. ड॰ आस्कन्दितः

6. ड॰ स्कन्दितो

7. ड॰ तेनैवास्फोटनं

8. ड॰ आस्कन्दितं

9. म॰ आद्यस्तु जनितः

10. ज॰ वामंचैव निकुट्टकम्, ड॰ निकुट्टनम्

11. ड॰ श्रान्यः, ढ॰ शकटास्यं पुनश्चान्यं

12. ड॰ च

13. न॰ पृष्ठावसर्पी

14. झ॰ गतिस्तु वा

15. ड॰ आस्कन्दितः

16. न॰ शकटास्यं च वामकम्

17. म॰ भ्रमरकः कायैः

18. ड॰ च ।

[(व्या)]

[page 125]




[NZ]

1पृष्ठापसर्पी 2वामश्चेत्यावर्ते मण्डले भवेत् । BhNZ_11_053ab
3कृत्वादौ समपादं तु स्थानं हस्तौ प्रसारयेत्4 BhNZ_11_053cd
5निरन्तरावूर्ध्वतलावावेष्ट्योद्वेष्त्य चैव हि6 BhNZ_11_054ab
कटीतटे विनिक्षिप्य 7चाद्यमावर्तयेत्क्रमात्8 BhNZ_11_054cd
9यथाक्रमं पुनर्वाममावर्तेन प्रसारयेत् । BhNZ_11_055ab
चार्यानया च10 भ्रान्त्वा तु पर्यायेणाथ मण्डलम्11 BhNZ_11_055cd
12समोसरितमेतच्च 13ज्ञेयं व्यायाममण्डलम् । BhNZ_11_056ab
पादैस्तु भूमिसंयुक्तैः 14सूचीविद्धैर्स्तथैव च ॥ BhNZ_11_056cd
एलकाक्रीडितैश्चैव 15चूर्णैस्त्रिकविवर्तनैः16 BhNZ_11_057ab
सूचीविद्धापविद्धैश्च क्रमेणावृत्य मण्डलम्17 BhNZ_11_057cd
एलकाक्रीडितं 18विद्यात्खण्डमण्डलसंज्ञितम्19 BhNZ_11_058ab
सव्यमुद्घट्टितं कृत्वा तेनैवावर्तमाचरेत्20 BhNZ_11_058cd
तेनैवास्कन्दितः कार्यः 21शकटास्यश्च वामकः । BhNZ_11_059ab
आद्यः पृष्ठापसर्पी च 22स च चाषगतिर्भवेत् ॥ BhNZ_11_059cd
अड्डितश्च पुनर्वाम आद्यश्चैवापसर्पितः । BhNZ_11_060ab
वामो भ्रमरकः कार्य आद्य आस्कन्दितो भवेत् ॥ BhNZ_11_060cd
[ABh]


[(मू)]

1. झ॰ पृष्ठापसर्पि

2. द॰ वामश्च आवर्ते, म॰ वामश्च आवर्ताख्ये तु मण्डले

3. ड॰ समपादं बुधः कृत्वा, झ॰ समपादं पुनः कृत्वा

4. द॰ प्रयोजयेत्

5. झ॰ निरन्तरादूर्ध्वतलैः, द॰ निरन्तरादूर्ध्वतलात्, ढ॰ निरन्तरानूर्ध्वतलैः

6. म॰ तौ पुनः

7. ड॰ आद्यं

8. न॰ क्रमम्

9. ड॰ तथाक्रमं

10. न॰ तु, द॰ अथ

11. म॰ पर्यायान्मण्डलं भ्रमेत्

12. ड॰ समोत्सरितमेतत्तु, न॰ समोत्सारितं

13. ड॰ कार्यं

14. द॰ सूच्याविद्धैः

15. ड॰ पूर्णैः, प॰ तूर्णैः

16. ड॰ विवर्जितैः, न॰ तु द॰ अथ

17. म॰ पर्यायान्मण्डलं भ्रमेत्

18. म॰ नाम, ड॰ दद्यात्

19. म॰ मण्डलमुच्यते

20. म॰ आदिशेत्

21. म॰ आस्कन्दितं कुर्यात्

22. प॰ सम

[(व्या)]

[page 126]




[NZ]

तेनैवास्फोटनं कुर्यादेतदड्डितमण्डलम् । BhNZ_11_061ab
आद्यं तु जनितं कृत्वा 1तेनैव च निकुट्टकम्2 BhNZ_11_061cd
स एव शकटास्यश्च वामश्चास्कन्दितो3 भवेत् । BhNZ_11_062ab
4पादैश्च शकटास्यस्थैः पर्यायेणाथ मण्डलम् ॥ BhNZ_11_062cd
5विज्ञेयं शकटास्यं तु व्यायामे युद्धमण्डलम् । BhNZ_11_063ab
आद्यस्तु जनितो भूत्वा स एवास्कन्दितो6 भवेत् ॥ BhNZ_11_063cd
7अपसर्पी पुनर्वामः शकटास्यश्च दक्षिणः । BhNZ_11_064ab
भ्रान्त्वा चारीभिरेताभिः पर्यायेणाथ मण्डलम्8 BhNZ_11_064cd
अध्यर्धमेतद्विज्ञेयं 9नियुद्धे 10चापि मण्डलम् । BhNZ_11_065ab
11सूचीमाद्यक्रमं कृत्वा 12ह्यपक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_11_065cd
13भुजङ्गत्रासितश्चाद्य एवमेव च वामकः14 BhNZ_11_066ab
15भुजङ्गत्रासितैर्भ्रान्त्वा पादैरपि च मण्डलम् ॥ BhNZ_11_066cd
16पिष्टकुट्टं च विज्ञेयं चारीभिर्मण्डलं बुधैः17 BhNZ_11_067ab
सर्वैश्चाषगतैः पादैः परिक्रम्य च मण्डलम्18 BhNZ_11_067cd
एतच्चाषगतं विद्यान्नियुद्धे 19चापि मण्डलम् । BhNZ_11_068ab
[ABh]

आस्फोटनमिति पादतलेन भूमिताडनं युद्धेष्वास्फालनमिति प्रसिद्धम् । चशब्दो ऽप्यर्थे । अतः परमपि मण्डलानि योजयेत् । कथमित्याहुः । समाः

[(मू)]

1. न॰ तथैव

2. ज॰ निकुट्टनम्

3. प॰ आस्पन्दितो

4. म॰ शकटास्यस्थितैः पादैः भ्रमेत्पर्यायशः पुनः

5. म॰ शकटास्यं च विज्ञेयं

6. प॰ आस्पन्दितो

7. ड॰ अवसर्पी

8. म॰ पर्यायान्मण्डलं भ्रमेत्

9. द॰ व्यायामे चारिमण्डलम्

10. ड॰ चारिमण्डलम्

11. द॰ धीरमाद्यक्रमं

12. ढ॰, ज॰, झ॰ व्यपक्रान्तं

13. द॰ आदर्शे श्लोकार्धो न वर्तते

14. ड॰ एष एव तु वामकः

15. म॰ भुजङ्गत्रासितैः पादैर्भ्रमेदपि च मण्डलम्

16. प॰ पृष्ठकुट्टं च

17. ड॰ नियुद्धे चारिमण्डलम्

18. म॰ मण्डलं तु परिभ्रमेत्

19. ड॰ चारिमण्डलम्

[(व्या)]

[page 127]




[NZ]

नानाचारीसमुत्थानि मण्डलानि समासतः ॥ BhNZ_11_068cd
उक्तान्यतः परं चैव 1समचारीं नियोजयेत् । BhNZ_11_069ab
समचारीप्रयोगे 2यस्तत्समं नाम मण्डलम् ॥ 69॥ BhNZ_11_069cd
आचार्यबुद्ध्या 3तानीह कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः4 BhNZ_11_069ef
एतानि खण्डानि समण्डलानि युद्धे नियुद्धे च5 परिक्रमे च6 BhNZ_11_070ab
लीलाङ्गमाधुर्यपुरस्कृतानि कार्याणि 7वाद्यानुगतानि तज्ज्ञैः ॥ BhNZ_11_070cd


इति श्रीभारतीयेब् नाट्यशास्त्रे मण्डलविकल्पनं(8) नामैकादशो ऽध्यायः(9) ॥
[ABh]

परस्परे योजनोचिताश्चार्यो यत्र तत्रोहने ऽप्युदाहरणं दर्शयति समचारीप्रयोग इति । समानां भौमत्वेनाकाशीयत्वेन च चारीणां प्रयोगो यत्र ।
एवमनया दिशा बहूनि कल्पयेदित्याह आचार्यबुद्ध्योपलभ्यो भागः प्रयोगयोग्यो भवतीति । खण्डानां प्राधान्यमपि दर्शयति खण्डानीति । वाद्येनानुगतानीति ``गत्या वाद्यानुसारिण्या''(अ 4-282) इति नृत्तविषयतुर्याध्यायाद्धि वैपरीत्येन नाट्ये गतौ प्राधान्यमाहेति शिवम् ॥
इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायां नाट्यवेदविवृतावभिनवभारत्यां मण्डलाध्याय एकादशः समाप्तः ॥

[(मू)]

1. म॰ समां चारीं

2. म॰ प्रचारो

3. ड॰ कर्तव्यानीह तानि

4. ढ॰ प्रयोगतः

5. म॰ तु

6. च॰ परिचंक्रमे च

7. झ॰ बाह्यानुगतानि

8. ड॰ मण्डलविधानं, न॰ मण्डलविधानो

9. जादिबान्तेषु द्वादशो ऽध्यायः, द॰ श्लोकाः 38 -आहत्य 1939 ।

[(व्या)]

[page 128]




[NZ]

श्रीः
नाट्यशास्त्रम्
द्वादशो ऽध्यायः ।

एवं व्यायामसंयोगे1 कार्यं मण्डलकल्पनम् । BhNZ_12_001ab
अतः परं प्रवक्ष्यामि 2गतीस्तु प्रकृतिस्थिताः ॥ BhNZ_12_001cd
तत्रोपवहनं कृत्वा भाण्डवाद्यपुरस्कृतम् । BhNZ_12_002ab
[ABh]

श्रुत्यन्तविश्रान्तविधिर्या गतिः परमात्मनः ।
तां महानन्दसन्दोहतत्त्वमूर्तिं(1) स्तुमः सदा ॥
प्रकरणसंगतये (2)प्रकृतानुपूर्वकं निरूपयिष्यमाणं प्रतिजानीते एवमिति । व्यायामानामन्योन्यं(3)संमीलनयोग्यानां चारीणां (4)संहत्या योगे मिश्रीभावे सति मण्डलानां कल्पनमनुक्तमपि कर्तुं शक्यं बुद्ध्येति तत उपरम्यते । (5)तत्राङ्गिकस्य रसभावयोर्विनियोगशो (विभागशो ?) विनियोगस्य कृतत्वाद्यद्यपि तन्मिश्रणे ऽपि पृथग्विनियोगेन वक्तव्यं, तथापि शिष्यहितप्रतिपन्नो मुनिर्दिशं दर्शयितुं शिरःप्रभृतिपादान्ते (यानि) (6)अङ्गसंधेयानि कर्माण्युक्तानि तन्मेलनबलेन यो (7)देहसंनिवेशो गतौ वा स्थितौ (8)प्रकाराभावात्तस्य विनियोगं (9)प्रकटयिष्यन् चारीमण्डल(10)प्रसंगस्याचित्तवृत्तित्वाद्गतिविनियोगमेव प्रतिजानीते । गतिश्च प्रकृतिं रसमवस्था देशं कालं चापेक्ष्य वक्तव्या । प्रतिपुरुषमभिधानात् । तत्र प्रक्रिया पूर्वमुच्यते, (11)तदेतत्तुशब्देन यावच्छब्दपर्यायवाचिना क्रमार्थेन काकाक्षिवदुभयतो धावता द्योतितम् । तत्राप्रविष्टस्य का गतिरिति (12)प्रयोगोपक्रमं सूचयति तत्रापवहनमिति । (13)तदङ्गानुसारालाप

[(मू)]

1. म॰ संजातं

2. प॰ गतिं तु प्रकृतिस्थिताम्

[(व्या)]

1. संदोहि सत्त्वमूर्ति

2. वर्णितानुपूर्वकं

3. संकलन

4. संगत्या

5. तत्राङ्गिकसाभागयोर्विनियोगशो

6. अङ्गकर्मसंयोगानि

7. भेदसंनिवेशो

8. प्रकारमावात्

9. प्रकटयिष्यामः

10. प्रसङ्गस्याचित्रवृत्तित्वात्

11. तदेतादृक्छब्देन यादृक्छन्दपर्याय, क॰ तदेतद्दिक्छब्देन

12. प्रवेशोपक्रमं

13. यद्रङ्गानुसरालाप ।

[page 129]




[NZ]

यथामार्गरसोपेतं1 प्रकृतीनां प्रवेशने2 BhNZ_12_002cd
ध्रुवायां संप्रवृत्तायां पटे चैवापकर्षिते3 BhNZ_12_003ab
कार्यः प्रवेशः पात्राणां नानार्थरससंभवः ॥ BhNZ_12_003cd
[ABh]

इति (1)प्रसिद्धं तमालापं कृत्वा (2)ध्रुवायां प्रवृत्तायां, कथम् ?, भाण्डवाद्यपुरस्कृतत्वादि(3)रूपत्रययुक्तं कृत्वेति, (5)त्रीण्यपि क्रियाविशेषणानि । तन्त्रीभाण्डं वाद्यमानं पुष्करवाद्यम् । मार्गो देशः, रसः स्थायिचित्तवृत्तिः, वीप्सायामव्ययीभावः । यो यः कश्चिद्गृहोद्याननिर्देशः, `रत्यादिश्चित्तवृत्तिविशेषः, तेनोपेतं कृत्वा, (7)या ध्रुवा तथा उत्तमादिप्रकृतीनाण् यस्यावेशनं बुद्धौ प्रवेशो यत्र तथा कृत्वा । एतदुक्तं भवति --- हंसाद्युपमानमुखेन प्रकृतिविशेषः, चित्तवृत्तिविशेषः, उद्यानादिविशेषश्चावश्यं ध्रुवासूपनिबन्धनीयः । एवं ध्रुवायां प्रवृत्तायामेवं सत्यां। पटे ऽपकर्षिते यवनिकायामपसारितायां(8) तदा सामाजिकानां नेपथ्यगृहादयमागत इति नटी निवर्त्यते । चकारात्काले पुनरुपोहनम्(9) । ध्रुवाप्रवेशो (10)लये मध्ये(11) (12)वलितया --- (13)वलनिकेति कोहलेन प्रयोगवलनाद्व्यपदिष्टं --- शुष्काक्षरगानं कृत्वा, प्रवेश एव तथा समुचितस्थानकदृष्टिमुखरागादियुक्तः कर्तव्यो (14)यथा सामाजिकानां झडित्येवान्विताभिधाननयेन (15)मुख्यरसव्याप्तिरुदयते । प्रगीतं गीयमानग्रामरागाग्रगतैकगमकाकर्णने समग्रग्रामतत्त्वसंवेदनवशः ।
अन्ये तु यथामार्गकलोपेतमिति पठन्ति । उभयतः शेषत्वेन व्याचक्षते --- मार्गेषु चित्रादिषु याः कला द्विमात्राचतुर्मात्राष्टमात्रेति ग्रामेषूच्यन्ते चालिप्तकादिषु कला वाद्याक्षराणीति । यद्यपि पात्राणामध्रुवा अपि प्रवेशा

[(मू)]

1. प॰ मार्गकलोपेतं

2. ड॰ प्रवेशनम्

3. ड॰ अवघट्टिते, ढ॰ अवघर्षिते, न॰ अवकर्षिते, प॰ अपघट्टिते. 4. कार्यमुत्तमे ।

[(व्या)]

1. प्रसिद्धः क्रमालापं

2. ध्रुवादिभ्यः

3. पुरस्कृतादि

4. उक्तं

5. नित्यविक्रिया

6. रत्यादे

7. यद्वद्ब्रूह्यं

8. प्रसारितायां

9. उपोहनात्

10. प्रदेशः

11. क॰ पयोन्मध्ये, ख॰ पलयेन्मध्ये

12. चलितया

13. वलितेति

14. यः

15. मुख्यःसव्याधिरुदयते ।

[page 130]




[NZ]

स्थानं तु वैष्णवं 1कृत्वा ह्युत्तमे मध्यमे तथा । BhNZ_12_004ab
समुन्नतं समं चैव चतुरश्रमुरस्तथा ॥ BhNZ_12_004cd
बाहुशीर्षे प्रसन्ने च नात्युत्क्षिप्ते च2 कारयेत् । BhNZ_12_005ab
ग्रीवाप्रदेशः कर्तव्यो मयूराञ्चितमस्तकः ॥ BhNZ_12_005cd
3कर्णादष्टाङ्गुलस्थे च4 बाहुशीर्षे प्रयोजयेत् । BhNZ_12_006ab
5उरसश्चापि चिबुकं चतुरङ्गुलसंस्थितम्6 BhNZ_12_006cd
हस्तौ तथैव कर्तव्यौ कटिनाभितटस्थितौ7 BhNZ_12_007ab
दक्षिणो नाभिसंस्थस्तु वामः कटितटे स्थितः ॥ BhNZ_12_007cd
पादयोरन्तरं कार्यं द्वौ तालावर्धमेव च । BhNZ_12_008ab
8पादोत्क्षेपस्तु कर्तव्यः स्वप्रमाणविनिर्मितः ॥ BhNZ_12_008cd
[ABh]

वक्ष्यन्ते तथापि संभवमात्राभिधान(1)मेतदुत्तममध्यमयोर्वा प्रस्तावादेवमुक्तम् । तयोर्हि ता ध्रुवाः प्रवेशास्ते ऽपि वा चकारेण संगृहीता एव । एकः समो ऽन्यः पक्षः । स्थानमिति त्र्यश्रे ऽर्थाद्विकतालभागिति वैष्णवं स्वप्रवेश एव सन्ने अचले प्रसन्ने, (2)नात्युक्षिप्ते (3)अधो वा अधोगामित्वं (4)यत्नेन परिहार्यमिति श्लोकार्थमेव शिक्षयितुं स्फुटमुपायमाह ग्रीवाप्रदेश इत्यादिना सार्धेन श्लोकद्वयेन । स्वस्थमयूरवदञ्चितं सुरूपं शिरो यत्र । नाभिसंस्थ इति चातुरश्र्यप्रस्तावः खटकामुखः, वाम इत्यर्धचन्द्रः । न चेदमुपविष्टस्थानकमपि तु गत्यानन्तर्यौचित्यात्तु स्थितस्थानकमेवेति दर्शयितुमाह पादयोरन्तरमिति । ``द्वौतालावर्धं च पादयोरन्तर''मिति (110-52) यत्स्थानकलक्षणं सूचितं तदेव कार्यं नान्यदुपवेशनादित्यर्थः । तत्र स्थानकानन्तरं गतिमुपक्षिपति(5) पादोत्क्षेप इति स युक्तस्तेन

[(मू)]

1. म॰ कार्यमुत्तमे

2. म॰ न

3. म॰ कर्णाभ्यां बाहुशिरसी स्यातामष्टाङ्गुलस्थिते ।

4. ड॰ अङ्गुलिस्थैव

5. भ॰ उरसश्चापि देशाच्च चिबुकं चतुरङ्गुलम्

6. द॰ संमितम्

7. म॰ कटिं नाभिं तु संस्थितौ

8. ढ॰ पादोत्क्षपश्च ।

[(व्या)]

1. मात्राविधानं

2. तान्युत्क्षिप्ते

3. इत्येतो

4. यत्तेन

5. आक्षिपति ।

[page 131]




[NZ]

चतुस्तालो 1द्वितालश्चाप्येकतालस्तथैव च2 BhNZ_12_009ab
चतुस्तालस्तु देवानां पार्थिवानां तथैवच ॥ BhNZ_12_009cd
द्वितालश्चैव मध्यानां तालः स्त्रीनीचलिङ्गिनाम्3 BhNZ_12_010ab
चतुष्कलो ऽथ द्विकलस्तथा ह्येककलः पुनः ॥ BhNZ_12_010cd
चतुष्कलो ह्युत्तमानां मध्यानां द्विकलो भवेत् । BhNZ_12_011ab
तथा चैककलः पातो नीचानां संप्रकीतितः ॥ BhNZ_12_011cd
[ABh]

भाविलक्षणेन देशकालपरिच्छेदेन च(1) कर्तव्यः । स्वकरमानेन च तालः पात्रस्येत्यर्थः ।
तत्र देशपरिच्छेदं तावदाह एकताल इति । तालः प्रसारितमध्यमाङ्गुष्ठान्तरं ``तालः स्मृतो मध्यमया'' इति । संख्याक्रमेणाभिधाय स्थायिस्थानभूतोत्तमप्रकृतिविश्रान्तत्वात्प्रयोगजातस्य तदुपक्रमं विनियोगमाह चतुस्तालस्त्विति । तुशब्दो ऽप्यर्थे कदाचिदन्यथापि भावात् । तथाशब्दो राज्ञां देवसदृशगत्यसंभवसंभावनापसारणद्योतकः । स्त्रीणां नीचानां साहचर्यादधमानामिति मन्तव्यम् । तेषां हि लिङ्गत्वादधमत्वं किञ्चिन्न संभावयेत् । यथाशोभमिति नाट्यधर्मीकाममित्यर्थः ।
देशनियममुक्त्वा कालनियममप्यौत्सर्गिकं तावदाह चतुष्कलो हीति । तथा चेति तेनोत्क्षेपेण यत्पादस्य पतनं तदुत्तमानां चतसृभिः कलाभिः यस्मात्तदर्धार्धक्रमेण मध्यमाधमयोः परिभाषित इत्युत्सर्गतयेति भावः ।

[(मू)]

1. द॰ द्वितीयश्च

2. म॰ तथा स्यादेकतालकः

3. द॰ स्त्रीणां च लिङ्गिनाम् इतःप्रभृत्यध्यायान्तं --- भ॰ म॰ संज्ञकादर्शयोः श्लोकानां पोर्वापर्यविपर्ययाद्विषयस्यापि न्यूनाधिकतया च पाठक्रम एव महान्व्युत्क्रमो दृश्यते । पाठभेदानां बहुलतया विशीर्णतया पाठभेदसूचनात्परं लघीयो ऽध्यायमेव समग्रं तत्पाठक्रमानुसारि दर्शयितुमिति तथैवास्याध्यायस्यान्ते योगितम् ।

[(व्या)]

1. परिच्छेदेनैव ।

[page 132]




[NZ]

1स्थितं मध्यं 2द्रुतं चैव समवेक्ष्य लयं बुधः3 BhNZ_12_012ab
यथाप्रकृति नाट्यज्ञो गतिमेवं4 प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_12_012cd
[ABh]

तत्र गीतिचतुष्ठयं मागध्यादि वक्ष्यते यत्तत्रार्धमागध्यादौ क्रमेण चित्रादित्रयविनियोगात्(1) । ``निमेषाः पञ्च मात्रा स्यात्'' इति कलासामान्यलक्षणलब्ध औत्सर्गिकः सर्वत्र ध्रुवकमार्गो मन्तव्यः । विशेषादभिधाने तेन ध्रुवकमानेन चतुष्कलः पादपातः, तेषां चोत्तमपरिग्रहे (2)द्विपदी कोहलेनोक्ता ---
``स्यादुत्तमानां द्विपदी चतुर्गुरुसमन्विता ।
तत्रोत्क्षेपनिपाताभ्यां यस्मात्पादद्वयं भवेत् ॥'' इति
(3)लक्ष्यश्च इत्थमेव धिक्डिधं इति द्विपदीभागेन पादेन पादपातः । अत्र ध्रुवके चतस्रः कला भवन्ति धिगडधिङ् इत्यस्य हि कालः(4) कखगघङ, नहि व्यञ्जनकालः स्वरकालात्पृथक्, तानि गुरोश्च(5) प्रचलत्वं (6)खडतलचडस्तद्विद्भिस्त्रिपुटमेवावधार्यते(?) । तत्र हि (7)तागडुधिं --- इत्येवंरूपं (8)लघुकला तस्यास्तिस्रो मात्राश्चतुर्थे गर्वक्षरे (द्वे)मात्रे इति (9)च मात्राः । सर्वत्र (10)चैवं प्रकारः समनन्तरग्रहणे विश्रान्त्यभावेन दुष्करः प्रयोग इति स्थानचेष्टाविश्रान्तिप्रकॢप्तये मध्यगता विरामरूपैका(11) मात्रा लक्ष्यविद्धिः (12)प्रकल्पिता, तद्वशादुक्ता तादृशां चतुर्भिर्वा द्रुताः कलायां प्रतिभासन्त इत्यास्तां तावत् । इह चित्रमार्गेण चतुष्कलपादपतनमिति न्याय(नायं?) लक्ष्यलक्षणशोभाबाह्यत्वादपेक्ष्यते च(13) ।
अथ लयकालनियमशेषमाह(14) स्थितमिति विलम्बितम् । समवेक्ष्येति प्रकृत्यादि भेदविभागेनेत्याह तमेव दर्शयति धैर्यस्थैर्यविलम्बितलयमध्यसंमतं संवेदनं यथार्थमिथ्यागोन(गौण?)गतधैर्यगाम्भीर्यादिकृतं मन्तव्यम् । (यथाप्रकृतीति)

[(मू)]

1. भ॰ स्थिरं

2. द॰ समं

3. ड॰ लयत्रयम्

4. ड॰ गतिमेव ।

[(व्या)]

1. विनियोगम्

2. द्विचारी

3. लक्ष्यते. अर्थमेव दलति हि द्विपादीभागेन

4. इत्यस्य कालः

5. पृथक्ता त्रिगुरोश्च

6. क॰ खहतलचेडलः, ख॰ खडकलयेद्धः

7. भडा गिडुद्धीम्

8. रूपा लघुकला

9. प॰

10. चैषां

11. मध्यगतापि समरूपैका

12. प्रकल्पिततद्वशात्

13. अपेक्ष्यत्वमेव

14. शेषमेवाह

[page 133]




[NZ]

1धैर्योपपन्ना गतिरुत्तमानां मध्या गतिर्मध्यमसंमतानाम्2 BhNZ_12_013ab
द्रुता गतिश्च 3प्रचुराधमानां लयत्रयं सत्त्ववशेन योज्यम् ॥ BhNZ_12_013cd
एष एव तु विज्ञेयः कलाताललये विधिः । BhNZ_12_014ab
4पुनर्गतिप्रचारस्य प्रयोगं शृणुतानघाः ॥ BhNZ_12_014cd
[ABh]

(1)न तु जातिकालादिकृतं विदूषकस्य द्विजत्वे ऽपि (2)अविमलात्केवलमुत्तमघोषणायैव रचितं जात्यादि योजनीयम् । उत्तमस्याप्यन्यथाभावे कथंचिदुत्तमं(3) सदप्यविद्यमानाया इति प्रचुरेति लोकप्रसिद्धमेवेदमुक्तमित्यर्थः । न केवलं प्रकृतितो ऽवयवभेदो यावच्चित्तवृत्तिभेदेनाभिप्रेत्याह सत्त्वबलेन च लयत्रयं योज्यम् । सत्त्वं चित्तवृत्तिः तेन (4)संग्रामादावुत्तमस्यापि द्रुतं, शोकादावधमस्यापि विलम्बितम् । अथैतदनुसारिणो गत्युपयोगिन्यां(5) ध्रुवायां विधिरिति दर्शयति एष एव त्विति । अत्र गत्यनुसारी तालविधिः(6), अन्ये त्वन्यथेत्युक्तं ताले । यस्ताललयः कलासहितः स कलाताललयः इति मध्यमपदलोपी समासः । तेनायमर्थः --- ध्रुवाताले ऽपि गत्यनुसार्येव कलाविधिर्लयविधिश्च । अत एवैतदनुसारेण भट्टलोल्लटगोपालादिभिर्भङ्गोपभङ्गविभङ्गविषये तालादीपिकादौ च्रन्तनसंमतो ध्रुवातालानां विनियोगः प्रपञ्चतो दूषितः । तत्तु ध्रुवाध्याये(*) विचारयिष्याम इत्यास्ताम् ।
एवं देशकालनियममुक्तं प्रकृते योजयति पुनर्गतिप्रचारस्येति गतिषु प्रचारो वैचित्र्यं प्रयोगं पुनः शृणुतेति सम्बन्धः । संघटना ह्यनुक्तेति भावः ।

[(मू)]

1. प॰ स्थैर्योपपन्न

2. प॰ संस्थितानाम्

3. न॰ प्रकृताधमानां

[(व्या)]

1. न भुजानि कुटिलानि

2. अवमलात्

3. उक्तं

4. संभ्रमादौ

5. योगिभ्यां

6. नट्यनुसारितालविधिः

6. भङ्गसर्वभङ्गसव्ये

7. देशकालादिनियमं ।

(*)द्वात्रिंशे ऽध्याये

[page 134]




[NZ]

1स्वभावे तूत्तमगतौ 2कार्यं जानु कटीसमम् । BhNZ_12_015ab
3युद्धचारीप्रयोगेषु 4पुनः स्तनसमं न्यसेत् ॥ BhNZ_12_015cd
पार्श्वक्रान्तैः सललितैः पादैर्वाद्यान्वितैरथ । BhNZ_12_016ab
रङ्गकोणोन्मुखं5 गच्छेत्सम्यक्पञ्चपदानि तु ॥ BhNZ_12_016cd
वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च6 BhNZ_12_017ab
परिवृत्य द्वितीयं तु7 गच्छेत्कोणं ततः परम् ॥ BhNZ_12_017cd
तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणेन च8 BhNZ_12_018ab
ततो भाण्डोन्मुखो गच्छेत्तान्येव तु पदानि च9 BhNZ_12_018cd
एवं गतागतैर्गत्वा पदानामेकविंशतिम्10 BhNZ_12_019ab
वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च11 BhNZ_12_019cd
[ABh]

स्वभावे त्विति । (1)तुना विशेषद्योतकेन मन्थरगतौ चतुस्तालत्वमुक्तम्, स्वभावगतौ तु त्रितालत्वं, दीप्तगतौ तु पञ्चतालत्वमपि कार्यमिति दर्शयति । तां गतिप्रचारघटनामाह पार्श्वक्रान्तैरित्यादि ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वोत्थानोत्थितं न्यसेत् ।
उद्घट्टितेन पादेन पार्श्वक्रान्ता''"(10-32)
इति पार्श्वक्रान्ता चारी । रङ्गकोणं पूर्वोत्तरं द्वितीयकोणमित्युत्तरपश्चिममेवमिति । अन्यस्मिन्निति कोणद्वये ऽतिदिशति । पूर्वरङ्गे चैषा पञ्चपदी व्याख्याता(अ 5-73) । वेधः पार्ष्णिक्षेत्रे सूचीपादनिपातः । वामवेधमिति (2)अन्तराविद्धमुखं (तत्) प्राप्तिसिद्धौ कोणैर्गत्वा ब्रह्मस्थानस्थानुल्लंघ्यतामाह । एतच्च

[(मू)]

1. ड॰ स्वभावैरुत्तम, प॰ स्वभावे चोत्तम

2. न॰ कार्या

3. क॰ युद्धवीर

4. ड॰ जानु

5. ड॰ उन्मुखो

6. ड॰ तु

7. ढ॰ च

8. ड॰ दक्षिण्यस्य च

9. न॰ तु

10. न॰ एकविंशतिः

11. ढ॰ दक्षिणेन च ।

[(व्या)]

1. कृतात्

2. पुनरपिसंमुखं ।

[page 135]




[NZ]

रङ्गे विकृष्टे भरतेन कार्यो गतागतः पादगतिप्रचारः । BhNZ_12_020ab
त्र्यश्रस्त्रिकोणे चतुरश्ररङ्गे गतिप्रचारश्चतुरश्र एव ॥ BhNZ_12_020cd
यः समैः सहितो गच्छेत्तत्र कार्यो लयाश्रयः । BhNZ_12_021ab
चतुष्कलो ऽथ द्विकलस्तथैवैककलः1 पुनः ॥ BhNZ_12_021cd
अथ मध्यमनीचैस्तु गच्छेद्यः परिवारितः2 BhNZ_12_022ab
3चतुष्कलमथार्धं च तथा चैककलं पुनः ॥ BhNZ_12_022cd
4दैत्यदानवयक्षाणां नृपपन्नगरक्षसाम् । BhNZ_12_023ab
चतुस्तालप्रमाणेन कर्तव्याथ गतिर्बुधैः ॥ BhNZ_12_023cd
दिवौकसां तु सर्वेषां5 मध्यमा गतिरिष्यते । BhNZ_12_024ab
तत्रापि चोद्धता ये तु6 तेषां देवैः समा गतिः ॥ BhNZ_12_024cd
[ABh]

पञ्चपदीगमनं सर्वत्रौत्सर्गिकम् । विशेषमप्याह रङ्गे विकृष्ट इति । भरतशब्देन उपचारतस्तद्विद्यायोनिसंबन्धः सूच्यते । गतागैरिति परिमितायां दिशि पञ्चपदी गतागतेन (1)नियमः एकत्रैव स्थाने द्वौ (2)पादविक्षेपाविति मन्तव्यम् । विकृष्टायां च भूयो भूयः पञ्चपदी ।
अत्रैव विषये विविधप्रमाणा पातरीतिः, (3)तद्द्विलयद्विभङ्गचतुर्भङ्गादयः प्राधान्येन । व्यामिश्रगतेरपि विशेषं व्याचिख्यासुः समगतिमुपसंहरति यः समैरिति । तथैवेति साम्येनेत्यर्थः । मिश्रगतिमाह अथेति । परिवारित इत्युत्तमत्वेन विवक्षित इत्यर्थः । तेन (4)देवादि साध्वाश्रीयमानमुत्तमप्रकृतावपि(?)नायं विधिरन्यस्यैव तत्र प्राधान्यात् । तदोत्तमपादपाते मध्यमस्य द्वौ नीचादे(रेकः, उत्तम)स्य चत्वारः । अत्रैव च चतुस्तालादिविभागे निश्चयार्थं प्रश्नमुत्थापयितुमुपसंहारमुत्तम(5)विशेषाभिधानसहितमाह दैत्यदानवेत्यादि । सर्वेषामिति देवदूतादीनाम् । उद्धता ये त्विति मातलिप्रभृतयः ।

[(मू)]

1. ड॰ भवेदेककलः

2. प॰ गच्छेत्संपरिवारितः

3. ढ॰ चतुष्कलमथोर्ध्वं च

4. ड॰ देव

5. प॰ शेषाणां

6. ड॰ चोर्ध्वपाले तु, ज॰ ढ॰ चोर्ध्वतालेतु ।

[(व्या)]

1. निर्वमा

2. पादौ

3. निशी(3)

4. क॰ दैवादिसाध्यानियमानां, ख॰ देवादिसाध्वसाध्वाश्रीयमानां

5. उक्तविशेष ।

[page 136]




[NZ]

ऋषय ऊचुः(1)
यदा मनुष्या राजानस्तेषां देवगतिः2 कथम् । BhNZ_12_025ab
अत्रोच्यते कथं नैषा गती3 राज्ञां भविष्यति ॥ BhNZ_12_025cd
अथ दिव्याः प्रकृतयो दिव्यमानुष्य4 एव च । BhNZ_12_026ab
मानुष्य5 इति विज्ञेया6 नाट्यवृत्तिक्रियां7 प्रति ॥ BhNZ_12_026cd
8देवानां प्रकृतिर्दिव्या 9राज्ञां वै दिव्यमानुषी । BhNZ_12_027ab
10या त्वन्या लोकविदिता मानुषी सा प्रकीर्तिता ॥ BhNZ_12_027cd
देवांशजास्तु राजानो वेदाध्यात्मसु कीरिताः11 BhNZ_12_028ab
एवं देवानुकरणे12 दोषो ह्यत्र न विद्यते ॥ BhNZ_12_028cd
अयं विधिस्तु13 कर्तव्यः स्वच्छन्दगमनं प्रति । BhNZ_12_029ab
संभ्रमोत्पातरोषेषु प्रमाणं न विधीयते ॥ BhNZ_12_029cd
सर्वासां प्रकृतीनां तु अवस्थान्तरसंश्रया । BhNZ_12_030ab
14उत्तमाधममध्यानां गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_12_030cd
[ABh]

देवांशजा इति लोकपालांशविनिर्माणा राजानः । वेदेषु तथाध्यात्मशास्त्रेषु वेदान्तेषु, येषामनेन प्राधान्यमुक्तम् । (अनुकरणं)देवादीनां वर्णनात्, उक्तं च विराजविद्धराजगुह्यमिति(?) देवानुकरणे नाल्पत्वमित्यर्थः । अयमिति चतुष्कल इत्यादिः । स्वच्छन्दगमनं स्वस्था गतिः । संभरम आवेगः उत्पातो ऽत्रोन्मादादिः । [उक्त]प्रमाणमिति उक्तरूपमित्यर्थः । एतदेवास्य दूषयति (1)चतुरर्धं द्वे उत्तमस्य, एका मध्यमस्य, अर्धं नीचस्य;् अवस्थान्तरबलात् सर्वासां

[(मू)]

1. ड॰ अत्राह

2. ढ॰ तया दैवगतिः

3. न॰ गते

4. ड॰ दिव्यामानुष

5. ड॰ मानुषा

6. ड॰ विज्ञेयो

7. ज॰ नाट्यस्य प्रक्रियां, ड॰ नाट्यनृत्तक्रियां

8. प॰ दैवी, ब॰ देवा हि

9. प॰ राजानो वै

10. छ॰ यात्वन्यलोक

11. ड॰ प्रकीर्तिता

12. ड॰ देवानुसरणे

13. ड॰ विधेयः

14. प॰ मध्योत्तमाधमानाम् ।

[(व्या)]

1. चतुरर्थत्वे

[page 137]




[NZ]

1चतुरर्धकलं वा 2स्यात्तदर्धकलमेव च । BhNZ_12_031ab
3अवस्थान्तरमासाद्य कुर्याद्गतिविचेष्टितम् ॥ BhNZ_12_031cd
4ज्येष्ठे चतुष्कलं यत्र मध्यमे द्विकालं भवेत् । BhNZ_12_032ab
5द्विकला चोत्तमे यत्र 6मध्ये त्वेककला भवेत् ॥ BhNZ_12_032cd
7कलिकं मध्यमे यत्र नीचेष्वर्धकलं भवेत् । BhNZ_12_033ab
एवमर्धार्धहीनं तु जडानां संप्रयोजयेत् ॥ BhNZ_12_033cd
ज्वरार्ते च क्षुधार्ते च तपःश्रान्ते भयान्विते । BhNZ_12_034ab
8विस्मये चावहित्थे च तथौत्सुक्यसमन्विते ॥ BhNZ_12_034cd
शृङ्गारे चैव शोके च स्वच्छन्दगमने तथा । BhNZ_12_035ab
9गतिः स्थितलया कार्याधिकलान्तरपातिता ॥ BhNZ_12_035cd
[ABh]

(प्रकृतीनां, गतिरिति कलालयतालाश्रिता) । सर्वमेतदिति तु युत्कम् । (नीचेष्वर्धकलं भवेदिति) अनेन कलातुर्यभागो भरतमुनिना सूचितो ऽयं लक्षणविदो वृत्ताकारं द्रुतमाहुः, यद्यथा पञ्चमांश उक्तनीत्या श्वासादिविश्रान्तिपूर्वक इति चतुर्धा स एव द्रुतो युक्तः । चतुष्कलादप्याधिक्यमस्तीति दर्शयति । ज्वरार्त इत्यादि । भयेन यो ऽन्वितो जातोरुस्तम्भः, अन्यथा ह्यस्य त्वरिततरा गतिर्वक्ष्यते । विस्मय इति तत्कृतस्तम्भ इत्यर्थः । अवहित्थ इति कृतकधैर्याणां कृतकं हि नः सुश्लिष्टं कर्तुं पार्यत इति । तत्राधिक्यमेव भवति तत एव हि कुशलाः कृतकतां विदुः । अत्यादरवदौत्सुक्येन सम्यगन्वितो य एव । शृङ्गारभेदस्तत्रैव विप्रलम्भ इति यावत् । स्वच्छन्दगमन इति कार्येण विना क्रीडाचङ्क्रमणे(1) । अधिकले इत्यधिशब्दो ऽधिकार्थः । अधिकलामिति केचित् । आधिक्यं प्रकर्षेण(2) चतुःस्वरूपेण चैतत्(3) प्लुतस्य विरामस्य च स्वरूपाधिक्ये

[(मू)]

1. ड॰ चतुर्थैककलं, ढ॰ चतुर्द्व्येकक

2. ड॰ स्यात्तथापिकलं

3. ड॰ अथवान्तरं

4. च॰ छ॰ योर्द्वौ श्लोकौ न विद्येते

5. ड॰ विकला

6. न॰ मध्यमे कलिकं

7. श्लोकार्धं भ॰ म॰ योरेव वर्तते

8. ड॰ विक्षते

9. च॰ छ॰ योरेव ।

[(व्या)]

1. चंक्रमेण

2. प्रकर्षौ

3. क॰ चेतनप्लुतस्य, ख॰ चैतदप्लुतस्य ।

[page 138]




[NZ]

1पुनश्चिन्तान्विते चैव गतिः कार्या चतुष्कला । BhNZ_12_036ab
2अस्वस्थकामिते चैव 2भये वित्रासिते तथा ॥ BhNZ_12_036cd
आवेगे चैव हर्षे च कार्ये यच्च त्वरान्वितम्4 BhNZ_12_037ab
अनिष्टश्रवणे चैव 5क्षेपे चाद्भुतदर्शने ॥ BhNZ_12_037cd
अपि चात्ययिके कार्ये दुःखिते शत्रुमार्गणे । BhNZ_12_038ab
6अपराद्धानुसरणे श्वापदानुगतौ तथा ॥ BhNZ_12_038cd
[ABh]

तालबोधः संख्याधिक्येन षडष्टकलादेर्विकृष्टमधिकृतं कलान्तरं परिमाणं यथा तथाभूतः पादपातो यस्याम् । अत एवैतदापानप्रसङ्गविचारणाद्वक्ष्यति --
षट्कलन्तु न कर्तव्यं तथाष्टकलमेव च ।
पादस्य पतनं तज्ज्ञैः खेदनं तद्भवेत् स्त्रियाः ॥ (12-172) इति ।
चतुरर्धैककलमिति वचसा सप्तकस्य च निषेधेन च त्रिकलपञ्चकलादीनामभावं सूचयति । विषमाणां सपरिमाणोत्क्षेपणनिपातनात् योगात्तालविदां हि साम्यमुपनिषद्भूतं पञ्चात्र स्फुटयति ।
एवमेतेषु षट्कलादप्यधिकं मानं, यथा च तपःशान्तानां परिक्रमे यत्तूल्ल(स)नाख्योलयः कोहलादिभिरुक्तो (2)यस्यातिविलम्बितः कालावधौ । एवं कलाधिक्यमभिधाय न्यूनत्वमप्यस्तीत्याह अस्वस्थकामितमित्यादि । अस्वस्थे प्रच्छन्नकामिते हि त्वरातिशयः, अनिष्टं यदा बान्धवादेः श्रुतं तदा (3)तदन्तिकं द्रुतगमनं, अद्भुतदर्शनविषये यदा क्षेपः प्रक्षिप्तता(4), पुनरेतन्न दुष्यत इति । अत्ययो ऽतिक्रमणं शीघ्रसंपादनं प्रयोजनस्य । यन्नाभिरुचितमवश्यकर्तव्यं च तत्त्वरया क्रियते, त्वरयान्वितं सुकार्यं अभिरुचितमेवेति विशेषः त्वरान्वितमिति ।

[(मू)]

1. च॰ छ॰ योर्न विद्यते ऽर्धश्लोकः

2. न॰ अस्वस्थे

3. ड॰ भया, ढ॰ भश्च

4. ड॰ यच्चतुरान्विते

5. ड॰ कोपेर्ष्याद्भुतदर्शने

6. प॰ अवरुद्धानुकरणे, न॰ अपराद्धानुकरणे ।

[(व्या)]

1. षट्कलस्तु

2. यस्यातिविलम्बिताकालापधामाधिक्यं विधाय

3. तदत्रिकं

4. क्षिपता

5. अभिकुपितम् ।

[page 139]




[NZ]

1एतेष्वेवं गतिं प्राज्ञो 2विकलां संप्रयोजयेत् । BhNZ_12_039ab
3उत्तमानां गतिर्या तु न तां मध्येषु योजयेत् ॥ BhNZ_12_039cd
4या गतिर्मध्यमानां तु न तां नीचेषु योजयेत्5 BhNZ_12_040ab
[ABh]

इयता यद्यपि सर्वं लभ्यते तथापि कविनटव्युत्पादनाय प्रपञ्चः । अपराधो ऽभिनेयः शत्रोरन्य एव, यद्वा यस्यापराधः कृतो गुर्वादेस्ततश्च रुषा गतः सो ऽपराद्धः । एतेष्विति एवंप्रकारेष्वन्येषु मदादिष्वपीत्यर्थः । विकलामिति विकलः कलापरिमाणं यस्याः कला अर्धकला तुर्या सा यद्यपि तत्र नादरणीयं तन्त्रिभागषड्भागादिरपि तत्र भवति । अत एव संभ्रमोत्पातरोधेषु चतुरर्धकलमित्यनेन पौनरुक्तं तस्याविषयत्वादस्य तु विषमभागविषयत्वात् । तथाहि मत्तगतौ शेखरकस्य खण्डकप्रयोगे हि `गहिदुं धि'' इत्येवंरूपे मात्रा तृतीये तृतीयस्य नामात्र धं धग् इत्येकः पातः, त्सुक इति द्वितीयो, धि इति तृतीतो नचैषां साम्यम् । एतेन च कलानां साम्यं न्यूनाधिकतानिरूपणेन समविषमकलाभाग(*)भङ्गाभिधानेन गुरुलघुद्रुतप्लुतानां स्वीकारात्तद्वैचित्र्यम् । इयमपि (भङ्गोपभङ्गविभङ्ग)प्रकारप्रस्तारसंगृहीता लक्ष्यसिद्धा भङ्गलयव्यवस्था प्रतिपाद्याक्षरतदर्थादिरूपा च धाराबन्धादिविषयाघातमार्गशब्देन प्रसिद्धाव्यवस्था स्फुटमेव दर्शिता । माभूदेवं कालप्रमाण(कलापरिभाण ?)नियमाभिधानं गजस्नानीभूतमित्याह उत्तमानां गतिर्या त्विति । तुरेवार्थे (1)अन्यक्रममनेनैवेत्यर्थः । एतदुक्तं भवति --- अनियमेन निदर्शितेन नियमो विप्लुतः, तथापि कलाधिक्ये षट्कलतोत्तमस्य तत्र मध्यमस्य चतुष्कलता, अधमस्य द्विकलता ।

[(मू)]

1. न॰ एतेष्वेव

2. ड॰ द्विकलां

3. अयं श्लोको ज॰ आदि ब॰ अन्तेषु ``ज्वरार्ते'' इति श्लोकात्पूर्वमेव वर्तते

4. ड॰ मध्यमानां गतिर्या तु

5. न॰ कारयेत् ।

[(व्या)]

1. अन्यक्रमेणैवेति

* भङ्गा द्वादश चञ्चत्पुटः, चाचपुटः, षट्पितापुत्रकः, संपक्वेष्ठकः, हेला, त्रिगता, नर्कुटः, नर्कुटी, खञ्जकः, खञ्जिका, आक्रीडिता, विलम्बिता च । उपभङ्गाः षट् --- कुटिला, आक्षिप्तका, त्र्यश्रा, चतुरश्रा, चटुला, संयुक्तिका च । विभङ्गाः विशेषः, माला, सुभद्रं, संगतं च । लयतालानां भङ्गप्रस्तारद्वारेण यद्यवधिर्न स्यात्, तेषां ध्रुवातालेतिप्रसिद्धाश्चत्वारिंशत् कोहलोक्ता गतिपरिक्रमे विनियुज्यन्ते । ध्रुवातालानामुदाहरणानि विक्रमोर्वश्यादौ द्रष्टव्यानि, तुम्बुरुदत्तानि तालाध्यायमुद्रणावसरे सूचयिष्यामः ।

[page 140]




[NZ]

गतिः शृङ्गारिणी कार्या 1स्वस्थकामितसंभवा ॥ BhNZ_12_040cd
दूतीदर्शनमार्गस्तु2 प्रविशेद्रङ्गमण्डलम् । BhNZ_12_041ab
3सूचया चाप्यभिनयं कुर्यादर्थसमाश्रयम्4 BhNZ_12_041cd
5हृद्यैर्वस्त्रैस्तथा गन्धैर्धूपैश्चूर्णैश्च भूषितः5 BhNZ_12_042ab
नानापुष्पसुगन्धाभिर्मालाभिः समलंकृतः ॥ BhNZ_12_042cd
गच्छेत्सललितैः पादैरतिक्रान्तस्थितैस्तथा7 BhNZ_12_043ab
तथा सौष्ठवसंयुक्तैर्लयतालवशानुगैः8 BhNZ_12_043cd
पादयोरनुगौ 9चापि हस्तौ कार्यौ प्रयोक्तृभिः । BhNZ_12_044ab
[10उत्क्षिप्य हस्तं पातेन पादयोश्च विपर्ययात् ॥ ] BhNZ_12_044cd
[ABh]

यत्र न्यूनकलमुक्तं तत्राप्युत्तमस्य कला, मध्यमस्यार्धकला, अधमस्य कलातुर्यभाग इति कथं विप्लवः ।
एवं (1)प्रकृतिभेदेन गतिमभिधाय रसविषयेण दर्शयितुं प्रथमं पुरुषार्थोपयोगिरसविषयाणि निरूपयन् प्राधान्याच्च शृङ्गारे तावदाह गतिः शृङ्गारिणीत्यादि । स्वस्थमामितमप्रच्छन्नम् । अर्थसमाश्रये(2) सिद्धे सूचायाः पुनर्वचनं, हृद्यस्य पदार्थस्य पर्यालोचनं सातिशयं चमत्कारकारीति निरूपयितुं तत्र चर्चितचर्वणवत्पुनः पुनः कंचिदपि भागमत्यजन् सूचां(3) शृङ्गारे कुर्यादिति दर्शयति । (4)युद्धवीरादौ हि प्रधानानुसंधानमेवोचितं(5) तन्मध्यपतितानां कार्यान्तराणामपर्यालोचनीयत्वात्(6), पर्यालोचने आचार्यं मातुलान् भ्रातॄन् स्वजनमित्याद्युपात्तेः, ये ऽपि चान्तरमार्गा इत्यत्रत्यान् (7)नृत्ते सूच्यान् परिहर्तुमित्यर्थसमाश्रयमित्यसत् ।

[(मू)]

1 ज॰ स्वस्थाकामित, प॰ स्वस्थकामित्व

2. प॰ मार्गेण

3. छ॰ सूचया चाभिनयनं, प॰ सूचया चाभिगमनं

4. न॰ अर्थस्य संश्रयम्, ढ॰ समाश्रयाम्

5. ड॰ हृद्यैर्गन्धैस्तथा वस्त्रैरलंकारैश्च भूषितः

6. ढ॰ भूषितम्, प॰ योजितः

7. क॰ अतिक्रान्तैः स्थितैस्तथा, न॰ उत्थितैरथ

8. ज॰ समन्वितैः

9. ड॰ हस्तौ नित्यं कार्यं, ढ॰ हस्तौ नित्यं कार्यौ

10. ड॰ उत्क्षिप्तः सह पादेन पतनेन विपर्ययः

[(व्या)]

1. प्रकृतेर्भेदेन

2. अर्धसमाश्रयत्वे

3. सूच्या

4. अर्धवीशदौ

5. मोहोचितं

6. अपर्यालोचितत्वात्

7. नृत्तसूचाम् ।

[page 141]




[NZ]

प्रच्छन्नकामिते चैव गतिं भूयो निबोधत । BhNZ_12_045ab
1विसर्जितजनः स्रस्तस्तथा दूतीसहायवान् ॥ BhNZ_12_045cd
निर्वाणदीपो नात्यर्थं भूषणैश्च विभूषितः2 BhNZ_12_046ab
वेलासदृशवस्त्रैश्च3 सह4 दूत्या शनैस्तथा5 BhNZ_12_046cd
व्रजेत्प्रच्छन्नकामस्तु पादैर्निःशब्दमन्दगैः । BhNZ_12_047ab
6शब्दशङ्क्युत्सुकश्च स्यादवलोकनतत्परः ॥ BhNZ_12_047cd
वेपमानशरीरश्च शङ्कितः प्रस्खलन्मुहुः । BhNZ_12_048ab
[ABh]

सापि हि निरर्थिका सूचैव हि कथं स्यात् । सूचातो ऽपि चानन्तरमस्य प्रकृतां गतिमाह । नृत्तक्यादि शोभनो ग्रन्थः सुगन्धः नानापुष्पैः सहायानामिति समासान्ताभावः । सललितैः सविलासैः । सौष्ठवेनाङ्गचातुरश्र्येण युक्तैः, लयो विलम्बितं तालं चतुरश्रादि भूयः पुनः सामान्येन युक्ताप्युत्तमगतिः पुनर्विशेषतां निरूप्यत इति भावः । प्रच्छन्नं कृत्वा कामितं यत्र शृङ्गारे सागरिकादाविव वत्सराजादेः, तदन्यो वा सीतादाविव पौलस्त्यप्रभृतेस्तु, वेपमानदेहः । स्खलन्नित्यादिकलातुर्यांशानुत्सुक इत्यादिना कार्ये निर्वाणदीपः शब्दाशङ्कीत्यादिना खण्दितां कलां मिश्रप्रयोगं गतिमत्राह । अथैवंविधकामिविषयमेव (*)सुभद्राभिधानं ध्रुवातालमाहुः कोहलाद्याः । तस्य हि प्रस्तारो द्रुतलघुमिश्रः । वेलातुल्यवस्त्रा इति तथा चन्द्रालोके सितवस्त्रावगुण्ठितो घनसारपरागपुञ्जमञ्जुगात्रो मुक्ताप्रायप्रचुराभरणो वस्त्राद्युपलक्षणम् । विप्रलम्भे तु शृङ्गारिण्येव करुणव्यामिश्रा गतिर्व्यभिसंवादिन्यभिप्रेत्य

[(मू)]

1. ज॰ विसर्जितगतिस्तत्र तथा दूतसहायवान्

2. ज॰ विभूषितैः

3. ड॰ वस्त्रं च

4. ज॰ तथा

5. ढ॰ सहायवान्

6. ड शब्दशक्त्युत्सुकश्च

[(व्या)]

* सुभद्रमित्युपभङ्गविशेषः । तल्लक्षणं तु कोहलमते ``नवमः पञ्चमश्चैव षष्ठः पुनरिहेष्यते । शेषास्तु गुरवः सप्त सुभद्रं रौद्रवीरयोः । त्रिमात्रान्ते प्रभावत्यां टक्करागस्य भाषया'' ॥ इति त्रिमात्रान्तविरामं प्रभावतीनामकद्विपदीच्छब्दः प्रयुक्तं च सुभद्रम् ।

[page 142]




[NZ]

रसे रौद्रे तु वक्ष्यामि दैत्यरक्षोगणान् प्रति ॥ BhNZ_12_048cd
एक एव रसस्तेषां स्थायी रौद्रो द्विजोत्तमाः । BhNZ_12_049ab
नेपथ्यरौद्रो विज्ञेयस् त्वङ्गरौद्रस्तथैव च ॥ BhNZ_12_049cd
तथा 1स्वभावजश्चैव त्रिधा रौद्रः प्रकल्पितः2 BhNZ_12_050ab
रुधिरक्लिन्नदेहो यो रुधिरार्द्रमुखस्तथा ॥ BhNZ_12_050cd
तथा पिशितहस्तश्च 3रौद्रो नेपथ्यजस्तु सः । BhNZ_12_051ab
बहुबाहुर्बहुमुखो नानाप्रहरणाकुलः ॥ BhNZ_12_051cd
स्थूलकायस्तथा प्रांशुरङ्गरौद्रः प्रकीर्तितः । BhNZ_12_052ab
रक्ताक्षः पिङ्गकेशश्च असितो विकृतस्वरः ॥ BhNZ_12_052cd
रूक्षो निर्भर्त्सनपरो रौद्रे सो ऽथ स्वभावजः । BhNZ_12_053ab
चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैः 4पादैस्त्वन्तरपातितैः ॥ BhNZ_12_053cd
[ABh]

चारिसंवादिन्यभिप्रेत्य पृथङ्नोक्ता । एवं विषयाभिलाषे प्राणे शृङ्गारे ऽभिधाय तद्रूप एव रौद्रे गतिं निरूपयति रौद्रे रसे त्विति । दैत्यादिप्रयुक्तं यदुक्तं तत्केनाशयेनेति शङ्काशमनायाह एक एवेति । ननु किं तेषां क्रोधेन विनापि रौद्रता, ओमिति ब्रूमः । कथमिति चेत् रसाध्यायोक्तन्यायेनानु रसयितुमाह नेपथ्यरौद्र इत्यादि स्वभाव इत्यन्तम् । एवमेक एव रसस्तेषामिति कथितं, रसाध्याये चैतत्प्रपञ्चितम् । चतुस्तालान्तरोत्क्षिप्तैरिति तालान्तरपातित्वं द्वितीयतालान्तरालापेक्षयेति केचित् । उपाध्यायास्तु --- तालशब्देनात्र कालमानमुक्तं न तु देशमानं, तेन यावता कालेनोत्क्षेपस्ततो न्यूनेन पतनं --- इति । एतदनु

[(मू)]

1. छ॰ स्वभावतः, प॰ स्वभावजश्चेति ।

2. ड॰ प्रकीर्तितः

3. ड॰ रौद्रनेपथ्यजस्तु

4. न॰ पादैस्त्र्यन्तरपातितैः ।

[(व्या)]

[page 143]




[NZ]

गतिरेवं प्रकर्तव्या तेषां ये चापि तद्विधाः ॥ 54॥ BhNZ_12_054ab
1अहृद्या तु मही यत्र श्मशानरणकश्मला । BhNZ_12_055ab
गतिं तत्र प्रयुञ्जीत 2बीभत्साभिनयं प्रति ॥ BhNZ_12_055cd
क्वचिद् आसन्नपतितै3र्विकृष्टपतितैः क्वचित् । BhNZ_12_056ab
एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरिपातितैः ॥ BhNZ_12_056cd
तेषामेवानुगैर्हस्तैर्बीभत्से गतिरुच्यते4 BhNZ_12_057ab
अथ वीरे च कर्तव्या5 6पादविक्षेपसंयुता ॥ BhNZ_12_057cd
[ABh]

प्रकृतिसन्धिसंरम्भत्वं चाभिदधता विषमगतित्वमेषामनुज्ञातम् । तथा च कोहलमुखाः कलातदर्थद्वयलक्षणेन (*)नर्तनकोत्फुल्लकादिना रौद्रादौ परिक्रममाहुः । तद्विधा इति भीमसेनादयः अनेन युद्धवीरे ऽप्येषैव गतिरिति सूचयति ।
अथ रौद्रप्राणौग्र्यविवक्षामध्ये(1) पुरुषार्थप्राणायातबीभत्साश्रयां गतिमाह अहृद्यात्विति । श्मशानरूपा युद्धपतितकबन्धप्रभृतिविरचिता(2) अत एव रणेन कश्मला जुगुप्सिता । आसन्नपतितत्वेन कलार्धतुर्यांशत्वादि, विकृष्टपतितत्वेन कलासार्धकलादि सूचयति ।
अथ वीरगतिमाह अथ वीरे चेति । विस्तारेण क्षेप इति स्यन्दितापस्यन्दितादेर्ग्रहणम् । तत्र च कलयार्त्धकलादि च प्रयोगः । तत एवोल्लासनिकाख्यं(§)

[(मू)]

1. न॰ आहीर्णा

2. ढ॰ बीभत्सानुनयं

3. न॰ चकितैः

4. ड॰ इष्यते

5. ड॰ प्रकर्तव्या

6. ड॰ पद ।

[(व्या)]

1. विवक्षयमर्थे

2. बन्धविहृतिपरिचिता

* नर्तनकस्य लक्षणं तिस्रो ऽथ यतयः कार्या विरामो ऽन्ते द्रुतैस्त्रिभिः । लयो नर्तनकः प्रोक्तः सौम्यात्र द्विपदी भवेत् । विजयारम्भहर्षेषु मत्तोन्मत्तप्रमत्तके । नर्तनकः प्रयोक्तव्यप्ष्टक्करागस्य भाषया इति । उत्फुल्लस्य तु द्वौ द्रुतौ लघुरेकश्च चतस्रो यतयः स्मृताः । छिन्नकस्य विरामो ऽन्ते लयमुत्फुल्लकं विदुः । उत्तमाधममध्यानां कामोन्मादविलासयोः । परिक्रमे पञ्चमेन तोटकं सचतुष्टयम् । मध्यमोत्तमपात्राणां प्रफुल्लकमिहेष्यते । छन्दश्चतुष्पदा चात्र गुरुमध्यविवर्जिता ॥

§ . उल्लसनाख्यलयतालस्य लक्षणं कोहलमते --- तोटकस्यैव यः पादः द्रुतद्वयलयत्रयः । मालिनी द्विपदा चात्र टक्करागस्य भाषया । अन्योन्यकार्य संसर्गे मदे गर्वे प्रहर्षिते । उल्लसना प्रयोक्तव्या सर्वदा लयवेदिभिः ॥

[page 144]




[NZ]

1द्रुतप्रचाराधिष्ठाना नानाचारीसमाकुला । BhNZ_12_057_2ab
पार्श्वक्रान्तैर्द्रुताविद्धैः सूचीविद्धैस्तथैव च ॥ BhNZ_12_057_2cd
कलाकालगतैः पादैरावेगे योजयेद्गतिम् । BhNZ_12_058ab
उत्तमानामयं प्रायः प्रोक्तो गतिपरिक्रमः ॥ BhNZ_12_058cd
मध्यानामधमानां च गतिं वक्ष्याम्यहं पुनः । BhNZ_12_059ab
विस्मये चैव हर्षे च विक्षिप्तपदविक्रमा ॥ BhNZ_12_059cd
आसाद्य तु रसं हास्यमेतच्चान्यं च2 योजयेत् । BhNZ_12_060ab
[ABh]

तालमत्राहुर्लक्ष्याविदः । द्रुतेन प्रचारेणाधिष्ठानं गन्तव्ये देशे यस्यामिति । मल्लघटीत्र्यश्रादि विकृष्टपतितत्वे कलासार्धलघुद्रुतप्रचारं सूचितमनेन वीरे रौद्रे वा प्रवेगस्य स्पर्शभावत्वात् । तत्र गतिमाह कलाकालगतैरिति । पादैरिति बहुवचनेन त्रयः पादपाता गृह्यन्ते(1) । तेन कलया कालेन च सन्निधानात् तालगतैवगतिरिति लघुपातनं येषां, अथ वैको लघुपातो द्वावन्योन्यद्रुतपातौ कलामात्रं च विराममित्येवम् । उत्फुल्लकपरिक्रमः स चोभयोर्वीररौद्रयोः क्रमः । उत्तमानामिति । (2)ननु बीभत्सस्यैवोत्तमविषयतैवं ? केनैतदुपदिष्टं भवतः ? । पुरुषार्थसाधनो बीभत्सः उत्तमेष्वेवैतदभिहितरसविषयव्यभिचारियोगे तु(3) । मध्यमानां गतिमाह विस्मये चेति । चकारादावेगादौ व्यभिचार्यन्तरेष्वपि । विक्षिप्तः इतस्ततो गतो व्याकुलप्रायो लघुद्रुतबहुलः परिक्रमो यस्य । तथा विस्मय एव व्यभिचारिरूपे स्थायिनि अद्भुतरसरूपे मध्यमानाम् । पुनरेवमिति पुनर्ग्रहणादुत्तमानामद्भुते ऽपि स्वच्छन्दगतिरेव पूर्वोक्तेति दर्शयति । केवलं तत्र (4)विस्मयो वदन उत्पाद्यो मुखरागे(5) । एतच्चेति परं हास्यं स्मिताद्यतिहसितपर्यन्तं, यदोत्तमानां स्वस्थगतिरेव तदा मध्याधमानान्तु अपहसितातिहसितयोर्विक्षिप्तगतित्वमेव ।

[(मू)]

1. ड॰ द्रता प्रहरणाविद्धा

2. ज॰ एताश्चान्याश्च ।

[(व्या)]

1. दृश्यन्ते

2. न तु बीभत्सस्य नोत्तम

3. योगिगत

4. विस्मयोचितं

5. मुख्यानि

[page 145]




[NZ]

पुनश्च करुणे कार्या गतिः 1स्थितपदैरथ ॥ BhNZ_12_060cd
2बाष्पाम्बुरुद्धनयनः सन्नगात्रस्तथैव च । BhNZ_12_061ab
उत्क्षिप्तपातितकरस्तथा 3सस्वनरोदनः ॥ BhNZ_12_061cd
गच्छेत्तथाध्यर्धिकया4 5प्रत्यग्राप्रियसंश्रये । BhNZ_12_062ab
एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नीचसत्त्वे तथैव च ॥ BhNZ_12_062cd
उत्तमानां तु कर्तव्या 6सधैर्या बाष्पसंगता । BhNZ_12_063ab
निःश्वासैरायतोत्सृष्टै7स्तथैवोर्ध्वनिरीक्षितैः ॥ BhNZ_12_063cd
न तत्र सौष्ठवं कार्यं न प्रमाणं तथाविधम् । BhNZ_12_064ab
8मध्यानामपि सत्त्वज्ञा गतिर्योज्या विधानतः ॥ BhNZ_12_064cd
9उरःपातहतोत्साहः शोकव्यामूढचेतनः10 BhNZ_12_065ab
[ABh]

अन्यच्चेति तावद्विदूषकगतौवक्ष्यमाणम्, एवं प्रसङ्गाद् द्रुतहास्ययोग्यगतिरभिहिता(1) । करुणे तूच्यते पुनश्च करुण इति । ``(2)ज्वरार्ते चे''त्यादिश्लोकेन (3)यद्यपिस्तोकगतिरुक्ता तथापि यद्वक्ष्यत इति पुनश्शब्दार्थः । स्थितपदैः विलम्बितैः । आयतं दीर्घं कृत्वा उत्सृष्टैस्त्यक्तैः । ऊर्ध्वनिरीक्षणैःदेवोपालम्भसूचकैः । न प्रमाणं तथाविधमिति नात्र सर्वथा प्रमाणाभावः अपि त्वनियन्त्रितमेव पातात्मकं प्रमाणम् । अत एवात्र विलम्बितलयेन लघुत्रयेण द्रुतलयेन गुरुप्लुतमात्रेण च विरामेण जम्भटिकाख्यो(*) लयः कोहलेन दर्श्तितः । उरसः पात आभुग्नत्वात् ।

[(मू)]

1. ड॰ स्थिरपदैः

2. ज॰ बाष्पाम्बुनद्ध

3. ड॰ सस्वर

4. ड॰ तथाविद्धः कया

5. ड॰ प्रत्यग्रगति, न॰ प्रत्यग्रप्रिय

6. ड॰ सधैर्यं

7. ड॰ उत्कृष्टैः

8. न॰ ड॰ ज॰ झ॰ आदर्शेषु श्लोकार्धं न वर्तते

9. ज॰ नतः पाद, ड॰ उरःपाद

10. ज॰ शोकव्याकुलचेतसः, ड,, शोकव्याकुलचेतसः

[(व्या)]

1. धृटहास्यत्रिभिरभिहिता

2. राजार्केति

3. यद्यस्तोक

* जम्भटिकालक्षणमुक्तं तुम्बुरुणा --- आदावृजुद्वयं कृत्वा द्विद्रुतान्तविरामिकम् । पुनरप्येवमेव स्याज्जम्भटी नाम कीर्तिता । करुणारसपात्रेषु जम्भटीं संप्रयोजयेत् ॥ तदेव कोहलमते --- ``लघुद्वयं विधायाथ द्वौ द्रुतौ सविरामकौ । पुनरप्येवमेव स्याज्जम्भटीपात इष्यते । मरणे पतने चैवाप्रियस्य श्रवणे तथा । जम्भेटिका सदा कार्या ह्युत्तमाधममध्यमैः । गुरुद्वया चतुर्मात्रा गुरुरन्ते व्यवस्थितः । ककुभेन प्रयोक्तव्या जम्भटी लयकोविदैः ॥'' जम्भटी, जम्भेटी, जम्भटिका, जम्भेटिका च पर्यायवाचकाः

[page 146]




[NZ]

नात्युत्क्षिप्तैः पदैर्गच्छेदिष्टबन्धुनिपातने ॥ BhNZ_12_065cd
गाढप्रहारे 1कार्या च 2शिथिलाङ्गभुजाश्रया । BhNZ_12_066ab
विघूर्णितशरीरा च गतिश्चूर्णपदैरथ ॥ BhNZ_12_066cd
शीतेन चाभिभूतस्य वर्षेणाभिद्रुतस्य च3 BhNZ_12_067ab
गतिः प्रयोक्तृभिः कार्या स्त्रीनीचप्रकृतावथ ॥ BhNZ_12_067cd
पिण्डीकृत्य तु गात्राणि तेषां चैव प्रकम्पनम् । BhNZ_12_068ab
करौ वक्षसि निक्षिप्य 4कुब्जीभूतस्तथैव च ॥ BhNZ_12_068cd
दन्तोष्ठस्फुरणं चैव चिबुकस्य 5प्रकम्पनम् । BhNZ_12_069ab
कार्यं शनैश्च6 कर्तव्यं शीताभिनयने गतौ ॥ BhNZ_12_069cd
तथा भयानके चैव गतिः कार्या विचक्षणैः । BhNZ_12_070ab
स्त्रीणां कापुरुषाणां च ये चान्ये सत्त्ववर्जिताः ॥ BhNZ_12_070cd
[ABh]

करुणप्रसङ्गात्प्रहारे गतिमाह । चूर्णानि परिमितोत्क्षिप्तानि अधिकपतितानि पादानि, (1)तेनाध्यर्धिकातो ऽल्यान्तरंस्यात् । करुणे रसे दारिद्र्यमभिभवस्त्वत्र (2)शीतः वर्षभवः संभाव्यत इति । नावगतिमाह शीतेन चेति । अथेत्यनेन मध्यमोत्तमानामनुभावन्यूनभावेन (3)शीतादिगतिं सूचयति । तेषामिति पिण्डी कृतानां गात्राणां, चकारेण कम्पनं सङ्कोचनं समुच्चीयते । एवकारेण सौष्ठवचातुरश्र्यादि निरस्यते । कराविति कटिपातरूपावित्यर्थः । गात्राणि पिण्डीकृत्य करौ वक्षसि च कृत्वा या गतिः लोके तस्याभिगमने (4)यो ऽयं शीताभिनयस्तत्र कर्तव्यः । प्रयोक्तृभिर्गातकम्पनं(5) कुब्जीभूतो देह इत्यादि कार्यमिति पदसङ्गतिः । एवंकरुणे तत्प्रसङ्गेन चान्यत्रापि गतिमभिधाय भयानके कथयति येचान्य इति । येषामुत्तमत्वं (6)कुलाद्यौचित्यात् । अथ सत्त्वहीनाः ।

[(मू)]

1. ड॰ कार्ये

2. ड॰ शिथिलांस

3. ड॰ गतिर्घूर्णपदैः

4. ड॰ अभिहतस्य

5. ढ॰ कुञ्चीभूतः

6. ड॰ तु कम्पनम्, न॰ च कम्पनम्

7. न॰ शनैस्तु

[(व्या)]

1. तेनाध्यड्डिकातो

2. शीतभावः

3. गीतादि

4. यो भावः क्रियते शीताभिनयः

5. नात्र कम्पनम्

6. क॰ कलाद्यौचित्यात्, ख॰ कुलायौचित्यात्

[page 147]




[NZ]

विस्फारिते चले नेत्रे विधुतं च शिरस्तथा । BhNZ_12_071ab
भयसंयुक्तया दृष्ट्या पार्श्वयोश्च विलोकितैः ॥ BhNZ_12_071cd
द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव बध्वा हस्तं कपोतकम् । BhNZ_12_072ab
प्रवेपितशरीरश्च शुष्कोष्ठः स्खलितं व्रजेत् ॥ BhNZ_12_072cd
एषानुसरणे कार्या तर्जने त्रासने तथा । BhNZ_12_073ab
सत्त्वं च विकृतं दृष्ट्वा श्रुत्वा च विकृतं रवम् ॥ BhNZ_12_073cd
एषा स्त्रीणां प्रयोक्तव्या नृणामाक्षिप्तविक्रमा । BhNZ_12_074ab
क्वचिदासन्नपतितैर्विकृष्टपतितैः क्वचित् ॥ BhNZ_12_074cd
एलकाक्रीडितैः पादैरुपर्युपरि पातितैः । BhNZ_12_075ab
एषामेवानुगैर्हस्तैर्गतिं भीतेषु योजयेत् ॥ BhNZ_12_075cd
वाणिजां सचिवानां च गतिः कार्या स्वभावजा । BhNZ_12_076ab
[ABh]

(1)तद्यथा --- विराटपुत्र उत्तरः । द्रुतैरित्यनेन (*)धारालयादिः कोहलोक्तः सूचितः । अनुसरण इति शत्रोः पृष्ठतः आगमनमित्यर्थः । नृणां पुनराक्षिप्तविक्रमं यत्तनोपाहृतं मध्येमध्ये कृतधैर्यं यस्यामित्यर्थः । तेन मध्ये गुरुलघुपादपाता अपि । तदाह --- क्वचिदासन्नपतितैरित्यादिः ।
अथ शान्तरसेगतिर्वकव्या । स च प्राधान्येन तथा प्रयोगसौन्दर्यमावहति, अतो ऽन्तस्संस्काररूपता येषां वणिक्प्रभृतीनामस्ति ``वीरप्रशान्ता वणिज'' इति वचनाद्यतिप्रभृतयो ऽपि च शान्तरसप्रधानाः ये नटकादौ प्रसङ्गाः भवन्ति तेषामुभयेषामपि गतिमाह वणिजामित्यादिना । सचिवाः अमात्याः । स्वभावशेब्देन तत्र तत्रानाविष्टमेव रूपमाह । नैष्ठिकानामिति

[(मू)]

1. ड॰ विधानं

2. ड॰ विल्कनैः

3. घूर्णपदैश्चैव

4. ड॰ अनुकरणे

5. ढ॰ विकृतस्वरम्, न॰ विकृतं रवम्

6. ड॰ प्रकर्तव्या

7. नृणांच

[(व्या)]

1. ख॰ सत्त्ववादिना

2. क॰ अनाविष्टं भावाविष्टमेव ।

* धारालक्षणं कोहलमते आदावष्टौ द्रुता ज्ञेया अन्ते चापि द्रुताष्टकम् । विरामरहिता धारा अधमेषु द्रुते लये ।

[page 148]




[NZ]

[कृत्वा नाभितटे 1हस्तमुत्तानं खटकामुखम् ॥ BhNZ_12_076cd
आद्यं चारालमुत्तानं कुर्यात्पार्श्वं 3स्तनान्तरे । BhNZ_12_077ab
न निषण्णं न च स्तब्धं न चापि 4परिवाहितम् ॥ BhNZ_12_077cd
कृत्वा गात्रं 5तथा गच्छेत्तेन चैव क्रमेण तु ।] BhNZ_12_078ab
अतिक्रान्तैः पदैर्विप्रा द्वितालान्तरगामिभिः ॥ BhNZ_12_078cd
यतीनां6 श्रमणानां च ये चान्ये तपसि स्थिताः । BhNZ_12_079ab
तेषां कार्या गतिर्ये तु नैष्ठितं व्रतमास्थिताः ॥ BhNZ_12_079cd
7अलोलचक्षुश्च भवेद्युगमात्रनिरीक्षणः8 BhNZ_12_080ab
9उपस्थितस्मृतिश्चैव गात्रं सर्वं विधाय च ॥ BhNZ_12_080cd
अचञ्चलमनाश्चैव 10यथावल्लिङ्गमाश्रितः । BhNZ_12_081ab
विनीतवेषश्च भवेत्काषायवसनस्तथा ॥ BhNZ_12_081cd
प्रथमं समपादेन स्थित्वा 11स्थानेन वै बुधः12 BhNZ_12_082ab
हस्तं च चतुरं कृत्वा तथा चैकं प्रसारयेत्13 BhNZ_12_082cd
14प्रसन्नं वदनं कृत्वा प्रयोगस्य वशानुगम्15 BhNZ_12_083ab
16अनिषण्णेन गात्रेण गतिं गच्छेद्व्यतिक्रमात्17 BhNZ_12_083cd
[ABh]

ब्रह्मचर्यादेव प्रवर्तिता इत्यर्थः । युगं (1)चतुरहस्तम् । उअप्स्थिता झटिति संस्कारप्रबोधप्रभवा स्मृतिर्यस्य । शान्तत्वादेव हि हृदयं नियम्यमेषां(2) वणिगमात्ययतिप्रभृतीनां(3) निर्जने विषयेति सन्धिबन्धमेव नित्यनिरूपणपरं यस्य ।

[(मू)]

1. ड॰ हस्तमुक्ताङ्गे

2. ड॰ मुक्तानां

3. ड॰ तथान्तरे

4. न॰ चैव

5. न॰ ततो

6. ढ॰ श्रवणानां, न॰ श्रमणानां, ज॰ श्रमणीनां

7. ढ॰ आलोल

8. न॰ मात्रावलोकनः

9. च॰ उपस्थितगतिः

10. ड॰ तथालिङ्गसमाश्रितः

11. ड॰ कृत्वा

12. ड॰ बुधैः

13. ड॰ प्रयोजनम्

14. न॰ प्रसन्नवदनं

15. ढ॰ वशानुगः

16. न॰ सुनिषण्णेन

17. ड॰ गच्छेदतिक्रमात् ।

[(व्या)]

1. क॰ चतुर्हस्तं

2. क॰ निर्गमवेलायां

3. क॰ निर्गम ।

[page 149]




[NZ]

उत्तमानां भवेदेषा लिङ्गिनां ये महाव्रताः । BhNZ_12_084ab
एभिरेव विपर्यस्तैर्गुणैरन्येषु योजयेत् ॥ BhNZ_12_084cd
तथा1 व्रतानुगावस्था अन्येषां लिङ्गिनामपि । BhNZ_12_085ab
विभ्रान्ता चाप्युदात्ता वा विभ्रान्ता निभृतापि वा ॥ BhNZ_12_085cd
शकटास्यस्थितैः पादैरतिक्रान्तैस्तथैव च । BhNZ_12_086ab
कार्या पाशुपतानां च गतिरुद्धतगामिनी ॥ BhNZ_12_086cd
अन्धकारे ऽथ याने च2 गतिः कार्या प्रयोक्तृभिः । BhNZ_12_087ab
भूमौ विसर्पितैः पादैर्हस्तैर्मार्गप्रदर्शिभिः ॥ BhNZ_12_087cd
[ABh]

लिङ्गं जयभस्मकौपीनादि । अन्येष्विति नाममात्रवृत्तिषु तत्र तु विपर्यासो यथोचितं द्रष्टव्यः । तद्यथा, लोलं चक्षुः मनश्च, लिङ्गं पुनर्जटादि भवति, एवमन्यदुत्प्रेक्ष्यम् । व्रतानुगत्वं स्फुटयति विभान्ता चेति । (1)उन्मत्तादिव्रतं हि श्रूयते आगमेषु (2)तत्तदुचितैरित्येवमेव गतिरित्यर्थः । (3)क्रमादुत्क्रान्तं कृत्वा गतिः पाशुपतानां परमेश्वरव्रतधारिणां गतिरुदात्तेत्यर्थः । यदि वा परमयोग्यवस्थायां (4)नाकुलदर्शनप्रतिपन्नानामुन्मत्तव्रतमप्यस्ति, तद्विषयमेवोद्भ्रान्तत्वं गतो । एवं रसान्तरसङ्गतिरुक्ता । (5)यच्चान्यैः रौद्रानन्तरं शान्तरसाभिप्रायेण पठितं ।
(6)``रूपादित्वनिराशंसः परोपायविचिन्तकः ।
चतुष्कलैर्द्विपातैश्च पादैर्भ्रान्तगतिं व्रजेत्'' इति ।
(7)तदनर्थमेव, एतद्ग्रन्थे(8) पुनरुक्तमपुष्कलार्थं, पुस्तके कथं दृष्टमिति स्वकल्पितमेवेत्युपेक्ष्यम्(9) ॥
एवं रसानुसारेण गतिमुक्त्वा देशानुसारेणाप्याह । अन्धकार इति अन्धत्वेन गमन इति(1) । विसर्पितैरपक्षेपणशून्यैः । मार्गप्रदर्शिभिः मार्गान्वेषणपरैरित्यर्थः ।

[(मू)]

1. ड॰ व्रतानुगा च स्यादन्येषां लिङ्गिनां गतिः

2. ड॰ श्रन्धयायेन

[(व्या)]

1. क॰ उत्तमादि

2. क॰ तत्र तदुचितैरेवं

3. क॰ भ्रमणात्

4. क॰ ख॰ नाकुटिल

5. क॰ यस्त्वन्यैर्वीररौद्रान्तरं

6. क॰ रूपाद्रिसत्त्व

7. ख॰ तदानवमेन

8. क॰ तद्ग्रन्थस्य

9. ख॰ उत्प्रेक्ष्यम्

10. ड॰ इत्यर्थः ।

[page 150]




[NZ]

1रथस्थस्यापि कर्तव्या गतिश्चूर्णपदैरथ । BhNZ_12_088ab
समपादं तथा स्थानं कृत्वा रथगतिं व्रजेत् ॥ BhNZ_12_088cd
धनुर्गृहीत्वा चैकेन तथा चैकेन कूबरम् । BhNZ_12_089ab
सूतश्चास्य भवेदेवं प्रतोदप्रग्रहाकुलः2 BhNZ_12_089cd
वाहनानि विचित्राणि कर्तव्यानि विभागशः । BhNZ_12_090ab
द्रुतैश्चूर्णपदैश्चैव गन्तव्यं रङ्गमण्डले3 BhNZ_12_090cd
विमानस्थस्य कर्तव्या ह्येषैव स्यन्दनी गतिः । BhNZ_12_091ab
4आरोढुमुद्वहेद्गात्रं किंचित्स्यादुन्मुखस्थितम्5 BhNZ_12_091cd
अस्यैव वैपरीत्येन कुर्याच्चाप्यवरोहणम् । BhNZ_12_092ab
[ABh]

परैरित्यर्थः । कर्तव्या गतिरिति च्छेदः (1)तदाह चूर्णपदैः । समपादेन स्थानकेन (2)रथेन गतिः यस्मिन् देशे तं व्रजेत्, रथविशिष्टा वा गतिः, सामान्यके अकर्मकरभासिका शास्त्र इतिवत् । चूर्णपदैरित्यनेन (*)खण्डधारालयं द्रुतबहुलं गुर्वन्तं कोहलोक्तं सूचयति । कूबरं युगन्धरं, प्रतोदः प्रतोदः प्रेषणकः, प्रग्रहो बल्गा, रथ्यानि वाहनानि तानि, प्रकृतिविभागौचित्येन विचित्राणि तुरगबलीवर्दखरोष्ट्रकानि चित्राणि लिखितानि अस्य सूतस्यैव कर्तव्यानि तच्चित्रपटं सूतस्यैव हस्ते वर्जयेदिति यावत् । चूर्णपादानां लयविशेषनिरूपणाय पुनर्ग्रहणं द्रुतैरिति(3) । रङ्गमण्डल इत्यनेनेदमाह --- भवस्तुतो ऽसौ(4) रथ्यामण्डल एव गतिक्रियां करोति तथात्र सर्वं तच्चित्रं(5) तद्रथाकृति कर्तव्यं तत्त्वनुगतपदमात्रमेव, येन रथो यातीति प्रतीयते । एवं सर्वत्र, अत एवाह विमानस्थस्यापीति । दिव्यस्याकाशगामिनो ऽपि पुष्पकादेरित्यर्थः । अथ रथप्रसङ्गादुद्धृतं क्रियान्तरमप्याह आरोहुमिति । उद्वहेदूर्ध्वं प्रापयेत् । वैपरीत्येन अधोमुखत्वेन गात्राधोनयनेन

[(मू)]

1. ड॰ अधस्स्थस्यापि

2. ड॰ प्रग्रहाकुलम्

3. न॰ रङ्गमण्डलम्

4. ड॰ आरूढं

5. ड॰ स्थितः ।

[(व्या)]

1. क॰ तामाह

2. ख॰ अधमेन

3. ख॰ पुनर्ग्रहधूरिति

4. ख॰ रभ्या

5. ख॰ तच्छत्रम् ।

* खण्डधाराया लक्षणं --- ``वेदखत्रिदाः खण्डधारा''

[page 151]




[NZ]

अधोऽवलोकनैश्चैव मण्डलावर्तनेन च ॥ BhNZ_12_092cd
आकाशगमने चैव कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः । BhNZ_12_093ab
स्थानेन समपादेन तथा चूर्णपदैरपि ॥ BhNZ_12_093cd
व्योम्नश्चावतरेद्यस्तु तस्यैतां कारयेद्गतिम् । BhNZ_12_094ab
ऋज्वायतोन्नतनतैः कुटिलावर्तितैरथ ॥ BhNZ_12_094cd
भ्रश्यतश्च तथाकाशादपविद्धभुजा गतिः । BhNZ_12_095ab
विकीर्णवसना1 चैव तथा भूगतलोचना ॥ BhNZ_12_095cd
प्रासादद्रुमशैलेषु नदीनिम्नोन्नतेषु च । BhNZ_12_096ab
आरोहणावतरणं कार्यमर्थवशात्तथा2 BhNZ_12_096cd
प्रासादारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः पदैरथ । BhNZ_12_097ab
उद्वाह्य गात्रं पादं च न्यसेत्सोपानपङ्क्तिषु3 BhNZ_12_097cd
4तथावतरणं चैव गात्रमस्यैव कारयेत्5 BhNZ_12_098ab
प्रासादे 6यन्मया प्रोक्तः प्रतारः केवलो भवेत् ॥ BhNZ_12_098cd
[ABh]

चेत्यर्थः । अथाकाशगतिं विमानप्रसङ्गादाह --- अधो ऽवलोकनेनेति । मण्डलावर्तं --- परिवर्तुलगतिरिति केचित् । आकाशीयानां चारीमण्डलानां पुनःपुनरावर्तनेनेति तूपाध्यायाः । एतामिति वक्ष्यमाणां कारयेन्नाट्याचार्यो नटैः । ऋजुभिः सरलललितजङ्घैः । अत एवायतैरुत्क्षिप्तपातितैः, कुटिलया गत्या आवर्तितैः भ्रमितैः । उन्नातनतैरित्यन्ये पठन्ति, उत्क्षेपकाले उन्नतैः पातनकाले तु नतैरिति व्याचक्षते । (2)भ्रश्यत इत्यबुद्धिपूर्वकं पतत इत्यर्थः । अपविद्धौ त्वरितडोलाकारपातौ भुजौ यस्याम् । अर्थवशादिति स्फुटयति प्रतार इति । तटादवतीर्य ततः शरीरं

[(मू)]

1. ढ॰ वदना

2. ड॰ वशाद्बुधैः

3. ड॰ सोपाने निक्षिपेन्नरः

4. ड॰ अथावतरणं

5. न॰ गात्रमानम्य रेचयेत्

6. ड॰ या मया प्रोक्ता प्रतारे केवलं भवेत् ।

[(व्या)]

1. ख॰ नाट्याचार्यो ... ... सरल

2. ख॰ दृश्यतः ।

[page 152]




[NZ]

जलप्रमाणापेक्षा तु जलमध्ये गतिर्भवेत् । BhNZ_12_099ab
तोये ऽल्पे वसनोत्कर्षः1 प्राज्ये पाणिविकर्षणैः ॥ BhNZ_12_099cd
किंचिन्नताग्रकाया तु प्रतारे गतिरिष्यते । BhNZ_12_100ab
प्रसार्य बाहुमेकैकं मुहुर्वारिविकर्षणैः2 BhNZ_12_100cd
तिर्यक्प्रसारिता चैव ह्रियमाणा च वारिणा3 BhNZ_12_101ab
अशेषाङ्गाकुला4धूतवदना गतिरिष्यते ॥ BhNZ_12_101cd
नौस्थस्यापि प्रयोक्तव्या द्रुतैश्चूर्णपदैर्गतिः5 BhNZ_12_102ab
अतिक्रान्तेन पादेन द्वितीयोनञ्चितेन च ॥ BhNZ_12_102cd
प्रासादारोहणे यत्तु तदेवाद्रिषु कारयेत् । BhNZ_12_103ab
केवलं 6तच्च विक्षेपमद्रिष्वङ्गं7 भवेदथ ॥ BhNZ_12_103cd
द्रुमे चारोहणं कार्यमतिक्रान्तैः स्थितैः8 पदैः । BhNZ_12_104ab
[ABh]

प्रयोगेन तारयेत् । प्रतारणमिति (1)एतत्प्रकारं व्याचष्टे । जलप्रमाणापेक्षा त्विति । एतत्स्फुटयति तोये ऽल्प इति । उत्कर्षः ऊर्ध्वं नयनं, प्राज्ये भूयसि जले यः प्रचारस्तत्र पाणिविचित्रकर्षणेन पताकसर्पशीर्षकादिनोपलक्षितगतिरिति संबन्धः । अबुद्धिपूर्वकन्तु जलेन तीयमानस्युa गतिमाह प्रसार्येति । एकैकमिति पर्यायेणेत्यर्थः । अशेषे ऽङ्गं आकुलत्वं यस्यां गतौ तथा आधूतमुच्यते तिर्यक् सकृदुद्वाहितं तुलयत्, अस्वतन्त्रत्वाच्चैवं भवति । कैश्चित्तु प्रयायशः पार्श्वत्वमुक्तं, तदसत् । परिवाहितं ह्येतत् बुद्धिपूर्वके च जलप्रतरणे तत्स्यात्, नीत्वह । जलप्रसङ्गात् नौगतिमाह --- नौस्थस्यैति । एवं प्रसङ्गान्नौगतिमुक्त्वा प्रकृतमेवारोहणमनुसन्धत्ते । प्रासादारोहणमिति । ननु वृक्षप्रासादादि तत्र किं रङ्गमण्डले

[(मू)]

1. न,, उत्कर्षैः

2. ड॰ बाहुविकर्षणैः

3. ढ॰ वारिणः

4. ड॰ पूर

5. च॰ द्रुतैस्तूर्णैः पदैर्गतैः

6. ड॰ तूर्ध्व

7. न॰ अङ्गे

8. ड॰ अतिक्रान्तोत्थितैः ।

[(व्या)]

1. ख॰ परवप्रकारं, क॰ एरचप्रचार ।

[page 153]




[NZ]

सूचीविद्धैरपक्रान्तैः पार्श्वक्रान्तैस्तथैव च ॥ BhNZ_12_104cd
एतदेवावतरणं सरित्स्वपि1 नियोज्ययेत् ।(*) BhNZ_12_105ab
अनेनैन विधानेन कर्तव्यं गतिचेष्ठितम् ॥ BhNZ_12_105cd
संज्ञामात्रेण कर्तव्यान्येतानि विधिपूर्वकम् । BhNZ_12_106ab
2कस्मान्मृत इति प्रोक्ते किं मर्तव्यं प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_12_106cd
अङ्कुशग्रहणान्नागं खलीनग्रहणाद्घयम् । BhNZ_12_107ab
3प्रग्रहणाद्यानमेवमेवापरेष्वपि ॥ BhNZ_12_107cd
4अश्वयाने गतिः कार्या वैशाखस्थानकेन तु । BhNZ_12_108ab
तथा चूर्णपदैश्चित्रैरुपर्युपरि पातितैः ॥ BhNZ_12_108cd
5पन्नगानां गतिः कार्या पादैः स्वस्तिकसंयुतैः6 BhNZ_12_109ab
पार्श्वक्रान्तपदं कृत्वा7 स्वस्तिकं रेचयेदिह8 BhNZ_12_109cd
[ABh]

रथचित्रपटादिन्यायेन दर्शनीयं, नेत्याह संज्ञामात्रेणेति । संज्ञा उक्तरूपारोहणाद्यभिनयः ।
प्रसङ्गादन्यत्राप्यभिनयं दर्शयति । अङ्कुशग्रहणादित्यादि । तेन चित्रपटादिवियोगे ऽपि रथगमनाद्यभिनयनं न युत्कम् । सौकर्यात्तु तत्करणमपि बह्वत्विति भावः । स्वस्तिकसंयुतैरित्युक्तमेव विभजति पार्श्वक्रान्तमिति । एवं देशापेक्षया गतिरुक्ता । नागादिप्रसङ्गात्तु सर्पगतिरपि ।

[(मू)]

1. न॰ सरस्त्वपि

*``अतिक्रान्तेन ... ... नियोजयेत्'' (102-4) इति त्रयः श्लोकाः ज॰आदिब॰अन्तेष्वादर्शेषु ``तथावतरणं चैव''(97) इति श्लोकार्धस्य पश्चात् ``प्रासादे यन्मया'' इति श्लोकार्धस्य पूर्वं वर्तन्ते ।

2. च॰ तस्मान्मृत इति

3. न॰ प्रतोदग्रहणाद्यानं

4. द॰ आदर्शे ऽयं श्लोको न विद्यते ।

5. द॰ अन्तस्थानां

6. च॰ संज्ञितैः

7. ड॰ कुर्यात्

8. न॰ योजयेदिह ।

[(व्या)]

[page 154]




[NZ]

विटस्यापि च कर्तव्या गतिर्ललितविभ्रमा1 BhNZ_12_110ab
पादैराकुञ्चितैः2 3किंचित्तालाभ्यन्तरपातितैः ॥ BhNZ_12_110cd
स्वसौष्ठवसमायुक्तौ4 तथा 5हस्तौ पदानुगौ । BhNZ_12_111ab
खटकावर्धमानौ तु6 कृत्वा विटगतिं व्रजेत् ॥ BhNZ_12_111cd
कञ्चुकीयस्य कर्तव्या वयोऽवस्थाविशेषतः । BhNZ_12_112ab
7अवृद्धस्य प्रयोगज्ञो गतिमेवं प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_12_112cd
अर्धतालोत्थितैः पादैर्विष्कम्भैरृजुभिस्तथा । BhNZ_12_113ab
8समुद्वहन्निवाङ्गानि पङ्कलग्न इव व्रजेत्9 BhNZ_12_113cd
अथ वृद्धस्य कर्तव्या 10गतिः कम्पितदेहिका11 BhNZ_12_114ab
12विष्कम्भनकृतप्राणा13 मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा ॥ BhNZ_12_114cd
[ABh]

अथावस्थाभेदेन गतिं निरूपयन् विटावस्थानां तावदाह विटस्यापि चेति । स्वं प्रकृत्युचितं यत्सौष्ठवम् । कञ्चुकमिति तन्नेपथ्योचिता वृत्तिः तदिच्छत्यात्मन इति ``क्यचि च'' कञ्चुकीयः । वयो ऽवस्थाविशेषत इति यदुक्तं तद्विभजत्येवमिति वक्ष्यमाणक्रमेण । विष्कम्भः स्थैर्यं तद्येषामिति मत्वर्थीयो ऽकारः । समुद्वहन्निति यत्नेनाकर्षन् ।
एतदेव दृष्टान्तेन शिक्षयति पङ्कलग्न इवेति । अत एव (*)खञ्जकहेलाविलम्बितलघुमयस्य कोहलोक्तस्य सङ्ग्रहः । विष्कंभने यष्ट्यादिके कृतं समन्वितं

[(मू)]

1. ड॰ विक्रमा

2. न॰ आकुञ्चिता

3. ड॰ केचित्, ढ॰ कैश्चित्

4. ड॰ पदायुक्तौ

5. न॰ हस्त

6. द॰ च

7. ढ॰ आवृद्धस्य

8. ड॰ समुद्वहन्स्तथाङ्गानि, न॰ समुद्वहंश्च गात्राणि

9. ढ॰ व्रजन्

10. न॰ हतः

11. न॰ देहिता

12. ड॰ विष्टम्भन

13. ढ॰ कृताप्राण ।

[(व्या)]

* खञ्जकस्य लक्षणं तुम्बुरुणोक्तं यथा --- प्रथमं कुटिलं कृत्वा घनमेकं द्रुतद्वयम् --- मुर्वन्तं खञ्जकं नाम शम्यातालो निरन्तरः ॥ हैलायास्तु तेनेव --- चत्वारो ऽथ नखाः पूर्वं द्विवक्रं तदनन्तरम् । पुनरप्येवमेव स्याच्छम्यातालो निरन्तरः । पाटैर्द्वादशाभिर्युक्तः । कार्याः शेषाश्चतुर्गुणम् । चञ्चत्पुटस्य भेदो ऽयं हेलाया विधिरुच्यते । वेश्याद्विजवधूनः च क्रीडारम्यकुडुम्बिनाम् । भवनप्रतिहाराणां योजयेत्तत्परिक्रमे ॥ कोहलमते तु तस्याः [पृ॰ 156]``चत्वारो लघवः पूर्वमन्तो च गुरुणी तथा । पुनरप्येवमेव स्यान्मात्रा ह्यधमजातिषु । प्रयोक्तव्याध्रव हेला तालश्चञ्चत्पुटस्य च ॥ उद्यानभवनक्रीडादीपिलालोकने तथा । भविष्यन्नायके चैव कन्यायां टक्करागतः । मालववेसरिकाख्यो रागो ऽत्र विहितः सदा ॥ इति । विलम्बितालक्षणं तु कोहलेन --- ``लघुनी गुरुणीचैव लघू आद्यन्तयोगुरू विलम्बिता ध्रुवा ज्ञेया षट्पितापुत्रभङ्गकृत् सर्वासामेव नारीणामाभिसारपरिक्रमे । सौम्या तु द्विपदीचात्र गेया मालवकैशिके ॥'' इति ।

[page 155]




[NZ]

1कृशस्यापि हि कर्तव्या गतिर्मन्दपरिक्रमा । BhNZ_12_115ab
2व्याधिग्रस्ते ज्वरार्ते च तपःश्रान्ते क्षुधान्विते ॥ BhNZ_12_115cd
3विष्कम्भनकृतप्राणः4 कृशः क्षामोदरस्तथा । BhNZ_12_116ab
5क्षामस्वरकपोलश्च दीननेत्रस्तथैव च ॥ BhNZ_12_116cd
शनैरुत्क्षेपणं चैव कर्तव्यं हस्तपादयोः । BhNZ_12_117ab
कम्पनं चैव गात्राणां 6क्लेशनं च तथैव हि7 BhNZ_12_117cd
6दूराध्वानं गतस्यापि गतिर्मन्दपरिक्रमा । BhNZ_12_118ab
विकूणनं च गात्रस्य जानुनोश्च विमर्दनम् ॥ BhNZ_12_118cd
स्थूलस्यापि हि9 कर्तव्या गतिर्देहानुकर्षिणी । BhNZ_12_119ab
समुद्वहनभूयिष्ठा मन्दोत्क्षिप्तपदक्रमा ॥ BhNZ_12_119cd
10विष्कम्भगामी च भवेन्निश्वासबहुलस्तथा । BhNZ_12_120ab
श्रमस्वेदाभिमतश्च व्रजेच्चूर्णपदैस्तथा ॥ BhNZ_12_120cd
मत्तानां तु गतिः कार्या मदे11 तरुणमध्यमे । BhNZ_12_121ab
[ABh]

प्राणो बलं येन । विकूणनं सङ्कोचनं विमर्दनमिति मिश्रपरिहारार्थम् । स्थूलस्येति महाकायस्य श्रमकृत्स्वेदः ।

[(मू)]

1. प॰ कृशस्याप्यभिनेयावै

2. द॰ व्याधिस्रस्तस्य च तथा तपःशान्तस्य वैवहि

3. द॰ विष्टम्भन

4. न॰ कृतःप्राण

5. क्षामस्वरश्चैव भेवेत्

6. द॰ क्लेशेन च

7. ड॰ च

8. द॰ दूताध्वगस्यापि गतिः शनैः

9. ड॰ तु

10. द॰ विष्टम्भ

11. द॰ पदे, ड॰ मन्दे ।

[(व्या)]

[page 156]




[NZ]

वामदक्षिणपादाभ्यां 1घूर्णमानापसर्पणैः ॥ BhNZ_12_121cd
2अवकृष्टे मदे चैव ह्यनवस्थितपादिका । BhNZ_12_122ab
विघूर्णितशरीरा च 3करैः 4प्रस्खलितैस्तथा5 BhNZ_12_122cd
उन्मत्तस्यापि कर्तव्या 6गतिस्त्वनियतक्रमा । BhNZ_12_123ab
7बहुचारीसमायुक्ता 8लोकानुकरणाश्रया ॥ BhNZ_12_123cd
9रूक्षस्फुटितकेशश्च रजोध्वस्ततनुस्तथा । BhNZ_12_124ab
अनिमित्तप्रकथनो बहुभाषी विकारवान् ॥ BhNZ_12_124cd
गायत्यकस्माद्घसति 10सङ्गे चापि न सज्जते11 BhNZ_12_125ab
नृत्यत्यपि च संहृष्टो वादयत्यपि वा पुनः ॥ BhNZ_12_125cd
कदाचिद्धावति जवात्कदाचिदवतिष्ठते12 BhNZ_12_126ab
कदाचिदुपविष्टस्तु13 14शयानः स्यात्कदाचन ॥ BhNZ_12_126cd
नानाचीरधरश्चैव रथ्यास्वनियतालयः । BhNZ_12_127ab
उन्मत्तो भवति ह्येवं15 तस्यैतां16 कारयेद्गतिम् ॥ BhNZ_12_127cd
स्थित्वा नूपुरपदेन दण्डपादं प्रसारयेत् । BhNZ_12_128ab
17बद्धां चारीं तथा चैवं कृत्वा स्वस्तिकमेव च ॥ BhNZ_12_128cd
अनेन चारीयोगेन 18परिभ्राम्य तु मण्डलम् । BhNZ_12_129ab
बाह्यभ्रमरकं चैव 19रङ्गकोणे प्रसारयेत् ॥ BhNZ_12_129cd
[ABh]


[(मू)]

1. ड॰ घूर्णमानो ऽपसर्पणैः

2. ड॰ अपकृष्टे

3. ड॰ पदैः

4. द॰ प्रचलितैः

5. द॰ अथ

6. न॰ गतिस्तु नियत, ड॰ गतिश्च नियत, द॰ गतिस्त्वभिनयक्रमा

7. द॰ बाहु

8. द॰ लोकार्थं

9. न॰ रूक्षस्फन्दित, ड॰ रूक्षस्फटिक, प॰ रूक्षस्फुरित

10. न॰ रुदतीह तथा पुनः

11. द॰ संहते

12. ड॰ अवतिष्ठति

13. प॰ उपतिष्ठति

14. ड॰ शयितः स्यात्

15. ड॰ एष

16. प॰ तस्य तां

17. ज॰ वध्वा

18. ड॰ परिक्रम्य चतुर्दिशम्

19. द॰ रङ्गकोणं तु योजयेत् ।

[(व्या)]

[page 157]




[NZ]

त्रिकं सुवलितं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च । BhNZ_12_130ab
विपर्ययगतैर्हस्तैः पद्भ्यां सह गतिर्भवेत् ॥ BhNZ_12_130cd
1त्रिविधा तु गतिः कार्या खञ्जपङ्गुकवामनैः । BhNZ_12_131ab
विकलाङ्गप्रयोगेण 2कुहकाभिनयं प्रति ॥ BhNZ_12_131cd
3एकः खञ्जगतौ 4नित्यं स्तब्धो वै चरणो भवेत् । BhNZ_12_132ab
तथा द्वितीयः कार्यस्तु पादो ऽग्रतलसंचरः ॥ BhNZ_12_132cd
5स्तब्धेनोत्थापनं कार्यमङ्गस्य चरणे न तु । BhNZ_12_133ab
6गमनेन निषण्णः 7स्यादन्येन चरणेन तु ॥ BhNZ_12_133cd
इतरेण 8निषीदेच्च क्रमेणानेन वै व्रजेत् । BhNZ_12_134ab
एषा 9खञ्जगतिः कार्या तलशल्यक्षतेषु10 च ॥ BhNZ_12_134cd
11पादेनाग्रतलस्थेन गतिः कार्याञ्चितेन तु12 BhNZ_12_135ab
निषण्णदेहा पङ्गोस्तु13 14नतजङ्घा तथैव च15 BhNZ_12_135cd
[ABh]

पद्भ्यां सह विपर्ययगतैरिति पादचेष्टा तथा करकर्मण्यनुवर्तनीयेति । कुहकाः अधमा लिङ्गिन इति केचित् । कुहकशब्देन हास्यरस इत्येतत् । तले पादतले (1)शल्यादिक्षतमस्य तस्मिन् गतिमाह पादेनाग्रतलस्थेनेति (*)नर्कुटः ।

[(मू)]

1. ड॰ विविधानुगतिः

2. द॰ कुहना

3. ड॰ एतत्

4. द॰ नित्यस्तब्धो

5. न॰ स्तब्धेनोद्वाहनं, द॰ स्वयैनोत्थापनं(?)

6. द॰ आदर्शे --- श्लोकार्धं न दृश्यते

7. ड॰ विषण्णः

8. ड॰ विषीदेत्

9. न॰ खण्डप्रयोगेषु

10. न॰ कृतेषु

11. न॰ पुनरग्रतले गम्ये

12. ड॰ अञ्चितेन व्रजेत्तथा

13. न॰ कार्या तु, प॰ कर्तव्या

14. द॰ नते जङ्घे

15. ढ॰ तु ।

[(व्या)]

1. कस्यादि

* नर्कुटस्य लक्षणं यथा --- ``गुरुणी लघुनी गद्विद्विरभ्यस्ते प्रयोजयेत् । तद्ध्रुवा नर्कुटं प्रोक्तमेतदर्धेन नर्कुटी । शकारेण प्रयोक्तव्यं हास्ये विटविदूषकैः । नर्कुटं नर्कुटे वृत्ते हिन्दोलस्य तु भाषया ॥'' इति । तुम्बुरुणापि ``वेश्याचेटविटप्रेष्यस्त्रीविधानां नियोजयेत्'' इति नर्कुटीनर्कुटयोर्विनियोग उक्तः ॥

[page 158]




[NZ]

सर्वसंकुचिताङ्गा च 1वामने गतिरिष्यते । BhNZ_12_136ab
न तस्य विक्रमः कार्यो विक्षेपश्चरणस्य च ॥ BhNZ_12_136cd
सोद्वाहिता चूर्णपदे सा कार्या कुहकात्मिका । BhNZ_12_137ab
विदूषकस्यापि गतिर्हास्यत्रयविभूषिता2 BhNZ_12_137cd
अङ्गकाव्यकृतं 3हास्यं हास्यं नेपथ्यजं4 स्मृतम् । BhNZ_12_138ab
दन्तुरः खलतिः कुब्जः खञ्जश्च विकृताननः ॥ BhNZ_12_138cd
5यदीदृशः प्रवेशः स्यादङ्गहास्यं तु तद्भवेत्6 BhNZ_12_139ab
7यदा तु बकवद्गच्छेदुल्लोकितविलोकितैः ॥ BhNZ_12_139cd
8अत्यायतपदत्वाच्च अङ्गहास्यो भवेत्तु सः । BhNZ_12_140ab
काव्यहास्यं तु विज्ञेयमसंबद्धप्रभाषणैः9 BhNZ_12_140cd
अनर्थकैर्विकारैश्च तथा चाश्लीलभाषणैः । BhNZ_12_141ab
10चीरचर्ममषीभस्मगैरिकाद्यैस्तु मण्डितः11 BhNZ_12_141cd
यस्तादृशो भवेद्विप्रा हास्यो नेपथ्यजस्तु सः । BhNZ_12_142ab
तस्मात्तु 12प्रकृतिं ज्ञात्वा भावं कार्यं च तत्त्वतः ॥ BhNZ_12_142cd
13गतिप्रचारं विभजेन्नानावस्थान्तरात्मकम् । BhNZ_12_143ab
[ABh]

(1)प्रवेश इति यद्यस्मादीदृशः प्रवेश्यमानः पात्रविशेषः रङ्गे भवति ततो ऽङ्गहास्यमिति । प्रवेशपदेन नाट्य एव रसो न लोक इति दर्शयति । असंबद्धं निरर्थमनुचितं च, तद्व्याचष्टे अनर्थकैरश्लीलैश्चेति, अश्रियमशोभां रातीति रेफस्य लत्वम् । तस्मादिति त्रिप्रकारं हास्यमाश्रित्य क्वचिदेकः प्रकारः क्वचित् द्वौ

[(मू)]

1. ढ॰ वामेन

2. ड॰ समन्विता

3. ड॰ वाक्यकृतं

4. ड नैपथ्यजं

5. ड॰ य ईदृशः, न॰ यदीदृशो भवेद्विप्राः अङ्गहास्यं तु तत्स्मृतम्

6. ढ॰ तत्सृतम्

7. द॰ अयं श्लोकः ``काव्यहास्य''मिति श्लोकस्यानन्तरं नेपथ्यहास्यलक्षणमिति दृश्यते लेखकप्रमादात् ।

8. द॰ आयतत्वाश्वतत्वाञ्च(?) हास्यं नेपथ्यजं तु तत्

9. ड॰ असंबन्धप्रभाषणात्

10. द॰ आदर्शे अयं श्लोको न वर्तते

11. प॰ गौरिकादिविभूषणैः

12. ड॰ प्रकृतीर्ज्ञात्वा

13. प॰ गतिं ।

[(व्या)]

1. पङ्क इतीयमन्वस्मात् ।

[page 159]




[NZ]

1स्वभावजायां विन्यस्य कुटिलं वामके करे ॥ BhNZ_12_143cd
तथा दक्षिणहस्ते च2 कुर्याच्चतुरकं पुनः3 BhNZ_12_144ab
पार्श्वमेकं शिरश्चैव हस्तो ऽथ चरणस्तथा ॥ BhNZ_12_144cd
4पर्यायशः 5संनमयेल्लयतालवशानुगः । BhNZ_12_145ab
6स्वभावजा तु तस्यैषा गतिरन्या विकारजा ॥ BhNZ_12_145cd
7अलाभलाभाद्भुक्तस्य8 स्तब्धा तस्य गतिर्भवेत् । BhNZ_12_146ab
9कार्या चैव हि नीचानां चेटादीनां परिक्रमात् ॥ BhNZ_12_146cd
अधमा इति ये ख्याता नानाशीलाश्च ते पुनः । BhNZ_12_147ab
पार्श्वमेकं शिरश्चैव करः सचरणस्तथा ॥ BhNZ_12_147cd
10शाकारस्यापि कर्तव्या गतिश्चञ्चलदेहिका । BhNZ_12_148ab
[ABh]

क्वचित्सर्व इत्यनेन क्रमेण विदूषकः स्वामिनः प्रकृतिं राजामात्यश्रेष्ठि(1)प्रकृतिभावं चित्तवृत्तिं करणीयं ज्ञात्वा विभागः कार्यः । (2)न च राजनि संनिवृत्ते ऽश्लीलभाषणं समुचितम् । एवं सर्वत्रोह्यम् ।
गत्युपयोगिनं वृत्तान्तमस्याभिधाय गतिमाह --- स्वभावजायामिति । अनावेशे सति (5)बकवद्गमनस्योक्तत्वात् । लयो विलम्बितः, तालः प्लुतलघुगुरुप्राय इह स्वीकृतः । (4)अन्या द्रुतलयत्वेन प्लुतकालमानाद्बाहुल्येन (5)शोकादिः स्वभावजा । गर्वात्मको ऽपि विकारो भवतीत्याशयेनाह अलाभलाभादिति । अलाभः लाभपूर्वकाल्लाभात् । भुक्तं वस्त्राद्युपलक्षयति । भयादौ तु (6)परित एवास्य

[(मू)]

1. ड॰ सभावजाया

2. ड॰ हस्तं च, ढ॰ हस्तं तु, ड॰ ततः, ढ॰ तथा

4. ड॰ पर्यायतः

5. न॰ संनमेत्तत्, ड॰ संनमेत, प॰ स्वभावजाता

7. ड॰ अलभ्य

4. ड॰ भक्षस्य, द॰ उत्कस्य

9. द॰ मातृकायामयं श्लोको न वर्तते

10. ड॰ इदं श्लोकार्धं, न॰ संज्ञकादर्शे ऽत्रैव वर्तते । प॰ मातृकायां तु ``अलाभलाभा''दिति श्लोकार्धानन्तरमेव । ज॰ झ॰ ढ॰ ड॰ त॰ मातृकासु तु न विद्यते ।

[(व्या)]

1. प्रभृति

2. स हि

3. वक्रत्वं गमनस्य

4. न्यायतरं चरत्वेन प्लुतकालः

5. अद्यशोकादिः, क॰ अन्यरोकादिः

6. प्रोक्तं न प्राक्

[page 160]




[NZ]

गतौ नमेत चेटानां दृष्टिश्चार्थविचारिणी1 BhNZ_12_148cd
2वस्त्राभरणसंस्पर्शैर्मुहुर्मुहुरवेक्षितैः । BhNZ_12_149ab
3गात्रैर्विकारविक्षिप्तैर्लम्बवस्त्रस्रजा तथा ॥ BhNZ_12_149cd
4सगर्विता चूर्णपदा शकारस्य गतिर्भवेत् । BhNZ_12_150ab
5जात्या नीचेषु योक्तव्या6 विलोकनपरा गतिः ॥ BhNZ_12_150cd
[ABh]

क्रमः । (शकारस्यापीति) शकारबहुला यस्य भाषा स शकारः । शकारोपलक्षितशकादिजनपदवाचीत्यन्ये;् यद्वक्ष्यते `शकाराभीरचण्डाल' (अध्या 17-60) इत्यादि । हीनाशय उत्तमपदे ऽभिरोपितः शकार इत्यन्ये । (1)अध्वहारस्य श्लोकः ---
प्राकृते ऽपि शकारस्य विभूतिर्न प्रसिद्धये ।
तद्विभूतिरपभ्रंशे तापस्येव प्रकाशिता(2) (?) ॥
ममापि चात्रार्थे श्लोकः ---
लब्धापशब्दघटना विधुतश्च धर्मः स्वार्थप्रतीतिकलनां प्रति का कथैव ।
(3)मूर्धन्यतां गमयता भवता शकारः शक्नोति यत्र न विधे हृदि किं न्यधायि ॥
तथा
सकलजनतालभ्यः सो ऽयं शकार इति स्फुटं विरचयति यन्मूर्धन्यत्वं विभुर्हतलक्षणा ।
हततनुरियं लोके जातापशब्दपरम्परा परिचयमयी वार्ता कीर्तिं निकृत्य निकर्तनी ॥ इति
प्रतिज्ञाचाणक्ये तन्महाकविना भीमेन राजापि विन्ध्यकेतुः शकार इति भूयसा व्यवहृतः । वस्त्राभरणसंस्पर्शालोकनगर्वयोगो ऽत्र पक्षे क्लिष्टतरः

[(मू)]

1. न॰ अर्धनिमेषिणी

2. न॰ वज्राभरणसंस्पर्शे

3. द॰ मातृकायां श्लोकार्धं नास्ति

4. ड॰ गर्विता चूर्णपादस्य

5. श्लोको ऽयं द॰ मातृकायां न वर्तते

6. ज॰ कर्तव्या ।

[(व्या)]

1. अथ हासस्य

2. प्रकाशिका

3. मूर्धन्यतो ऽङ्गममता ।

[page 161]




[NZ]

असंस्पर्शाच्च लोकस्य 1स्वाङ्गानि विनिगूह्य च । BhNZ_12_151ab
म्लेच्छानां जातयो यास्तु पुलिन्दशबरादयः2 BhNZ_12_151cd
तेषां देशानुरूपेण2 कार्यं गतिविचेष्टितम्4 BhNZ_12_152ab
पक्षिणां श्वापदानां च पशूनां च द्विजोत्तमाः ॥ BhNZ_12_152cd
स्वस्वजातिसमुत्थेन स्वभावेन गतिर्भवेत्5