श्रीरस्तु ।
भरतमुनिप्रणीतं
नाट्यशास्त्रम् ।
प्रथमो ऽध्यायः ।

[NZ]

प्रणम्य शिरसा देवौ पितामहमहेश्वरौ । BhNZ_01_001ab
नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामि ब्रह्मणा यद् उदाहृतम्1 BhNZ_01_001cd
[ABh]

अभिनवभारती ।
यस्तन्मयान्हृदयसंवदनक्रमेण द्राक्चित्रशक्तिगणभूमिविभागभागी ।
हर्षोल्लसत्परिविकारजुषः करोति वन्देतमां तमहमिन्दुकलावतंसम् ॥1॥
षड्विंश(षत्त्रिंश)कात्मकजगद्गगनावभास-संविन्मरीचिचयचुम्बित(1)बिम्बशोभम् ।
षट्त्रिंशकं भरतसूत्रमिदं विवृण्वन् वन्दे शिवं श्रुतितदर्थविवेकि(2)धाम ॥2॥
विश्वबीजप्ररोहार्थं मूलाधारतया स्थितम् ।
धर्तृ(3)शक्तिमयं वन्दे धरणीरूपमीश्वरम् ॥3॥
सद्विप्रतोत(4)वदनोदितनाट्यवेद-तत्त्वार्थमर्थिजनवाञ्छितसिद्धिहेतोः ।
माहेश्वराभिनवगुप्तपदप्रतिष्ठः संक्षिप्तवृत्तिविधिना विशदीकरोति ॥4॥

[(मू)]

1. प॰ यदुदीरितम् ।

[(व्या)]

1. चुम्बि ।

2. म॰ विवेक ।

3. म॰ क॰ सर्व । ख॰ धातृ ।

4. म॰ कोक ।

[page 1]




[NZ]

[ABh]

उपादेयस्य सम्पाठस्तदन्यस्य प्रतीकनम् ।
स्फुटव्याख्या(1) विरोधानां परिहारः सुपूर्णता ॥5॥
लक्ष्यानुसरणं श्लिष्टवक्तव्यांश(2)विवेचनम् ।
सङ्गतिः पौनरुक्त्यानां समाधानसमाकुलम् ॥6॥
सङ्ग्रहश् चेत्ययं व्याख्याप्रकारो ऽत्र समाश्रितः ॥
भरतमुनिरुचितदेवतानमस्कारपूर्वकमभिधेयगुणीभावेन प्रयोजनं मुख्यया वृत्त्या प्रतिजानानो विशेषणद्वारेण गुरुपूर्वकमर्थाक्षिप्ततया चाभिधेयप्रयोजनतत्सम्बन्धान्दर्शयति -- प्रणम्येत्यादिना ---
`पितामहो ऽत्र पितुः पिता महेश्वरश्च न राजादिरिति देवशब्दः । एतच्च नाशङ्कनीयं प्रसिद्धेः । एको विजिगीषुर्नाट्यप्रवर्तयितेति देवः । भगवांस्त्वानन्दनिर्भरतया क्रीडाशीलः सन्ध्यादौ नृत्यतीति नाट्ये तदुपस्कारिणि च नृत्ते तदुपज्ञं(3) प्रवृत्तिरिति तावेवात्राधिदैवतं गुरू चेति नमस्कार्यो । लक्ष्मीपतिस्तु यद्यपि वृत्तीनां निर्माता तथापि पितामहादिवदसौ स्वकर्तव्य(4)मात्रनिष्ठस्तथाचरन्नात्र नाट्ये लोकवदुपजीवित इति गुरुत्वाभावान्न नमस्कृतः ।' (इत्ये)तदपि नमस्कारहेतुनिरूपणस्यानुचितत्वादसत् ।
(5)तस्मात्प्रणमनं प्रह्वीभावः कायेन वाचा मनसा च । आद्यः शिरसेति दर्शितः । द्वितीयो देवावित्यनेन । प्रणम्यस्य निरुपपदनामग्रहणानौचित्यात् । तेन प्रथमं देवावित्युक्तम् । अभिनेयप्राधान्याच्चाङ्गिकः शिरसेति । वाचिकश्च देवावित्यादिना [च] वाक्याभिनयो दर्शितः(6) । लोकसिद्धो ह्ययमभिनयो न च नाट्यधर्मिरूपः । चतुर इव भुजादावूर्ध्वादिभिन्न इत्यभिनेयो(7) ऽपि प्रदर्शनीय एव । मानसी तु प्रह्वता वाक्कायव्यापारगम्येति नासौ पृथगुक्ता । (8)पितामहमहेश्वराविति क्रमः छेकानुप्रासार्थः । सालङ्कारस्य च वाक्याभिनयतां दर्शयितुं । सालङ्कारस्य देवतापरितोषहेतुत्वं च दर्शयितुम् । पितामहमहेश्वरावित्यनेन

[(मू)]

[(व्या)]

1. म॰ वाक्य ।

2. वक्तव्याङ्क ।

3. प॰ म॰ ज्ञं ताण्डवप्रवृत्ति । क॰ भाण्डप्रवृत्ति ।

4. कर्तव्य ।

5. म॰ प्रणामः कायादीनां प्रह्वीभावः । कायिकः शिरसेति दर्शितः । तस्मात् ।

6. म॰ दर्शितः । क्रमादेवाङ्गिकवाचिकाभिनयौ ।

7. म॰ अनभिनेयो ऽपि ।

8. भ॰ संस्कारस्य पूर्वं बुद्धौ निपतनाच्चरमसंस्कारस्य । पितामहमहेश्वराविति क्रम आश्रितः । छेकानुप्रासपरिपोषेण सालङ्कारस्य च वाक्याभिनयतां दर्शयितुम् । यद्वक्षति -- `चेक्रीडितप्रभृतिभिर्विकृतैश्च शब्दैर्युक्ता न भान्ति ललिता भरतप्रयोगाः ।'(ना॰ शा॰ 16-127) इति सालङ्कारस्य च देवतापरितोषहेतुत्वं दर्शितं भवति । प्रजाः प्रति हितैषित्वेन नाट्यप्रवर्तकत्वं कर्तव्यान्तरवैकल्येन पूर्णतायां च ततस्तद्गतत्वमिति नाम्नोरभिप्रायः । तत्र नाट्यस्य ।

[page 2]




[NZ]

[ABh]

देवयोर्लोकहितैषित्वमुक्तम् ।
नाट्यस्य नटवृत्तस्य शास्त्रं शासनोपायं ग्रन्थं प्रवक्ष्यामीति ।
नैतदित्यन्ये । `नाट्यवेदः नाट्यशास्त्रम्' इति हि पर्यायौ । तत्र नाट्यशास्त्रशब्देन चेदिह ग्रन्थः । तद्ग्रन्थस्येदानीं करणम् । न तु प्रवचनम् । तद्धि व्याख्यानरूपं करणाद्भिन्नं कठेन प्रोक्तमिति यथा । ग्रन्थस्य च नाट्यवेदत्वे उत्पत्त्यादिपञ्चकस्य तद्गतस्यान्यग्रन्थसाधारण्यात् प्रश्नासङ्गतिः । उत्तरग्रन्थस्य चानुपपत्तिः -- `दृश्यं श्रव्यं च यद्भवेत्'(ना॰ शा॰ 1-11) `जग्राह पाट्यमृग्वेदात्'(ना॰ शा॰ 1-17) इत्यादेर्ग्रन्थं प्रत्यसङ्गतत्वात् । तस्मान्नाट्यं च तच्छास्त्रञ्च । व्युत्पत्तिप्रदत्वात् । प्रवक्ष्यामि व्याख्यास्ये । नाट्याख्यं वेदं लक्षणतो निरूपयिष्य इत्यर्थः ।
एतदप्यमनोहरम् । शब्दात्मताव्यतिरेकेण प्रवचनायोगात् । नाट्यस्य चाशब्दात्मकत्वात् । निरूपणमात्रे च प्रवचने ग्रन्थस्यापि प्रवचनोपपत्तेः । नाट्यस्य च प्रोच्यमानतयैवालाक्षणिकबाह्यस्वरूपनिरासलाभे शास्त्रशब्दानर्थक्यप्रसङ्गात् । `य इमं शृणुयात्प्रोक्तं नाट्यवेदम्' इति शास्त्रान्ते यद्वक्ष्यन्ते यद्वक्ष्यते तस्यासङ्गत्यापत्तेः । शब्दविषयतातिरेकेण शृणुयादित्यस्यावाचकत्वात् ।
तस्मादित्थमेतदिति मद्गुरवः । `सकलहितकरणप्रवृत्त (1)उत्साहसम्पदोपेतस्तदभिवृद्धये तत्प्रत्यूहापसिसारयिषया स्वविज्ञानक्रमोपारूढगुरुरूप(2)ब्रह्मसर्वाधिपतिपरमेश्वरविषयां स्मृत्यौत्सुक्यधृतिमत्यादिलक्षणां व्यभिचारसरणिं बाह्यकरणीयविषयं च जडतावहित्थप्रभृतिभावगणं पुरस्सरीकृत्य धर्मवीरानुप्रविष्टस्तदुचिताङ्गिकवाचिकानुभावप्रकटनपूर्वं स्वप्रवृत्तिप्रयोजनमेव निरूपयति(3) । प्रयोजनस्यैव प्रवर्तकत्वात् । यदाहुः -- `यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनम्'(न्या॰ सू॰ 1-1-24)
तत्र नाट्यं नाम लौकिकपदार्थव्यतिरिक्तं तदनुकारप्रतिबिम्बालेख्यसादृश्यारोपाध्यवसायोत्प्रेक्षास्वप्नमायेन्द्रजालादिविलक्षणं तद्ग्राहकस्य सम्यग्ज्ञानभ्रान्तिसंशयानवधारणानध्यवसायविज्ञानभिन्नवृत्तान्तास्वादनरूपसंवेदनसंवेद्यं वस्तु रसस्वभावमिति(4) वक्ष्यामः । तस्य शास्त्रं शासनं बाह्यभाण्डनाट्यादिवैलक्षण्येन सम्यक्तत्स्वरूपावगमोपायं प्रकर्षेणापरब्रह्मशिष्योदीरितानुपयोगिविकासावधानेन(5) वक्ष्यति । यद्वक्ष्यति --

[(व्या)]

1. भ॰ प्रवृत्तेरुत्सा ।

2. सर्वब्रह्माधि ।

3. म॰ निरूपितवान् ।

4. भ॰ स्वभावेति । म॰ रसस्वभाव इति ।

5. म॰ विकासभावसाधनेन ।

6. भ॰ रितोनुपयोगिविकासत्वावधानेन ।

[page 3]




[NZ]

[ABh]

य इमं शृणुयात्प्रोक्तं नाट्यवेदं स्वयम्भुवा ।
कुर्यात्प्रयोगं यश्चैनं तथाधीयीत वा नरः ॥
या गतिर्वेदविदुषां या गतिर्यज्ञवेदिनाम् ।
या गतिर्दानशीलानां तां गतिं प्राप्नुयात्तु सः ॥इति॥(ना॰ शा॰ अ॰ 36)
एतेन ``कामजो (1)दशको गणः''(मनु॰ 7-47) इति वर्जनीयत्वेन नाट्यस्यानुपादेयतेति यत्केचिदाशशङ्किरे यदयुक्तीकृतम् । याज्ञवल्क्यस्मृतिपुराणादौ चास्य प्रशंसाभूयस्त्वश्रवणात् । न चागमादृते धर्मो ऽनुमानगम्य इति न्यायात् ।
एतत्तु वृथैवास्थानभूरून्प्रति शङ्काशमनार्थमभिधीयते नाम । तथा हि -- नटानां तावद्(2)एतत्स्वधर्माम्नायरूपतयानुष्ठेयमेव । न चास्माकं तच्चेष्टितं विचार्यम् । सोमक्रयोपदेशिनो हि वाक्यस्य(3) न तद्विक्रयि(4)ब्राह्मणान्तरगतकृत्याकृत्यविचारणोद्योगो युक्तः । न चाप्यस्योपदिश्यते `गायेन्नृत्येत्' इति । किन्तु प्रथमनाट्यावसरक्रमप्रवृत्तविरिञ्चवचनप्रवर्तकभरतमुनिशासनानुवर्तिशिष्यपरम्परापरिचयागताद्यतनकालावधिमहानटजनस्वकप्रवृत्तिविशेषोपदेशपरम् । (5)अत एव तद्गतसिद्धसदुपायोपदेशनपरमिदं शास्त्रमिति ।
नटस्य तावन्नानेन किञ्चिदुपदिश्यते तं प्रत्युपकारादृते । कवेरपि स्वहृदयायतनसततोदितप्रतिभाभिधानपरवाग्देवतानुग्रहोत्थितविचित्रा(6)पूर्वार्थनिर्माणशक्तिशालिनः प्रजापतेरिव (7)कामजनितजगतः । परं (8)प्रत्याशङ्का यदि परमत्रावशिष्यते (9)व्युत्पाद्योपकारः । तस्यापि तु नेह `गायेन्नृत्येद्वादयेत्तन्निरतो वा भवेत्' इत्युपदेशः क्रियते । अपि तु स्वरसत एव तावन्मनोज्ञविषयास्वादप्रवृत्तस्यात एव वेदशास्त्रपुराणादिभीरुहृदयस्य तन्मनोज्ञवस्तुमध्ये तादृगिदं वस्त्वनुप्रवेशितं यद्बलादेव पुमर्थोपायावगतिं करोतीति वक्ष्यामः । उत्पत्त्यादिप्रश्नास् तु ये भविष्यन्ति ते नाट्याख्यवेदविषयाः । न तु नाट्यवेदशास्त्रविषयाः । यतो ``नाट्यवेदः कथं ब्रह्मन्''(ना॰ शा॰ 1.25) इत्यत्र नाट्यमेव वेद इति व्याख्यास्यामः ।
एतच्च नाट्यशास्त्रं(10) ब्रह्मणोदाहृतं मह्यमुक्तम् । यद्वक्ष्यते -- ``आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् । पुत्रानध्यापयामास''(ना॰ शा॰ 1-25) इति । अत्र तु नाट्यस्य वेदः

[(मू)]

[(व्या)]

1. म॰ देशको गणः ।

2. म॰ भ॰ नटस्य नाट्यं तावदे ।

3. म॰ विधिवाक्यस्य ।

4. म॰ तद्विक्रेष्यट्ब्रा ।

5. म॰ भ॰ परमतद्गतसिद्धिसम्पत्तिसदु ।

6. म॰ भ॰ त्रापूर्वनिर्माण ।

7. म॰ वा काम ।

8. म॰ भ॰ परमप्रत्या॰ ।

9. भ॰ व्युत्पाद्यो वराकः । म॰ ष्यते वराकः ।

10. म॰ भ॰ नाट्यवेदशास्त्रम् ।

[page 4]




[NZ]

समाप्तजप्यं व्रतिनं 1स्वसुतैः परिवारितम् । BhNZ_01_002ab
अनध्याये कदाचित्तु2 भरतं नाट्यकोविदम् ॥ BhNZ_01_002cd
मुनयः पर्युपास्यैनमात्रेयप्रमुखाः पुरा । BhNZ_01_003ab
पप्रच्छुस्ते महात्मानो 3नियतेन्द्रियबुद्धयः ॥ BhNZ_01_003cd
[ABh]

शास्त्रम् इति समासः । अन्यथाऽध्यापनासम्भवात् । तेन ब्रह्मप्रोक्तमेव मया यथापरिपाटि निरूप्यत इति यावत् ।
नाट्यं च ब्रह्मणोद्धृत्योद्धृत्य वेदाङ्गान्याहृतमिति तद्विषयं शास्त्रमप्युदाहृतमित्युक्तम् । यदि हि नाट्यस्य वेदनं सत्तालाभो विचारश्च यत्र तन्नाट्यवेदशब्देन नाट्याश्रयरूपं दशरूपकमित्युच्यते -- यद्वक्ष्यति ``इतिहासो मया दृष्टः'' इति (ना॰ शा॰ 1-19) । अत्र पक्षे ब्रह्मणोदाहृतं प्रदर्शितोदाहरणं कृतनिदर्शनमित्यर्थः ।
अन्ये तु नटनीयमनुकरणं दशरूपकमेव नाट्यम् । तस्येदं शास्त्रम् । दशरूपकलक्षणमेव हीदम् । एवं दशरूपकं कविना कार्यम् । एवं नटनीयमिति ग्रन्थतात्पर्यात् । रसादीनां पदार्थानां तत्रैव पर्यवसानात् । तच्च ब्रह्मणोदाहृतं कृतनिदर्शनम् ।
अन्ये तु ब्रह्मणा वेदाख्येन भगवता शब्दराशिनोदाहृतं निरूपितं त्याज्यानुष्ठेयरूपमायदागच्छत् व्युत्पाद्यतया स्वीकुर्वन्नाट्यशास्त्रं प्रवक्ष्यामीति प्रयोजनमनेनैव स्वीकृतमित्याहुः ।
भट्टनायकस्तु `ब्रह्मणा परमात्मना यदुदाहृतमविद्याविरचितनिस्सारभेदग्रहे यदुदाहरणीकृतं तन्नाट्यं तद्वक्ष्यामि । यथा हि कल्पनामात्रसारं तत एवानवस्थितैकरूपं क्षणेन कल्पनाशतसहस्रं स्वप्नादिविलक्षणमपि सुष्ठुतरां हृदयग्रहनिदानमत्यक्तस्वालम्बनब्रह्मकल्पनटोपरचितं रामरावणादिचेष्टितमसत्यं कुतो ऽप्यभूताद्भुतवृत्त्या(1) भाति । तथा भासमानमपि च (2)पुमर्थोपायतामेति । तथा तादृगेव विश्वमिदमसत्यनामरूपप्रपञ्चात्मकमथ च श्रवणमननादिवशेन परमपुमर्थप्रापकमिति लोकोत्तरपरमपुरुषार्थसूचनेन शान्तरसोपक्षेपो ऽयं भविष्यति ।
`स्वं स्वं निमित्तस्य (3)शान्तादुत्पद्यते रसः ।' इति ॥ (ना॰ शा॰ 6)
तदनेन पारमार्थिकं प्रयोजनमुक्तम् ।' इति व्याख्यानं (4)सहृदयदर्पणे पर्यग्रहीत् । यदाह --

[(मू)]

1. प॰ स्वशिष्यैः ।

2. ग॰ म॰ त्तम् ।

3. न॰ म॰ त॰ नाट्यवेदसमुद्भावम् ।

(व्या॰)

1. म॰ अकृताकृतवृत्त्या ।

2. म॰ पुरुषार्थोपदेशोपाय ।

3. म॰ शान्तमुत्पद्यते ।

4. भ॰ हृदय ।

[page 5]




[NZ]

यो ऽयं भगवता सम्यग्1ग्रथितो वेदसम्मितः2 BhNZ_01_004ab
नाट्यवेदः कथं ब्रह्मन्नुत्पन्नः कस्य वा कृते ॥ BhNZ_01_004cd
3कत्यङ्गः किंप्रमाणश्च प्रयोगश्चास्य कीदृशः । BhNZ_01_005ab
सर्वम् एतद् यथातत्त्वं भगवन्वक्तुमर्हति ॥ BhNZ_01_005cd
[ABh]

`नमस्त्रैलोक्यनिर्माणकवये शम्भवे यतः ।
प्रतिक्षणं जगन्नाट्यप्रयोगरसिको जनः ॥' इति ॥
एवं नाट्यशास्त्रप्रवचनं प्रयोजनमुक्तम् । तत्प्रयोजनन्तु दर्शितमेव । अभिधेयश्च नाट्यवेदः । व्युत्पाद्यव्युत्पादकभावलक्षणश्च सम्बन्धः । यच्च शास्त्रं(1) यो जिज्ञासते स तावत्तदवसरे तच्छास्त्रप्रणेतरि प्रसिद्धे सिद्धवदेव(2) प्रामाण्यम्(3)अभिमन्यत इति (4)तद्वचनोक्ताय सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनाय तदैव निर्विशङ्कः प्रवर्तते । परस्त्वधिगतसकलशास्त्रार्थो बहु मन्यते न वेति तदिदमन्यत् । प्रथमं तावत्प्रवृत्तमादिवाक्यं (5)प्रयुक्तमेवेति स्वानुभवप्रसिद्धम् । तेनार्थसंशयतर्ककौतुकजनादिवाक्यं (न) प्रवर्तकमिति किमनेन ॥ (1)
अथ मुनिरात्मानमेव परत्वेन कल्पयन्ब्रह्मणा यदुदाहृतमित्येतदेव पुराकल्पप्रदर्शनेन निश्चाययति -- समाप्तजप्यम् इत्यादिना श्लोकद्वयेन । अनुरागित्वं नाट्यवेदयोग्यता नाट्यस्यादुष्टता विनोदहेतुता सुज्ञानत्वं प्रश्नावसरलाभयोगः प्रसिद्धत्वं चाचार्ययोग्यता शिष्टप्रमाणिकत्वं नियमपूर्वशास्त्रग्रहणं प्रसिद्धादरणानुमेयोपादेयत्वप्रकटनमनिदम्(6)प्राथम्यप्रवृत्तता शिष्याणामूहापोहपाटवं ग्रहणयोग्यता चेति क्रमेण पदानां तात्पर्यमपुनरुक्तम् ॥ (2-3)
किं पप्रच्छुरिति दर्शयति -- योऽयमिति । भगवता तत्रभवता गुरुणेति भरतमुनिरेवैवमुक्तः । तेन भरतमुनिना यो ग्रथितः सुन्दरतमवस्तुसमाहरणयोजनया गुम्फितः को ऽप्ययं वस्तुविशेषः स तावत्प्रयोगसमये ऽस्माभिर्दृष्ट इति प्रत्यक्षत्वेन अयमिति परामर्शः । अविदितान्तस्सारतया चास्माकं प्रत्यक्षो ऽप्यप्रत्यक्षकल्प इति यच्छब्देनानिर्वाच्यविशेषत्वमुक्तम् । अत एव न तच्छब्दसङ्गतिरत्र मृग्यते(7) यथा यत्किञ्चिद्वदतीति । स चायं परीक्षणीय(8)तत्त्वो यतो वेदैः सम्मितः तुल्यः ।

[(मू)]

1. क॰ क्वथितो । ज॰ ग्रचितो ।

2. न॰ विस्तरः । प॰ सम्मतः ।

3. ज॰ म॰ कत्यंशः ।

[(व्या)]

1. म॰ यश्च शास्त्रार्थम् ।

2. सिद्धमेव ।

3. प्रमाणम् ।

4. तद्वचनोक्तात् ।

5. म॰ प्रवृत्तम् ।

6. टनमिदम्प्रा ।

7. म॰ दृश्यते ।

8. भ॰ णीयो यतो ।

[page 6]




[NZ]

[ABh]

तथा हि -- धीरोदात्तधीरललितधीरोद्धतधीरप्रशान्तानां पूर्णोपायप्रवृत्तत्वेन नायकानाम(1)तादृगुपायाश्रयेण प्रतिनायकानां च चरितं सफलत्वाफलत्वेन साक्षात्क्रियमाणं वीराद्भुताभ्यां वीरशृङ्गारहास्यैः वीररौद्रभयानककरुणैः वीरबीभत्सशान्तैश्च प्रतिनायकगतरसान्तरसान्तरतया सातिशयचमत्कारगोचरीभूतैर्हृदयानुप्रवेशं विदधद्धर्मादिचतुष्कोपायोपादेयधियमधर्मादिभ्यश्च निवृत्तिं निर्विशङ्कं विधत्त इत्यस्माकमधिगतश्रुतितत्त्वानामपि प्रत्यक्षसिद्धमेवैतत् । प्रसिद्धा चास्य नाट्यवेद(2)संज्ञा विदिता । अत एवोपदेशहेतुत्त्वाद्वेदः । एवं च जिज्ञास्यतत्त्व एवायम् ।
स कथमुत्पन्नः । केन प्रयोजनप्रकारेणोत्पन्नः । तत्प्रयोजनस्य वेदेभ्य एव सिद्धेः । उत्पन्न इति यदि पूर्वमेव वेदवदप(3)दा(वेदपदा)र्थः स्यात्तत्कथं नामां पर्युपयुज्येत । श्रुतिचतुष्टयवदेवेत्यर्थः । अथ यस्य वेदेभ्यो नोपदेशः सिद्धः, स कस्तादृगित्याह -- कस्याधिकारिणः । कृते प्रयोजनकरणाय । किं वेदाधिकृत एवात्राधिकारी उत तदन्यो ऽपीत्यधिकारिविषयो ऽयं प्रश्नः । पूर्वस्तु सिद्धसाध्यतया निष्प्रयोजनत्वेनाक्षेपाय(4) प्रश्नः । कत्यङ्ग इति । यद्यस्य सुबहून्यङ्गानि तद्दुरवधारतयाशक्य(5)निर्णयः । तथा परिदृश्यमानगीतातोद्याभिनयादिमध्ये कत्यस्याङ्गानि । किञ्च तदङ्गिरूपमुताङ्गसमुदायमात्रं नाट्यमिति तृतीयः प्रश्नः ।
किंप्रमाणश्चेति । ननु प्रत्यक्षप्रमाणसिद्धत्वं तावन्नाट्यस्य । यद्वक्ष्यति -- `दृश्यं श्रव्यं च यत्'(ना॰ शा॰ 1-11) इति । श्रेयःप्राप्त्युपायज्ञापकत्वमपि मुनीनां स्वसंवेदनसिद्धम् । अन्यथा तु विचार्यत्वमेवास्य न स्यादित्युक्तम् । तत्को ऽयं प्रश्नः । सत्यम् । किन्तु यान्यङ्गानि कानिचित्तानि यदि विज्ञेयानि, केन प्रमाणेन किमङ्गता(6) ज्ञायते । तेन किंप्रमाणाङ्ग इति । तथा केन प्रमाणेनाङ्गाङ्गिभावनियमो ऽत्र ज्ञेयः । प्रमाणमत्र निश्चयजनकम् ।
अन्ये तु नाट्यगतानां रूपकादीनां पाठ्याभिनयरसगीतानां च किं प्रमाणं का सङ्ख्येति विभागविषयो ऽयं(7) प्रश्न इत्याचक्षते ।
अस्येति नाट्यस्य । कीदृक्प्रयोगः । यदि युगपदङ्गानि प्रयुज्यन्ते तद्भिन्नाक्षग्राह्येषु युगपत्संवेदनाभावात् कथमेकं नाट्यमिति प्रतिपत्तिः । क्रमप्रयोगे ऽपि नि(न)तराम् । तस्मात्कथं प्रयोग इति । तथा किं नियतेनैवाङ्गाङ्गिभावेन प्रयोग उतानियतेनेति नाट्याङ्गप्रयोगद्वारेण सामान्याभिनयचित्राभिनयनाटकादिरूपकवैचित्र्यविषयः प्रश्नः पञ्चमः । एवं

[(मू)]

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ तदुपाश्रयाश्रयेण ।

2. भ॰ नाट्यसंज्ञा ।

3. म॰ भ॰ वेदवदपदार्थस्य तत्तथा कथमेनं पर्यनुयुञ्जीत ।

4. आक्षेपो ऽयम् ।

5. म॰ भ॰ तदवधारणतया अश ।

6. भ॰ म॰ किमङ्गम् ।

7. म॰ भ॰ विषयो वाऽयम् ।

[page 7]




[NZ]

तेषां तु 1वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः । BhNZ_01_006ab
प्रत्युवाच ततो वाक्यं नाट्यवेदकथां प्रति ॥ BhNZ_01_006cd
भवद्भिः शुचिभिर्भूत्वा तथावहितमानसैः । BhNZ_01_007ab
श्रूयतां नाट्यवेदस्य 2सम्भवो ब्रह्म3निर्मितः ॥ BhNZ_01_007cd
[ABh]

प्रश्नपञ्चकात् कविप्रयोक्त्रोरुपदेशपरं शास्त्रमिति लक्ष्यते । तेन यदिह(1) `तस्मात्कर्तुर्द्रष्टुः प्रयोक्तुरुपदेशपरमिदं शास्त्रम्' इति, तत्र द्रष्टुरित्यसत् । न ह्यनेन सामाजिको विनीयते । अयोग्यत्वात् । श्रुतिस्मृतीतिहासादिष्विवात्रापि न च तदुपदेशो ऽत्र श्रूयते । द्रष्टा तु यदि प्रेक्षाप्रवर्तक उच्यते तदा तस्यापि न प्रबन्धेनोपदेशः । अपि तु क्वचिदेव `नर्तको ऽर्थपतिर्वा' इद्यादौ । एवं चोपदेश्यत्वे स्थपतिमालाकारप्रभृति विश्वमपीहोपदेश्यं स्यादित्यलमनेन ।
यथातत्त्वमिति । नात्र क्रमं प्रति भरो ऽस्माकम् । नापीयत्तां प्रति । अज्ञा हि वयमत्र प्रष्टारः । अत एवोपेय(2)परत्वेनैव मुख्यतया प्रश्नो यथा बालक आह -- `दुःखं मे(3) शमय' इति । तज्ज्ञस्तूपायं प्रश्नयति `कुतो ऽन्नं लभ्यत' इति । तेनोपे(4)यमुखेन प्रवृत्तमिदं शास्त्रमुत्तरदानोपनतवस्त्वन्तरोपेयप्रश्नक्रमेण तदुपेयोपायादिप्रबन्धेन स्थितमिति मन्तव्यम् । तेन यादृशा क्रमेण रूपणयोग्यं तथाप्यप्र(थाऽप्र)श्रितमपि यदि किञ्चिदस्ति तदपि स्वयमेव निरूपयेति । तत्त्वानतिक्रमेण तत्त्वयोग्यं (5)तत्त्वं च निरूपणीयम् । एतदिति । लक्षणपरीक्षापर्यन्तमेतत् ॥ (4-5)
यदि त एवं पप्रच्छुः भरतमुनिः किमकार्षीदित्याह -- तेषामिति । तुरवधारणे । श्रुत्वैव न तु विलम्ब्येति । पौर्वकाल्यमात्रे क्त्वाल्यपोर्विधानात् । तत इति । यतः स तत्त्वविन्मुनिः ते च तदुपदेशयोग्याः तस्माद्धेतोः । कथाग्रहणं यथातत्त्वमित्येतस्यैवार्थं स्फुटीकरोति ।
यत्तु प्रयोगप्रश्ने प्रत्यक्षेण प्रयोगप्रकटनमुत्तरं स्यादित्याशङ्कां परिहर्तुं कथाग्रहणमिति तत्त्वसत् । वक्तुमर्हसीत्युक्ते तस्याः को ऽवसरः । एवं भरतमुनिः परवदात्मानं प्रकल्प्येयन्तं ग्रन्थमभिहितवान् । अन्ये त्वियन्तं ग्रन्थं कश्चिच्छिष्यो व्यरीरचत् । तत्र ब्रह्मणेति भरतमुनिः प्रथमश्लोके निर्दिष्टः । कथं ब्रह्मन्नुत्पन्न इत्येतदेवमेकवाक्यत्वेन निर्वहति । तदनन्तरन्तु

[(मू)]

1. क॰ तद्वचनम् ।

2. ध॰ संक्षेपो ।

3. त॰ मुनि ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ यदा हि ।

2. म॰ उपायपर ।

3. भ॰ मेव ।

4. म॰ नोपाय ।

5. भ॰ क्रमेण तत्त्वं च ।

[page 8]




[NZ]

पूर्वं1 कृतयुगे विप्रा वृत्ते स्वायम्भुवे ऽन्तरे । BhNZ_01_008ab
त्रेतायुगे ऽथ2 सम्प्राप्ते मनोर्वैवस्वतस्य तु3 BhNZ_01_008cd
ग्राम्यधर्म4प्रवृत्ते तु 5कामलोभवशं गते । BhNZ_01_009ab
ईर्ष्याक्रोधादि6संमूढे लोके सुखितदुःखिते ॥ BhNZ_01_009cd
[ABh]

भवद्भिः शुचिभिरित्यादिर्भरतमुनिरचितो ग्रन्थः । मध्ये ऽत्र षट्त्रिंशदध्याय्यां यानि प्रश्नप्रतिवचनयोजनवचनानि तानि तच्छिष्यवचनान्येवेत्याहुः ।
तच्चासत् । एकस्य ग्रन्थस्यानेकवक्तृवचनसन्दर्भमयत्वे प्रमाणाभावात् । स्वपरव्यवहारेण पूर्वपक्षोत्तरपक्षादीनां श्रुतिस्मृतिव्याकरणतर्कादिशास्त्रेष्वेकविरचितेष्वपि दर्शनात् ।
एतेन सदाशिवब्रह्मभरतमतत्रयविवेचनेन ब्रह्ममतसारताप्रतिपादनाय मतत्रयीसारासारविवेचनं तद्ग्रन्थखण्डप्रक्षेपेण विहितमिदं शास्त्रम् । न तु मिनिविरचितमिति यद् आहुर्नास्तिकधुर्योपाध्यायास्तत्प्रत्युक्तम् । सर्वानपह्नवनीयाबाधितशब्दलोकप्रसिद्धिविरोधाच्च ।
अत्र केचिदाहुः -- प्रश्नपञ्चकमत्रैवाध्याये तावन्निर्णीयते । उद्देशस्थित्या तद्विभागलक्षणपरीक्षापराणि चाध्यायान्तराणीति । अन्ये त्वाहुः पञ्चभिरध्यायैः पूर्वरङ्गविधानपर्यन्तैः प्रश्नद्वयं निर्णीतम् । सामान्याभिनयचित्राभिनयान्तैः शिष्टैस्तु प्रश्नत्रयमिति ।
वयं तु ब्रूमः -- नात्र क्रमः कश्चित् । अपि तु यथावसरं महावाक्यात्मना षट्सहस्रीरूपेण प्रधानतया प्रश्नपञ्चकनिरूपणपरेण शास्त्रेण तत्त्वं निर्णीयते । न तु क्रमः कश्चित् । एतच्च ग्रन्थव्याख्यानप्रसङ्ग एव स्फुटीकरिष्यामः ॥ (6)
तत्र `कथं कस्य वा' इत्यमुमर्थं निर्णिनीषुराह -- भवद्भि(1)रित्यादि । घटादीनाम् उत्पत्तिर् व्यवहारसिद्धैव कुलालादिभिरनुगम्यत इति घटः क्रियत इति युक्तम् । न त्वेवं नाट्यस्य । तस्य तूत्पत्तिरेँव विरिञ्चोपज्ञतया स्थितेति सम्भवो ब्रह्मनिर्मित इत्युक्तम् । केचिदत्रानादित्वं वेदवन्नाट्यस्याचक्षाणाः उत्पत्त्यादिशब्दान् स्मरणाभिव्यञ्जनादावुपचरन्ति ॥ (7)
तत्र सम्भूतेः कारणमुखेनाभिधाने कर्तव्ये कालस्य सर्वत्र पूर्वकारणत्वादुचितकालपरिग्रहेण तद्विधाधिकारिविषयतां दर्शयितुमाह -- पूर्वमित्यादिना श्लोकपञ्चकेन । अस्मिन्नवसरे

[(मू)]

1. प॰ पुरा ।

2. न॰ म॰ त्रेतायुगे तु । ज॰ म॰ त्रेतायुगे च । ग॰ त्रेतायुगे सम्प्रवृत्ते ।

3. ग॰ च ।

4. ग॰ त॰ धर्मे ।

5. त॰ लोभमोहवशम् ।

6. ठ॰ त॰ म॰ मि ।

[(व्या)]

1. रिति ।

[page 9]




[NZ]

देवदानवगन्धर्व1यक्षरक्षोमहोरगैः । BhNZ_01_010ab
जम्बूद्वीपे समाक्रान्ते लोकपाल2प्रतिष्ठिते ॥ BhNZ_01_010cd
महेन्द्रप्रमुखैर्देवैरुक्तः किल पितामहः । BhNZ_01_011ab
क्रीडनीयकम् इच्छामो दृश्यं श्रव्यं3 च यद् भवेत्4 BhNZ_01_011cd
[NZ]

[ABh]

पितामहो देवैरिदमुक्त इति महावाक्यस्य सङ्गतिः -- कस्मिन्नवसरे पूर्वमिति । नास्मिन्नेव कल्पे ऽपि तु पूर्वकल्पेष्वपीत्यर्थः । मन्वन्तराणि चतुर्दश तावत्कल्पो यत्तद्ब्राह्मं दिनम् । तत्र स्वायम्भुवं नाम यत्कल्पस्य प्रथमं मन्वन्तरम् । वैवस्वतमन्वन्तरन्तु सप्तमम्, यत्राद्य वर्तामहे । तत्र सर्वेष्वेव मन्वन्तरेषु त्रेतावसरे ब्रह्मणा नाट्यवेदः प्रवर्तितः । कृतयुगे तु नेति तात्पर्यम् । योजना तु स्वायम्भुवे आद्ये मन्वन्तरे यत्कृतयुगं तस्मिन् वृत्ते सति यत्त्रेतायुगं तस्मिन् सम्यक्सन्ध्यतिक्रमेण स्फुटतरं प्रवृत्ते । न केवलं तत्रैव मन्वन्तरे । तुशब्दो यावच्छब्दार्थे । यावद्वैवस्वतस्य मनोरन्तरे समये यत्त्रेतायुगं तस्मिन्प्रवृत्ते ऽपि । तेनाद्यन्तनिरूपणेन सर्वेषां मध्यममन्वन्तराणां सङ्ग्रहः । तेन सर्वेषु त्रेतायुगेषु नाट्यप्रवृत्तिरित्युक्तं भवति ।
अस्मिन्नवसरे किमसावुक्तः । आह -- जम्बूद्वीपे कर्मभूमिस्थाने यो लोकः सुखितो दुःखितश्च तद्विषयं(1) कीडनीयकं क्रीड्यते चित्तं विक्षिप्यते विह्रियते येन तदिच्छामः । करणे कृत्यो बाहुलकात् । चित्तं च इतो ऽमुतश्च नीयमानं मार्गे ऽपि नि(2)योज्यते । यदि वा क्रीडनाय हितं क्रीडनीयकम् । उभयत्राज्ञाताद्यर्थे कः । इदमस्माकं गुडप्रच्छन्नकटुकौषधकल्पं चित्तविक्षेपमात्रफलमिति यन्न ज्ञायते । तच्च क्रीडनीयकं सुखितदुःखित एव भवति । न ह्येकान्तसुखिते काले देशे वा क्रीडया किञ्चित् । नाप्येकान्तदुःखिते । तेन कृतयुगे कलिप्रान्ते वा इलावृत्तादिनिवासिनि जने नारके वा न क्रीडोपपत्तिः । उत्तरपदार्थप्रधानस्तत्पुरुषः दुःखस्य बाहुल्यमाह । कथं ज्ञायते सुखितदुःखितो लोक इति । यत ईर्ष्याक्रोधादिभिः संमूढो ऽधिवासितहृदयः । आदिग्रहणादनुरागतृष्णादिभिः । तत्र क्रमेण कारणमाह -- कामवशगतत्वादीर्ष्यादयो राज्यलोभादिना क्रोधादयः । किमित्यधिकौ कामलोभौ । यतः सुखितदुःखितत्वस्य कारणं कामदीनां हेतुः ग्राम्यधर्मप्रवृत्तत्वम् । ग्राम्यो ऽश्रुतशास्त्रार्थजनाकीर्णदेशोचितो धर्मः स्वधर्माननुपालनलक्षणः । तद्विषये यतो ऽसौ लोकः प्रवृत्तः ॥ (8-9)

[(मू)]

1. ग॰ गन्धर्वै रक्षोयक्ष ।

2. ड. पालैः ।

3. ठ॰ म॰ त॰ श्राव्यम् ।

4. न॰ म॰ यद्विभो ।

[(व्या)]

1. तद्विषयकम् ।

2. विनि ।

[page 10]




[NZ]

न वेदव्यवहारो ऽयं संश्राव्यः शूद्रजातिषु । BhNZ_01_012ab
तस्मात्सृजापरं वेदं पञ्चमं सार्ववर्णिकम् ॥ BhNZ_01_012cd
[ABh]

नन्वेवं (1)सत्यधर्मबाहुल्यात् सुखमेषां कुत इत्याह -- देवैः श्रीमद्विजयाविमुक्तादिरुद्रावतारैः तथा राजसतामसहृदय(2)जनकल्प्यमानसपर्याकैर्दानवादिभिराक्रान्ते जम्बूद्वीपे । देवादिभिश्चाक्रान्ते स्ववशीक्रियमाणे । नन्वेवं सत्स्वपि विशुद्धव्यामिश्रधर्मसाधनेषु कथं धर्मः । तेषां तत्राप्रवर्तमानत्वात् । सत्यम् । किन्तु लोकपालैः लोकपालांशसंविभागसमुत्पादितैः नरपतिभिः । प्रतिष्ठिते स्वधर्मसाधनं प्रति नियोजिते लोके । दृश्यं श्रव्यं चेति । द्रष्टुं श्रोतुं चार्हम् । न धर्मसाधनम् । शक्यं च । न तु दुर्भग(3)परुषप्रायम् । लोक इत्येकवचनेन सर्वसाधारणतयैव यद्योग्यं तच्च स्पृश्यादिरूपं न भवति । दृश्यश्रव्ययोस्तु बहुतरसाधारण्योपपत्तिः । असाधारणे चेर्ष्याक्रोधादय एव प्रवर्तन्ते ।
एतदुक्तं भवति -- कृतयुगे सत्त्वप्रधाने स्वधर्ममात्रनिष्ठो लोको न सुखदुःखे प्रति हेयोपादेयधिया प्रयस्यति । त्रेतायान्तु राजसत्वाद्दुःखं जिहासति । सुखं च प्रेप्सति । रजसश्चलत्वात् । तदासौ शास्त्रीयेषु राजनियन्त्रणया प्रवर्त्यते । तत्र च तादृगुपायो निरूप्यो येन स्वयमेषां भवति प्रवृत्तिः । तच्च नाट्यमेवेति ।
चकारेणेदमाह -- तादृशा केनचिदुपायेन सम्बन्धस्तत्कुरुते(स्तु कृतः) येन भिन्नेन्द्रियग्राह्ये अपि दृश्यश्रव्ये एकानुसन्धानविषयत्वं न विजहीत इति सामान्याभिनय(4)कालप्राणत्वं प्रयोगस्य सूचितम् । दृश्यमिति हृद्यं श्रव्यमिति व्युत्पत्तिप्रदमिति प्रीतिव्युत्पत्तिदमित्यर्थ इति । अनेन (5)त्वि(नन्वि)न्द्रादीनां क एतावता स्वार्थः । आह । लोकपालप्रतिष्ठिते(6) जम्बूद्वीपे गता ये लोकाः ते हि स्वधर्मावस्थिता इज्यादिना नाकमाप्याययन्ति । अत एवेच्छाम इति सर्वेषामैकमत्यमाह । अतो ऽन्योन्योपकारवृत्त्या च दैवमानुषसर्गौ(7) निरूपितौ विन्ध्यावासिप्रभृतिभिः । अन्ये तु स्वप्रयोजनमेव क्रीडा महेन्द्रादीनामित्याहुः । त्रेतायुगे प्रवृत्ते एवम्भूते च लोक इत्यनेनेदमुक्तं भवति -- स्वर्गे ऽपि हि तदा तदा मानुष(8)गतराजसधर्माभिसम्बन्धचित्रितयागादियोगसरजसीकृतहृदयत्वाद्देवा अपि क्रीडनीयकमभिलेषुरिति ।(10-11)
एवं शास्त्राधिकृतो ऽपि जनः नाट्येन सुखं विनीयत इति प्रयोजनप्रयोजनमुक्त्वा प्रयोजनान्तरमप्याह -- न वेदव्यवहार इत्यादिना । कृतयुगे सत्त्वोत्कर्षबलादेव सर्वः

[(मू)]

[(व्या)]

1. म॰ स्वधर्मबाहुल्यात् । सा॰ त्वधर्मबाहुल्यात् ।

2. यकल्प्य ।

3. म॰ पुरु ।

4. म॰ तालप्राणत्वम् । कालप्रमाणत्वम् ।

5. न्विन्द्रादीनाम् । एतावता क इन्द्रादीनां स्वार्थ इत्याह ।

6. भ॰ ष्ठिता यतो जम्बूद्वीपग ।

7. म॰ भ॰ सर्वावित्यपि निरूपितौ ।

8. मानुषगता राजानः सुधर्मादिसम्बन्धचिन्तित ।

[page 11]




[NZ]

एवमस्त्विति तानुक्त्वा देवराजं विसृज्य च । BhNZ_01_013ab
1सस्मार चतुरो वेदान्योगम् आस्थाय तत्त्ववित् ॥ BhNZ_01_013cd
( नेमे वेदा यतः श्राव्याः स्त्रीशूद्राद्यासु जातिषु । BhNZ_01_XXXab
वेदमन्यत्ततः स्रक्ष्ये सर्वश्राव्यं तु पञ्चमम् ॥ ) BhNZ_01_XXXcd
[ABh]

स्वधर्ममनुपालयति । (1)अद्यत्वे तु राजसत्वात् शूद्रप्रकाराः करणादिजातीयाः सर्वे ऽखर्वगर्वाक्रान्ता वर्णत्रयानुवृत्तिं न विदधते । शास्त्रं भवद्भ्य एवमादिशतीति च ते वचनमात्रेण नाद्रियन्ते । न च ते वेदशास्त्रोपदेशयोग्याः । अत एवमाह -- (2)सम्यगिह स्थाने । श्रुत्या भवतामेतदुपदिष्टमिति ना(न) श्राव्याः । सार्ववर्णिकमिति । अधिकृतानामनधिकृतानामपि सुकुमाराणां व्युत्पत्तिदायीत्यर्थः । सर्वे वर्णाः प्रयोजनं (3)विनेयत्वेन यस्येत्यनेन पूर्वोक्तस्याधुनोक्तस्य च समस्तस्योपसंहारः ।
अन्ये तु पौनरुक्त्यं परिहर्तुमाह -- `सर्वेषां वर्णानां सरससुकुमारेण नयेन स्वकर्तव्यनिरूपणं यत्र काव्ये तस्मिन् भवं तदाश्रितम् । येन सर्वो जनः सरससुकुमारानुरज्यदाशयः तदुपभोगनान्तरीयकतयैव कार्याकार्यज्ञानमप्युपयुङ्क्ते क्षीरमध्यावस्थितौषधोपयोगवत् । (4)तेनाधिकृतानामनधिकृतानामपि सुकुमाराणां व्युत्पत्तिदायि (5)नाट्यम् । अश्रुतशास्त्राणामपि संवादादविचलकार्याकार्यविवेकसिद्धिरिति । (12)
एवमस्त्विति तानिति । देवराजमिति । तानुक्त्वा तान्विसृज्य । देवराजं विसृज्येति प्राधान्यादुपादानम्(6) । योगमिति । येन सर्ववेदानां युगपदवभासो भवति । तत्त्वविदिति समस्तलोकवेदज्ञ इत्यर्थः । (13)
ततः किं चकारेत्याह श्लोकत्रयेण धर्म्यमित्यादिना । एवमिति(1-16)धर्म्यमित्यादियुगलोक्त(7)मर्थं सङ्कल्प्य । चतुर्वेदस्मरणेन हेतुना तत इति । चतुर्भ्यो नाट्यवेदं चक्रे । हेतौ शता । धर्म्यमिति । धर्मे साधूपदेशाय । एवमर्थे ऽपि । अन्ये तु धर्मार्थभ्यामनपेतं यशः प्रयोजनमस्येति । अत्र व्याख्यानद्वये ऽपरपुरुषार्थासङ्ग्रहः स्यात् । नाट्योत्पत्तिगर्भाधानकल्पे चास्मिन् सङ्कल्पे यत्त्यक्तं तत्त्यक्तमेव । यशसश्च धर्मफलत्वात् पृथगुपादानं किमर्थम् । सोपदेशमित्यादेश्च पौनरुक्त्यम् । तस्मादयमत्रार्थः -- धर्मशब्देन

[(मू)]

1. ड॰ सस्मारेदं तदा ब्रह्मा ।

2. ढ॰ त॰ म॰ योगवित् ।

3. इदं पद्यं म॰ पुस्तक एव दृश्यते ।

[(व्या)]

1. अन्यत्र ।

2. सम्यगिति ।

3. विना यत्नेन प्रयस्यति । अनेन ।

4. म॰ तेनानधिकृतानामपि ।

5. नाट्यं श्रुतम् ।

6. दुक्तम् । इन्द्रादीन् विसृज्येत्यर्थः (सा) ।

7. युगलकोक्त ।

[page 12]




[NZ]

धर्म्यम् अर्थ्यं 1यशस्यं च 2सोपदेश्यं ससङ्ग्रहम् । BhNZ_01_014ab
भविष्यतश् च लोकस्य3 सर्वकर्मानुदर्शकम्4 BhNZ_01_014cd
सर्वशास्त्रार्थसम्पन्नं सर्वशिल्प5प्रवर्तकम्6 BhNZ_01_015ab
7नाट्याख्यं पञ्चमं वेदं सेतिहासं करोम्यहम् ॥ BhNZ_01_015cd
[ABh]

चत्वारो ऽपि पुरुषार्थाः । तेषु साधु साधकम् । ननु किं साक्षात् । नेत्याह । सोपदेश्यं सहोपदिश्यमानैरुपायैर्यद्वर्तते चतुर्वर्गोपायप्रदर्शकमित्यर्थः । ननु वेदादयो ऽप्येवम् । नैतत् । (1)सम्यग्ग्रहणं सङ्ग्रहः । यतः परं निर्विशङ्कप्रतीत्यर्थं प्रमाणान्तरं नाभ्यर्थ्यते । तच्च साक्षात्काररूपमेव । यदाहुः -- ``सर्वा च प्रमा प्रत्यक्षपरा '' इति । तेन सहेति ससङ्ग्रहम् । एवमपि प्रत्यक्षेण सदाचा(2)रयज्ञादिदर्शनात्कोऽस्य भेदः । आह -- सर्वेषां कर्मणां क्रियमाणानामनु पश्चादचिरेणैव कालेन दर्शकं पञ्चषादिभिरेव दिवसैः शुभाशुभकर्मतत्फलसम्बन्धसाक्षात्कारो यत्रेत्यर्थः । कस्येत्याह -- यो यः कश्चिदस्मात्क्षणादूर्ध्वं भविष्यति लोकस्तस्योपदेश्यस्येत्यर्थः ।
(3)अनुकार्याभिप्रायेणात्र भविष्यत इति व्याख्यातम् । [न] च शब्देन भूतवर्त्मानग्रहणमित्यधरोत्तरीभूतम् । वृत्तराजर्षिवंशकीर्तनादेर्हि प्रधानतया स्वकण्ठेनाभिधानं युक्तम् । न तु भविष्यत इत्यास्तामेतत् ।
तस्मात् व्युत्पाद्याभिप्रायेणैव लोकस्येति व्याख्येयम् ।
एवमपि तत्रैव केन लोकः प्रवर्त्यत इत्याह -- अर्थ्यम् । हृद्यतया सर्वजनानामपि नानाधिकारत्वेनाभिलषणीयमित्यर्थः । ननु प्रथममज्ञातपरमार्थे कथमभिलषणम् । आह । यशस्यम् । सर्वत्र हृद्यतया प्रथितम् ।
न केवलं प्रधानपुरुषार्थोपायदर्शकं यावत् सर्वेषां शास्त्राणां कलाप्रधानानां ये ऽर्था गीतनृत्तवाद्यादयस्तैः सम्पन्नं युक्तम् । तथा सर्वाणि शिल्पानि चित्रपुस्तादीनि प्रवर्तयति (4)स्वोपयोगत्वेनाक्षिपतीत्येवमेकेन यत्नेन समस्तवस्तुसिद्धिर्यतो भवति तन्नाट्यमित्युक्तं भवति ।

[(मू)]

1. ड॰ धर्मकामार्थसंयुक्तम् ।

2. ड॰ म॰ त॰ सापदेशम् ।

3. न॰ कालस्य । ठ॰ लोके ऽस्य ।

4. प्र॰ दर्शनम् । प॰ कर्मप्रदर्शकम् ।

5. न॰ शील । ग॰ शिष्य ।

6. ठ॰ म॰ दर्शकम् । प्र॰ समन्वितम् । त॰ प्रवेशकम् ।

7. प॰ म॰ नाट्यसंज्ञमिमं वेदम् ।

[(व्या)]

1. सङ्ग्रहं सम्यग्ग्रहः । ग्रहणं प्रमाणं तेन युक्तम् (सा॰) ।

2. सदाचारादि ।

3. अनुकार्याश्रयत्वेनात्र ।

4. सोपयोग ।

[page 13]




[NZ]

1एवं सङ्कल्प्य भगवान् 2सर्ववेदान3नुस्मरन् । BhNZ_01_016ab
नाट्यवेदं ततश्चक्रे चतुर्वेदाङ्गसम्भवम् ॥ BhNZ_01_016cd
जग्राह पाठ्यम् ऋग्वेदात्सामभ्यो4 गीiतमेव च । BhNZ_01_017ab
यज्युर्वेदादभिनयान् रसा5नाथर्वणादपि ॥ BhNZ_01_017cd
[ABh]

तच्च सेतिहासम् । इतिहासोपदेशकरूपं सप्रभेदम् । इतिरेवमर्थे प्रत्यक्षनिर्देशं द्योतयति । हः इहशब्द आगमः । आसनमासः । एवंप्रकाराः प्रत्यक्षपरिदृश्यमाना (1)आगमिकार्थाः कर्मफलसम्बन्धस्वभावा यत्रासते तेनेतिहासेन सहेतिपाठे मत्वर्थीयो ऽकारः । इतिः ज्ञानम् । तस्य हासो हर्षपूर्वको विकासो यत इति केचित् । इतिहासश्च -- तल्लक्षणमिथं विलासनं यत्र रूपकभेदानां भण्यते(2) । उपदेशशब्देन च दशरूपकं तदुपयोगवदेव(3)(वद्देश)द्विहस्तादिलक्षणनाट्यवेदशास्त्रम् । तत्सहितस्यैव करणीयत्वेन सङ्कल्पः । अन्यथा बुद्ध्या कलितस्यापि नाट्यस्य कथमन्यत्र सङ्क्रमणम् । तेन च विना कथं प्रयोगः । पञ्चममिति । य एको ऽपि चतुरो वेदानतिशेत इत्यर्थः । अहमिति यस्य सर्वलोककृत्योद्वहनमेव परं कृत्यम् ।
एवं सङ्कल्प्येति । सङ्कल्पव्यापार एवायं बुद्ध्या वेदाङ्गैकीकारलक्षणो ब्यह्मणो नाट्यवेदोत्पादनम् । ननु वेदस्मरणेन तत्र कथं हेतुता लब्धा । आह । चतुर्वेदाङ्गसम्भवमिति । चत्वारो वेदाः(4) । अङ्गानां पाठ्यादीनां सम्भवो यस्य । सम्भवत्यस्मादिति सम्भवः । अत एव वेदचतुष्टयमपि यत्राङ्गानि प्रत्युपकरणीभूतमिति (स तथोक्तः) । (14-16)
कुत्राङ्गे कस्य वेदस्योपयोग इति दर्शयति -- जग्राह पाठ्यमृग्वेदादिति । इह पठ व्यक्तायां वाचीत्युक्तं व्यक्तत्वं विवक्षाविशिष्टस्वार्थार्पणक्षमत्वम् । तच्च काक्वध्यायवक्ष्यमाणस्वरालङ्कारादिसामग्रीयोजनेन भवतीति तयोपस्कृतं पाठ्यमुच्यते । तच्च प्राधान्यात्प्रथममुपात्तम् ।
तथा हि वक्ष्यति ।
`वाचि यत्नस्तु कर्तव्यो नाट्यस्यैषा तनूः स्मृता ।
अङ्गनैपथ्यसत्त्वानि वाक्यार्थं व्यञ्जयन्ति हि ॥` इति(14-2)

[(मू)]

1. न॰ त॰ म॰ प्रोक्त्वा तु भगवानेवं वेदान् सर्वान् । प॰ स्मृत्वा तु भगवानेवम् । ग॰ सङ्कल्प्य भगवानेवम् । ड॰ ततः स भगवान् ब्रह्मा वेदान् सर्वाननुस्मरन् ।

2. ज॰ म॰ त॰ सर्वान् वेदान् ।

3. झ॰ पितामहः ।

4. न॰ सामतो ।

5. ब॰ नृत्ताना ।

[(व्या)]

1. आगतिकार्थाः । भ॰ आगमितार्थाः ।

2. म॰ दृश्यते ।

3. भ॰ तदुपयोगादेव ।

4. वेदाः चतुर्भ्यो वेदेभ्यः । अङ्गानाम् ।

[page 14]




[NZ]

1वेदोपवेदैः सम्बद्धो नाट्यवेदो महात्मना2 BhNZ_01_018ab
एवं भगवता सृष्टो 3ब्रह्मणा सर्ववेदिना ॥ BhNZ_01_018cd
उत्पाद्य नाट्यवेदं तु 4ब्रह्मोवाच सुरेश्वरम् । BhNZ_01_019ab
इतिहासो मया 5सृष्टः स सुरेषु नियु6ज्यताम् ॥ BhNZ_01_019cd
[ABh]

अत एवाभिनयान्तर्भूतत्वे ऽपि पृथगुपात्तम् । तदृग्वेदाद्गृहीतम् । तस्य त्रैस्वर्यप्रधानस्य स्तोत्रशब्द(स्त्र)द्वारेण योगोपकारित्वात् । पाठ्यमपि च त्रैस्वर्योपेतम् । ऐकस्वर्ये काक्वभावाभ्यां (1)च स्वस्वादौ (चैकस्वभावाच्च स्वरादौ) गीतरूपापत्तेरिति हि वक्ष्यामः । (ना॰ शा॰ 17)
पाठ्यगतस्वरप्रसङ्गात् तदनन्तरं सामभ्यो गीतं जग्राहेत्युक्तम् । उपरञ्जकत्वेन हि पश्चात्तस्याभिधानं न्याय्यमिति केचित् । `गीतं प्राणाः प्रयोगस्य' इति वक्ष्यमाणत्वात् । तदायत्तत्वाद्रसचर्वणायाः समुचितमस्यात्रैवाभिधानमित्यस्मदुपाध्यायः । चकारेणैतत्तुल्य(2)कक्ष्यतामाह । एवकारेण गीतमात्रं ततो गृहीतं `गीतिषु सामाख्या'(जैमिनि॰ 2-1-36) इति न्यायात् । तदाधारध्रुवापदयोजनमृग्वेदादेवेति दर्शयति । तत एव ध्रुवाध्याये वचनादत्रैव सङ्गृहीतम् (?) ।
घनावनद्धरूपिसामगानक्रियाप्राणभूतकाल(3)साम्यात्मकतालसामान्यस्वीकृतमत्रैव प्रविष्टम् (?) । आध्वर्यवकर्मप्रधाने तु यजुर्वेदे ऽङ्गकर्मणां प्रदक्षिणगमनादिक्रम एव प्रथमम् । पठिष्यति `या ऋचः पाणिका(4)'(ना॰ शा॰ 32-2)इत्यादि । ततसुषिरात्मकं चाप्यातोद्यं स्वरप्राधान्यात् ।
आथर्वणवेदे तु शान्तिकमारणादिकर्मसु नटस्येव तस्यर्त्विजः प्राष्टुदवैषुण्णा(5)द्यनुभावानां प्रजाशत्रुप्रभृतिनावधानग्रहणादिना लोहितोणीषादेर्नेपथ्यस्य तेषु तेषु च कर्मसु विशिष्टप्रयत्नपुरुषसम्पाद्यमनोवष्टम्भात्मनः सत्त्वस्य सम्भवात् ततो ऽभिनयानामग्रहणम् । वाचिकस्त्वभिनयः पूर्वमेवोक्तः । प्राधान्यवि(न्यात् वि)भावानां धृतिप्रमोदादिव्यभिचारिणां

[(मू)]

1. म॰ वेदोपवेदसम्बन्धो । ठ॰ वेदोपवेदः ।

2. न॰ सम्पन्नो ब्रह्मणा ललितात्मकम् । त॰ नाट्यवेदो महर्षयः ।

3. ठ॰ म॰ ब्रह्मणा ललितात्मकम् ।

4. ज॰ ब्रह्मावोचत्सुरेश्वरम् । ड॰ त॰ प्राह शक्रं पितामहः ।

5. ठ॰ दृष्टः ।

6. त॰ निवेश्य ।

[(व्या)]

1. म॰ स्वर्यैकत्वाभावाभ्यां च स्वस्यादौ । स्वर्यादौ, स्वरस्यादौ, स्वस्वियादौ (सा) ।

2. म॰ णैकतुल्य ।

3. कल्प ।

4. भ॰ पाणिगाः ।

5. वैषुणा ।

[page 15]




[NZ]

कुशला ये विदग्धाश्च प्रगल्भाश्च 1जितश्रमाः । BhNZ_01_020ab
तेष्वयं नाट्यसंज्ञो2 हि वेदः संक्राम्यतां त्वया ॥ BhNZ_01_020cd
तच्छ्रुत्वा वचनं 3शक्रो ब्रह्मणा यदुदाहृतम् । BhNZ_01_021ab
प्राञ्जलिः प्रणतो5 भूत्वा प्रत्युवाच पितामहम् ॥ BhNZ_01_021cd
ग्रहणे धारणे ज्ञाने6 प्रयोगे चास्य सत्तम । BhNZ_01_022ab
7अशक्ता भगवन् देवा अयोग्या नाट्यकर्मणि8 BhNZ_01_022cd
[ABh]

च परमार्थसतां समाहरणं प्रधानमिति विभावादिसामग्रीरूपरसात्मकचर्वणासम्भव इति ततस्तद्ग्रहणमुक्तमिति तटस्था एवैते । अत एव रस्यन्ते । तत्रैव च रस्यन्त इति हि वक्ष्यामः ।
तदेवं नाट्यादिरूपकोपक्रमं गीतातोद्यप्राणाभिनयवर्गपरिपुष्यद्रसर्वणात्मकं परप्रीतिमयमेव नाट्यम् । ततस्तद्व्युत्पत्तिरिति नाट्यमेव वेद इति क्रमेण प्रदर्शितम् । तेनाक्रम्य योजनात्मकनियोगात्मकशासनप्राणशास्त्रवैलक्षण्येन स्वयमुपारूढज्ञानाभिधानविदः(1) प्राणवेदरूपता नाट्य(2)स्यैवेति सिद्धम् ।
एतदुपसंहरति -- वेदोपवेदैरित्यादि । वेदा व्याख्याताः । वेदार्थानामुपकारको ,अर्थो वेद्यते येन स उपवेदात्मा । तद्यथा ऋग्वेदस्य(3) मन्त्रार्थवादादिव्याख्यानोपनयनप्रजारक्षणप्रदर्शक आयुर्वेदः । यतो महात्मा ततः सर्ववेदी । सर्ववित्त्वाच्च तथाविधसृष्टिशक्तः । एवमित्युपसंहरन् प्रश्नत्रयं कृतोत्तरमिति दर्शयति । प्रयोजनस्याधिकारिणामङ्गानामङ्गाङ्गिभावस्य च निर्णीतत्वात् । (17-18)
एवं पितामहसदृशेन सर्वदा नाट्यवेदशरीररूपकनिर्माणे कविना भाव्यमिति प्रदर्श्य तत्र विभवयुक्तो विधेयनटजनश्च राजा प्रयोजिता । भरतमुनिसदृशश्च सम्पन्नपरिवारः सर्ववित् प्रयोक्ता । प्रयोजक(4)महोत्सवप्रायः प्रयोगकालः । क्रीडाप्रस्तावव्याजोपदेशकाः विगतरागद्वेषा मध्यस्थवृत्तयः निर्मलहृदयमुकुरे सति तन्मयीभवनयोग्यतोपेता आहितरसास्वादाः सामाजिका इत्येतत् पुराकल्पमुखेन दर्शयत्यध्यापन(ध्यायान्त)ग्रन्थेन -- उत्पाद्य नाट्यवेदं त्वित्यादिना । राजैव प्रयोजयितुं शक्त इति तुशब्दः । इतिहासो दशरूपकम् ।

[(मू)]

1. प॰ जितक्लमाः ।

2. न॰ म॰ नाट्यसंज्ञस्तु ।

3. न॰ भगवान् शक्रो ।

4. न॰ म॰ त॰ समुदाहृतम् ।

5. न॰ म॰ विनयात्प्राञ्जलिः ।

6. ब॰ चैव ।

7. त॰ न शक्ता भगवन् देवा न यो ।

8. प॰ कर्मसु ।

[(व्या)]

1. भ॰ नं विदः ।

2. म॰ ट्यवेदस्यैवेति स्थितम् ।

3. म॰ दाख्यमन्त्रा ।

4. म॰ प्रयोजन ।

[page 16]




[NZ]

य इमे वेदगुह्यज्ञा 1ऋषयः 2संशितव्रताः । BhNZ_01_023ab
3एते ऽस्य ग्रहणे शक्ताः प्रयोगे धारणे तथा ॥ BhNZ_01_023cd
4श्रुत्वा तु शक्रवचनं मामाहाम्बुजसम्भवः । BhNZ_01_024ab
त्वं पुत्रशतसंयुक्तः5 प्रयोक्तास्य भवानघ ॥ BhNZ_01_024cd
आज्ञापितो विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् । BhNZ_01_025ab
6पुत्रानध्यापयामास प्रयोगं चापि तत्त्वतः ॥ BhNZ_01_025cd
[ABh]

कुशलाः । ग्रहणधारणयोग्याः । विदग्धाः । ऊहापोहसमर्थाः । प्रगल्भाः । परिषद्यभीरवः । जितश्रमाः । योग्याः समुचितदेहा अखिन्नकायाश्च । ग्रहण इति । पूर्वं गुरुमुखाद्ग्रहणम् । तस्याविस्मरणं धारणम् । ज्ञानमूहापोहविचारः । प्रयोगः पर्षदि प्रकटीकरणम् । चकारेण च तदुपयोगिगुणनिका व्यायामाभ्यासादिः । देवाः सुखभूयिष्ठत्वात् । स्वाम्यादेशात्कथमपि यदि प्रवर्तेरन् तत्पूर्णपर्यवसानत्वं दुर्लभमेतैरित्यर्थः ।(19-22)
तर्हि किं क्रियतामित्याह -- य इम इति । वेदज्ञा इति ग्रहणधारणसामर्थ्यम् । गुह्यज्ञत्वेनाध्यात्मोपनिषदर्थवेदनधारणकौशलेन रसाद्युपयोगिसात्त्विकसम्पादितसामर्थ्यम् । यद्वक्ष्यति -- ``सत्त्वं मनःप्रयत्ननिर्वर्त्यम्'' इत्यादि । तेन ---
न्यस्येत्प्राणं भ्रुवोर्मध्ये स्तम्भो बाष्पश्च चाक्षुषः ।
स्वेदो हृदि गुदे कम्पः पुलको मूर्ध्नि वक्त्रतः ॥
वैवर्ण्यं स्वरितं कण्ठे प्रलयो नासिकान्तरे ॥
इत्यादियोग्यत्वं तेषाम् । अत एवानुषङ्गतो नटस्यापि परमपुरुषार्थलाभो धारणादिवशात् । ऋषय इति । दर्शा(र्शना)दृषिरिति । ऊहापोहयोग्याः । संशितव्रता इति ।

[(मू)]

1. ज॰ मुनयः ।

2. न॰ ब्रह्मवादिनः । प॰ त॰ ब्रह्मसम्भवाः । ख॰ शंसितव्रताः । म॰ संश्रितव्रताः ।

3. ड॰ एते सङ्ग्रहणे । प॰ त॰ ते ह्यस्य । ज॰ म॰ एतस्य ।

4. ठ॰ श्रुत्वेमम् । न॰ शक्रस्य वचनं श्रुत्वा ।

5. ख॰ सम्पन्नः ।

6. प॰ म॰

नान्ये ऽन्ये धारणे योग्याः प्रयोगे वापि सत्तम ।

इत्युक्तो ऽस्य प्रयोगस्य कुरु यत्नमतन्द्रितः ॥

आज्ञां विभोर्विदित्वाहं नाट्यवेदं पितामहात् ।

सुतानध्यापयामास प्रयोगार्थी तदाज्ञया ॥

न॰ सुतानध्यापयामास प्रयोगे वापि सत्तम । ठ॰ त॰ पुत्रानध्यापयं योग्यान् ।

[page 17]




[NZ]

शाण्डिल्यं 1चैव 2वात्स्यं च कोहलं 3दत्तिलं 4तथा । BhNZ_01_026ab
5जटिलाम्बष्टकौ चैव 6तण्डुमग्नि7शिखं तथा ॥ BhNZ_01_026cd
सैन्धवं 8सपुलोमानं 9शाड्वलिं 10विपुलं तथा । BhNZ_01_027ab
11कपिञ्जलिं 12बादिरं च यमधूम्रायणौ तथा ॥ BhNZ_01_027cd
13जम्बुध्वजं 14काकजङ्घं 15स्वर्णकं तापसं तथा । BhNZ_01_028ab
16कैदारिं शालिकर्णं च दीर्घगात्रं च शालिकम् ॥ BhNZ_01_028cd
17कौत्सं 18ताण्डायनिं चैव 19पिङ्गलं 20चित्रकं तथा । BhNZ_01_029ab
21बन्धुलं 22भल्लकं चैव मुष्ठिकं सैन्धवायनम् ॥ BhNZ_01_029cd
[ABh]

अभ्यासे शक्ताः । तथेति । ग्रहणादीनामार्थक्रमः प्रदर्शनीय इत्यर्थः । इम(1) इति प्रत्यक्षेणैव दृष्टमेषां तदिति दर्शयति ।(23)
श्रुत्वा त्विति । मां त्विति तु शब्देन ऋषिभ्यो ऽप्यन्येभ्यो ऽस्य विशेषमाह । ब्रह्मैव मामाहेत्यादरातिशयः । पुत्रशतयोगाद्य(द)न्योन्यप्रवर्तितबहुतरपरिवारयोगः । अनघेत्यध्येषणया सोत्साहपरिषदा कृतसम्मानस्य सम्यक्प्रयोगनिष्पत्तिरिति सूचितम् । आज्ञापित इत्यनुल्लङ्घनीयवचनतास्योक्ता । पितामहादित्यनाचार्योषितत्वाशङ्कां व्युदस्यति । प्रयुज्यत इति प्रयोगो दशरूपकम् । प्रयुज्यते निर्वर्त्यते ऽनेनेति प्रयोगः । नाट्यलक्षणशास्त्रम् । तदहं पुत्रान्पाठयाञ्चकार । प्रयुक्तिश्च प्रयोगः । तमध्यवसायपर्यन्तमहं पुत्रानध्यापयामास । तथाहं चकार यथा प्रयुक्तिं ते पुत्राः सम्यक्प्राप्तवन्त इत्यर्थः । चापिशब्दाभ्यां सूचिते द्वे द्वे आवृत्ती । मुनिसमुचितकर्तव्यान्तरव्यासङ्गो ऽपि लिटा(2) सूचितः । तत्त्वत इति नाट्याचार्यस्य सम्यगाप्तत्वं गम्यते । (24-25)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ चापि । ड॰ जीव ।

2. न॰ वाद्यम् ।

3. प॰ घूर्तिलम् ।

4. ड॰ म॰ मुनिम् ।

5. ठ॰ म॰ जटुला । प॰ यडिला ।

6. ज॰ म॰ त॰ ताण्ड्य । फ॰ दण्ड । ठ॰ ताण्डुम् ।

7. प॰ म॰ मुखम् ।

8. ज॰ पुंसलो । त॰ पुलोमानं सैन्धवञ्च ।

9. ज॰ शाश्वलिम् । प॰ वालिकम् । न॰ म॰ पाटलिम् ।

10. न॰ म॰ विबुधम् ।

11. न॰ त॰ यमं धूम्रायणं चैव कपिंजलमथापि च । ज॰ त॰ कापिञ्जलम् ।

12. ठ॰ म॰ बादरिम् । ड॰ वादिरम् ।

13. प॰ म॰ जम्बू । न॰ बाष्कलम् । फ॰ जम्बूकम् । ख॰ जङ्गं च ।

14. ख॰ कोकमुस्तं च । त॰ काकमद्रुम् ।

15. ज॰ स्वर्णकृत्तापसौ । ख॰ पूर्णकं तापसं तथा ।

16. पङ्क्तिद्वयं `त॰'पुस्तके नास्ति । ठ॰ म॰ केदारम् । ज॰ केदरिम् ।

17. ज॰ कोत्सम् ।

18. ज॰ तान्यासिनम् । प॰ ताण्ड्यायनि ।

19. ज॰ पिण्ड ।

20. ठ॰ छत्रकम् । न॰ छत्रमेव च ।

21. त॰ अन्धुकम् । म॰ नुजलम् । ख॰ बल्लकम् । भालुकम् ।

22. प॰ बाष्कलम् । त॰ बालुकम् ।

[(व्या)]

1. म॰ इदमिति ।

2. म॰ भ॰ लिङ्गात् ।

[page 18]




[NZ]

1तैतिलं भार्गवं चैव शुचिं बहुलमेव च । BhNZ_01_030ab
2अबुधं बुधसेनं च 3पाण्डुकर्णं 4सुकेरलम् ॥ BhNZ_01_030cd
5ऋजुकं मण्डकं चैव 6शम्बरं 7वञ्जुलं तथा । BhNZ_01_031ab
मागधं 8सरलं 9चैव कर्तारं 10चोग्रमेव च ॥ BhNZ_01_031cd
11तुषारं 12पार्षदं चैव गौतमं 13बादरायणम् । BhNZ_01_032ab
14विशालं शबलं चैव सुनाभं मेषमेव च ॥ BhNZ_01_032cd
15कालियं भ्रमरं चैव तथा पीठमुखं मुनिम् । BhNZ_01_033ab
16नखकुट्टाश्मकुट्टौ च षट्पदं 17सोत्तमं तथा ॥ BhNZ_01_033cd
18पादुकोपानहौ चैव 19श्रुतिं चाषस्वरं तथा । BhNZ_01_034ab
अग्निकुण्डाज्यकुण्डौ2021वितण्ड्यं ताण्ड्यमेव च ॥ BhNZ_01_034cd
22कर्तराक्षं हिरण्याक्षं 23कुशलं दुस्सहं तथा । BhNZ_01_035ab
24लाजं भयानकं चैव बीभत्सं 25सविचक्षणम् ॥ BhNZ_01_035cd
[ABh]

पुत्रान्नामभिर्दर्शयति -- शाण्डिल्यमित्यादिना । अत्र प्रसिद्धत्वं(1) नटानामादरकारणमिति तावन्मुख्यं नामग्रहणे प्रयोजनम् । आनुवङ्गिकं त्वन्यदपि । तद्यथा विदूषकतापसादिनाम्नां तलाकमीनां(तथाकर्मिणां) निर्वचनलब्धार्थयुक्त्या भूमिकविशेषोपयोग इति । अन्यस्त्वाह -- शतमेवेह पठितम् । कञ्चना(2)(तच्चा)भिनेयानां स्थाय्युत्पादन(3)रसनवकतद्गतव्यभिचारित्रयस्त्रिंशत्सात्त्विकाष्टकानुरूपाणां पञ्चाशतो ऽर्थानां न्याय्यान्याय्यभेदेन नायकप्रतिनायकविषयतया प्राधान्याभिप्रायेणेति । तत्र तु `कैशिक्यपि(4) प्रयुक्ता स्यात्' इत्युत्तरग्रन्थावकाशाभाव इत्यलमाभि(5)रसहृदयाभिनिवेशव्याख्याभिः । (26-39)

[(मू)]

1. ख॰ तिन्तिलम् ।

2. ज॰ अम्बुधम् ।

3. ज॰ पारकर्णम् । प॰ पाण्डुकर्णिम् ।

4. ज॰ म॰ सकेरलम् । त॰ सतोरलम् । च॰ सुरेक्षलम् ।

5. ज॰ मिश्रकम् । ड॰ त॰ ऋजुं कमण्डलुम् ।

6. त॰ शाबरम् । प॰ शाम्बकम् ।

7. ज॰ वञ्चुलम् ।

8. प॰ सुरलम् । फ॰ त॰ सारणम् । सुकलम् ।

9. न॰ चैक । त॰ चैव कातरम् ।

10. न॰ चात्रिमेव च ।

11. ठ॰ म॰ तुषादम् ।

12. म॰ पार्वतम् । त॰ पर्वतम् । भ॰ पांशलम् ।

13. न बादरायणिम् ।

14. ख॰ उदारिं वरुणं चैव वरणिं हंसमेव च ।

15. ज॰ त॰ कालेयम् ।

16. ठ॰ म॰ तरुकुट्टा ।

17. ड॰ त॰ चोत्तमम् । म॰ सप्तमम् ।

18. त॰ पानहोपा । ड॰ पादुकौपा ।

19. ज॰ सुश्रुतं षट्स्वरम् । न॰ श्रुतिं च स्वरमेव च ।

20. ख॰ अश्मकुण्डौ च ।

21. ज॰ विताण्ड्यं तण्ड्य ।

22. न॰ त॰ केकराक्षम् ।

23. न॰ नकुलं दुष्षहं तथा ।

24. न॰ जालम् । प॰ त॰ जलम् । म॰ पुस्तके इदमर्धं नास्ति ।

25. फ॰ सुविचक्षणम् ।

[(व्या)]

1. त्वान्न ।

2. भ॰ कश्चा ।

3. भ॰ नं इसनव ।

4. भ॰ क्येषा ।

5. भ॰ लमसहृद ।

[page 19]




[NZ]

1पुड्राक्षं पुण्ड्रनासं 2चाप्यसितं सितम् एव च । BhNZ_01_036ab
विद्युज्जिह्वं महाजिह्वं 3शालङ्कायनमेव च ॥ BhNZ_01_036cd
4श्यामायनं माठरं च लोहिताङ्गं तथैव च । BhNZ_01_037ab
संवर्तकं 5पञ्चशिखं त्रिशिखं 6शिखमेव च ॥ BhNZ_01_037cd
शङ्खवर्णमुखं 7षण्डं शङ्कुकर्मणमथापि च । BhNZ_01_038ab
शक्रनेमिं गभस्तिं चाप्यंशुमालिं शठं तथा ॥ BhNZ_01_038cd
[ABh]

यस्मिन्निति । उत्तमप्रकृतिविचेष्टितादौ । तथेति(1) । कश्चित् तदीयहृदयहर्षप्रदर्शनप्रकारेण योग्यो ऽन्यस्तदीयशोकप्रकटीकरणेनेति । (40)
अथ सकलप्रयोगप्राणभूतकैशिक्युपयुज्यमानोपकरणान्तरसंहरणा(2)योपक्रमं दर्शयति भारतीमित्यादि । वृत्तिमिति । धर्मादिपुरुषार्थचतुष्टये साध्ये वागङ्गसत्त्वचेष्टासामान्यम् । तच्च संक्षिप्तेनावान्तरभेदेन चतुर्धा(3) ।यद्यत्किल कर्मारभ्यते तत्र वाङ्मनःकायव्यापारस्तावदस्ति । तत्र कस्यचिल्लालित्यवैचित्र्यक्रमस्यानुप्रवेशः । यत उत्तमप्रकृतीनां सौष्ठवमय एव सर्वो व्यापारः । तदेव तद्वृत्तिचतुष्टयम् । भारती वाग्वृत्तिः । मनोव्यापाररूपा सात्त्विकी सात्त्वती । सदिति प्रख्यारूपं संवेदनं । तद्यत्रास्ति तत्सत्त्वं मनः । तस्येयमिति । `इयर्ति'(4) इत्यराभटाः सोत्साहा अनलसाः । तेषामियमारभटी (5)कायवृत्तिः । केशाः किञ्चिदप्यर्थक्रियाजातमकुर्वन्तो देहशोभोपयोगिनः । तद्वत्सौन्दर्योपयोगी व्यापारः कैशिकीवृत्तिरिति तावन्मुख्यः क्रमः । अन्यस्य तु यस्तद्व्यपदेशः स तत्प्रधानत्वादनेकरसप्रधानं पानकरीत्या कैशिकीत्यादि मधुरव्यपदेशवत् । एतच्च (6)प्राग्रे वितनिष्यामः ।

[(मू)]

1. ठ॰ पुण्डृaaक्षं पूर्णनासं च । अत्र `त॰'पुस्तके --

किरीटिनञ्च भाषञ्च तथा धन्विनमेव च ।

शिलापट्टं स्वर्णगुञ्जं शिलाशिनमथापि च ॥36॥

अग्निवेशं शिवञ्चैव ध्यानं जप्यं सुमङ्गलम् ।

जैशिषव्यं कुण्डिनञ्च तथा कलशमेव च ॥37॥

विद्धाक्षं घूर्णनासञ्चाप्यसितं सितमेव च । इत्यधिकं दृश्यते ।

2. प॰ असितासितमेव च ।

3. ख॰ साल ।

4. प॰ त्यामायनम् ।

5. ठ॰ पञ्चसखम् ।

6. ज॰ शिखिमेव च । ठ॰ शिखरमेव च ।

7. ज. खण्डम् । इदं पङ्क्तिद्वयं `त॰'पुस्तके नास्ति ।

[(व्या)]

1. भ॰ यथेति । तदीय ।

2. संभरणाय । भ॰ संहाराय ।

3. भ॰ र्धा च शुद्धम् ।

4. म॰ इयतीत्यार ।

5. म॰ काचन ।

6. म॰ भ॰ प्रागेव ।

[page 20]




[NZ]

विद्युतं शातजङ्घं च 1रौद्रं वीरमथापि च । BhNZ_01_039ab
पितामहाज्ञया ऽस्माभिर्लोकस्य च गुणेप्सया2 BhNZ_01_039cd
3प्रयोजितं पुत्रशतं 4यथाभूमिविभागशः । BhNZ_01_040ab
5यो यस्मिन्कर्मणि यथा 6योग्यस्तस्मिन्स योजितः ॥ BhNZ_01_040cd
भारतीं सात्त्वतीं चैव वृत्तिमारभटीं तथा । BhNZ_01_041ab
समाश्रितः प्रयोगस्तु प्रयुक्तो वै मया द्विजाः ॥ BhNZ_01_041cd
परिगृह्य प्रणम्याथ ब्रह्मा विज्ञापितो मया । BhNZ_01_042ab
अथाह मां सुरगुरुः कैशिकीमपि योजय ॥ BhNZ_01_042cd
[ABh]

एवं यत्किञ्चिल्लालित्यं तत्सर्वं कैशिकीविजृम्भितम् । सा च तैः प्रयोक्तुमशक्येति तुशब्देनोक्तम् । तेन दशरूपं सर्वं वैचित्र्यशून्यं तान्प्रति योजितम् । अत एव तादृशे प्रयोगे ऽवज्ञां वै शब्देन द्योतयति । प्रयुक्त इति । तेषाम् अभ्यासभूमौ योजित इत्यर्थः । (41)
क्षममिति । प्रयोगसमर्थं सादरविचित्रं प्रयुङ्क्ते । अत एवाह -- द्रव्यम् । सुन्दरम् । यतः सौन्दर्यप्राणैव सा । एवमिति । बुद्धिकौशलं (1)मदीयं ज्ञातुं तेनाहमेतत्पृष्टः । चकारेण प्रत्युत्पन्नप्रतिभानत्वं दर्शयति । अनेन झटिति कविहृदयग्रहणयोग्यत्वं नाट्याचार्यगुण इति सूचयति । (42-43)
न चात्यन्तापरिदृष्टे वस्तुनि उपकरणमुन्नेतुं शक्यम् । ब्रह्मणा तूपदेशसमये वचनमात्रेणोक्तमेतन्मध्ये हृदयहारि वैचित्र्यं योजनीयमिति । अनेनाभिप्रायेण कैशिकीसाक्षात्करणं वर्णयति नृत्ताङ्गहारेत्यादिना युगलकेन । नर्तनं नृत्तम् । गात्राणामङ्गोपाङ्गानां विलासेन क्षेपः । न तु केनचित्कर्तव्यांशेन । लोको ऽप्येवंविधे विषये एवमेवाह -- `नृत्यतीव गच्छति' इत्यादि । तत्र ये ऽङ्गहारा अङ्गानां हरणानीति अत्रुटितरूपतया समुचितस्थान(2)प्राप्तिः । तैः सम्पन्ना । (3)शङ्करस्यैव परिपूर्णानन्दनिर्भरीभूतदे(4)होच्चलदान्तरनिर्वारसुन्दराकारस्य अत एव नृत्यतः इतिकर्तव्यान्तरवैकल्यादानन्दनृत्तमात्रस्थितस्य । प्रयोज्यत्वेन मया दृष्टा ।

[(मू)]

1. प॰ म॰ रौद्रवीर ।

2. अयं श्लोकः `त॰'पुस्तके नास्ति ।

3. न॰ एवमादि शतं पूर्णं समग्रं भूमिभागशः । ड॰ त॰ एवमाद्यं पुत्रशतं समग्रं भूमिभागशः ।

4. ख॰ साग्रं भूमिभागशः ।

5. त॰ यस्मिन् कर्मणि यो योग्यस्तस्मिन् स विनियोजितः ।

6. न॰ योग्यो ऽसौ तत्र योजितः ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ तदीय ।

2. म॰ भ॰ प्राप्तास्तैः । प्राप्तस्तैः ।

3. भ॰ म॰ शङ्करस्येव ।

4. देहाच्चल ।

[page 21]




[NZ]

यच्च तस्याः क्षमं द्रव्यं तद्ब्रूहि द्विजसत्तम । BhNZ_01_043ab
एवं तेना1स्म्यभिहितः प्रत्युक्तश्च मया प्रभुः ॥ BhNZ_01_043cd
2दीयतां भगवन्द्रव्यं कैशिक्याः सम्प्रयोजकम् । BhNZ_01_044ab
3नृत्ताङ्गहारसम्पन्ना4 5रसभावक्रियात्मिका ॥ BhNZ_01_044cd
6दृष्टा मया भगवतो 7नीलकण्ठस्य नृट्यतः । BhNZ_01_045ab
कैशिकी श्लक्ष्णनैपथ्या8 शृङ्गाररससम्भवा ॥ BhNZ_01_045cd
9अशक्या पुरुषैः 10सा तु प्रयोक्तुं 11स्त्रीजनादृते । BhNZ_01_046ab
ततो ऽसृजन्महातेजा मनसाप्सरो विभुः ॥ BhNZ_01_046cd
[ABh]

ननु सा नाट्योपयोगिनी कथम् । आह । सैव यदि श्लक्ष्णेन श्लिष्यतोचितेन नेपथ्येन सहिता भवति । यद्वक्ष्यति -- ``शृङ्गार उज्ज्वलवेषात्मक''(ना॰ शा॰ 6-50) इति तन्नाट्योक्तशृङ्गाररसः सम्भवति । नान्यथा । नेपथ्यग्रहणं सुकुमारस्याङ्गिकादेरप्युपलक्षणम् । तेन शृङ्गाराभिव्यक्तिहेतौ सुकुमारे चतुर्विधे ऽप्यभिनये योजिते मधुरमन्थरवलनावर्तनाभ्रूक्षेपकटाक्षादिना विना शृङ्गारसास्वादस्य नामपि न भवति ।
किमत्रैव सोपयोगेत्याह -- रसभावक्रियात्मिकेति । रसानां भावो भावना कविनटसामाजिकहृदयव्याप्तिः । तस्या या क्रिया इतिकर्तव्यता सैवात्मा स्वभावो यस्याः । एतदुक्तं भवति -- रौद्रादिरसाभिव्यक्तावपि कर्तव्यायां यो ऽभिनय उपादीयते सो ऽप्यनुप्रासवलनावर्तनाद्यात्मकसुन्दरवैचित्र्यस्यामिश्रणया दुःश्लिष्टो ऽश्लिष्ट एव वा न रसाभिव्यक्तिहेतुर्भवतीति सर्वत्रैव कैशिकी प्राणाः । यद्वक्ष्यति -- ``अस्य शाखा च नृत्तं च वस्तून्यभिनयस्य''(ना॰ शा॰ 8-15) इति । अयं भावः -- यावन्निजहृदयरसविलसद्विकस्वरनिर्वारचमत्कारपवित्रिता न जाता भगवत इव, तावच्छिक्षाशतैरपि वैचित्र्यमनाहार्यम् । मुनीनां च निसर्गविषयविमुखचित्तवृत्तीनां को निर्वृतिचमत्कारः । यो ऽपि वा ससमाधिजः सो ऽपि देहपर्यन्ततां न भजति । प्रत्युत ततः(1) पलायमानाः(नः) । अतः स्त्रीणां तादृगस्ति वैचित्र्यम् । तत्सम्पर्कसम्भव(2)दार्द्रभावास्तु कदाचिच्छक्नुयुरपि ।

[(मू)]

1. प॰ म॰ तेनान्व ।

2. न॰ क्रियताम् ।

3. ठ॰ म॰ त॰ मृद्वङ्ग ।

4. ज॰ म॰ संयुक्ता ।

5. ख॰ ललिताभिनयात्मिका ।

6. ज॰ दृष्टो मया ।

7. न॰ नीलवर्णस्य । प॰ त॰ नृत्यतः शङ्करस्य तु ।

8. न॰ नैपथ्य ।

9. ड॰ त॰ न शक्या ।

10. न॰ म॰ साधु ।

11. ठ॰ म॰ स्त्रीजनैर्विना ।

[(व्या)]

1. ततश्चप ।

2. भ॰ म॰ भवादार्द्र ।

[page 22]




[NZ]

नाट्यालङ्कारचतुराः1 प्रादान् मह्यं प्रयोगतः2 BhNZ_01_047ab
3मञ्जुकेशीं सुकेशीं च मिश्रकेशीं सुलोचनाम्4 BhNZ_01_047cd
5सौदामिनीं देवदत्तां देवसेनां मनोरमाम्6 BhNZ_01_048ab
7सुदतीं सुन्दरीं चैव विदग्धां 8विपुलां तथा ॥ BhNZ_01_048cd
[ABh]

ये त्वाहुः -- `न भगवतः कैशिकीप्रयोगसामर्थ्यम् । तेन दृष्टमयेति पाठे उमया सह भगवतो नृत्यतो भगवन्तमप्यनादृत्य भगवत्या प्रयुज्यमाना मया दृष्टा' इति -- त उक्तनीत्या पराकृताः । तथा --
विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमन्वितैः ।
बबन्ध यः शिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता ॥(ना॰ शा॰ 20-13)
इति भगवतो विष्णोः कैशिकीनिर्माणमनुचितं स्यादित्यलं बहुना । जनशब्देन रागिताशङ्कां परिहरति । ततो ऽसृजदिति । मनसेति । यथारुचि विनिर्मिता इत्यर्थः । (44-46)
नाट्यस्य यो ऽलङ्कारो वैचित्र्यहेतुः कैशिकी । तत्र चतुराः । अन्ये तु नाट्यालङ्काराः सामान्याभिनये(अ-22) वक्ष्यमाणाः स्वभावजा `लीला विलास' इत्याद्या दश `शोभाकान्तिः' इत्याद्याश्च सप्त(प्ता)यत्नजा इति । अनेन मुनिकन्यानामत्रायोग्यत्वं तावदुक्तम् । तासां नामग्रहणे पूर्ववत्प्रयोजनं निरूप्यम् । मे ददाविति । नाट्याचार्यपरवशत्वमुपकरणसम्भारस्य दर्शयति -- ददाविति(1) । ताश्च मया यथोचितं शिक्षादानेन प्रतिगृहीता इति सूचयन् कैशिकीमप्यहं योजितवानिति दर्शयति । एवं वृत्तिचतुष्टयसम्पूर्णं नाट्यं गुणनिका(2)यामभ्यस्तमिति प्रदर्श्य गीतातोद्याभ्यामुपरञ्जकाभ्यां योगं दर्शयति -- स्वातिरित्यादि । येन जलधरसमयनिपतत्सलिलधारावैचित्र्याभिहन्यमानपुष्करदलविलसितरचितविचित्रवर्णानुहरणयोजनया (3)यथास्वं वृत्तिनियमेन पुष्करवाद्यनिर्माणं कृतमित्यर्थः । सह शिष्यैरिति । त्रिपुष्करस्य वाद्यस्यापूरकपणवमृदङ्गझल्लर्याद्युपयोगेन पक्षातोद्यपरिग्रह उक्तः । भाण्डस्यात्र पूर्वमुपादानं वृत्ति(त्ते)र्येन तस्यैव परिक्रमणादौ सति सोपयोगात् । कैशिकी चात्र

[(मू)]

1. प॰ कुशलाः ।

2. न॰ म॰ त॰ क्षणात्सुरवरस्तदा । प॰ प्रयोगज्ञो गुरुस्तदा ।

3. म॰ त॰ इदमर्धं `मागधीमर्जुनीम्' इत्यतः परं दृश्यते ।

4. त॰ पादचूलां तथैव च ।

5. ज॰ सौदामनीम् ।

6. न॰ त॰ म॰ तथैव च । ख॰ मनोवतीम् ।

7. न॰ त॰ म॰ सुरभिम् ।

8. ड॰ म॰ त॰ विबुधाम् ।

[(व्या)]

1. म॰ कदाचित्त्विति ।

2. भ॰ कायम । म॰ काकायाम् ।

3. म॰ स्वयं वृत्तिनि ।

[page 23]




[NZ]

1सुमालां 2सन्ततिं चैव सुनन्दां सुमुखीं 3तथा । BhNZ_01_049ab
मागधीम् अर्जुनीं चैव सरलां केरलां धृतिम्4 BhNZ_01_049cd
नन्दां सपुष्कलां चैव कलमां5 चैव मे ददौ । BhNZ_01_050ab
6स्वातिर् भाण्डनियुक्तस्तु सह शिष्यैः स्वयम्भुवा ॥ BhNZ_01_050cd
नारदाद्याश् च गन्धर्वा गानयोगे नियोजिताः । BhNZ_01_051ab
एवं नाट्यमिदं सम्यग्बुध्वा7 सर्वैः सुतैः सह ॥ BhNZ_01_051cd
स्वातिनारदसंयुक्तो वेदवेदाङ्गकारणम् । BhNZ_01_052ab
उपस्थितो ऽहं 8ब्रह्माणं प्रयोगार्थं कृताञ्जलिः ॥ BhNZ_01_052cd
नाट्यस्य ग्रहणं प्राप्तं ब्रूहि किं करवाण्यहम् । BhNZ_01_053ab
एतत्तु वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच पितामहः ॥ BhNZ_01_053cd
[ABh]

मध्ये नियोजितेत्युक्तम् । न (तेन) तत्प्रधानमेतत् । गानयोग इति । गानशब्देन ततसुषिरपरिग्रहः । गानशब्देन गान्धर्वस्यात्रानुपयोगमाह । नियुक्तो नियोजित इत्यनेन वादकगायकादीनां नाट्याचार्यायत्ततां दर्शयति । (1)नृत्तगीतातोद्याभिनयानां साम्यसिद्ध्यर्थमेकाकीभावेन सम्मेलनं प्रकृत्य प्रयोगः कार्य इति दर्शयति श्लोकद्वयेन -- एवं नाट्यमित्यादिना । एवं (2)मेलनिकायां `नाट्यमिदम्' इत्येकबुद्धिग्राह्यं सम्म्लितं सम्यक्सम्पन्नमिति बुद्ध्वा ज्ञात्वा । पुत्रैः (3)स्वातिनारदाभ्यां च सह ब्रह्माणमुपस्थितः उपनिमन्त्रणार्थं ब्रह्मणो ऽग्रे स्थित इत्यर्थः । (47-52)
उपनिमन्त्रणं दर्शयति -- नाट्यस्येति । ग्रहणमिति । गृहीतं शिक्षितं तावन्नाट्यमित्यर्थः । ग्रहणं (4)तदवलोकनं तत्प्राप्तं प्रेक्षणयोग्यं जातमित्यर्थः । एतत्त्विति । तुशब्द एवकारार्थे । श्रुत्वैव । अत एव प्रत्युपस्थितः अयत्नादेवाभिमुख्येनोपस्थितो दैवसङ्घटित इत्यर्थः । ध्वजस्येन्द्रार्थस्य महनं पूजनं यत्र स ध्वजमहः । ध्वजमहस्य विशेषणद्वारेण सम्भवं दर्शयति निहतासुरदानव इत्यादिना ।

[(मू)]

1. ड॰ सुमनाम् ।

2. ड॰ लासिनीम् ।

3. न॰ म॰ रतिम् । इदमर्धं `त॰'पुस्तके नास्ति ।

4. म॰ सतीम् । त॰ केकरां तथा ।

5. म॰ कलभाञ्चैव निर्ममे । न॰ त॰ म॰ कपिलां सुमनां तथा ।

6. न॰ त॰ सुनन्दां सुमुखीञ्चैव काहल्याद्याश्च मे ददौ । इत्यर्धमधिकं दृश्यते ।

7. न॰ म॰ बुद्ध्वा सम्यक्छिष्यगणैः सह ।

8. न॰ त॰ म॰ लोकेशम् । प्रयोगार्थी ।

[(व्या)]

1. अथ गीता ।

2. मेलनिकया ।

3. म॰ स्वात्याद्याभ्याम् । चावलोकनम् ।

[page 24]




[NZ]

महानयं 1प्रयोगस्य समयः 2प्रत्युपस्थितः । BhNZ_01_054ab
अयं ध्वजमहः श्रीमान् 3महेन्द्रस्य प्रवर्तते ॥ BhNZ_01_054cd
4अत्रेदानीमयं वेदो नाट्यसंज्ञः 5प्रयुज्यताम् । BhNZ_01_055ab
6ततस्तस्मिन्ध्वजमहे निहतासुरदानवे ॥ BhNZ_01_055cd
प्रहृष्टामरसंकीर्णे महेन्द्रविजयोत्सवे । BhNZ_01_056ab
7पूर्वं कृता मया नान्दी ह्याशीर्वचनसंयुता ॥ BhNZ_01_056cd
[ABh]

तत्र प्रयोगे क्रमं दर्शयति -- ``पूर्वं कृता मया नान्दीति । नान्द्याख्यं मुख्यं मङ्गलं सकलपूर्वरङ्गाङ्गोपलक्षणमिति केचित् । पूर्वरङ्गाङ्गानां मध्यान्नान्दी केवलापि प्रयोज्येत्येवंपरमेतदित्यन्ये । अस्मदुपाध्यायास्तु -- यावद्दैत्यैस्तत्र विघ्नाद्याचरणं न कृतं तावत्पूर्वरङ्गस्य विधिपूर्वकस्य कोऽवकाशः । स हि विघ्नरक्षाकरणेन मण्डपभागनिवेशितदेवतापरितोषहेतुः प्राधान्येन । नान्तरीयकतया च दैत्यपरितोषकारणम् । विघ्नास्तु यदा जातास्ततःप्रभृति पूर्वरङ्गः । तथा चतुर्थे ऽध्याये वक्ष्यते -- (ना॰ शा॰ 4-10)पूर्वरङ्गे कृते मया भगवते शिवभट्टारकाय दर्शित इति -- यथा तथा तु यः कुतपविन्यासा(1)दि न(दिः स न) पूर्वरङ्गशब्दवाच्यः । तस्मादिह नान्दीमात्रस्य प्रयोगः । किमर्थासावित्याह -- वेदनिर्मिता । `तत्राशिषमाशास्ते' इति हि श्रुतिः सर्वकर्मस्वाशीःपूर्वकत्वमाह । यत्ततो नान्दीप्रयोगः । न तु पूर्वरङ्गाङ्गत्वेन । (53-56)
अष्टौ यान्यङ्गभूतानि पदानि वाक्यं प्रति महावाक्यं वा । तानि सुप्तिङन्तान्यवान्तरवाक्यानि वेत्युभयथा । अत एव विचित्रेत्युक्तम् । तेन --
जितमुडुपतिना नमः सुरेभ्यो द्विजवृषभा निरुपद्रवा भवन्तु ।
अवतु च पृथिवीं समृद्धसस्यां प्रतिपच्चन्द्रवपुर्नरेन्द्रचन्द्रः ॥(रत्ना॰ 1-4)
इत्येषापि भारतीयत्वेन प्रसिद्धा कोहलप्रदर्शिता नान्द्युपपन्ना भवति । अत्र तु पक्षे --
नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्येवमस्त्विति नित्यशः ।
(2)वन्देतां सम्यगु(3)क्ताभिर्वाग्भिस्तौ (4)पारिपार्श्विकौ ॥(ना॰ शा॰ 5-114)
इति श्लोके ऽन्तरशब्दो ऽवान्तरवाक्यविच्छेदवाची द्रष्टव्यः ।

[(मू)]

1. प॰ प्रयोगश्च स मया समुप ।

2. म॰ त॰ ब॰ समुप ।

3. न॰ शचीभर्तुः ।

4. ढ॰ पुत्रे ।

5. ड॰ म॰ प्रयोज्य ।

6. न॰ भ॰ ततश्शक्रध्व ।

7. ग॰ ब॰ नान्दी कृता मया पूर्वमाशीर्वचन । त॰ पूर्वं कृत्वा ।

[(व्या)]

1. भ॰ त्रयं कुतपविन्यासादि ननु पूर्वरङ्गशब्दस्य । भ॰ श्रयं कुतपविन्यासं दिनं न पूर्वरङ्गशब्दस्य ।

2. भ॰ म॰ देवताम् ।

3. म॰ गुप्ता ।

4. पारिपार्श्वकौ ।

[page 25]




[NZ]

अष्टाङ्गपदसंयुक्ता विचित्रा 1वेदनिर्मिता । BhNZ_01_057ab
2तदन्ते ऽनुकृतिर्बद्धा यथा दैत्याः सुरैर्जिताः ॥ BhNZ_01_057cd
सम्फेटविद्रवकृता च्छेद्य3भेद्याहवात्मिका । BhNZ_01_058ab
ततो ब्रह्मादयो देवाः प्रयोगपरितोषिताः ॥ BhNZ_01_058cd
4प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु सर्वोपकरणानि 5वै । BhNZ_01_059ab
प्रीतस्तु प्रथमं शक्रो दत्तवान्स्वं6 ध्वजं शुभम् ॥ BhNZ_01_059cd
[ABh]

विवेचकास्त्वाहुः -- अङ्गग्रहणादत्रावान्तरवाक्यान्ये(1)व तावदुपात्तानि । तत्र चाष्टद्वादशसङ्ख्या चतुरस्रत्र्यश्रकालानुसारिपूर्वरङ्गद्वयाभिप्रायेण । तत्र
नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टभिर्वाप्यलङ्कृताम् ॥(ना॰ शा॰ 5-109)
इत्यत्रापिशब्दाच्चतुष्पदत्वं षोडशपदत्वं चतुरश्रगतं लभ्यते । त्र्यश्रगतं च त्रिपदत्वं षट्पदत्वं चेत्येवमल्पमपि तद्भेदेन तिस्रस्तिस्रो नान्द्यः । ततः परमपि(2) भूयस्त्वात् । तेन जितमुडुपतिनेति चतुष्पदेयम् । षोडशपदा तु ``जयति भुवनकारणम्'' इत्यादि । तदन्त इति । नान्द्यन्ते परिसमाप्तौ । अनुकृतिरिति नाट्यम् । तत्र च बद्धेति गुणनिका योजिता । न तु प्रयोग इत्येतच्चासत् । तत्पूर्वोत्तरव्याघातात् । पूर्वं ह्युक्तम् -- एवं नाट्यमिदमित्यादि नान्दी कृतेत्यन्तम् । वक्ष्यते च -- ब्रह्मादयः प्रयोगपरितोषिता इति । तस्माद्बद्धेति प्रस्ताविता । न तु निष्पादिता । प्रस्तावना तावत्प्रयुक्तेत्यर्थः ।
अन्ये त्वनुकृतिरिति नाट्यानुकाररूपा प्रस्तावनेत्याहुः । `कृता तदन्ते ऽनुकृतिः' इति च पठन्ति । एतदुपजीवनेनैव चिरन्तनाः कवयः ``नान्द्यन्ते सूत्रधारः'' इति पुस्तके लिखन्ति स्म । किं प्रस्तावितमित्याह -- यथा दैत्या इति । डिमसमवकारेहामृगादीनामन्यतमः प्रयोगः प्रास्तावीत्यर्थः । यद्यपि भरतपुत्रैर्दशरूपकमभ्यस्तं तथापि न युगपत्सर्वः प्रयोक्तुं पार्यत इत्येवमुक्तम् । तेन यत्केचिदचूचुदन् -- समवकारे कः कैशिकीयोजनावसर इति पूर्वग्रन्थो ऽसङ्गत इति तन्निरवकाशमेव । समवकारादावपि सौन्दर्यात्मकं वैचित्र्यं कैशिकीवृजृम्भ एवेत्युक्तम् । (57)

[(मू)]

1. ड॰ म॰ देवसम्मता । प॰ देवसंमिता । फ॰ वेदसंमिता । द॰ देवनिर्मिता । म॰ देवतास्तुतिसम्मता । त॰ देवतास्तुतिसंश्रया ।

2. प॰ ब॰ कृता तदन्ते ऽनुकृतिः । न॰ तदन्ते तु कृतिर्बुद्धा ।

3. ब॰ भेद्यावहा । ड॰ वेदाहवा । घ॰ भेद्यारवात्मिका ।

4. घ॰ ब॰ त॰ प्रददुर्ह्रष्टमनसः । ठ॰ म॰ प्रययुः प्रददुर्हृष्टा ।

5. ड॰ ब॰ त॰ म॰ नः ।

6. न॰ ब॰ त॰ ध्वजमुत्तमम् ।

[(व्या)]

1. तावतो ।

2. म॰ भ॰ रमभि ।

[page 26]




[NZ]

ब्रह्मा 1कुटिलकं चैव भृङ्गारं वरुणः शुभम्2 BhNZ_01_060ab
3सूर्यश्छत्रं 4शिवस्सिद्धिं वायुर्व्यजनमेव च ॥ BhNZ_01_060cd
विष्णुः सिंहासनं चैव कुबेरो मकुटं तथा । BhNZ_01_061ab
5श्राव्यत्वं प्रेक्षणीयस्य ददौ देवी सरस्वती ॥ BhNZ_01_061cd
शेषा ये देवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । BhNZ_01_062ab
तस्मिन्सद6स्यभिप्रेतान्नानाजातिगुणाश्रयान्7 BhNZ_01_062cd
अंशांशैर्भाषितं8 भावान् रसन् रूपं बलं9 तथा । BhNZ_01_063ab
10दत्तवन्तः प्रहृष्टास्ते मत्सुतेभ्यो दिवौकसः ॥ BhNZ_01_063cd
[ABh]

रोषग्रथितवाक्यस्तु सम्फेटः । शङ्काभयत्रासकृतो विद्रवः । छेदमर्हतीति च्छेद्यं शस्त्राहवः । भेदमर्हतीति भेद्यं मल्लयुद्धात्मकनियुद्धम् । तत इति । प्रभुपरितोषाय प्रभुचरितं कदाचिन्नाट्ये वर्णनीयमिति यथा दैत्याः सुरैर्जिता इत्येतस्माल्लभ्यत इति केचिदाहुः । तदसत् । दशरूपकलक्षणयुक्तिविरोधात् । तत्र हि किञ्चित्प्रसिद्धचरितं किञ्चिदुत्पाद्यचरितमिति वक्ष्यते । न च वर्तमानचरितानुकारो युक्तः । विनेयानां तत्र रागद्वेषमध्यस्थतादिना तन्मयीभावाभावे प्रीतेरभावेन व्युत्पत्तेरप्यभावात् । वर्तमानचरिते च धर्मादिकर्मफलसम्बन्धस्य प्रत्यक्षत्वे प्रयोगवैयर्थ्यम् । प्र(अप्र)त्यक्षत्वे `भविष्यति प्रमाणाभावात्' इति न्यायेन व्युत्पत्तेः सम्भवान्नायिका(सम्भावना का) । (?)एतच्च दशरूपकाध्याये वितनिष्याम इत्यास्तां तावत् ।
देवानां (1)त्वद्य प्रसिद्धवर्णनीयासम्भवात्पूर्वकल्पमन्वन्तरादिगतदेवासुरचरितकीर्तनम् । अनादित्वात्संसारस्य श्रुतिस्मृत्यनुमतदेवासुरकीर्तनवदिति । तत्र वर्तनो(2)(वर्तमानो)पवर्णनं तज्जातीयानाम् । अथ(3) चरित्रभ्रमविप्रलब्धास्त्वसुराश्चुक्षुभुरिति वक्ष्यामः । न च स्वचरितवर्णनाद्देवानां परतोष इह । यत आह -- प्रयोगपरितोषिता इति । ध्वजमिति । यस्य विघ्नशान्त्यै पूजार्थमुपयोगो भावी । (58-59)
कुटिलकमिति । वक्रदण्डको विदूषकोपयोगी । ब्रह्मायुधात्मा दण्डः । अपकामत्वेन

[(मू)]

1. ड॰ म॰ कमण्डलुम् ।

2. ड॰ ब॰ त॰ म॰ तथा ।

3. म॰ सूर्यश्शस्त्रम् ।

4. त॰ शिवो ज्ञानम् । म॰ ब॰ शिवा सिद्धिम् ।

5. म॰ त॰ एतयोरिदमर्धं पट्यते ।

6. घ॰ ब॰ स्यतिप्रीता ।

7. घ॰ ब॰ श्रयाः ।

8. न॰ म॰ त॰ र्भाषितान् ।

9. ड॰ बलिं क्रियाम् । न॰ भावान् रूपमङ्गं क्रियां बलम् । प॰ क्रियाबलम् । म. त॰ बलं क्रियाम् ।

10. न॰ ब॰ ठ॰ प्रददुर्मत्सुतेभ्यस्तु चित्रं चाभरणं बहु । चित्रमाभरणं बहु ।

[(व्या)]

1. भ॰ चाद्य प्र ।

2. भ॰ वर्णनोप ।

3. तज्जातीयकत्वादसुराश्चुक्षुभिरे । (अ॰ संग्र)

[page 27]




[NZ]

एवं प्रयोगे प्रारब्धे 1दैत्यदानवनाशने । BhNZ_01_064ab
2अभवन्क्षुभिताः सर्वे दैत्या ये तत्र 3सङ्गताः ॥ BhNZ_01_064cd
विरूपाक्ष4पुरोगांश्च विघ्नान्प्रो5त्सह्य ते ऽब्रुवन् । BhNZ_01_065ab
6क्षमिष्यामहे नाट्यमेतदागम्यतामिति ॥ BhNZ_01_065cd
ततस्तैरसुरैः सार्धं विघ्ना मायामुपाश्रिताः । BhNZ_01_066ab
वाचश्चेष्टां स्मृतिं चैव स्तम्भयन्ति स्म नृत्यताम् ॥ BhNZ_01_066cd
7तथा विध्वंसनं दृष्ट्वा 8सूत्रधारस्य देवराट् । BhNZ_01_067ab
कस्मात्प्रयोगवैषम्यमित्युक्त्वा ध्यानमाविशत् ॥ BhNZ_01_067cd
[ABh]

भीषणत्वावात्यादपीत्यर्थः (?) । भृङ्गारः पारिपार्श्विकोपयोगी । छत्रमत्र वितानः । जलदानां सूर्योद्भवत्वात् तत्प्रतिमः । यदाहुः -- ऋतवे वर्षान्ते महतो मेघसम्प्रवानिति । भगवदायत्ता दैवी मानुषी च सिद्धिरिति मध्ये तदुपादानं सर्वव्यापकत्वं दैव्याः सिद्धेः प्रतिपादयितुम् । व्यजनं घर्मापनुत्तरे । सिंहासनादि राजभूमिकायामुपयोगि । यक्षादयो ये तत्त्वज्ञा नाट्यस्य । भाषितमिति । तत्तद्भूमिकोपयोगिवाचके शिक्षा । भावानिति । विभावादिषु । तथा हि रक्तमांसादीनि भयजुगुप्साविभावरूपाणि यक्षरक्षसां हर्षोत्साहविभावताम् यान्तीति तदुपदेशादेव तज्ज्ञेयम् । रसानिति । स्वोचितस्थायिभावसम्बध्यमानतत्तद्रसोपयोगिनो ऽनुभावव्यभिचारिवर्गस्य शिक्षा दर्शिता । रूपमिति मुखरागस्य । बलमित्याङ्गिकस्य । प्रतिभूमिकं परितुष्टेन । अन्ततो ऽत्र शिष्टा(क्षा)पि काचिद्देया । सामाजिकेभ्यश्च धनविज्ञानमित्याहरणीयातोद्या(द्याद्या)जिहीर्षता च परिषत्परितोषाय यतितव्यमित्येतदनेन दर्शितम् । (60-63)
अथ विघ्नोपशमनाय जर्जरपूजा कार्येति दर्शयितुमितिहासेनोपक्रमते -- एवं प्रयोग इति । दैत्यानां विनाशनं यत्र प्रयोज्यतया । आगम्यतामिति । अवधार्यतां यदि वा सम्भूयास्यताम् । मायाम् इति अदृश्यत्वमित्यर्थः । चेष्टेत्याङ्गिकी । यद्यपि स्मृतिस्तम्भनेन सर्वं स्तम्भितं भवति तथापि तत्तदभिनेयप्राधान्येन तदेव स्तम्भितमित्युक्तम् । सूत्रधारस्येति । सपरिवारस्येति । प्रस्तावनाप्रयोगमध्य एवायं विघ्न इति यावत् । ध्यानमिति । यत्र माया न प्रभवति । (64-67)

[(मू)]

1. न॰ दैत्यमानविवाशने । प॰ दैत्यादीनां विनाशनम् ।

2. ठ॰ अथासुराश्च क्षुभिता ये तत्रासन् समागताः । म॰ अथासुराश्चाभितोष्याः ।

3. न॰ म॰ दर्पिताः ।

4. ज॰ त॰ पुरोगाश्च ।

5. ब॰ नुत्साह्य ते ऽब्रुवन् । न॰ म॰ विघ्नानुत्साहयन्ति ते ।

6. ड॰ नेत्थमीक्षामहे । न॰ नेत्थमिच्छामहे ।

7. क॰ ब॰ त॰ एवम् ।

8. ठ॰ म॰ ततस्तेषां स ।

[(व्या)]

[page 28]




[NZ]

अथापश्यत्सदो विघ्नैः समन्तात्परिवारितम् । BhNZ_01_068ab
1सहेतरैः सूत्रधारं नष्टसंज्ञं जडीकृतम् ॥ BhNZ_01_068cd
2उत्थाय त्वरितं शक्रः 3गृहीत्वा ध्वजमुत्तमम् । BhNZ_01_069ab
सर्वरत्नोज्ज्वल4तनुः किञ्चिदुद्वृत्त5लोचनः ॥ BhNZ_01_069cd
रङ्गपीठगतान्विघ्नानसुरांश्चैव देवराट् । BhNZ_01_070ab
जर्जरीकृतदेहांस्तानकरोज्जर्जरेण सः ॥ BhNZ_01_070cd
निहतेषु च सर्वेषु विघ्नेषु6 सह दानवैः । BhNZ_01_071ab
7सम्प्रहृष्य ततो वाक्यमाहुः सर्वे दिवौकसः ॥ BhNZ_01_071cd
अहो प्रहरणं दिव्यमिदमासादितं त्वया । BhNZ_01_072ab
8जर्जरीकृतसर्वाङ्गा येनैते दानवाः कृताः ॥ BhNZ_01_072cd
यस्मादनेन ते विघ्नाः सासुरा जर्जरीकृताः । BhNZ_01_073ab
तस्माज्जर्जर 9एवेति 10नामतो ऽयं भविष्यति ॥ BhNZ_01_073cd
शेषा ये चैव 11हिंसार्थ12मुपयास्यन्ति हिंसकाः । BhNZ_01_074ab
13दृष्ट्वैव जर्जरं ते ऽपि गमिष्यन्त्येवमेव तु ॥ BhNZ_01_074cd
14एवमेवास्त्विति ततः शक्रः प्रोवाच तान्सुरान् । BhNZ_01_075ab
15रक्षाभूतश्च सर्वेषां भविष्यत्येष जर्जरः ॥ BhNZ_01_075cd
[ABh]

सद इति यत्र प्रयोगः क्रियते सीदत्यस्मिन्निति । जीर्यत्यतिशयेनेति पचाद्यचि यङ्लुकि रूपम् । अतिशयेन जीर्णीकृतो देहो येषान्ते तथा । जर्जरेणेति यङ्लुगन्ताण्णिचि पुनः पचाद्यचि रूपम् । एवं राज्ञा सिद्धिविघातका दण्ड्या इति दर्शितम् ।

[(मू)]

1. ठ॰ तदेतरैः । ड॰ तथेतरैः । त॰ सहेतरं सूत्रधारं नष्टस्संज्ञं जलीकृतम् ।

2. ग॰ त॰ ब॰ अथोत्थाय द्रुतं क्रोधाद्दिव्यं जग्राह तं ध्वजम् ।

3. ठ॰ क्रोधाज्जग्राह तं ध्वजम् । त॰ दिव्यं जग्राह स ध्वजम् ।

4. ठ॰ म॰ ज्वलं तं तु । ड॰ ज्ज्वलतनुम् ।

5. ठ॰ म॰ कोपादुद्वृत्त । त॰ शक्रः प्रोद्वृत्तलोचनः ।

6. न॰ गतेषु तेषु विघ्नेषु सर्वेषु ।

7. न॰ म॰ प्रणम्यैनं तदा वाक्यमिदमूचुः । त॰ सम्प्रहस्य । ब॰ सम्प्रसह्य ।

8. ठ॰ म॰ नाट्यविध्वंसिनः सर्वे येनैते जर्जरीकृताः । न॰ जर्जरीकृतदेहास्तु दानवा येन ते कृताः ।

9. ड॰ इत्येष ।

10. न॰ ख्यातिं लोके गमिष्यति ।

11. न॰ ब॰ त॰ विघ्नार्थम् ।

12. ग॰ त॰ ब॰ मुपस्थास्यन्ति विघ्नकाः । न॰ विघ्नताम् ।

13. न॰ दृष्ट्वैनम् ।

14. न॰ एवं भविष्यतीत्येव ।

15. न॰ रक्षाभूतः स दैवस्य ।

[(व्या)]

[page 29]




[NZ]

प्रयोगे प्रस्तुते ह्येवं स्फीते शक्रमहे पुनः1 BhNZ_01_076ab
2त्रासं सञ्जनयन्ति स्म विघ्नाः 3शेषास्तु नृत्यताम् ॥ BhNZ_01_076cd
दृष्ट्वा तेषां व्यवसितं 4दैत्यानां 5विप्रकारजम् । BhNZ_01_077ab
उपस्थितो ऽहं ब्रह्माणं 6सुतैः सर्वैः समन्वितः ॥ BhNZ_01_077cd
7निश्चिता भगवन्विघ्ना नाट्यस्यास्य विनाशने । BhNZ_01_078ab
8अस्य रक्षाविधिं सम्यग्ज्ञापय 9सुरेश्वर ॥ BhNZ_01_078cd
10ततश्च विश्वकर्माणं 11ब्रह्मोवाच प्रयत्नतः । BhNZ_01_079ab
कुरु लक्षणसंपन्नं नाट्यवेश्म महामते ॥ BhNZ_01_079cd
ततो ऽचिरेण कालेन विश्वकर्मा महच्छुभम् । BhNZ_01_080ab
सर्वलक्षणसम्पन्नं 12कृत्वा नाट्यगृहं तु सः ॥ BhNZ_01_080cd
13प्रोक्तवान्द्रुहिणं गत्वा सभायान्तु कृताञ्जलिः । BhNZ_01_081ab
सज्जं नाट्यगृहं देव तदवेक्षितुम् अर्हसि ॥ BhNZ_01_081cd
ततः सह महेन्द्रेण सुरैः सर्वैश्च 14सेतरैः । BhNZ_01_082ab
15आगतस् त्वरितो द्रष्टुं द्रुहिणो नाट्यमण्डपम् ॥ BhNZ_01_082cd
[ABh]

यदि वा मूलत एव तत्परिरक्षायै मण्डपः कार्यः । ये च दण्डस्याविषया वातातपवर्षादयश्च तत्कृतो हि सिद्धिविघातो मण्डपे सति न भवति । एतेनैवाभिप्रायेण पुराकल्पमाह -- प्रयोग इत्यादि । शेषा इति । जर्जरीकृतशरीरशेषा अपीत्यर्थः । यद्वक्ष्यति -- `निश्चिता भगवन्विघ्ना' इति । तथास्मिन् जर्जरीकरणकाले एते चासन्निहिता अभूवन् । त्रासमिति । सर्वथा तु न शक्ता नाशयितुमिति जर्जरप्रभावः । `गमिष्यन्त्येवमेव' इति य उक्तः सो ऽज्ञः (ये वक्त्रारः ते ऽज्ञाः) (?) । ततो विश्वकर्मेति । वास्तुविद्यातत्त्वविदो नाट्यमण्डपे स्थपतित्वं सूचयति । द्रहिण इति ब्रह्मा । इतरे विद्याधरगन्धर्वाद्याः ।

[(मू)]

1. न॰ तदा । ब॰ पुरा । म॰ इदमर्धं नास्ति ।

2. न॰ भूयः सन्त्रासयन्ति स्म ।

3. न॰ निश्चितमानसाः । ड॰ म॰ मद्वधबुद्धयः ।

4. म॰ तस्तदर्थे ।

5. ग॰ ब॰ विघ्नकारकम् ।

6. न॰ सुरैः ।

7. ग॰ ब॰ निःसृता ।

8. घ॰ ब॰ त॰ अतो ।

9. न॰ पितामह ।

10. ठ॰ म॰ ततः स । त॰ ब॰ ततस्तु ।

11. न॰ त॰ ब॰ आह ब्रह्मा । न॰ ब्रह्मावोचत् ।

12. ग॰ नाट्यवेश्म चकार सः ।

13. ठ॰ म॰ कृत्वा यथोक्तमेवं तु गृहं पद्मोद्भवाज्ञया । इत्यधिकं दृश्यते । न॰ ततो ऽब्रवीद्विश्वकर्मा ब्रह्माणं प्रयताञ्जलिः ।

14. ठ॰ सत्तमैः । न॰ त॰ सर्वैः सहेतरैः ।

15. ठ॰ म॰ त॰ ब॰ अगच्छत् ।

[(व्या)]

[page 30]




[NZ]

दृष्ट्वा नाट्यगृहं ब्रह्मा प्राह सर्वान्सुरांस्ततः । BhNZ_01_083ab
अंशभागैर्भवद्भिस्तु रक्ष्यो ऽयं नाट्यमण्डपः ॥ BhNZ_01_083cd
रक्षणे 1मण्डपस्याथ 2विनियुक्तस्तु चन्द्रमाः । BhNZ_01_084ab
3लोकपालास्तथा दिक्षु विदिक्ष्वपि च मारुताः ॥ BhNZ_01_084cd
नेपथ्यभूमौ मित्रस्तु निक्षिप्तो वरुणो ऽम्बरे । BhNZ_01_085ab
4वेदिकारक्षणे वह्नि5र् भाण्डे सर्वदिवौकसः ॥ BhNZ_01_085cd
वर्णाश्चत्वार 6एवाथ स्तम्भेषु विनियोजिताः । BhNZ_01_086ab
आदित्याश्चैव रुद्राश्च 7स्थिताः स्तम्भान्तरेष्वथ ॥ BhNZ_01_086cd
8धारणीष्वथ भूतानि शालास्वप्सरसस्तथा । BhNZ_01_087ab
9सर्ववेश्मसु यक्षिण्यो महीपृष्ठे महोदधिः ॥ BhNZ_01_087cd
[ABh]

अंशैर्यानि (1)भजनान्यधिष्ठानानि तैः । मण्डपस्यांशेषु वः भवतां ये तृतीयचतुर्थादयो भागास्तैः । (68-83)
अंशविभागमेवाह -- रक्षण इति । अनेन चैतत्तुल्या एव मण्डपभागरक्षा(2) काचिन्नियोज्या इति दर्श्यते । मण्दपस्य सर्वस्याधिष्ठाता हि सौम्यप्रकृतिः सोमः प्रधानो योज्य इति दर्शयति -- चन्द्रमा इति । अपि चेति । विदिक्ष्विति । न केवलं पश्चिमोत्तररूपे स्वकोणे यावदन्यास्वपि विदिक्षु । चकाराद्दिक्ष्वपि । ते हि घर्मदोषवारकत्वादत्यन्तोपकारिणः । अनेन गवाक्षकरणं सूच्यत इत्येके । आदित्ये मित्रशब्दः पुंल्लिङ्ग इति । तेन यद्यार्तिककारी(रीयं) `तदुपलक्षितो नर्तकी हि(भिः)लज्जापरिहारहेतोः नपुंसको नेपथ्यगृहे' इति तदपरामृष्टाभिधानम् । मित्र इति तेजस्विता आहार्योपयोगी (3)रत्नादेरुक्ता । वेदिका । रङ्गवेदिका । तत्र तीक्ष्णो ऽधिष्ठातेत्यर्थः । भाण्ड इति । त्रिपुष्करे सोपकरणे । दिवौकसो मेघा मन्द्रगम्भीरशब्दसिद्धये । इत्येवं सर्वत्र दृष्टमपि सदृशोपलक्षणान्तं प्रयोजनमुत्प्रेक्ष्यम् । सर्वथा(4) तदलाभे नियमादृष्टमेव । वर्णा इति । तदधिष्ठातारो देवताविशेषाः । स्तम्भान्तरेष्विति । वर्णस्तम्भचतुष्कादिरित्येषु न । अन्येषु स्तम्भेष्वित्यर्थः । (84-86)

[(मू)]

1. प॰ ब॰ मण्डपस्यास्य ।

2. ठ॰ म॰ नियुक्तो रजनीकरः ।

3. न॰ यथादिशं लोकपालाः । प॰ ब॰ त॰ यथादिग्लोकपालाश्च ।

4. ठ॰ म॰ वेदिकां पावकः पातु ।

5. ठ॰ म॰ भाण्डं सर्वे दिवौकसः ।

6. प॰ ब॰ एवास्य ।

7. ग॰ ब॰ त॰ न्यस्ताः । न॰ गताः ।

8. न॰ त॰ भूतानि शालास्वप्सरसस्तथा सर्वेषु वेश्मसु ।

9. न॰ त॰ महोदधिर्महीपृष्ठे यक्षिण्यः सर्वपर्वसु ।

[(व्या)]

1. म॰ भाजना ।

2. रक्षकाः के ।

3. भ॰ योगिरादे ।

4. म॰ भ॰ दा तदनु ।

[page 31]




[NZ]

द्वारशालानियुक्तौ तु कृतान्तः काल एव च । BhNZ_01_088ab
स्थापितौ द्वार1पत्रेषु 2नागमुख्यौ महाबलौ ॥ BhNZ_01_088cd
देहल्यां यमदण्ड3स्तु शूलं 4तस्योपरि स्थितम् । BhNZ_01_089ab
द्वारपालौ स्थितौ चोभौ 5नियतिर्मृत्युरेव च ॥ BhNZ_01_089cd
पार्श्वे च रङ्गपीठस्य महेन्द्रः स्थितवान्स्वयम् । BhNZ_01_090ab
स्थापिता मत्तवारण्यां विद्युद्दैत्यनिषूदनी ॥ BhNZ_01_090cd
स्तम्भेषु मत्तवारण्याः स्थापिताः 6परिपालने । BhNZ_01_091ab
7भूतयक्षपिशाचाश्च गुह्यकाश्च महाबलाः ॥ BhNZ_01_091cd
जर्जरे 8तु विनिक्षिप्तं वज्रं दैत्यनिबर्हणम् । BhNZ_01_092ab
9तत्पर्वसु विनिक्षिप्ताः सुरेन्द्रा ह्यमितौजसः ॥ BhNZ_01_092cd
[ABh]

शालास्विति । स्तम्भद्वयमष्टवेश्मनि गवाक्षनेपथ्यगृहद्वितीयभूमिसन्निवेशादिति । नागमुख्याविति । अनन्तगुलिकौ । द्वार(1)पत्रं कवाटात्मकम् । द्वारबहुत्वाच्च बहुवचनम् । देहल्यामिति । द्वाराधस्तनकाष्ठे । तस्येति । शूलमिति । एतेन प्रक्रान्तद्वारमेव परामृष्टम् । तेनोर्ध्वकाष्ठे उत्सङ्गशब्दवाच्ये त्रिशूलमित्यर्थः । पार्श्वे स्वयमिति । राजादेस्तत्स्थानमित्युक्तम् । चकारात्स्वदिशि अंशेनावस्थानमनुस्मृतम् । विद्युदिति । वज्रायुधरूपा । स्तम्भेष्वपि चतुर्षु यथाक्रमं तद्भूतादयः । ते च नाट्यतत्त्वविदः । अत एव विघ्नैः सह ये(ते)नयेन मिलिता इति द्रष्टव्यम् । एतेन सिद्धिविघातका भेदाख्येनाप्युपायेन दुर्बलीकर्तव्या इति सूचितम् । प्रतिष्ठत इति । सदैव सन्निहितो वास्तुमध इत्यर्थः । कवेश्च सन्निधानं सूचितम् ।
अधस्तादिति । येन सुरङ्गाखननादि विघ्नकरणं निर्वार्यत इत्यर्थः । प्रधानपात्राणि पृथग्रक्षणीयानीत्याह -- नायकमिति । हास्यशृङ्गाराङ्गत्वाद्विदूषकमित्युक्तम् । अत एव दशरूपकप्रयोगसूचनमेतत् । समवकारे विदूषकाभावात् । हर इति । बहुमूर्तिप्रथमत्वात् । देवता एव दैवतम् । (87-98)

[(मू)]

1. न॰ त॰ द्वारपत्रे तु । ठ॰ ब॰ म॰ पार्श्वे ।

2. ठ॰ ब॰ म॰ नागराजौ ।

3. न॰ ण्डश्च ।

4. ठ॰ म॰ चोपरि संस्थितम् ।

5. ग॰ म॰ निरृति ।

6. ग॰ ब॰ परिरक्षणे ।

7. म॰ भूता यक्षाः ।

8. ठ॰ म॰ चैव निक्षिप्तम् ।

9. न॰ सन्धौ सन्धौ । म॰ तत्पर्वसु च नि ।

[(व्या)]

1. पात्रम् ।

[page 32]




[NZ]

1शिरःपर्वस्थितो ब्रह्मा द्वितीये शङ्करस् तथा । BhNZ_01_093ab
तृतीये 2च स्थितो विष्णुश्चतुर्थे स्कन्द एव च ॥ BhNZ_01_093cd
पञ्चमे च महानागाः शेषवासुकितक्षकाः । BhNZ_01_094ab
एवं विघ्नविनाशाय स्थापिता जर्जरे सुराः3 BhNZ_01_094cd
रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः । BhNZ_01_095ab
4इष्ट्यर्थं रङ्गमध्ये तु क्रियते पुष्पमोक्षणम् ॥ BhNZ_01_095cd
पातालवासिनो ये च यक्षगुह्यकपन्नगाः । BhNZ_01_096ab
अधस्ताद्रङ्गपीठस्य रक्षणे ते नियोजिताः ॥ BhNZ_01_096cd
नायकं रक्षतीन्द्रस्तु नायिकां च सरस्वती । BhNZ_01_097ab
विदूषकमथौङ्कारः शेषास्तु प्रकृतीर्हरः ॥ BhNZ_01_097cd
यान्येतानि नियुक्तानि दैवतानीह रक्षणे । BhNZ_01_098ab
5एतान्येवाधिदैवानि भविष्यन्तीत्युवाच सः ॥ BhNZ_01_098cd
एतस्मिन्नन्तरे देवैः सर्वैरुक्तः पितामहः । BhNZ_01_099ab
साम्ना तावदिमे विघ्नाः स्थाप्यन्तां वचसा त्वया ॥ BhNZ_01_099cd
पूर्वं साम प्रयोक्तव्यं द्वितीयं दानमेव च । BhNZ_01_100ab
तयोरुपरि भेदस्तु ततो दण्डः 6प्रयुज्यते । BhNZ_01_100cd
देवानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा विघ्नानुवाच ह । BhNZ_01_101ab
7कस्माद्भवन्तो नाट्यस्य 8विनाशाय समुत्त्थिताः ॥ BhNZ_01_101cd
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा विरूपाक्षो ऽब्रवीद्वचः9 BhNZ_01_102ab
दैत्यैर्विघ्नगणैः सार्धं सामपूर्वमिदं ततः10 BhNZ_01_102cd
यो ऽयं भगवता 11सृष्टो नाट्यवेदः सुरेच्छया12 BhNZ_01_103ab
प्रत्यादेशो ऽयमस्माकं 13सुरार्थं भवता कृतः ॥ BhNZ_01_103cd
[ABh]


[(मू)]

1. न॰ शिरो रक्षन् स्थितो ब्रह्मा हरः पर्वण्यनन्तरे । ब॰ शिरः पार्श्वे ।2. न॰ म॰ भगवान् ।

3. ब॰ रेश्वराः ।

4. त॰ इज्यार्थम् । ज॰ ब॰ इत्यर्थम् ।

5. ग॰ ब॰ एतेषामधिदेवास्तु ।

6. ग॰ ब॰ त॰ प्रशस्यते ।

7. घ॰ ब॰ कथम् ।

8. घ॰ त॰ ब॰ विनाशार्थमुपस्थिताः ।

9. म॰ दिदम् ।

10. म॰ वचः ।

11. ठ॰ ब॰ सम्यक् ।

12. ठ॰ म॰ प्रवर्तितः । ज॰ प्रकीर्तितः ।

13. ज॰ म॰ देवार्थे ।

[(व्या)]

[page 33]




[NZ]

[ABh]

अथ नाट्यतत्त्वघाते(1)(त्त्वविघाते) स तन्निरूपणार्थमुपक्रमते -- एतस्मिन्निति । अशक्तस्य सामाङ्गीकरोति दुर्जन इति पूर्वं रक्षाकरणम् । इत्युक्तद्वय(सर्वैरुक्त) इति । कविरनुविधेयवचनो भवतीति दर्शयति । सामादिप्रयोगे तावच्छब्दसूचितं क्रमं स्फुटयति -- पूर्वं सामेत्यादि । तत इति । सर्वोपायप्रतिहताविति यावत् । तत्र ज्ञाताभिप्रायः प्रतिसमाधातुं सुशक इत्यभिप्रायेणाह -- देवानामिति । सुरार्थमित्यस्यैव दार्ढ्यायोक्तं सुरेच्छयेति । प्रत्यादेश इति खलीकार इत्यर्थः । भवतेति । यस्यानुचितमेतदित्यर्थः । अनौचित्यमेव लोकपितामहेत्यामन्त्रणेनाह । तदेव पितामहत्वं दर्शयति -- यथेति । आ(त्मनोभ)(2)वा देवा दैत्याश्चेत्याह -- सर्व इति । (99-104)
वचनमिति । सुपरिहरमेतत् । नात्र भूयान्प्रयास इत्येकवचनेन दर्शयति । अत एव सिद्धवदुपक्रमते -- अलं च इति । मिथ्याज्ञानगृहीतसर्पत्रासवद्यो भ्रान्तिमात्रकृत इत्यर्थः । (3)दैत्यानामशुभकारिता लोकप्रसिद्धा । कुरु(कृत)रङ्गविभागञ्चैषां चेष्टितमस्तु । देवानां तद्विपर्यय इति नाट्यस्य न तात्पर्यं येन भवतां मन्युः । किं तर्हीत्याह । शुभकारिणः शुभं फलमशुभकारिणो ऽशुभं फलमित्येतावदेवास्माकं प्रतिसाक्षात्कारकल्पे नाट्ये प्रदर्शनीयम् । न तत्र देवेषु दैत्येषु वा कश्चिद्भरः(4) । अत एव भवतामपि धर्मादौ यः (5)सदुपायः सो ऽपि शुभविपाकत्वेनैव दर्शितः । अत एव शुभग्रहणमेकतरपक्षशैथिल्यदर्शनाय दैत्यसम्बन्धनार्थं प्रथममुपात्तम् । शुभमशुभं च धर्माधर्मरूपं सुखदुःखफलत्वेन विभेदेन कल्पयत्यध्यवसाययति नाट्यवेदः । कीदृक् -- कर्मभावान्वयापेक्षीति । तद्यथा -- धर्मो दानं स्नानमित्यादिः । अधर्मो हिंसा स्तेयमित्यादिः । भाव आशयः (6)स्त्री(स्व)प्रसङ्गोदिता स्वार्थतापरार्थताद्यभिसन्धिरित्यादिः । अन्वयो ऽभिजनः आर्यावर्तादिब्राह्मण्या .........श्चेति ) । तानपेक्षते सहकारितया ।
एतदुक्तं भवति -- अस्मिन्देशे ऽस्मिन्काले ईदृशेन कर्मणा यः शुभमशुभं चार्जयति स एवंविधफलभागी भवतीति न तावदिहोपदिश्यते । विकल्पक इति द्वौ णिचौ । (105-106)

[(मू)]

[(व्या)]

1. घातनिरू ।

2. भ॰ म॰ आ ...... ताम् ।

3. दैत्या अशुभकारिणः सन्तु पराजिताः भवन्तः । देवताः पुनरन्यथेति न नाट्यस्य तात्पर्यम् । (अ॰ सा॰)

4. म॰ भ॰ त् हरः ।

5. सदुपायः सो ऽपि शुभविकसितवेन दर्शितः । अत एव (अ॰ सा॰) ।

6. म॰ त्रिप्र ।

[page 34]




[NZ]

तन्नैतदेवं कर्तव्यं त्वया लोकपितामह । BhNZ_01_104ab
यथा देवास्तथा दैत्यास्त्वत्तः सर्वे विनिर्गताः ॥ BhNZ_01_104cd
1विघ्नानां वचनं श्रुत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । BhNZ_01_105ab
अलं वो मन्युना दैत्या 2विषादम् त्यजतानघाः ॥ BhNZ_01_105cd
भवतां देवतानां च शुभाशुभ3विकल्पकः । BhNZ_01_106ab
कर्मभावान्वयापेक्षी4 नाट्यवेदो मया कृतः ॥ BhNZ_01_106cd
नैकान्ततो ऽत्र भवतां देवानां 5चानुभावनम् । BhNZ_01_107ab
त्रैलोक्यस्यास्य सर्वस्य नाट्यं भावानुकीर्तनम् ॥ BhNZ_01_107cd
[ABh]

ननु चैव(1)मप्यस्मत्पृष्ठे किमे(2)तद्योजितमित्याह -- नैकान्तत इति । अयं भावः -- न युष्मत्पृष्ठे केनचिदेतद्योजितम् । देवासुरस्य बहिर्यथास्वस्थमवस्थानम् । अत्रेति -- नाट्यवेदे । न देवासुराणामेकान्तेनानुभावनम् । नैव ते ऽनुभाव्यन्ते केनचित्प्रकारेण ।
तथाहि -- तेषु न तत्त्वेन धीः । न सादृश्येन यमलकवत् । न भान्तत्वेन रूप्यस्मृतिपूर्वकशुक्तिरूप्यवत् । नारोपेण सम्यग्ज्ञानबान्धानन्तरमिथ्याज्ञानरूपम् । न तदध्यवसायेन गौर्वाहीकवत् । नोत्प्रेक्ष्यमाणत्वेन चन्द्रमुखवत् । न तत्प्रतिकृतित्वेन चित्रपुस्तवत् । न तदनुकारेण गुरुशिष्यव्याख्याहेवाकवत् । न तात्कालिकनिर्मानेनेन्द्रजालवत् । न युक्तिविरचिततदाभासतया हस्तलाघवादिमायावत् । सर्वेष्वेतेषु पक्षेष्वसाधारणतया द्रष्टुरौदासीन्ये रसास्वादायोगात् । कवेश्च नियतवर्णनीयनिश्चितत्वे काव्यस्यैवासम्पत्तेरनौचित्यावर्जनयोगात् । लौकिकमिथुनदृशीव सांसारिकहर्ष(3)क्रोधान्वयितापत्तेरुभयदर्शनकु[(मू)]लतया (4)मुख्यदृष्टौ प्रयोक्तृदृष्टौ तद्धि सम्पत्त्य(द्विसंवित्त्य)भावात् ।
किं तर्ह्येतत् । आह -- त्रैलोक्यस्येति । एतदुक्तं भवति -- एतादृशं तै(ते)-रामादयो न कदाचन प्रमाणपथमवतार्यन्ते(5) यदागमेन वर्ण्यन्ते । तदा तद्विशेष(6)बुद्धिः यद्यपि रामायणप्रायादेकस्मान्महावाक्यादुल्लसति, तथापि वर्तमानतयैव विशेषाणां सम्भाव्यमानार्थक्रियासामर्थ्यात्मकसालक्षण्यपर्यवसानात् । न च तेषां वर्तमानतेत्युपगता तावद्विशेषबुद्धिः ।

[(मू)]

1. ड॰ ब॰ त॰ विरूपाक्षवचः ।

2. घ॰ त॰ ब॰ विषादस्त्यज्यतामयम् ।

3. ड॰ विकल्पनम् । ब॰ विकल्पके ।

4. ठ॰ म॰ यापेक्षो ।

5. घ॰ चापि । ठ॰ ब॰ चात्र । त॰ वानु ।

[(व्या)]

1. म॰ मप्यस्मिन्विसृष्टे ।

2. किमित्येतत् (अ॰ सं॰) ।

3. म॰ क्रोधान्वितता ।

4. मुखदृष्टौ ।

5. म॰ भ॰ पथमवतारयन्ते ।

6. म॰ सिद्धिः ।

[page 35]




[NZ]

[ABh]

काव्येष्वपि हृदयमेव (हृदय एव) तावत्साधारणीभावो विभावादीनां(1) जाता(तः) । तत्रापि कथामात्रे साधारणीभावः सम्भवति यद्यपि तथापि `एवं ये कुर्वन्ति तेषामेतद्भवति' इति वाक्यवद्रञ्जनातिशयाभावान्न चित्तवृत्ते(त्ति)र्निर्णयगता भवति ।
काव्ये तु गुणालङ्कारमनोहरशब्दार्थशरीरे लोकोत्तर(2)रसप्राणके हृदयसंवादवशात् निमग्राकारिका तावद्भवति चित्तवृत्तिः । किन्तु सर्वस्य प्रत्यक्षसाक्षात्कारकल्पा तत्र न धीरुदेति ।
नाट्ये तु पारमार्थिकं किञ्चिदद्य मे कृत्यं भविष्यतीत्येवंभूताभिसन्धिसंस्काराभावात्सर्वपरिषत्साधारणप्रमोदसारापर्यन्तविरसना(समा)दरणीयलोकोत्तरदर्शनश्रवणयोगी भविष्यामीत्यभिसन्धिसंस्कारादुचितगीतातोद्य(3)चर्वणाविस्मृतसांसारिकभावतया विमलमुकुरकल्पीभूतनिजहृदयः, सूच्याद्यभिनयावलोकनोद्भिन्नप्रमोदशोकादितन्मयीभावः, पाठ्याकर्णनपात्रान्तरप्रवेशवशात् समुत्पन्ने देशकालविशेषावेशानालिङ्गिते सम्यङ्मिथ्यासंशयसम्भावनादिज्ञानविज्ञेयत्वपरामर्शानास्पदे, रामरावणादिविषयाध्यवसाये, तत्संस्कारानुवृत्तिकारणभूततत्सहचरहृद्यवस्तुरूपगीतातोद्यप्रमदानुभवसंस्कारसूचितसमनुगततदुक्तरूपरामाध्य(4)वसायसंस्कार एव भवत्पञ्चषैर्दिवसैः सचमत्कारतदीयचरितमध्यप्रविष्टस्वात्मरूपमतिः स्वात्मद्वारेण विश्वं तथा पश्यन्(5) प्रत्येकं सामाजिको देशकालविशेषणापरामर्शेन एवंकारिणामिदमिति लीढा(लिङा)त्मकविधिसमर्पितं संविज्जातीयमेव संविद्विशेषरञ्जकप्राणवल्लभाप्रतिमरसास्वादसहचररम्यगीतातोद्यादिसंस्काररसा(नुभव)वशेन हृदयाभ्यन्तरनिखातं तत एवोत्पुङ्खशतैरपि(6) म्लानिमात्रमप्यभजमानं भजंस्तत्तच्छुभाशुभप्रेप्साजिहासासततस्यूतवृत्तित्वादेव शुभमाचरत्यशुभं समुज्झति । इदानीमुपायसंवेदालाभात् तदिदमनुकीर्तनमनुव्यवसायविशेषो नाट्यापरपर्यायः । नानुकार इति भ्रमितव्यम् । अनेन भाण्डेन राजपुत्रस्यान्यस्य वा(7)नुकृते(कृतावन्या)दिबुद्धेरभावात् । तद्धि विका(क)रणमिति प्रसिद्धं हासमात्रफलं मध्यस्थानाम् । यदभिप्रायेण मुनिर् वक्ष्यति ---
परचेष्टानुकरणाद्घासस्समुपजायते (अ॰ 7-10)
तत्पक्षीयाणान्तु तदेव द्वेषासूयनि(नु)वृत्त्यादिफलम् । तद्बुद्ध्यैव हि दैत्यानां हृदयक्षोभः `एवम्भूता वयमुपहासभाजनम्' इति । उपहास्यताभीरवश्च निवर्तन्ते ततः । न तूपदेशेन ।

[(मू)]

[(व्या)]

1. भ॰ दीनाम् । तत्रापि ।

2. म॰ रससम्प्राणिते ।

3. म॰ वर्णना ।

4. भ॰ रूपपरमाध्य ।

5. भ॰ श्यत् ।

6. भ॰ म॰ वानत्पुंसनशतैः ।

7. भ॰ म॰ त्रस्य न्याय्यवागनुकृतेत्यादि ।

[page 36]




[NZ]

[ABh]

नन्वेवं तावता नियतानुकारो माभूत् । अनुकारेण तु किमपराद्धम् । न किञ्चिदसम्भवादृते । अनुकार इति हि सदृशकरणम् । तत्कस्य । न तावद्रामादेः । तस्याननुकार्यत्वात् । एतेन प्रमदादिविभावानामनुकरणं पराकृतम् । न चित्तवृत्तीनां शोकक्रोधादिरूपाणाम् । न हि नटो रामसदृशं स्वात्मनः शोकं करोति । सर्वथैव तस्य तत्राभावात् । भावे वाननुकारत्वात् । न चान्यद्वस्त्वस्ति यच्छोकेन सदृशं स्यात् । अनुभावांस्तु करोति । किन्तु सजातीयानेव । न तु तत्सदृशान् । साधारणरूपस्य कः केन सादृश्यार्थः । त्रैलोक्यवर्तिनः सदृशत्वन्तु न विशेषात्मना यौगपद्येनोपपद्यते । कदाचित्क्रमेण नियत एवानुकृतः स्यात् । सामान्यात्मकत्वे को ऽनुकारार्थः । तस्मादनियतानुकारो(1) नाट्यमित्यपि न भ्रमित्वव्यम् । अस्मदुपाध्यायकृते काव्यकौतुके ऽप्ययमेवाभिप्रायो मन्तव्यः । न त्वनियतानुकारो ऽपि ।
तेनानुव्यवसायवत्(2) विशेषविषयीकार्यं नाट्यम् । तथा चाहार्यविशेषादिना(3) निवृत्ते तद्देशकालचैत्रमैत्रादिनटविशेषप्रत्यक्षाभिमाने विशेषलेशोपक्रमेण च विना प्रत्यक्षा(4)प्रवृत्तेरायाते रामादिशब्दस्यात्रोपयोगात् प्रसिद्धतदर्थतयादरणीयचरितवाचकस्यासम्भावनामात्रनिराकरणेनानुव्यवसायस्य प्रत्यक्षकल्पनाट्ये हृद्यगीताद्यनुस्यूततया चमत्कारस्थानत्वाद्धृदयानुप्रवेशयोग्यत्वमभिनयचतुष्टयेन स्वरूपप्रच्छादनं, प्रस्तावनादिना नटज्ञानजसंस्कारसाचिव्यं, तेन रञ्जकसामग्रीमध्यानुप्रविष्टेन प्रच्छादितस्वस्वभावेन (5)प्राक्प्रवृत्तलौकिकप्रत्यक्षानुमानादिजनितसंस्कारसहायेन सहृदय(6)संस्कारसचिवेन हृदयसंवादतन्मयीभा(7)वनासहकारिणा प्रयोक्त्रा दृश्यमानेन यो ऽनुव्यवसायो जन्यते सुखदुःखाद्याकारतत्तच्चित्तवृत्तिरूपरूषितनिजसंविदानन्दप्रकाशमयः अत एव विचित्रो रसनास्वादनचमत्कारचर्वणनिर्वेशभोगाद्यपरपर्यायः तत्र यदवभासते (8)वस्तु तन्नाट्यम् । तच्च ज्ञानाकारमात्रमारोपितं स्वरूपं सामान्यात्मकं तत्कालनिर्मितरूपं चान्यद्वा(9) किञ्चिदस्तु । नात्राप्रस्तुतलेखनेनात्मनो दर्शनान्तरकथापरिचयप्रकटनफलेन(10) प्रकृतवस्तुनिरूपणविभ्रमाचरन्तः सहृदयान्खेदयामः ।
तस्मादनुव्यवसायात्मकं कीर्तनं रूषुतविकल्पसंवेदनं नाट्यम् । तद्वेदनवेद्यत्वात् । न त्वनुकरणरूपम् । यदि त्वेवं मुख्यलौकिककरणानुसारितयानुकरणमित्युच्यते तन्न कश्चिद्दोषः । स्थिते वस्तुतो भेदे शब्दप्रवृत्तेरविवादास्पदत्वात् । एतच्च यथावसरं वितनिष्यत इत्यास्तां तावत् ।

[(मू)]

[(व्या)]

1. म॰ तस्यायतानुकारो ना ।

2. सायवि ।

3. म॰ ना हि वृत्ते । भ॰ ना हि वृत्तेन ।

4. भ॰ क्षप्र ।

5. भ॰ न प्रवृ ।

6. म॰ नटज्ञान ।

7. भ॰ भवन ।

8. म॰ ते ऽस्तु ।

9. म॰ न्यथा ।

10. म॰ भयेन ।

[page 37]




[NZ]

क्वचिद्धर्मः क्वचित्क्रीडा क्वचिदर्थः क्वचिच्छमः1 BhNZ_01_108ab
क्वचिद्घास्यं क्वचिद्युद्धं क्वचित्कामः क्वचिद्वधः ॥ BhNZ_01_108cd
धर्मो धर्मप्रवृत्तानां2 कामः कामोपसेविनाम् । BhNZ_01_109ab
निग्रहो दुर्विनीतानां 3विनीतानां दमक्रिया ॥ BhNZ_01_109cd
क्लीबानां धार्ष्ट्य4जननमुत्साहः शूरमानिनाम् । BhNZ_01_110ab
अबुधानां विबोधश्च वैदुष्यं5 विदुषामपि ॥ BhNZ_01_110cd
[ABh]

यतश्चेदं नानुकरणं ततो यत्कैश्चिच्चोदितं तदनवकाशम् -- `न च गीतवाद्ययुक्तः सर्वावस्थासु कश्चिदनुकार्यः' इति न त्वनुकार्यत्वेन गीतादय इत्युक्तम् । परिहारो ऽपि य उक्तः `आसनगमनस्नानस्वापप्रतिबोधभोजनाद्यासु गीतवाद्यं लोके चेष्टास्वतिप्रथितम्' इत्यादि, तदप्यनुपपन्नम् । न हि गमनादौ तद्ध्रुवातालादिरूपेण गीतादि लोके ऽस्ति मङ्गलमात्रत्वादृते । गायनवादनादिष्वपि चानुकारबुद्ध्यापत्तेरित्यलम् ।(107)
ननु त्रैलोक्यस्य ये भावास्तेषां यद्यनुकीर्तनं नाट्यं तदेकत्रैव रूपके एकत्रैव (1)चाङ्कादौ सर्वमेव दृश्येतेत्याशङ्कानिराकरणपूर्वकं पूर्वप्रयोजनेन सप्रयोजनत्वमुपसंहरति -- क्वचिद्धर्म इत्यादिना `लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति' इत्यन्तेन श्लोकाष्टकेन । एतच्च कैश्चिद्भिन्नवाक्यतया प्रतिश्लोकं व्याख्यातम् । तच्च पौनरुक्त्याध्याहारप्रस्परासङ्गत्यादिदोषोपहतं स्यादित्युपेक्ष्यमेव । तस्मादित्थमत्र योजना -- नानाप्रकारैर्भावैः स्थायिव्यभिचारिविभावादिभिरुपसम्पन्नं सर्वतो व्याप्तम् । तेषां च भावादीनां देशकालप्रवृत्त्यवस्थान्तरभिन्नस्वभावत्वात्तदपि नानावस्थात्मकम् । अत एवाहोत्तमाधमेति । एवम्भूतमेतद्भविष्यति । काले विश्रान्तिजननं हितोपदेशजननं च भविष्यतीति सम्बन्धः ।
के के नानाप्रकारा भावा इत्याह -- क्वचिद्धर्म इत्यादि । यथायोगं धर्मादयः शब्दास्तदुचितस्थायिव्यभिचार्यादिसूचकः । तेन धर्मो ऽर्थ इत्युत्साहादि । क्रीडेति विस्मयादिः । शम इति निर्वेदादिः । हास्यमिति हासादिः । युद्धमिति रौद्रादिः । काम इति रत्यादिः । वध इति क्रोधभयजुगुप्साशोकादिः । अमीभिश्च समुचितव्यभिचार्यनुभावाः(2) स्वीकृताः । क्वचिदिति शब्देन दशरूपकान्यतममुच्यते । त(य)था नाटकाद्यनेकरूपकगतो

[(मू)]

1. ठ॰ च्छ्रमः ।

2. ठ॰ त॰ धर्मो ऽधर्म ।

3. ग॰ ब॰ मत्तानां दमनक्रिया ।

4. ठ॰ म॰ करणम् ।

5. घ॰ ब॰ वैदग्ध्यम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ चाङ्गादौ ।

2. म॰ भावविभावाः ।

[page 38]




[NZ]

[ABh]

विशेषस्तथैकं ना(कना)टकादिविशेषे । को विभागः । एतदुक्तं भवति -- किञ्चिद्धर्मप्रधानं रूपकं यथा नाटकम् । प्रकरणं वा क्रीडाप्रधानम् । तथा प्रसिद्धानां यथा भाणः । अर्थप्रधानत्वं प्रकरणादौ । एवं दशरूपकलक्षणानुसारेण सर्वमनुसरणीयम् । तथा क्वचिन्नाटके धर्मः प्रधानम् -- यथा छलितरामे रामस्याश्वमेधयागः । क्वचित्क्रीडा -- यथा स्वप्नवासवदत्तायाम् । एवमन्यत्राप्यनुसरणीयम् । (1)तथैकत्रापि नाटके क्वचिदंशे(2) धर्मो यथाभिज्ञानशाकुनले -- ``अपि नाम कुलपतेरियमसवर्णक्षेत्रसम्भवा स्यात्''(अङ्क-1) । एवं प्रतिनाटकमेकदेशेषु सुलक्षा एव क्रीडादय इति ग्रन्थविस्तरभीरुभिरस्माभिर्न परिवर्णिताः(3) ।
नन्ववस्थादेशकालप्रकृतिविशेषसमुचितभावानुकीर्तनमात्रमेव कर्तव्यम् । किं रामाय(दि)रावणेत्यादिसमाश्रयेणेत्याशङ्क्याह -- धर्म इति । चो हेतौ । यस्माल्लोकवृत्तानुसारेण करणं प्रयोगरूपं नाट्यं मया कृतमेतदित्येतस्मात्कारणाद्धर्मप्रवृत्तानां रामयुधिष्ठिरादीनां सम्बन्धित्वेन धर्म उक्तः । निग्रह इति वधः । विनीतानां जितेन्द्रियाणां सम्बन्धित्वेन दमस्य शमस्य क्रिया योजना । विनयो हीन्द्रियजयः । एवं क्लीबानामुपहास्यानां धार्ष्ट्यजननमिति विभावेन हासो ऽत्रोक्तः । धार्ष्ट्याज्जननं जन्म यस्य हास्यवस्तुनः । यद्वक्ष्यति -- ``विकृतपरवेषालङ्कारधार्ष्ट्यादिभिः''(आ॰6) इत्यादि । विबोध इति ण्यन्तस्य रूपम् । अबुद्धत्वेन प्रसिद्धानां सम्बन्धित्वेन बोधनमुपायोपदेशेन व्युत्पाद्यत्वम् । विदुषां भीष्मादीनाम् । उपायव्युत्पाद्यत्वेन वैदुष्यम् । अनेन स्मृतिमतिप्रभृतीनां निरूपणम् । विलास इति क्रीडा । स्थैर्यमिति व्यवसायात्मकमुत्साहरूपमेव । चशब्द एवकारार्थे । दुःखार्दितत्वेन यः प्रसिद्धस्तस्यैव सम्बन्धित्वेनेत्यर्थः । धृतिर्धैर्यम् । एतदुक्तं भवति -- लोकवृत्तानुसारेण यत इयं नाट्यक्रिया(4) लोके च धर्मादयो ना(नना)श्रयाः न संवेदनयोग्याः तेन धर्मादिविषये यो यथा प्रसिद्धो रामादिः स शब्दमात्रोपयोगित्वेन मुख्यया प्रणालिकया गृहीतः ।
एवंभूतं यन्नाट्यं तत्प्रेक्षकाणां दुःखेन व्याध्यादिकृतेन श्रमेणाध्वक्लेशादिजेन शोकेन बन्धुमरणादिकृतेनार्तानां पीडितानां तथा तपस्विनामनवरतकृच्छ्रचान्द्रायणाद्याचरणकलितदौर्बल्यातिशयपरिखिन्नहृदयानां विश्रान्तिजननं दुःस्वप्रसरणविघातकम् । प्रतिहतदुःखानां चाह्लादात्मक(5)धृत्यादिकारणं यथायोगम् । तद्यथा -- शोकार्तस्य धृतिर्व्याध्यार्तस्य क्रीडा । श्रमार्तस्य सुखम् । आदिग्रहणेन तपस्विनो मतिविबोधादय(6) इति मन्तव्यम् । नचैतावदेव

[(मू)]

[(व्या)]

1. तथा तत्रापि । भ॰ तथापि ।

2. म॰ क्वचिदङ्गे ।

3. र्तिताः ।

4. क्रीडा ।

5. दधृत्या ।

6. भ॰ बोध इति ।

[page 39]




[NZ]

ईश्वराणां विलासश्च 1स्थैर्यं दुःखार्दितस्य च । BhNZ_01_111ab
अर्थोपजीविनामर्थो 2धृतिरुद्विग्नचेतसाम् ॥ BhNZ_01_111cd
3नानाभावोपसम्पन्नं नानावस्थान्तरात्मकम् । BhNZ_01_112ab
लोकवृत्तानुकरणं नाट्यमेतन्मया कृतम् ॥ BhNZ_01_112cd
4उत्तमाधममध्यानां नराणां कर्मसंश्रयम् । BhNZ_01_113ab
हितोपदेशजननं धृतिक्रीडासुखादिकृत् ॥ BhNZ_01_113cd
(5एतद् रसेषु भावेषु सर्वकर्मक्रियास्वथ6 BhNZ_01_xxxab
सर्वोपदेशजननं नाट्यं लोके भविष्यति ॥ ) BhNZ_01_xxxcd
दुःखार्तानां 7श्रमार्तानां शोकार्तानां तपस्विनाम् । BhNZ_01_114ab
8विश्रान्तिजननं 9काले नाट्यमेतद्भविष्यति10 BhNZ_01_114cd
[ABh]

यावत्कालान्तरे ऽपि(1)(रवि)परिपाकं सुखमुपदेशजं जनयतीत्येवं दुःखितानां तत्प्रशमसुखवितरण(2)कालान्तरसुखलाभाः प्रयोजनम् । ये (3)पुनरदुःखिताः सुखभूयिष्ठवृत्तय एव राजपुत्राद्यास्तेषां लोकवृत्ते धर्माद्युपायवर्गे उपदेशकार्येतन्नाट्यम् । लोकशब्देन लोकवृत्तम् ।

[(मू)]

1. ड॰ त॰ धैर्यम् ।

2. ठ॰ म॰ वृत्ति ।

3. न॰

दुःखितानां प्रमत्तांशः शोकार्तानां तपस्विनाम् ।

हितोपदेशजननं नानावस्थान्तरात्मकम् ।

नानाशीलाः प्रकृतयः शीलान्नाट्यं विनिर्मितम् ।

तस्माल्लोकप्रमाणं हि कर्तव्यं नाट्यवक्तृभिः ।

देवतानामृषीणां च राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् ।

कृतानुकरणं लोके नाट्यमित्यभिधीयते ।

महेच्छा ये विदग्धाश्च यौवनैश्वर्यशालिनः ।

तेषामयं नाट्यविधिः प्रयोज्यस्त्वर्थसिद्धये ।

प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभावतः ।

मङ्गल्यमिति कृत्वा च नाट्यमेतत्प्रयोज्यते ।

प्रसवालापविवाहहर्षेष्वभ्युदयेषु च ।

प्रस्थानसमये राज्ञां नाट्यमेतत्प्रयुज्यते । इत्यधिकं दृश्यते ।

4. न॰ अधमोत्तम ।

5. म॰ त॰ अयं श्लोको ऽधिको दृश्यते । न॰ सर्वार्थे सर्वदा चैव ।

6. ठ॰ क्रियासु च ।

7. च॰ ब॰ समर्थानाम् ।

8. ठ॰ म॰ विश्रामजननम् ।

9. ठ॰ म॰ लोके ।

10. च॰ न॰ न्मया कृतम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ रे विपरी ।

2. म॰ विकार ।

3. म॰ येनादुःखिता ।

[page 40]




[NZ]

धर्म्यं यशस्यमायुष्यं हितं बुद्धिविवर्धनम् । BhNZ_01_115ab
लोकोपदेशजननं नाट्यमेतद्भविष्यति1 BhNZ_01_115cd
2न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला । BhNZ_01_116ab
3नासौ योगो न तत् कर्म 4नाट्ये ऽस्मिन् यन्न दृश्यते ॥ BhNZ_01_116cd
[ABh]

ननु किं गुरुवदुपदेशं करोति । नेत्याह । किन्तु बुद्धिं विवर्धयति । स्वप्रतिभामेव तादृशीं वितरतीत्यर्थः । न च सा दुष्टा प्रतिभेत्याह -- हितम् -- हितप्रतिभाजनकत्वात् । अत्र हेतुमाह -- यतो धर्मादनपेतम् । यशश्शब्देन लोकप्रसिद्धिहेतुभूतमद्भुतकारि वस्तूच्यते, यथा रामस्य सप्तसालव्यथनादि । तदुपदेशे साधु । आयुर्वृद्धिहेतव आचारा आयुः । तेषु साधु । एवं दुःखितानामदुःखितानां चेदमुपादेयमित्युक्तम् । दुःखं च शारीरं मानसं वा । शारीरमपि दैवकृतं स्वयंकृतमपि दृष्टं (ष्टफलो)द्देशेनान्येन चेत्येतावानेव दुःखितवर्ग इति दुःखार्तानामित्यादिभेदोपादानस्य फलम् ।
केचित्तु धर्मो धर्मप्रवृत्तानामित्यादि सामाजिकविषयत्वेन व्याचक्षते हृदयसंवादयोग्यतातात्पर्येण । अन्ये त्वकारप्रश्लेषादिव्याख्याप्रकारेणाधर्मप्रवृत्तानामित्यादिविपरीतत्वेन व्याचक्षते उपदेश्यत्वाभिप्रायेण । उभयमपि चैतद्धर्म्यं यशस्यमित्यादेः पुनरुक्तम् । (108-115)
न चानेन प्रधानमात्र एवोपदेशः कृतः पुरुषार्थोपायमात्रे वा । यावत्तदुपायोपेयादिष्वपीति दर्शयति -- तदिति । अस्मिन्निति । सप्तद्वीपगतभावानुकीर्तनरूपे नाट्ये दृश्यमाने यन्न दृश्यते हृदयगोचरमेति तादृग्ज्ञानादिकं नास्तीति शेषः । ज्ञानमित्युपादेयमात्मज्ञानादि ।
यथा वेणीसंहारे -- ``आत्मारामा विहितरतयो निर्विकल्पे समाधौ''(1-23) इत्यादि । शिल्पमिति । मालाचित्रपुस्तादियोजनम् ।
यथा ``वेष्टितग्रथितगुम्फसंहतैराततैश्च कुसुमैस्सपल्लवैः'' इत्यादौ । विद्या दण्डनीत्यादि ।

[(मू)]

1. ब॰ म॰ पुस्तके --

सर्वशास्त्राणि शिल्पानि कर्माणि विविधानि च ।

यस्मान्नाट्ये समेतानि तस्मादेतन्मया कृतम् । इत्यधिकम् ।

2. च॰ ब॰ न॰ तच्छ्रुतम् ।

3. न॰ न॰ योगो ऽसौ ।

4. क॰ ब॰ यन्नाट्ये ऽस्मिन् न दृश्यते ।

[(व्या)]

[page 41]




[NZ]

तन्नात्र मन्युः कर्तव्यो भवद्भिरमरान्प्रति । BhNZ_01_117ab
सप्तद्वीपानुकरणं 1नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ BhNZ_01_117cd
(2येनानुकरणं नाट्यमेतत्तद्यन्मया कृतम् ॥ ) BhNZ_01_XXXab
देवानामसुराणां34राज्ञामथ कुटुम्बिनाम् । BhNZ_01_118ab
ब्रह्मर्षीणां च विज्ञेयं नाट्यं वृत्तान्त5दर्शकम् ॥ BhNZ_01_118cd
यो ऽयं स्वभावो लोकस्य सुखदुखसमन्वितः । BhNZ_01_119ab
सो ऽङ्गाद्यभिनयोपेतो नाट्यमित्यभिधीयते ॥ BhNZ_01_119cd
[ABh]

यथा ``शमव्यायामाभ्यां प्रतिविहिततन्त्रस्य नृपतेः ।''(बाल॰ रा॰ 1-24) इत्यादौ । कला गीतवाद्यादिका ।
यथा ``व्यक्तिर्व्यञ्जनधातुना''(नागानन्द 1-14) इत्यादौ ।
योगो योजनं तेषामेव ज्ञानादीनां कलान्तानां स्वभेदैरन्योन्यस्वभेदैः । यथा --
``मेघाशङ्किशिखण्डिताण्डवविधावाचार्यकं कल्पयन्
निर्ह्रादो मुरजस्य मूर्च्छतितरां वेणुस्वनापूरितः ।
वीणायाः कलयन् लयेन गमकानुग्राहिणीं मूर्च्छनां
कर्षत्येष च (1)कालकूटितकलारम्यश्रुतिं षाडवे ॥ (हेज्जल-राधाविप्रलम्भ)
इत्यादौ । तत्रेहातोद्यनिचयगीतयोजना कृता ।
अन्योन्यं यथा -- ``आविलपयोधराग्रं लवलीदलपाण्डुकोमलच्छायम्''(विक्रमो॰ 5-8) इत्यादौ । अत्र हि शृङ्गारस्य(2) वैद्यकविद्यया योजना ।
कर्मेति युद्धनियुद्धादिर्व्यापारः । यथा --
आलीढस्थितटङ्कितस्य निमितां दृष्टित्रयीं तन्वतः
पुङ्खाग्रक्रमसर्पणेन विशिखप्रान्तादथोच्चैस्तमाम् ।
चक्रीभूतशरासनस्य न (3)मनाल्ल(क् ल)क्ष्यादमी विच्यु(4)ताश्
चित्रं चित्रमुमाधवस्य युगपत्सर्वे सुरेन्द्रद्विषः ॥'' इति ॥

[(मू)]

1. त॰ नाट्यमेतन्मया कृतम् । छ॰ म॰ नाट्ये ह्यस्मिन्प्रतिष्ठितम् । ब॰ नाट्ये ह्यस्मिन् भविष्यति ।

2. म॰ त॰ पुस्तकयोरिदमर्धं नास्ति ।

3. छ॰ म॰ देवतानामृषीणां च ।

4. छ॰ त॰ ब॰ राज्ये लोकस्य चैव हि ।

5. त॰ वृत्तानु ।

[(व्या)]

1. कालकुट्टितकला ।

2. म॰ भ॰ राङ्गस्य ।

3. भ॰ नमनाल । भ॰ रचनाल ।

4. म॰ विद्युतः ।

[page 42]




[NZ]

[ABh]

एवं सप्रयोजनत्वमभिधाय प्रकृतमेव पुराकल्पमनुबध्नाति -- तन्नात्रेति । तदिति । तस्मात् । अत्र नाट्ये ऽमरान्प्रति मन्युः कार्यः । ते ऽपि तत्र न केचित् ।
एतदेवाह -- सप्तद्वीपानुकरणमयी हि (1)क्रिया(नटक्रिया)रङ्गे दृश्यते । न च सागरद्वीपादीनां कश्चित्तत्र(त्रा)सम्भव इति भावः । (116-117)
ननु किमर्थमेषां नामानि गृहीतानीत्याशङ्क्याह -- देवानामित्यादि । एतेषामेवाधिकारिपुरुषत्वात्(2) निराधारस्य वृत्तस्य दर्शयितुमशक्यत्वात् । एतच्चोक्तं पूर्वम् । अत एव यत्र निर्व्याजसहजौदार्यधर्मादिविषये बलिप्रह्लादप्रभृतेः प्रसिद्धिस्तत्र सो ऽप्युदीरित आश्रयत्वेन । तदाह -- असुराणामिति । न च भवद्वैरिण एवात्र वर्णिताः अपि तु ब्रह्मर्षयो ऽपि । अनेन `प्रत्यादेशो ऽयमस्माकम् । सुरार्थम् ।' इत्याशङ्काद्वयमपि परिहृतम् । एतत्तात्पर्येणोपसंहरति -- यो ऽयमिति । अयमितिप्रत्यक्षकल्पानुव्यवसायविषयः । लोकप्रसिद्धसत्यासत्यादिविलक्षणत्वात् यच्छब्दवाच्यः । लोकस्य सर्वस्य साधारणतया स्वत्वेन भाव्यमानश्चर्व्यमाणो ऽर्थो नाट्यम् । स च सुखदुःख(3)रूपेण विचित्रेण समनुगतः । न तु तदेकात्मा ।
तथा हि -- रतिहासोत्साहविस्मयानां सुखस्वभावत्वम् । तत्र तु चिरकालव्यापिसुखानुसन्धिरूपत्वेन विषयौन्मुख्यप्राणतया तद्विषयाशंसाबाहुल्येनापायभीरुत्वाद् दुःखांशानुवेधो रतेः । हासस्य सानुसन्धानस्य विद्युत्सदृशतात्कालिकाल्पदुःखरूपसुखानुगतौ । उत्साहस्य तात्कालिकदुःखायासरूपनिमज्जनानुसन्धाना यदि(नापि)भाविबहुजनोपकारिचिरतरकालभाविसुखसञ्चिकीर्षात्मना सुखरूपता । विस्मयस्य निरनुसन्धानतटित्तुल्यसुखरूपता ।
क्रोधभयशोकजुगुप्सानां तु दुःखस्वरूपता । तत्र चिरकालदुःखानुसन्धिप्राणो विषयगतामन्तिकानां(तात्यन्तिकनाश)भावनाकांक्षाप्राणतया सुखदुःखानुवेधवान् क्रोधः । निरनुसन्धितात्कलिकदुःखप्राणतया तदपगमाकांक्षोत्प्रेक्षितसुखानुसम्भिन्नं भयम् । द्वैकालिकस्त्वभीष्टविषयनाशजः प्राक्तनसुखस्मरणानुविद्धः सर्वथैव दुःखरूपः शोकः । (4)उत्पाद्यमानसुखानुसन्धानजीवितविषयात्प(या प)लायनपरायणरूपान्नि(पा नि)षिध्यमानशङ्कितसुखानुविद्धा जुगुप्सा । समस्तम(त)त्पूर्वदुःखसञ्चयसंस्मरणप्राणितः (तोऽ)सम्भावितत(5)दुपरमबहुलसुख(दुःख)मयो निर्वेदः । एवं व्यभिचारिप्रभृतिष्वपि वाच्यम् । संवित्स्वभावाः सुखादय इति च दर्शने न तत्स्वभावत्वम् । अन्येत्व(तैस्त्व)त्र तद्वेदनरूपत्वमेव तेषां मन्तव्यम् । एवं

[(मू)]

[(व्या)]

1. भ॰ म॰ कटक्रि । कः क्रिया ।

2. म॰ षत्वं नि ।

3. सुख ।

4. भ॰ उत्प ।

5. म॰ भ॰ दुःखबहुल ।

[page 43]




[NZ]

(1वेदविद्येतिहासानामाख्यानपरिकल्पनम् । BhNZ_01_XXXab
विनोदकरणं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ BhNZ_01_XXXcd
श्रुतिस्मृतिसदाचारपरिशेषार्थकल्पनम् । BhNZ_01_XXXab
विनोदजननं लोके नाट्यमेतद्भविष्यति ॥ ) BhNZ_01_XXXcd
एतस्मिन्नन्तरे देवान् सर्वानाह पितामहः । BhNZ_01_120ab
2क्रियतामद्य विधिवद्यजनं नाट्यमण्डपे ॥ BhNZ_01_120cd
बलिप्रदानैर्होमैश्च मन्त्रौषधिसमन्वितैः । BhNZ_01_121ab
3भोज्यैर्भक्ष्यैश्च 4पानैश्च बलिः समुपकल्प्यताम् ॥ BhNZ_01_121cd
5मर्त्यलोकगताः सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ । BhNZ_01_122ab
अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रवर्तयेत्6 BhNZ_01_122cd
[ABh]

लौकिका ये सुखदुःखात्मानो भावाः तत्सदृशस्तत्संस्कारानुविद्धो नाट्यलक्षणो ऽर्थः समुदायरूपस्तस्यैव भागानुसमयः ।
एवं दयारत्यादिरूपानुसरणभूतो (एवंभूतो) नाट्यलक्षणो ऽर्थः कथं प्रतीतिगोचरीभवतीत्याह -- अङ्गादीति । ये ऽभिनयाः आङ्गिकादयः न च ते लिङ्गसङ्केतादिरूपाः । अपि तु प्रत्यक्षसाक्षात्कारकल्पलौकिकसम्यङ्मिथ्याज्ञानादिरूपः । तस्यैव भावाः शृङ्गारादयो रत्यादिविलक्षणास्वादपर्यायप्रतीत्युपयोगिनः । अत एवाभिमुख्यनयनहेतुत्वादन्यलोकशास्त्रा(1)प्रसिद्धेनाभिनयशब्देन व्यपदेश्याः । तथाङ्गानि शाखानृत्तगीतानि आदयः प्रधाना येषां ते ऽङ्गादयः । तथाङ्गानि व्यभिचारिणो भावाः आदयो हेतुरूपा विभावाः । अभिनयाः अनुभवाः । त एते रसाभिमुख्यनयनहेतवः । यद्वक्ष्यते -- ``विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः'' इति । (अ॰ 6) तैरुपेतः । उप समीपमितः संविद्दर्पणमभिसङ्क्रान्तः । एवंभूतो ऽर्थो नाट्यं नटनीयं नर्तनीयं नर्तनम् । तथा गमनीयं यत्नेन स्वरूपतो हृदयेनानुप्रवेष्टव्यम् । तथा नाटकानां (नटानां) पारम्पर्यात्मकं वृत्तं नाट्यं धर्माम्नायरूपं च । तच्च

[(मू)]

1. म॰ इदं पद्यद्वयं न दृश्यते । त॰ य॰ द्वितीयं पद्यं न दृश्यते । द्वयोरपि व्याख्या नास्ति ।

2. न॰ कारयत्वत्र भगवान् । प॰ त॰ ब॰ कुरुध्वमत्र यजनं विधिवत् ।

3. प॰ म॰ जप्यैर्भक्ष्यैश्च ।

4. ड॰ म॰ भोज्यैश्च । प॰ होमैश्च ।

5. म॰ ब॰ मर्त्यलोके ऽप्ययं वेदः शुभां पूजामवाप्स्यति ।

6. ड॰ म॰ प्रेक्षा प्रवर्तते ।

[(व्या)]

1. भ॰ स्त्रप्र ।

[page 44]




[NZ]

1अपूजयित्वा रङ्गं तु यः प्रेक्षां कल्पयिष्यति । BhNZ_01_123ab
2निष्फलं तस्य तत् ज्ञानं तिर्यग्योनिं च यास्यति3 BhNZ_01_123cd
यज्ञेन संमि4तं ह्येतद्रङ्गदैवतपूजनम् । BhNZ_01_124ab
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं 5नाट्ययोक्तृभिः ॥ BhNZ_01_124cd
नर्तको ऽर्थपतिर्वापि यः पूजां न करिष्यति । BhNZ_01_125ab
6न कारयिष्यत्यन्यैर्वा प्राप्नोत्यपचयं7 तु सः ॥ BhNZ_01_125cd
यथाविधि 8यथादृष्टं यस्तु पूजां करिष्यति । BhNZ_01_126ab
स लप्स्यते शुभानर्थान् स्वर्गलोकं च 9यास्यति ॥ BhNZ_01_126cd
[ABh]

सुखदुःखाभ्यां फलरूपाभ्यां सम्यगन्वितम् । तेषां पश्चाद्भावित्वात् । तेन हेयोपादेयव्युत्पत्तिः फलम् । एतच्च वितत्याग्रे भावस्वरूपं निरूपयिष्यामः । (118-119)
एवं सान्त्वेनापसारितेष्वपि विघ्नेषु दिव्यनिदेशना(1)नाममोघत्वात् पूर्वविनियुक्तदेवतां(2)शानां तत्र तत्र सन्निधानाद्यजनमवश्यकार्यमिति प्रदर्शयितुमुक्तमेवेतिहासमनुसन्दधन्निरूपयति -- एतस्मिन्निति । अन्तर इति समये । विधिवदिति व्याचष्टे -- बलिप्रदानैरित्यादि । बल्यन्ते आप्याय्यन्ते देवता अनेनेति बलिः । विचित्रवर्णतण्डुलादिरचनाविशेषः । (3)तिलादयश्चाग्नौ हूयन्त इति होमाः । उभयत्र विशेषणं मन्त्रौषधीति । मन्त्रा वक्ष्यमाणाः । ओषधयो वचाबलाजमोदप्रभृतयः । प्रशस्तानि धान्यानि च । स्वरविशदं शष्कुलीमोदकादि भोज्यं भक्ष्यमुच्यते । भक्षणीयन्तु भक्ष्यं पायसकृसरादि । पानानि क्षीरेक्षुद्राक्षारसादीनि । बलिः पूर्वोक्तो रचनाविशेषः । एतैर्विच्छित्तियोजितैर्विविधतया कल्प्यताम् । शोभाप्रधानं हि नाट्ये सर्वम् ।
ननु देवानां देवपूजाकरणे किं फलमित्याह -- मर्त्यलोकगता इत्यादि । यद्यदाचरति श्रेष्ठ इति न्यायादिति भावः । प्रवर्तयेदिति । देवानुष्ठिताचारानुवर्तित्वात् । लोक इति शेषः । (120-122)
ननु यदि लोकः सदाचारं नानुवर्तेत ततः किमित्याह -- अपूजयित्वेति ।

[(मू)]

1. न॰ अप्रपूज्याथ ।

2. म॰ त॰ ब॰ तस्य तन्निष्फलम् ।

3. ठ॰ गमिष्यति । ठ॰ भविष्यति ।

4. च॰ न॰ संमतम् ।

5. ठ॰ म॰ रङ्गपूजनम् ।

6. ड॰ म॰ कारयिष्यति वा नैव ।

7. ठ॰ प्राप्स्यत्यापदमेव सः । ड॰ ब॰ प्राप्स्यत्यपचयम् ।

8. ड॰ यथाशास्त्रम् ।

9. ठ॰ म॰ गमिष्यति ।

[(व्या)]

1. भ॰ शाना ।

2. म॰ ताङ्गा ।

3. दानं तिला ।

[page 45]




[NZ]

1एवमुक्त्वा तु भगवान्द्रहिणः सह दैवतैः । BhNZ_01_127ab
रङ्गपूजां कुरुष्वेति मामेवं समचोदयत् ॥ BhNZ_01_127cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे नाट्योत्पत्ति(2)र्नाम प्रथमो ऽध्यायः ।
[ABh]

निष्फलमिति । तस्येति । नाट्याचार्यस्य । पारलौकिकमपि प्रत्यवायमाह -- तिर्यग्योनिं चेति । (123)
ननु यद्यपूजने प्रत्यवायस्तर्हि पूजने किं तन्निवृत्तिमात्रं फलम् । नेत्याह -- यथाविधीति । यथा देवैर्विहिता । कथमेतज्ज्ञायत इत्याह -- यथादृष्टमिति शास्त्रदृष्टो ऽसौ विधिरित्यर्थः । अर्थान् शुभानिति । ऐहलौकिकधनमानप्रसिद्धिलाभ उक्तः । (124-126)
एवं मर्त्यान्प्रत्यभिधाय प्रकृतमेव पुराकल्पमनुसन्धत्ते -- एवमुक्त्वेति । नाट्याचार्यस्यैव देवयजने ऽधिकारः । तस्यैव फललाभः । कवेः प्रेक्षाप्रवर्तयितुश्च तत्प्रयोक्तृत्वमित्यनेनोक्तम् । रज्यते ऽनेनेति रङ्गो नाट्यम् । तदाधारत्वान्मण्डपः । तदधिष्ठातृत्वाच्च देवता अपीति मण्डपाध्यायस्य द्वितीयस्योपोद्घातं करोतीति (1)विशेषः । (127)
त्रिणेत्रपादाब्जसदास्तवो(2) (समाश्रयो)ल्लसत्-
प्रसादभाक्स्फुटमिह नाट्यशासने ।
प्रवर्तितेयं हृदये महाधियां
प्रकाशतामभिनवगुप्तभारती ॥


इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायामभिनवभारत्यां भारतीयनाट्यशास्त्रविवृतौ नाट्योत्पत्तिः प्रथमो ऽध्यायः ॥

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ एवं भवत्विति प्राह ।

2. न॰ म॰ नाट्यशास्त्रोत्पत्तिः ।

[(व्या)]

1. शिवम् ।

2. भ॰ दातपो ।

[page 46]




श्रीः ।
अथ द्वितीयो ऽध्यायः ।

[NZ]

1भरतस्य वचः श्रुत्वा 2पप्रच्छुर्मुनयस्ततः3 BhNZ_02_001ab
भगवन् श्रोतुमिच्छामो यजनं 4रङ्गसंश्रयम् ॥ BhNZ_02_001cd
अथ वा याः5 क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् । BhNZ_02_002ab
6भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं 7तन्नाट्यवेश्मनि ॥ BhNZ_02_002cd
[ABh]

संसारनाट्यजननधातृबीजताजुषीम् ।
जलमूर्तिं शिवां पत्युः सरसां पर्युपास्महे ॥
वृत्ते ऽध्याये यथातत्त्वमिति (1-5) वचनवशात् भरतमुनिर्यजनादेः पाट्यादिवदन्तरङ्गतां पश्यन्परमार्थनिर्णयेन कुर्यात्कातुकथा(पश्यति परमार्थनिर्णयेन । द्वितीये तु कथम्) मण्डपलक्षणं स्यात् । अत एव (1)मुनिः `गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः'(6-10) इति रङ्गं सर्वं पश्चाद्वक्ष्यति । तस्मात्कदाचिदे(त्कथमे)तदित्याशङ्कमाना(नानां) `मुनयः पप्रच्छुः' इति परमात्मानं परिकल्प्य मुनिराह -- भरतस्य वच इति । ब्रह्मेव कविः, शक्र इव प्रयोजयिता, भरत इव नाट्या(2)चार्यः, कोहलादय इव नटाः, अप्सरस इव सुकुमारोपकरणं, स्वातिरिवानद्धवित्, नारदवद्गीतज्ञः, सुरक्षितो मण्डपः. इन्द्रोत्सवसदृशः प्रयोगकालः, प्रशान्तरागद्वेषादिकाः(3) सामाजिकाः, देवतापूजनपूर्वकः प्रयोग इत्येवं सङ्ग्रहेण पूर्वाध्यायनिरूपितमर्थमवधार्येत्यर्थः । (यजनमिति) `रङ्गपूजां कुरुष्व' इति वृत्ते ऽध्याये निरूपितमिति सङ्गतिः । देवविषये मण्डपस्य क्रियां विना न निष्पत्तिरिति प्रथमं क्रियाप्रश्नस्तेषां विस्मृतो ऽपि झटिति स्मृतिं गत इत्यभि(4)प्रायेण दर्शयति -- अथ वेति । पूर्वप्रश्नार्थोप(5)मर्दनाय । अत एव पूजनमिति

[(मू)]

1. ण॰

श्रुत्वा तु वचनं तस्य प्रत्यूचुर्मुनयस्तथा ।

श्रोतुमिच्छाम भगवन्यजनं नाट्यमण्टपे ॥ इत्यधिकं दृश्यते ।

2. न॰ प्राब्रुवन् । म॰ त॰ ब॰ प्रत्यूचुः ।

3. ठ॰ म॰ स्तदा ।

4. प॰ नाट्यमण्टपे ।

5. त॰ या क्रिया ।

6. फ॰ भविष्यद्भिः कथं कार्यं पुरुषैर्नाट्ययोक्तृभिः ।

7. च॰ वै ।

[(व्या)]

1. मुनिर्गीतम् ।

2. नाट्यानामा ।

3. रागद्वेषाः ।

4. म॰ इतो हि प्रायेण दर्शयते । भ॰ इत्थं हि प्रायेण दृश्यते ।

5. भ॰ प्रश्नोपम ।

[page 47]




[NZ]

1इहादिर्नाट्ययोगस्य2 नाट्यमण्डप एव हि3 BhNZ_02_003ab
तस्मात्तस्यैव तावत्त्वं लक्षणं वक्तुमर्हसि ॥ BhNZ_02_003cd
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो ऽब्रवीत् । BhNZ_02_004ab
लक्षणं पूजनं चैव श्रूयतां नाट्यवेश्मनः4 BhNZ_02_004cd
5दिव्यानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । BhNZ_02_005ab
(6यथाभावाभिनिर्वर्त्याः सर्वे भावास्तु मानुषाः ।) BhNZ_02_XXXxx
नराणां यत्नतः कार्या लक्षणाभिहिता क्रिया ॥ BhNZ_02_005cd
श्रूयतां तद् यथा 7यत्र कर्तव्यो नाट्यमण्डपः । BhNZ_02_006ab
तस्य 8वास्तु च पूजा च 9यथा योज्या प्रयत्नतः ॥ BhNZ_02_006cd
[ABh]

पुनर्वचनम् । क्रियाः कर्तव्यता । लक्षणं सन्निवेशपरिमाणादि । अतीतेषूपदेशो व्यर्थ इति भविष्यद्भिरित्युक्तम् । देवानां मनसा सम्पत्तेः नरैरिति । ननु लक्षणं किं कार्यम् । लक्ष्यत इति लक्षणं सस्न्निवेश इत्यदोषः । अथ वा भाविभिर्यत्कार्यं नाट्यवेश्म तत्र यत्क्रियालक्षणं पूजनं तत्कथमिति सम्बन्धः । (1-2)
पूर्वकृते प्रश्नपञ्चके निर्णयं कृत्वेदं प्रश्नान्तरं निर्णयेदित्याशङ्कमाना मुनयः पुनराहुरिहादिरिति । नाट्यस्य योग (1)उत्पत्तिः । तावदित्यनेन पूर्वप्रश्नितस्यात्याग उक्तः । एवकारो लक्षणशब्दानन्तरम् । इतिकर्तव्यतायाः तदङ्गत्वात् । यजनस्य च तन्निष्पत्त्यनन्तरत्वात् । तेषामिति । अन्यथा तु न ब्रूयादेवोक्ताद्धेतोः । अनेन श्लोकेन लक्षणपूजनज्ञानं देवानामप्युपयोगि । सङ्कल्पितस्यापि निर्माणस्य ज्ञानापेक्षित्वादित्युक्तम् । अत एवात्र क्रियेति नोक्तम् । (3-4)
ननु किं (2)क्रियै(या न)वोच्यत इत्याह -- दिव्यानामिति । श्रूयतामित्यनुवर्तते । नराणां कार्या क्रिया इतिकर्तव्यता च श्रूयताम् । चकाराल्लक्षणपूजने । शास्त्रे(3)णोक्ता नराणामेव कस्मादित्याह -- दिव्यानामिति । सृज्यमानत्वेन कर्मणो ऽपि विषयत्ववि(त्वमेव) यत्र जन्मक्रमनियतप्ररोहकुसुमफलानि बहुविचित्रतरुलतास्थलीसरोवराक्रीडमयान्युपवनान्यपि

[(मू)]

1. न॰ इहादौ ।

2. न॰ नाट्यवेदस्य ।

3. ठ॰ म॰ त॰ कीर्तितो नाट्यमण्डपः ।

4. च॰ वेश्मनि ।

5. च॰ देवानाम् ।

6. ब॰पुस्तके इदमधिकं दृश्यते । च॰ ब॰ यत्र विनिष्पन्नाः ।

7. ठ॰ म॰ तत्र ।

8. ठ॰ म॰ दैवतपूजा च ।

9. ठ॰ म॰ यथा योज्या च वास्तुषु ।

[(व्या)]

1. उपपत्तिः ।

2. म॰ क्रियादेवोच्य ।

3. म॰ योक्ता ।

[page 48]




[NZ]

इह 1प्रेक्षागृहं दृष्ट्वा 2धीमता विश्वकर्मणा । BhNZ_02_007ab
त्रिविधः सन्न्निवेशश्च शास्त्रतः 3परिकल्पितः ॥ BhNZ_02_007cd
विकृष्टश्चतुरश्रश्च त्र्यश्रश्चैव तु मण्डपः । BhNZ_02_008ab
तेषां त्रीणि प्रमाणानि ज्येष्टं 4मध्यं तथावरम् ॥ BhNZ_02_008cd
प्रमाणमेषां 5निर्दिष्टं हस्तदण्डसमाश्रयम् । BhNZ_02_009ab
6शतं चाष्टौ चतुःषष्टिर्हस्ता द्वात्रिंशदेव च7 BhNZ_02_009cd
[ABh]

मानसानि, तत्र गृहे का सम्भावनेति । श्रूयतामिति । तदिति । यतो नराणां यत्नतः कार्यताप्रकारः । यत्रेति देशकालौ । वास्त्विति । गृहभूमिगतं परिमाणमिह मन्तव्यम् । (पूजा)लक्षणोक्तेत्युक्तम् । (5-6)
तत्र किं तल्लक्षणमित्याह -- इह प्रेक्षागृहमिति । इह नाट्यमण्डपे । सन्निवेशः । चशब्दात्प्रमा(1)णमेतत् । विश्वकर्मणा परिकल्पितः । किं स्वबुद्ध्या । न । अपि तु शास्त्रतः प्रेक्षागृहं विचार्य । शक्तश्चासौ विचार इत्याह -- धीमतेति । ज्ञायत इत्याह । शास्त्रं कृतं तदप्यपरशास्त्रमूलमिति प्रवाहानादित्वमुक्तम् । को ऽसौ त्रिविध इत्याह -- विकृष्टश्चेति । विभागेन कृष्टो दीर्घो न तु चतसृषु दिक्षु साम्येन । तिस्रो ऽश्रय(2)स्त्र्यश्री, (श्रयो यस्य त्र्यश्रि) तदस्मिन्निति मत्वर्थीयो ऽच् । एतान्येव त्रीणि ज्येष्ठादीनीति केचित् । अन्ये तु प्रत्येकं त्रित्वमिति नवैते ऽत्र भेदा इत्याहुः । एतदेव युक्तम् । तथा चाह -- तेषामिति । प्रमाणं हस्तदण्डाश्रयं ज्येष्ठादित्वम् । न तु सन्निवेशाश्रयमिति यावत् ।
`शतं(3) चाष्टौ चतुःषष्टिर्द्वात्रिंशच्चेति निश्चयात् ।'
इति केचित्पठन्ति । तेषां चास्ति(पि)हस्तदण्डसमाश्रयत्वं वाचकं भवति । एतच्च सर्वं सम्भवमात्रेणोच्यते । अ(4)नु(नानु)वादकतया । न त्वियन्तो भेदा उपयोगिनः । एवं चाष्टादश भेदास्तावच्छास्त्रे दृष्टाः । ते चान्यत्वे(द्यत्वे) यद्यप्यनुपयोगिनः तथापि च सम्प्रदायविच्छेदार्थं निर्दिष्टाः । केषाञ्चित्कदाचिदुपयोगो भविष्यतीति । यथोक्तम् -- `अप्रयुक्ते दीर्घसत्रवत्' इति । (7-9)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ प्रेक्षागृहाणां तु । न॰ प्रेक्षागृहं दृष्टम् ।

2. क॰ ब॰ श्रीमता ।

3. ड॰ परिकीर्तितः ।

4. म॰ मध्यं तथा परम् । ठ॰ मध्यममथापरम् । प॰ मध्यमथाधमम् ।

5. न॰ ब॰ विज्ञेयम् ।

6. न॰ ब॰ शतं साष्टम् ।

7. न॰ म॰ द्वात्रिंशच्चेति निश्चयात् ;् (निश्चितः) । ड॰ छ॰ द्वात्रिंशदिति निश्चयः ।

[(व्या)]

1. भ॰ प्रमाणहेतुकमे ।

2. भ॰ तिस्रो ऽश्रा यस्य त्र्यश्रि ।

3. भ॰ साष्टं शतम् ।

4. म॰ ननु वा ।

[page 49]




[NZ]

अष्टाधिकं शतं ज्येष्टं चतुःषष्टिस्तु मध्यमम् । BhNZ_02_010ab
कनीयस्तु तथा वेश्म 1हस्ता द्वात्रिंशदिष्यते ॥ BhNZ_02_010cd
2देवानां तु भवेज्ज्येष्ठं नृपाणां मध्यमं भवेत् । BhNZ_02_011ab
शेषाणां प्रकृतीनां तु कनीयः संविधीयते ॥ BhNZ_02_011cd
(3प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां प्रशस्तं मध्यमं स्मृतम् । BhNZ_02_XXXab
तत्र पाठ्यं च गेयं च सुखश्राव्यतरं भवेत् ॥ BhNZ_02_XXXcd
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । BhNZ_02_XXXab
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव 4प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_02_XXXcd
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं तु मध्यमम् । BhNZ_02_XXXab
ज्येष्टं विकृष्टं विज्ञेयं 5नाट्यवेदप्रयोक्तृभिः ॥ ) BhNZ_02_XXXcd
प्रमाणं यच्च निर्दिष्टं लक्षणं विश्वकर्मणा । BhNZ_02_012ab
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तच्चैव हि निबोधत ॥ BhNZ_02_012cd
अणू रजश्च वालश्च लिक्षा यूका यवस्तथा । BhNZ_02_013ab
अङ्गुलं 6च तथा हस्तो 7दण्डश्चैव प्रकीर्तितः ॥ BhNZ_02_013cd
[ABh]

इदन्त्विहोपयोगीति दर्शयति -- अष्टाधिकं शतमित्यादि । इष्यत इति । अन्यत्वे ऽपीत्याशयः । देवानामिति । यत्र देवासुरप्राया एव नायकप्रतिनायकास्तत्र (2)डिमादावारभटीप्रधाने विततरङ्गपीठोपयोगात् भाण्डवाद्यप्रधानत्वाच्च परिक्रमणादेरुच्च(3)तरदीर्घतरदीर्घतालपरिग्रहादियोगच्च(4) भक्तभावस्यासम्भवादष्टोत्तरशतहस्तो मण्डप इत्यर्थः । यस्तु व्याचष्टे प्रेक्षका अत्र देवादयो विवक्षिता न तु प्रयोज्याः । तेषां नियतसंख्याकत्वादिति । तस्यास्मदभिप्रायो न स्मृतिपथमागतः सन्नपि दशरूपकादौ । स चानन्तरमेव दर्शयिष्यते । (10-11)
प्रमाणं लक्षणं यन्निर्दिष्टमिति(5) जातावेकवचनम् ।

[(मू)]

1. छ॰ म॰ त॰ द्वात्रिंशत्करमिष्यते ।

2. न॰ अ॰ देवतानां भवे । ठ॰ म॰ देवानां भवनम् ।

3. एतच्चिह्नाङ्कितो भागः अ॰ त,, ब॰ पुस्तकेषु दृश्यते । व्याख्या नास्ति ।

4. छ॰ हिं कीiर्तितः ।

5. न॰ ब॰ नाट्यवेश्म । त॰ नाट्यवेश्म विभागशः ।

6. ठ॰ म॰ चैव हस्तश्च ।

7. ठ॰ भ॰ दण्डश्च परिकीर्तितः । छ॰ अ॰ तथा दण्डक एव च ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ न्त्वितीहो ।

2. म॰ तत्र हि धीरादावार ।

3. म॰ भ॰ च्चतादीप्तताकारापरिग्रहादि ।

4. म॰ भ॰ च्चाभक्त ।

5. भ॰ न जाता ।

[page 50]




[NZ]

अणवो ऽष्टौ रजः प्रोक्तं तान्यष्टौ वाल उच्यते । BhNZ_02_014ab
वालास्त्वष्टौ भवेल्लिक्षा यूका लिक्षाष्टकं1 भवेत् ॥ BhNZ_02_014cd
यूकास्त्वष्टौ 2यवो ज्ञेयो 3यवास्त्वष्टौ तथाङ्गुलम् । BhNZ_02_015ab
4अङ्गुलानि तथा हस्तश्चतुर्विंशतिरुच्यते ॥ BhNZ_02_015cd
चतुर्हस्तो भवेद्दण्डो निर्दिष्टस्तु प्रमाणतः । BhNZ_02_016ab
अनेनैव 5प्रमाणेन वक्ष्याम्येषां विनिर्णयम् ॥ BhNZ_02_016cd
[ABh]

कानि प्रमाणानीत्याह -- अणू रजश्चेत्यादिना । तेषां लक्षणान्याह -- अणवो ऽष्टावित्यादि । यतः प्रभृति दृश्यता प्रवर्तते सो ऽणुः । अणुः प्रसिद्धो ऽणुपरिमाणः । द्व्यणुकद्व(1)यपरमाणुद्वयारब्धा अणव एव वा महत्त्वयुक्ताः । परमाणुद्वयारब्धे तु द्व्यणुके ऽणुपरिमाणमस्तु । को ऽत्र विरोध इत्यलमवान्तरेण । अनेनैवेति । `देवानान्तु भवेत्' इत्यने(2)न यदुक्तम् । मण्डपाः -- तद्यथा ज्येष्ठप्रमाणं डिमप्राये । यद्वक्ष्यति --
निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः ।
युद्धनियुद्धाघर्षणसम्फेटकृतश्च विज्ञेयः ॥
देवभुजगेन्द्रराक्षसयक्षपिशाचावकीर्णश्च ।
षोडशनायकबहुलः सात्त्वत्यारभटिकायुतस्तु डिमः ॥ (ना॰ शा॰ 18) इति ।
तथा मध्यप्रमाणं नृपतिप्रायप्रयोज्ये नाटकादौ । यद्वक्ष्यति --
निर्घातोल्कापातैरुपरागेणेन्दुसूर्ययोर्युक्तः ।
युद्धनियुद्धाघर्षणसम्भवकृतश्च विज्ञेयः ॥
(3)नृपतीनां यच्चरितम् । (ना॰ शा॰ 18) इत्यादि ।
शेषास्तु प्रकृतयो भाणप्रहसनादौ । यच्च वक्ष्यति --
विविधाश्रयो हि भाणो विज्ञेयस्त्वेकहार्यस्तु । (ना॰ शा॰ 18)
तथा ``भगवत्तापसविप्रैरन्यैरपि च'' (ना॰ शा॰ 18) इत्यादि । एवंभूतप्रकृतिप्रधाने प्रयोगे कनीयःप्रमाणो मण्डपः इति । एषां मण्डपानांव् मध्ये यो विनिर्णय एव सर्वसाधारणः मध्यमे मण्डपे नाटकभाणयोगात् (4)कनीयसि च, डिमरूपे एव(ष) मण्डपं(पः) तं वक्ष्यामीति ।

[(मू)]

1. अ॰ यूका त्वष्टगुणा ।

2. छ॰ अ॰ यवः प्रोक्तो ।

3. प॰ अङ्गुलन्तु यवाष्टकम् । अ॰ ष्टावथाङ्गुलम् ।

4. प॰ अङ्गुलानि चतुर्विंशद्धस्त इत्यभिधीयते ।

5. प॰ विधानेन ।

[(व्या)]

1. भ॰ कत्रयप ।

2. म॰ तेन मण्डपाः ।

3. म॰ भ॰ गृहपतीनां य ।

4. मण्डपे कनीयसि ।

[page 51]




[NZ]

चतुःषष्टिकरान्कुर्याद्दीर्घत्वेन तु मण्डपम्1 BhNZ_02_017ab
2द्वात्रिंशतं च विस्तारान्मर्त्यानां यो भवेदिह3 BhNZ_02_017cd
अत ऊर्ध्वं न कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः । BhNZ_02_018ab
यस्मादव्यक्तभावं हि 4तत्र नाट्यं 5व्रजेदिति ॥ BhNZ_02_018cd
मण्डपे विप्रकृष्टे तु पाठ्यमुच्चारितस्वरम् । BhNZ_02_019ab
6अनिस्सरणधर्मत्वाद्विस्वरत्वं भृशं व्रजेत्7 BhNZ_02_019cd
[ABh]

अयमभिप्रायः -- ज्येष्ठमाने नाटकादिप्रयोगसौकार्याभावान्मध्यम एव युक्तः । स एव निर्णयः । विविधो ऽपि दिव्यनृपप्रकृता(त्या)दिस्वभावो निश्चयाभिमुख्यमभिनयप्रयोगद्वारेण नीयते यत्रेति । (12-16)
तं दर्शयति -- चतुष्षष्टिं करानित्यादि । प्रयोक्तुः पुरस्तात्पृष्ठश्च मण्डपे ऽस्मिन् सति(पोऽस्मिन्नसति)करणार्हो न भवतीत्यर्थः । कर्तृभि(1)रिति । किं तेषां वृथा प्रयासोत्पादनेनेति यावत् । तत्रेति । अतो ऽधिकप्रमाणे अत्यन्तं न्यूनप्रमाणे चेत्यर्थः । नाट्यमिति । सकलावान्तरभेदे प्रभेदं दर्शयितुम् । नाट्यतो ऽभि(ट्यं यतो ऽभि)व्यक्तं भवतीति समुदायाभिप्रायेण मन्तव्यम् । तदेव दर्शयति -- मण्डप इति । दीर्घत्वम् । पार्श्वयो(2)र्विस्तारः । मर्त्यानामित्यनेन मण्डपकरणात् किमित्यकारणं प्रयोगेणैव(गो नैव) वेद्यत इत्याशयः । एतदेवाह -- अत ऊर्ध्वं नेति । अत इत्येवंविधो यतो मध्यमो ऽस्ति ततो हेतोरित्यर्थः । ऊर्ध्वमिति । प्रमाणस्याधिक्यं न्यूनातिरेकाभ्यामिति मन्तव्यम् । कर्तव्य इति । प्रकर्षः प्रकृष्टं तदतिक्रान्तो विप्रकृष्टः । किन्नियोगमानः तस्मिंश्च तत्र ज्येष्ठे । पाठ्यं यन्मुख्ये(ख्यं) ``नाट्यस्यैषा तनूस्स्मृता''(ना॰ शा॰ 14-2) इति दर्शयिष्यते । तद्विस्वरत्वं विशेषेणोपतापकत्वं निकटवर्तिनः प्रति व्रजेत् । अत्र हेतुः उच्चं कृत्वा (3)चारितो ऽतिक्लेशेन सम्पादितः स्वरः काक्वा(4)(कखा)दिविभागोi यत्र । तथा दूरवर्तिनः

[(मू)]

1. अ॰ चतुःषष्टिर्भवेद्धस्ता । प॰ दीर्घं वै नाट्यमण्डपम् ।

2. ठ॰ म॰ द्वात्रिंशेन तु । ड॰ त॰ द्वात्रिंशदेव विस्तारः । छ॰ अ॰ विस्तारस्त्रिंशदेवास्य । ट॰ म॰ द्वात्रिंशतैव विस्तारम् ।

3. न॰ तु भवेदिह । ठ॰ योजयेदिह ।

4. ठ॰ म॰ तस्मान्नाट्यं । ट॰ तस्मिन्नाट्यं ।

5. ड॰ व्रजेद्यतः । छ॰ म॰ भवेदिति ।

6. ज॰ ब॰ म॰ त॰ अनभिव्यक्तवर्णत्वात् । अ॰ छ॰ न॰ अनिस्सरणवर्णत्वात् ।

7. दुच्चरत्वं भृशं व्रजेत् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ कर्तुरिति ।

2. भ॰ त्वं वान्वयो विस्ता । भ॰ त्वोपान्वयो वि ।

3. चरि ।

4. म॰ भ॰ काङ्क्षादि । भ॰ काङ्कादि ।

[page 52]




[NZ]

1यश्चाप्यास्यगतो भावो नानादृष्टिसमन्वितः । BhNZ_02_020ab
2स वेश्मनः प्रकृष्टत्वाद्व्रजेदव्यक्तानां 3पराम् ॥ BhNZ_02_020cd
प्रेक्षागृहाणां सर्वेषां तस्मान्मध्यममिष्यते । BhNZ_02_021ab
4यावत्पाठ्यं च गेयं च तत्र श्रव्यतरं भवेत् ॥ BhNZ_02_021cd
[ABh]

सामाजिकान्प्रति विस्वरत्वं विगतशब्दकत्वमनाकर्णनीयत्वं व्रजेत् । अत्र हेतुः अनिस्सरणधर्मत्वात् । निरन्तरे देशे सरणं द्वितीयशब्दारम्भः । स (1)यस्य धर्मो नास्ति शब्दान्तरप्रसराभावादित्यर्थः । तथातिकनीयसि मण्डपे पाट्यमुच्चरितस्वरं सदनिस्सरणधर्मत्वादनुर(2)णनात्मकमधुरशब्दान्तरानारम्भात् विनष्टः स्वरो मधुरो यस्य तादृशत्वं व्रजेत् । अनुरणनं हि स्वरस्य पाठ्यसिद्धिरूपमिति गेयाधिकारे वक्ष्यामः । अनेन समानयोगक्षेमत्वात् अधिकातोद्यविस्वरत्वमपि लक्षितं भवति । तथा चोपसंहरिष्यति गेयं चेति । विस्वरत्वमिति, 'स्वृ शब्दोपतापयोः` इत्यस्य रूपम् । (17-19)
प्रधानस्य पाठ्यस्य प्रधानानुरणनभूतस्य च गीतातोद्यादेर्विनाशं प्रतिपाद्याभिनयवर्गस्यापि प्रतिपादयति -- यश्चापीति । आस्यगतो सुखगतो भावः यो ऽनुभावलक्षणो दृष्टिबाष्पस्वेदवैवर्ण्यादिः तथा मुकुटप्रतिशीर्षादिः । चकारादाङ्गिकः । स वेश्मनः प्रकृष्टत्वादतिविस्तीर्णत्वादव्यक्ततां गच्छेत् । तथा प्रगतं कृष्टं कर्षणं दैर्घ्यं यस्य तस्य भावः । ततः कनीयस्त्वाद्धेतोः परां द्वितीयामव्यक्ततामतिसामीप्यकृतां व्रजेत् । प्रथमं ह्यतिदूरत्वं कृत्वा सोक्ता । एवमुभयमण्डपाभिप्रायेणेदं व्याख्येयम् । अन्यथा तस्मान्मध्यममिष्यत इत्युपसंहारो न श्लिष्यति । तदाह -- प्रेक्षागृहाणामित्यादि । मध्ये भवं मध्यमम् । तदिष्यते यतः सर्वेषां रूपाणां सम्बन्धि यत्पाठ्यं प्रधानं तनूरूपप्राणोप(3)रञ्जकरूपं च गीतं चकारादातोद्यं च श्रव्यतरं भवति । द्वितीयचकारादभिनयान्तरमपि दृश्य(4)तरं भवतीत्यर्थः । (20-21)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ यश्चाप्यास्यगतो रागो भावसृष्टिरसाश्रयः । त॰ नानाभावरसाश्रयः । अ॰ छ॰ यश्चाप्यास्यगतो रासो भावदृष्टिरसाश्रयः । ब॰ यस्य लास्यगतो भावो नानादृष्टि ।

2. छ॰ अ॰ स च वेश्म । ब॰ स वेश्मविप्रकृ ।

3. छ॰ अ॰ इति । ब॰ म॰ परम् ।

4. त॰ ब॰ यस्मात् । अ॰ अयं श्लोको नास्ति । म॰ वाद्यं च गेयं च सुखश्रव्यतरं भवेत् ।

[(व्या)]

1. भ॰ द्वितीयस्य ।

2. भ॰ दनुकरणा ।

3. भ॰ प्राणभूतोप । म॰ ततो ... ... रूपः प्राणभूतोप ।

4. श्रव्य ।

[page 53]




[NZ]

(प्रे1क्षागृहाणां सर्वेषां त्रिप्रकारो विधिः स्मृतः । BhNZ_02_XXXab
विकृष्टश्चतुरस्रश्च त्र्यस्रश्चैव प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_02_XXXcd
कनीयस्तु स्मृतं त्र्यस्रं चतुरस्रं च मध्यमम् । BhNZ_02_XXXab
ज्येष्टं विकृष्टं विज्ञेयं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः ॥ ) BhNZ_02_XXXcd
देवानां मानसी सृष्टिर्गृहेषूपवनेषु च । BhNZ_02_022ab
2यत्नभावाभिनिष्पन्नाः सर्वे भावा हि3 मानुषाः ॥ BhNZ_02_022cd
4तस्माद्देवकृतैर्भावैर्न विस्पर्धेत मानुषः । BhNZ_02_023ab
मानुषस्य तु गेहस्य सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ॥ BhNZ_02_023cd
5भूमेर्विभागं 6पूर्वं तु परीक्षेत 7प्रयोजकः । BhNZ_02_024ab
ततो 8वास्तु प्रमाणेन प्रारभेत 9शुभेच्छया ॥ BhNZ_02_024cd
[ABh]

ननु यद्येवंभूतः प्रयोगक्रमस्तर्हि हस्तसमाश्रये(1)णैव विधिर्वक्तव्यः । सो ऽपि यत्र परिपूर्णो नोपकारी तत्र दण्ड(2)समाश्रयेणातोद्यमानेन । अथ कदाचिद्दिव्यप्रकृतिप्रेक्षकाभिप्रायेण तदुच्यते तत्रापि कः स्तोका(3)न्तरत्वेनेति न्यायेन का इति(ह)सम्भावनेत्याशङ्कां पराकतुं श्लोको भा(4)वी । अत एव पूर्वश्लोकेन सह नात्र पौनरुक्त्यं शङ्कितव्यम् । तस्यान्यथोपक्षेपात् । तच्छ्लोकमाह -- देवानामित्यादि । मनसस्तदीयस्य सत्त्वबहुलत्वात् तत्कृत(5) इन्द्रियविसर्जनलक्षणे व्यापारो(6)ऽतिरूपव्यापी । उपवनेष्वपि वितत(7)विततेषु । का कथा मण्डपविषये । अत एव गृहेष्विति बहुवचनमुपात्तम् । तेन तदपेक्षया ते मण्डपा उक्ता इत्यर्थः । न त्वेवं मानुषाणां राजसानां मनः । तदाह -- देवकृतैरिति । यत एवं तस्मान्मानुषस्यैव गेहस्य लक्षणं सम्यक्प्रवक्ष्यामि । तुशब्द एवकारार्थे । (22-23)
सम्यगिति यदुक्तं तदाह -- भूमेरित्यादि । विभागो हेयोपादे(8)यत्वेन । वास्त्विति । ग्रहणं प्रमाणं चेत्युपलक्ष्यमाणरूपेण प्रारभेत । कर्तुमिति शेषः ।

[(मू)]

1. पद्यद्वयं ब॰ पुस्तक एवास्ति ।

2. छ॰ म॰ यत्र भावाद्विनिष्पन्नाः । ब॰ यत्नभावा ।

3. च॰ म॰ स्तु ।

4. अ॰ इदमर्धं नास्ति ।

5. प॰ भूमिभागं परीक्षेत प्रथमं नाट्यवेश्मनः ।

6. ड॰ अ॰ प्रथमम् ।

7. ठ॰ म॰ विचक्षणः ।

8. ठ॰ अ॰ म॰ वास्तुप्रमाणं च ।

9. ठ॰ यदृच्छया ।

[(व्या)]

1. भ॰ यण एव ।

2. भ॰ दण्डासमा ।

3. भ॰ स्तोकस्तोकान्त ।

4. श्लोको ऽभावि ।

5. तत्क्तियत इ ।

6. रे ऽतिरू ।

7. म॰ वनेष्वविविक्तवित ।

8. म॰ पादानत्वेन ।

[page 54]




[NZ]

समा स्थिरा 1तु कठिना कृष्णा गौरी च या भवेत् । BhNZ_02_025ab
भूमिस्तत्रैव2 कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः ॥ BhNZ_02_025cd
प्रथमं शोधनं कृत्वा लाङ्गलेन 3समुत्कृषेत् । BhNZ_02_026ab
अस्थिकीलकपालानि4 तृणगुल्मांश्च शोधयेत् ॥ BhNZ_02_026cd
शोधयित्वा वसुमतीं प्रमाणं निर्दिशेत्ततः । BhNZ_02_027ab
(त्री5ण्युत्तराणि सौम्यं च विशाखापि च रेवती ॥ BhNZ_02_XXXab
हस्ततिष्यानुराधाश्च प्रशस्ता नाट्यकर्मणि ।) BhNZ_02_XXXcd
पुष्यनक्षत्रयोगेन6 शुक्लं सूत्रं 7प्रसारयेत् ॥ BhNZ_02_027cd
कार्पासं 8बाल्बजं वापि मौञ्जं वाल्कलमेव च । BhNZ_02_028ab
सूत्रं 9बुधैस्तु कर्तव्यं 10यस्य च्छेदो न विद्यते ॥ BhNZ_02_028cd
[ABh]

तं विभागमाह -- समेत्यादि । समा स्वभावान्नातिनिम्नोन्नतेत्यर्थः । स्थिरा अचलनस्वभावा । कठिना अनूषरा । कृष्णा गौरीचेति । चो वार्थे । अन्ये तु व्यामिश्रितत्वमाहुः । कर्तव्य इति करणार्हः । कथमित्याह -- प्रथममित्यादि । शेधनमुपरिगतशुचिशर्कराद्यपसारणम् । ततो हलेनोद्धृतगुल्मपाषाणादिकां कुर्यात् । एतदेवाह -- अस्थीत्यादिना ।
एवं बाह्याभ्यन्तरतो भूमिशुद्धिं निरूप्यानन्तरकरणीयमाह -- शोधयित्वेति । (1)कथं प्रमाणनिर्देश इत्याह -- पुष्येति । शुक्लसू(2)त्रत्वं तावत्पिष्टरञ्जनादिना । चर्मकृ(3)तं मानसूत्रं न कार्यमिति च तात्पर्यम् । स्वामिनः प्रेक्षापतेः । प्रयोक्तुर्नाट्याचार्यस्य । प्रयत्नेन रज्जुग्रहणमित्यच्छेद्या(4)नुभरणीया । तादृशी च सावधानतयावष्टम्भवियोगाद्युभयथा तथा प्रयत्नतो योज्यम् । नित्यमिति । न केवलमत्र प्रथमपरिग्रहे यावदन्यभाविस्तम्भविनिवेशाय भूभागमानग्रहणादावित्यर्थः । प्रयत्नेन मानमित्यूनाधिकादिदोषवर्जनायायं यत्न इत्यपौनरुक्त्यम् ।

[(मू)]

1. म॰ प्रक । त॰ ह्यक । अ॰ छ॰ सुक ।

2. ठ॰ म॰ स्तत्र तु ।

3. प॰ समुत्क्षिपेत् । त॰ समुत्तुषेत् ।

4. ड॰ कपालादि ।

5. इदं पद्यं `म॰ त॰'पुस्तकयोरेव दृश्यते ।

6. ठ॰ म॰ योगे तु ।

7. न॰ निधापयेत् ।

8. ठ॰ म॰ बादरं वापि वाल्कलं मौञ्जमेव वा । न॰ वाल्कलं चापि बाल्वजं मौञ्जमेव च । अ॰ छ॰ शाणजं वापि वाल्कलं मौञ्जमेव च ।

9. प॰ बुधेन ।

10. ग॰ ब॰ त॰ छेदो यस्य ।

[(व्या)]

1. कथमित्याह ।

2. सूत्रम् ।

3. भ॰ चात् चर्मकृतं मानसूत्रं नाकार्य ।

4. भ॰ द्यानुराभ ।

[page 55]




[NZ]

अर्धच्छिन्ने भवेत्सूत्रे स्वामिनो मरणं ध्रुवं । BhNZ_02_029ab
1त्रिभागच्छिन्नया रज्ज्वा 2राष्ट्रकोपो विधीयते ॥ BhNZ_02_029cd
छिन्नायां तु चतुर्भागे प्रयोक्तुर्नाश उच्यते । BhNZ_02_030ab
3हस्तात्प्रभ्रष्टया वापि 4कश्चित्त्वपचयो भवेत् ॥ BhNZ_02_030cd
5तस्मान्नित्यं प्रयत्नेन 4रज्जुग्रहणमिष्यते । BhNZ_02_031ab
कार्यं चैव 7प्रयत्नेन मानं नाट्यगृहस्य तु ॥ BhNZ_02_031cd
मुहूर्तेनानुकूलेन तिथ्या8 सुकरणेन च । BhNZ_02_032ab
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु पुण्याहं वाचयेत्ततः9 BhNZ_02_032cd
शान्तितोयं ततो दत्वा ततः सूत्रं प्रसाययेत् । BhNZ_02_033ab
चतुष्षष्टिकरान्कृत्वा 10द्विधा कुर्यात्पुनश्च तान् ॥ BhNZ_02_033cd
पृष्ठतो यो भवेद्भागो 11द्विधाभूतस्य तस्य तु । BhNZ_02_034ab
12सममर्धविभागेन रङ्गशीर्षं 13प्रकल्पयेत् ॥ BhNZ_02_034cd
[ABh]

मुहूर्तो ब्राह्मादि । तिथिर्हदा(र्नन्दा)दिः । करणं विष्ट्यादिरहितं । (24-32)सूत्रप्रसरणेन यत्कृत्यं तदाह -- चतुष्षष्टिरित्यादि । चतुष्षष्टिर्हस्तदैर्घ्याद्विस्ताराच्च द्वात्रिंशत्करं क्षेत्रं गृहीत्वा मध्ये सूत्रं विस्तारेण दद्यात् । तत्र यत्प्रयोक्तुः पृष्ठगं भविष्यति (1)तदेव पृष्ठम् । तस्य मध्ये विस्तारेण सूत्रं दद्यात् । ततः शोडशहस्तौ द्वौ भागौ भवतः । पृष्ठगतं भागमर्धेन विभज्याष्टहस्तं रङ्गशिरः । प्रविशतां पात्राणां चान्तस्स्थानम् । नाट्यमण्डपस्य ह्युत्तानसुप्तवदवस्थितस्य रङ्गपीठं मुख्यम् । तदष्टहस्तं शिरः । तत्पृष्ठे तु दैर्घ्याद्धि(2) षोडशहस्तं नेपथ्यगृहं भवति । विस्तारात्तु द्वात्रिंशत्करमेव तत्(3) । नैपथ्यादिकं च तत्र गृह्यते । तदाह --

[(मू)]

1. ड॰ त्रिभागे ।

2. म॰ राजकोपो ऽभिधीयते । ज॰ राष्ट्रक्षोभो । प॰ राष्ट्रं कोशश्च हीयते ।

3. ठ॰ म॰ त॰ हस्तप्र । ज॰ हस्तप्रकृष्टया चापि ।

4. न॰ कश्चित् । प॰ तस्मात्पापचयो ।

5. छ॰ हस्ता ।

6. प॰ रज्ज्वा ग्रहण ।

7. न॰ विशेषेण ।

8. न॰ तथा ।

9. `अ॰ ब॰'ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु ततः सूत्रं प्रसारयेत् । इति अर्धमेव पठ्यते ।

10. ब॰ द्विधाभूतान् पुनस्ततः । अ॰ भूतान् पुनः पुनः ।

11. त॰ ठ॰ म॰ द्विधा भूतो भवेच्च सः ।

12. न॰ त॰ तस्याप्यर्धार्धभागेन । प॰ म॰ तस्यार्धेन विभागेन । छ॰ अ॰ तस्याप्यर्धविभागे तु ।

13. प॰ म॰ प्रयोजयेत् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ तद्देवता ।

2. भ॰ द्दशैशे । द्दशेषैः ।

3. म॰ भ॰ तन्न नैप ।

[page 56]




[NZ]

1पश्चिमे च विभागे ऽथ नेपथ्यगृहमादिशेत् । BhNZ_02_035ab
2विभज्य भागान्विधिवद्यथावदनुपूर्वशः ॥ BhNZ_02_035cd
शुभे नक्षत्रयोगे च मण्डपस्य निवेशनम् । BhNZ_02_036ab
3शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवादिभिः ॥ BhNZ_02_036cd
4सर्वातोद्यैः प्रणुदितैः स्थापनं कार्यमेव तु । BhNZ_02_037ab
उत्सार्याणि त्वनिष्टानि 5पाषण्ड्याश्रमिणस्तथा ॥ BhNZ_02_037cd
काषायवसनाश्चैव विकलाश्चैव ये नराः । BhNZ_02_038ab
निशायां च बलिः कार्यो नानाभोजनसंयुतः6 BhNZ_02_038cd
गन्धपुष्पफलोपेतो दिशो दश समाश्रितः । BhNZ_02_039ab
पूर्वेण शुक्लान्नयुतो 7नीलान्नो दक्षिणेन च ॥ BhNZ_02_039cd
पश्चिमेन बलिः पीतो रक्तश्चैवोत्तरेण तु । BhNZ_02_040ab
8यादृशं दिशि यस्यां तु दैवतं परिकल्पितम् ॥ BhNZ_02_040cd
तादृशस्तत्र दातव्यो बलिर्मन्त्रपुरस्कृतः । BhNZ_02_041ab
स्थापने ब्राह्मणेभ्यश्च दातव्यं घृतपायसम् ॥ BhNZ_02_041cd
[ABh]

पश्चिमे चेति । तत्र रङ्गपीठं विस्तारतः षोडश दैर्घ्यतस्त्वष्टहस्ता इति केचित् । अन्ये त्वेतदेव विपर्यासयन्ति । सर्वथा तावद्रङ्गपीठस्यापि विकृष्टत्वं विधेयमिति तात्पर्यम् । यद्वक्ष्यते -- रङ्गो विकृष्टो भरतेन कार्यः (ना॰ शा॰ 12-20) इत्यादि । (33-35)
एवं मानविधिमभिधायेष्टकास्थाप(1)नरूपो विधिमाह -- शुभे नक्षत्रयोग इत्यादिना । (2)दशसु तिर्यगूर्ध्वाधोरूपासु दिक्षु बलिः कार्य इत्युक्त्वा चतसृषु दिक्षु बलिविधिरुक्तो नान्यथेत्यभिप्रायेण व्यापकं विधिमाह -- यादृशमित्यादिना । तेनाग्नेये रक्तवर्ण

[(मू)]

1. अ॰ म॰ पश्चिमे तु पुनर्भागे ।

2. ग॰ विकल्प्य ।

3. ड॰ अ॰ सार्धं दुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपटहादिभिः ।

4. ठ॰ म॰ सर्वतूर्यनिनादैश्च । न॰ सर्वातोद्यनिनादैश्च । छ॰ मेरीतूर्यनिनादैश्च गायनीगायनैर्बहु । ज॰ सर्वातोद्यैर्निनादैस्तु ।

5. अ॰ मण्डपाश्रयिणस्तथा ।

6. न॰ ब॰ त॰ संश्रयः । अ॰ सञ्चयः ।

7. च॰ त॰ ब॰ नीलश्चैव तु दक्षिणः । ठ॰ म॰ निधानो दक्षिणेन च । छ॰ अ॰ नीलो याम्येन चैव हि ।

8. ठ॰ म॰ यस्यां यच्चाधिदैवं तु दिशि सम्परिकीर्तितम् । अ॰ छ॰ यस्या यथाधिदेवस्तु दिगीशः परिकीर्तितः ॥

[(व्या)]

1. भ॰ पने विधिमाह ।

2. म॰ इदं वाक्यं न दृश्यते ।

[page 57]




[NZ]

मधुपर्कस्तथा राज्ञे कर्तृभ्यश्च गुडौदनम् । BhNZ_02_042ab
नक्षत्रेण तु कर्तव्यं मूलेन स्थापनं बुधैः ॥ BhNZ_02_042cd
मुहूर्तेनानुकूलेन 1तिथ्या सुकरणेन च । BhNZ_02_043ab
एवं तु स्थापनं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_02_043cd
भित्तिकर्मणि निर्वृत्ते स्तम्भानां स्थापनं ततः । BhNZ_02_044ab
तिथिनक्षत्रयोगेन शुभेन करणेन च ॥ BhNZ_02_044cd
2स्तम्भानां स्थापनं कार्यं रोहिण्या श्रवणेन वा । BhNZ_02_045ab
आचार्येण सुयुक्तेन त्रिरात्रोपोषितेन च । BhNZ_02_045cd
स्तम्भानां स्थापनं 3कार्यं प्राप्ते सूर्योदये शुभे । BhNZ_02_046ab
प्रथमे ब्राह्मणस्तम्भे सर्पिस्सर्षपसंस्कृतः4 BhNZ_02_046cd
सर्वशुक्लो विधिः कार्यो दद्यात्पायसमेव च । BhNZ_02_047ab
ततश्च क्षत्रियस्तम्भे वस्त्रमाल्यानुलेपनम् ॥ BhNZ_02_047cd
सर्वं रक्तं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च गुडौदनम् । BhNZ_02_048ab
वैश्यस्तम्भे विधिः कार्यो दिग्भागे पश्चिमोत्तरे ॥ BhNZ_02_048cd
सर्वं पीतं प्रदातव्यं द्विजेभ्यश्च 5घृतौदनम् । BhNZ_02_049ab
शूद्रस्तम्भे विधिः कार्यः सम्यक्पूर्वोत्तराश्रये ॥ BhNZ_02_049cd
[ABh]

इत्याद्यूह्यम् । मन्त्रा (1)वरणपूजाविधौ वक्ष्यमाणाः । ते च कर्मशंसोप(2)(र्मसं)योगिनोहेन युक्ता विधेयाः । `मन्त्रेण स्मृतं कर्म करोति' इति हि स्मृतिः । अन्ये तु तद्देवताकैः श्रुतिमन्त्रैरेव बलिकर्मेत्याहुः । तल्लिङ्गैरित्यन्ये । चकारो (3)भिन्नक्रमः । न केवलं (4)मनोपक्रमे ब्राह्मणतर्पणं यावत्स्थापने ऽपीत्यर्थः । (36-43)
एवं मानविधिं स्थापनविधिं भित्तिविधिं च कृत्वा स्तम्भविधिः कार्य इति दर्शयति -- भित्तिकर्मणीति । स्थापनमुच्छ्रयणम् । प्रथमं त्वाग्नेयः कोणः । तस्य विशेषणैः

[(मू)]

1. म॰ तिथ्यानुकरणेन च । ड॰ म॰ तिष्यानुकरणेन च ।

2. ब॰ एतत्पद्यस्थाने `आचार्येण सुयुक्तेन कार्यं सूर्योदये शुभे' इति पठ्यते ।

3. न॰ चैव कार्यं सूयोदये बुधैः । ख॰ चैव कार्यं सूर्योदये शुभे । चन्दनं च भवेद्ब्राह्मं क्षात्रं खादिरमेव च । धावाख्यं वैश्यवर्णं स्याच्छत्रं सर्वद्रुमैः स्मृतम् ।

4. म॰ ब॰ संस्कृते ।

5. न॰ ब॰ त॰ धृताशनम् ।

[(व्या)]

1. भ॰ रण । रङ्ग ।

2. भ॰ स्तेयोगिनो ।

3. भ॰ हीनक्रमः ।

4. भ॰ नत्वेव मानो ।

[page 58]




[NZ]

नीलप्रायं 1प्रयत्नेन 2कृसरं च द्विजाशनम् । BhNZ_02_050ab
3पूर्वोक्तब्राह्मणस्तम्भे शुक्लमाल्यानुलेपने4 BhNZ_02_050cd
निक्षिपेत्कनकं मूले 5कर्णाभरणसंश्रयम् । BhNZ_02_051ab
ताम्रं 3चाधः प्रदातव्यं स्तम्भे क्षत्रियसंज्ञके ॥ BhNZ_02_051cd
7वैश्यस्तम्भस्य मूले तु रजतं सम्प्रदापयेत् । BhNZ_02_052ab
8शूद्रस्तम्भस्य मूले तु दद्यादायसमेव च9 BhNZ_02_052cd
10सर्वेष्वेव तु निक्षेप्यं 13स्तम्भमूलेषु काञ्चनम् । BhNZ_02_053ab
स्वस्तिपुण्याहघोषेण जयशब्देन चैव हि ॥ BhNZ_02_053cd
स्तम्भानां 12स्थापनं कार्यं 13पुष्पमालापुरस्कृतम् । BhNZ_02_054ab
14रत्नदानैः सगोदानैर्वस्त्रदानैर् अनल्पकैः15 BhNZ_02_054cd
ब्राह्मणांस्तर्पयित्वा तु स्तम्भानुत्थापयेत्ततः । BhNZ_02_055ab
अचलं 16चाप्यकम्पञ्च तथैवाव17लितं पुनः ॥ BhNZ_02_055cd
18स्तम्भस्योत्थापने सम्यग्दोषा ह्येते प्रकीर्तिताः । BhNZ_02_056ab
19अवृष्टिरुक्ता चलने वलने 20मृत्युतो भयम् ॥ BhNZ_02_056cd
[ABh]

अनुवादलिङ्गविधिकल्प्यं(लिङ्गविधिः कल्प्यः) । शुभं(क्लं) सर्वत्र । पायसमिति -- द्विजेभ्यः इति प्रकरणात् । सर्वस्य विध्यनुसारेणैव भोजनं शुक्लादिवर्णमिति मन्तव्यम् । ततश्चेति । तैरन्त(तदन्त) इत्यर्थः । (44-54)
अचलमिति । स्थानान्तरा(1)निवेशलक्षणमनेनोक्तम् । अविद्यमाना चलना यस्येति । अकम्प्यमिति । तत्रैव स्थानशिथिलता येन न भवति । अवलितमिति । वलयाकृत्यादिना परिवर्तनं यस्य करणीयं न भवति । दोषसूचकत्वद्दोष(2)कारित्वाच्च दोषाः । तान्दोषानाह -- अवृष्टिरित्यादि । (55-57)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ त॰ प्रदातव्यम् ।

2. प॰ ब॰ कृसरा च । च॰ कृशरा ।

3. च॰ म॰ पूर्वे तु ।

4. ड॰ लेपिते । त॰ लेपनम् ।

5. म॰ कण्ठाभर ।

6. न॰ वापि । म॰ चापि । त॰ चैव ।

7. च॰ ब॰ वैश्यस्य स्तम्भमूले ।

8. क॰ ब॰ शूद्रस्य स्तम्भमूले ।

9. ड॰ तु ।

10. न॰ ब॰ शेषेष्वेव तु निक्षेप्यम् । न॰ शेषेष्वपि तु ।

11. ड. ब॰ स्तम्भमूले तु ।

12. ड॰ स्थापनं कुर्यात् ।

13. ड॰ वर्ग । ठ॰ पर्ण । म॰ वर्ण । त॰ वनमालासमन्वितम् ।

14. न॰ रत्नप्रदानैर्गोदानैः ।

15. न॰ स्तथैव च ।

16. च॰ चाप्यकम्प्यञ्च ।

17. न॰ तथा चलितमेव तु । म॰ तथैवाचलितं पुनः । ड॰ तथैवास्खलितम् ।

18. छ॰ ब॰ स्तम्भानुत्थापयेत् । ड॰ त॰ स्तम्भमुत्थापयेत् ।

19. छ॰ ब॰ अदृष्टि ।

20. न॰ मृतितो ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ न्तरनि ।

2. म॰ भ॰ षत्वका ।

[page 59]




[NZ]

कम्पने परचक्रात्तु1 भयं 2भवति दारुणम् । BhNZ_02_057ab
दोषैरेतैर्विहीनं तु स्तम्भमुत्थापयेच्छिवम्3 BhNZ_02_057cd
4पवित्रे ब्राह्मणस्तम्भे दातव्या दक्षिणा च गौः । BhNZ_02_058ab
शेषाणां 5भोजनं कार्यं स्थापने3 कर्तृसंश्रयम् ॥ BhNZ_02_058cd
7मन्त्रपूतं च तद्देयं नाट्याचार्येण धीमता । BhNZ_02_059ab
पुरोहितं नृपं चैव भोजयेन्मधुपायसैः8 BhNZ_02_059cd
कर्तॄनपि तथा सर्वान्कृसरां लवणोत्तराम्9 BhNZ_02_060ab
सर्वमेवं विधिं कृत्वा सर्वातोद्यैः प्रवादितैः ॥ BhNZ_02_060cd
अभिमन्त्र्य यथान्यायं 10स्तम्भानुत्थापयेच्छुचिः । BhNZ_02_061ab
`यथाचलो गिरिर्मेरुर्हिमवांश्च 11महाबलः ॥ BhNZ_02_061cd
जयावहो नरेन्द्रस्य 12तथा त्वमचलो भव ।' BhNZ_02_062ab
स्तम्भद्वारं च भित्तिं च नेपथ्यगृहमेव च ॥ BhNZ_02_062cd
एवमुत्थापयेत्तज्ज्ञो13 विधिदृष्टेन कर्मणा । BhNZ_02_063ab
रङपीठस्य 14पार्श्वे तु कर्तव्या मत्तवारणी ॥ BhNZ_02_063cd
[ABh]

दातव्येति । द्विजायेति दातव्यबलाल्लभ्यते । अभिमन्त्र्येति सूचितो यः मन्त्रस्तमाह -- यथेति । प्रणवनमस्कारमध्यवर्ती चायं पठितव्य(1) इति वास्तुविद्याविदः । अचलो भवेति पू(अपू)र्वविधिः । न(तेन) तदनुवादेन जयावहो भवेत्यस्य न पौनरुक्त्यम् (?) । एवमिति । तेन भित्तौ स्त्रीत्वेन गृहे नपुंसकत्वेनोहः कार्यः । पार्श्व इति । विशेषानुपादानात्तयोस्तुल्यम् (ना॰ शा॰ 2-65) इति च द्विवचनाल्लिङ्गाद्भाविनोर्द्वयोः पार्श्वयोरिति लभ्यते । (58-63)
स्तम्भाश्चत्वारः बहिर्मण्डपान्निष्कासनं कृत्वा ध्रि(2)यन्ते मण्डपक्षेत्राद्बहिः । तेन भित्तिच्छेदावधौ स्तम्भद्वयम् । ततो ऽपि बहिर्भित्तेरष्टहस्तान्तरस्तम्भापेक्षयाप्यष्टहस्तान्तरस्तम्भद्वयम्

[(मू)]

1. त॰ परचक्रेभ्यः । न॰ कम्पिते परराष्ट्रेभ्यः ।

2. ठ॰ म॰ वदति ।

3. ड॰ ब॰ त॰ च्छुभम् ।

4. त॰ ब॰ म॰ पवित्रम् ।

5. ड॰ ब॰ त॰ स्थापने ।

6. ड॰ ब॰ त॰ भोजनम् ।

7. ठ॰ म॰ मन्त्रपूर्वं च ।

8. ठ॰ त॰ पायसम् । म॰ दथ पायसम् ।

9. च॰ म॰ त्तरम् । त॰ कृसरान् लवणोत्तरान् ।

10. च॰ म॰ स्तम्भमुत्थापयेत् ।

12. न॰ त॰ ब॰ यथाचलः ।

12. म॰ यथा त्वमचलो वह । त॰ यथा ।

13. ब॰ त्प्राज्ञो ।

14. ठ॰ म॰ पश्चात्तु

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ पठित इति ।

2. भ॰ दीय । म॰ द्रिय

[page 60]




[NZ]

चतुःस्तम्भसमायुक्ता रङ्गपीठप्रमाणतः । BhNZ_02_064ab
अध्यर्धहस्तोत्सेधेन1 कर्तव्या मत्तवारणी ॥ BhNZ_02_064cd
उत्सेधेन 2तयोस्तुल्यं कर्तव्यं रङ्गमण्डपम् । BhNZ_02_065ab
तस्यां माल्यं च धूपं च गन्धं वस्त्रं तथैव च ॥ BhNZ_02_065cd
नानावर्णानि देयानि तथा भूतप्रियो बलिः । BhNZ_02_066ab
3आयसं तत्र दातव्यं स्तम्भानां कुशलैरधः ॥ BhNZ_02_066cd
4भोजने कृसराश्चैव 5दातव्यं ब्राह्मणाशनम् । BhNZ_02_067ab
एवं 6विधिपुरस्कारैः कर्तव्या मत्तवारणी ॥ BhNZ_02_067cd
रङ्गपीठं ततः कार्यं विधिदृष्टेन कर्मणा । BhNZ_02_068ab
रङ्गशीर्षन्तु कर्तव्यं षड्दारुकसमन्वितम्7 BhNZ_02_068cd
[ABh]

इत्येतावदि(1)त्यष्टहस्तविस्तारा समचतुरश्रा मत्तवारणी भवति । आयामस्तु प्रमाणमिति ये वदन्ति तेषां(2) मते दैर्घ्यादष्टहस्तं विस्तारात् षोडशहस्तमित्येवं विकृष्टता रङ्गपीठस्य भवति । अन्येषां हस्त(3)मानो ऽत्र(मानमत्र) यथा रङ्गपीठापेक्षया च सार्धहस्तपरिमाण उच्छ्रायः कार्यो मत्तवारण्याः । तयोरिति द्विव(4)चनं ज्ञापकमेतच्चरितार्थमितीह(5)नापेक्षित इति । तस्या एव यावानुत्सेधस्तावान्रङ्गपीठस्य । तेन ब्रध्नभूभागापेक्षया सार्धहस्तप्रमाणो(6)न्नतं रङ्गपीठमित्युक्तं भवति । तेन मत्तवारण्यालोकेन(7) नात्यर्थं रङ्गपीठस्य दुष्प्रेक्षता । एतच्चोत्सेधेनेत्येकवचनेन सूचितम् । अन्यथोत्सेधाभ्यामित्युच्येत ।
माल्यधूपाद्यत्र निर्माणकाल एव देयम् । तदधिष्ठातॄणां भूतादीनामुग्रत्वेन यत्नोपचरणीयत्वात् । तदाह -- विधिपुरस्कारैरिति । पुरस्कारशब्देन विधिर्वास्तुशास्त्रोक्तः । (64-67)
रङ्गपीठे कार्ये रङ्गशिरस्तावदाह -- रङ्गशीर्षमिति । नेपथ्यगृहभित्तिलग्नौ स्तम्भावष्टहस्तान्तरावन्योन्यं निवेश्य तयोर्यन्मुखं तदपेक्षया चतुर्हस्तान्तरं स्तम्भद्वयम् । तेषामधस्तनं काष्ठमुपरितनं चेति षड् दारूणि । यत्र षड् दारूणि तत्षड्दारुकम् ।
संज्ञायां कन् । तत्तेन

[(मू)]

1. न॰ हस्ता चोत्सेधा ।

2. च॰ ब॰ म॰ तया तुल्यम् ।

3. न॰ आसनं चात्र । ठ॰ म॰ पायसं चात्र ।

4. च॰ भोजनं कृशरा ।

5. च॰ त॰ ब॰ दातव्या ।

6. न॰ विधैः ।

7. न॰ मसंवृतम् ।

[(व्या)]

1. त्येवमित्य ।

2. म॰ षामृते ।

3. भ॰ हस्त ॰ न्त्र यथा ।

4. भ॰ ति वच ।

5. नोपेक्षि ।

6. भ॰ माणेनोन्न ।

7. भ॰ कनेना ।

8. मुखापेक्ष ।

[page 61]




[NZ]

कार्यं द्वारद्वयं चात्र नेपथ्यगृहकस्य 1तु । BhNZ_02_069ab
पूरणे मृत्तिका चात्र कृष्णा देया प्रयत्नतः ॥ BhNZ_02_069cd
2लाङ्गलेन समुत्कृष्य निर्लोष्टतृणशर्करम्3 BhNZ_02_070ab
लाङ्गले शुद्धवर्णो4 तु धुर्यौ योज्यौ प्रयत्नतः ॥ BhNZ_02_070cd
कर्तारः पुरुषाश्चात्र5 ये6 ऽङ्गदोषविवर्जिताः । BhNZ_02_071ab
7अहीनाङ्गैश्च वोढव्या मृत्तिका पिटकैर्नवैः8 BhNZ_02_071cd
9एवंविधैः प्रकर्तव्यं रङ्गशीर्षं प्रयत्नतः । BhNZ_02_072ab
कूर्मपृष्ठं न कर्तव्यं मत्स्यपृष्ठं तथैव च ॥ BhNZ_02_072cd
शुद्धादर्शतलाकारं10 रङ्गशीर्षं11 प्रशस्यते । BhNZ_02_073ab
रत्नानि चात्र देयानि पूर्वे वज्रं विचक्षणैः ॥ BhNZ_02_073cd
वैडूर्यं दक्षिणे 12पार्श्वे स्फटिकं पश्चिमे तथा । BhNZ_02_074ab
प्रवालमुत्तरे चैव मध्ये तु कनकं भवेत्13 BhNZ_02_074cd
[ABh]

विचित्ररचनोपेतत्वं लभ्यते । अत्र नेपथ्यगृहस्य द्वारद्वयं कार्यं । एकं दक्षिणतः । अपरमुत्तरतः । तच्च द्वारद्वयमापादितं कूर्परा(1)भिन(म)त्या भवति । तत्पात्राणां विश्रान्त्यै आगच्छतां च गुप्त्यै रङ्गस्य शोभायै रङ्गशिरः कार्यम् ।
अन्ये तु --
पार्श्वद्वयोर्ध्वाधरदारुमण्डितं स्तम्भद्वयोपेतमिहाच्छपात(2)कम् ।
इति षड्दारुकमाहुः । अन्ये(अत्र) तूर्धू(3)स्तम्भशिरसो दूरं (4)निर्गतकाष्ठादप्रत्यूहस्ततो (हतो) विनिर्गता तुलासञ्जवनफलकाः स्मृताः । आकाशे भित्तिव्याख्याः स्तम्भाश्रिताः सिंहादयो व्यालानुबन्धाश्च निर्यू(5)हास्तुलान्तान्निस्सृताः फलकभित्तिमयाः कुहराणि पर्वतपुरनिकुञ्जगह्वररूपाणीति षड्दारुकम् । सर्वत्र च पक्षे दाक्षिणोत्तरगतं द्वारद्वयं पात्राणां प्रवृत्तिभेदकृतात्प्रदक्षिणा(6)प्रदक्षिणप्रवेशत्वात् । शुद्धवर्णौ । शुक्लौ । धुर्यौ दान्तौ । (68-71)

[(मू)]

1. ज॰ नेपथ्यस्य गृहस्य च ।

2. प॰ लाङ्गले च ।

3 , ठ॰ शर्कराम् । म॰ शर्करा ।

4. ज॰ ब॰ वर्णे ।

5. न॰ पुरुषाश्चैव । ठ॰ म॰ पुरुषास्तत्र ।

6. च॰ ब॰ शब्द ।

7. ठ॰ अहीनाश्चैव ।

8. ग॰ ब॰ पीवरैर्नरैः । पिटकैर्नरैः ।

9. ठ॰ म॰ त॰ एवंविधैश्च कर्तव्यम् ।

10. च॰ त॰ तलप्रख्यम् ।

11. न॰ ब॰ त॰ रङ्गपीठम् ।

12. ठ॰ म॰ चैव ।

13. न॰ तथा ।

[(व्या)]

1. भ॰ राभिन्नश्चाभव । राभिनश्च ।

2. पातम् ।

3. तूहः स्त ।

4. भ॰ रनिर्गतकाष्ट्जं प्र ।

5. निर्व्यू ।

6. णं प्रद ।

[page 62]




[NZ]

एवं रङ्गशिरः कृत्वा दारुकर्म प्रयोजयेत्1 BhNZ_02_075ab
ऊहप्रत्यूहसंयुक्तं नानाशिल्पप्रयोजितम् ॥ BhNZ_02_075cd
नानासञ्जवनोपेतं बहुव्यालोपशोभितम् । BhNZ_02_076ab
2ससालभञ्जिकाभिश्च समन्तात्समलङ्कृतम् ॥ BhNZ_02_076cd
निर्व्यूहकुहरोपेतं नानाग्रथितवेदिकम् । BhNZ_02_077ab
नानाविन्याससंयुक्तं 3चित्रजालगवाक्षकम् ॥ BhNZ_02_077cd
सुपीठधारिणीयुक्तं कपोतालीसमाकुलम् । BhNZ_02_078ab
नानाकुट्टिमविन्यस्तैः स्तम्भैश्चाप्युपशोभितम् ॥ BhNZ_02_078cd
एवं काष्ठविधिं कृत्वा भित्तिकर्म प्रयोजयेत् । BhNZ_02_079ab
स्तम्भं वा नागदन्तं वा वातायनमथापि वा ॥ BhNZ_02_079cd
[ABh]

कूर्मपृष्ठमिति । समन्ततो निम्नं मध्ये च वर्तुलरूपं मन्दम् । तत्तादृगेव मध्ये दीर्घरूपं मत्स्यपृष्ठम् । तदुभयं (1)नात्र कार्यम् । समं तुल्यं कार्यम् । रत्नानि तदायुधं तद्वर्णानुरूपत्वेन यथायोगम् । कृत्वेति । पूर्वं विभज्य बुद्ध्येति यावत् । दारुकर्मेत्युक्तं विभजति -- ऊहप्रत्यूहसंयुक्तमित्यादिना स्तम्भश्चाप्युपशोभितमित्यन्तेन । अनेकसालभञ्जिकाः काष्ठमय्यः कान्ता(न्त)प्रकृतयः । नानाकृतिभिर्ग्रथिताः वेदिकाश्चतुरश्रिकाः यत्र । चित्राणि जालानि चतुरश्राष्टाश्रच्छिद्ररूपाणि गवाक्षाणि च वर्तुलच्छिद्रात्मकानि यत्र । पीठानि स्तम्भोपरि । तेषु धारिण्यस्तुलाः । कपोताली विटङ्कपाली । कुट्टिमस्य नानात्वं रङ्गश्रिरोरङ्गपीठमत्तवारणीद्वयभेदात् । सर्वत्र तथाविधदारुकम् । रक्तसितनीलपीतादिभेदाद्वा । अत्रोहप्रत्यूहावन्वयव्यतिरेक(2)तर्कोपयोगिनौ केचिदाहुः । (72-78)
प्रतिद्वारमवान्तरद्वारं द्वारेण विद्धं परस्परसंमुखीभूतमध्यं न कुर्यात् । नागदन्तं स्तम्भोर्ध्वनीचस्थां(3)शकं(नीडस्थाङ्गकं) पुत्रिकाधारणार्थं गजमुखमिति केचित् । द्वे भूमी रङ्गपीठस्याधस्तनोपरितनरूपेणेति केचित् । मत्तवारणी बहिर्निर्गमनप्रमाणेन सर्वतो द्वितीयभित्तिनिवेशेन देवप्रसादाद्धा(दद्वा)रिका (देवप्रासादाट्टालिका ?) प्रदक्षिणसदृशी द्वितीया

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ प्रवर्तयेत् ।

2. ब॰ `भवेयुश्चात्र विन्यस्ता विविधाः सालभञ्जिकाः ।' इत्यधिकं दृश्यते । ब॰ अट्टालभञ्जि । म॰ इतः पञ्च पङ्क्तयो न सन्ति ।

3. च॰ यन्त्रजाल ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ चात्र ।

2. भ॰ कात्तदुप ।

3. म॰ नीपस्वांशगम् ।

[page 63]




[NZ]

1कोणं वा सप्रतिद्वारं 2द्वारविद्धं न कारयेत् । BhNZ_02_080ab
कार्यः शैलगुहाकारो द्विभूमिर्नाट्यमण्डपः ॥ BhNZ_02_080cd
मन्दवातायनोपेतो 3निर्वातो धीरशब्दवान्4 BhNZ_02_081ab
तस्मान्निवातः कर्तव्यः कर्तृभिर्नाट्यमण्डपः ॥ BhNZ_02_081cd
गम्भीरस्वरता येन5 कुतपस्य 6भविष्यति । BhNZ_02_082ab
भित्तिकर्मविधिं कृत्वा भित्तिलेपं प्रदापयेत् ॥ BhNZ_02_082cd
सुधाकर्म 7बहिस्तस्य विधातव्यं प्रयत्नतः । BhNZ_02_083ab
भित्तिष्वथ विलिप्तासु8 परिमृष्टासु सर्वतः9 BhNZ_02_083cd
समासु जातशोभासु चित्रकर्म प्रयोजयेत् । BhNZ_02_084ab
चित्रकर्मणि10 चालेख्याः पुरुषाः स्त्रीजनास्तथा ॥ BhNZ_02_084cd
लताबन्धाश्च11 कर्तव्याश्चरितं चात्मभोगजम् । BhNZ_02_085ab
एवं विकृष्टं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_02_085cd
[ABh]

भूमिरित्यन्ये । उपरि मण्डपान्तरनिवेशनादित्यन्ये । अद्विभूमिरित्येके । उपाध्यायास्तु वीप्सागर्भं व्याचक्षते । द्वे द्वे भूमी यत्र निम्नाते (निम्नोन्नते) ततो ऽप्युन्नता इति निक्रमेण (निम्नोन्नतक्रमेण) रङ्गपीठनिकटा(1)त्प्रभृति द्वारपर्यन्तं यावद्रङ्गपीठोत्सेधतुल्योत्सेधा भवति । एवं हि परस्परानाच्छादनं सामाजिकानाम् । शैलगुहाकारत्वं(त्वात्) स्थिरशब्दादित्वं च भवति । मन्दत्वं वातायनानां जलकपान(जालकपाट)योगात्कार्यम् । कुतपः(2) संफेटकगायनवादकसमूहः । कुर्नाट्यभूमिस्तां तपति उज्ज्वलयतीति कृत्वा । कुतं शब्दं पातीत्यन्ये । गम्भीरत्वं तत्रैव शब्दस्य भ्रमणादन्योन्यप्रतिश्रुतिकारसमारम्भसम्पूर्णाच्च(?) । भित्तिलेपो भङ्ग(शङ्ख)वालुकाशुक्तिकालेपः । लताबन्धा द्रुमलता(3)दिबन्धसन्निवेशा वा मा(4)लत्यादिलतागतातोद्यवेष्टनवैचित्र्यप्रकारा वा वक्ष्यमाणपिण्डीबन्धप्रकारविशेषाश्च । एतदुपसंहरति -- एवं विकृष्टमिति । (79-85)

[(मू)]

1. कार्ष्णायसं प्रति ।

2. ठ॰ म॰ दारुविद्धम् ।

3. ठ॰ म॰ त॰ निवातो ।

4. त॰ म॰ ता॰ शब्दभाक् ।

5. ज॰ म॰ गाम्भीर्यं सुस्वरत्वं च । न॰ सगाम्भीर्यादवैस्वर्यम् ।

6. ठ॰ म॰ भवेदिह ।

7. ठ॰ विधिस्तस्य । ठ॰ म॰ तथैवास्य कुर्याद्बाह्यम् ।

8. ठ॰ म॰ भित्तिष्वपि च लिप्तासु । न॰ भित्तिकर्मसु लिप्तासु ।

9. ज॰ परिवृत्तासु सर्वशः ।

10. च॰ चित्रकर्मणि ।

12. त. बद्धाश्च ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ करात्प्र ।

2. म॰ भ॰ काल्मः ।

3. म॰ भ॰ द्रमिडादि यत्र ।

4. म॰ भ॰ मालक्ष्म्यादि ।

[page 64]




[NZ]

पुनरेव1 हि वक्ष्यामि चतुरश्रस्य लक्षणम् । BhNZ_02_086ab
2समन्ततश्च कर्तव्या हस्ता द्वातिंशदेव तु ॥ BhNZ_02_086cd
शुभभूमिविभागस्थो नाट्यज्ञैर्नाट्यमण्डपः । BhNZ_02_087ab
यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु लक्षणं 3मङ्गलानि च ॥ BhNZ_02_087cd
4विकृष्टे तान्यशेषाणि चतुरश्रेऽपि कारयेत् । BhNZ_02_088ab
चतुरश्रं समं कृत्वा सूत्रेण प्रविभज्य च ॥ BhNZ_02_088cd
बाह्यतः सर्वतः कार्या भित्तिः 5श्लिष्टेष्टका दृढा । BhNZ_02_089ab
6तत्राभ्यन्तरतः कार्या रङ्गपीठोपरि स्थिताः ॥ BhNZ_02_089cd
[ABh]

यद्यपि समचतुरश्रो ऽत एव शक्य ऊहितुं तथापि विस्पष्टार्थं वक्ष्यामीत्याशयेन पुनःशब्देनोपक्रमते -- पुनरेवेति । ननु विकृष्टे स्तम्भविभागरङ्गयोग्जनादि नोक्तं तत्कथं प्रतिपत्तव्यमित्याशङ्कायामावृत्त्यानेनैवोत्तरं -- चतुरश्रसम्बन्धि यल्लक्षणं तत्पुनर्यस्माद्वक्ष्यामो घटस्य(यदस्य) विकृष्टस्य सम्बन्धित्वेन तस्मान्नापूर्णं विकृष्टलक्षणम् । तथा यदस्य लक्षणमुक्तं तच्चतुरश्रे ऽपि सञ्चारणीयमिति पुनश्शब्देन दर्शयति । तेनातिदेशा(शम)नागतापेक्षणाख्यं तत्र युराति(योजयति) । चतुरश्रमाह -- समन्तत इति । सर्वेष्वन्तेषु चतसृष्वपि दिक्ष्वित्यर्थः । प्रविभज्य चेति । पूर्ववदेवेत्यर्थः । यदि बाह्यतो भित्तिरभ्यन्तरे किमित्याह -- तत्राभ्यन्तर इति । अष्ठभिर्भागैः सर्वतः क्षेत्रं विभजेत् । येन चतुरङ्गफलकवच्चतुष्षष्टिकोष्ठं भवति । तत्र मध्यमकोष्ठकचतुष्के रङ्गपीठं सर्वतो ऽष्टहस्तम् । तस्य पश्चिमे भागे प्राक्पश्चिमं द्वादशहस्तं दक्षिणोत्तरतो द्वात्रिंशत्करं तत्क्षेत्रमवशिष्यते । (अत्र (1) यद्रङ्गपीठेन स्वीकृतं तद्धि हस्ताष्टकमेव ।) यदवशिष्टं क्षेत्रं तन्मध्याद्रङ्गपीठनिकटगतं प्राक्पश्चिमश्चतुर्हस्तं विस्तारेण द्वात्रिंशद्धस्तं क्षेत्रांशाद्विभज्य तावत्प्रमाणमेव पश्चिमभागे ऽपि ष(ड्दारु)कसंस्थानं रङ्गशिरः कुर्यात् । ततो ऽपि पश्चिमे तावदेव नेपथ्यग्रहणम्(गृहम्) । एवं स्थिते रङ्गपीठं लक्षयित्वा दश स्तम्भाः षड्दारुकस्तम्भव्यतिरिक्ता देयाः । तत्र कोणचतुष्टये तावच्चत्वारः । तत्राग्नेयस्तम्भाच्चतुर्हस्तान्तरे दक्षिणदिश्येकः स्तम्भः । तथैव नैरृतस्तम्भाद् द्वितीयः ।

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ त॰ अतःपरम् ।

2. ठ॰ म॰ त॰ समन्ततस्तु कर्तव्यो हस्तो ।

3. ठ॰ मण्डलानि च । म॰ मण्टपानि च ।

4. ठ॰ म॰ ब॰ चतुरश्रस्य तान्येव कारयेन्नाट्यवेश्मनः ।

5. क॰ श्लिष्टेष्टकादयः ।

6. न॰ कृताभ्यन्तरतः कार्यं रङ्गपीठं यथाविधि । ठ॰ म॰ त॰ रङ्गपीठे यथादिशम् । प॰ यथादृढम् ।

[(व्या)]

1. भ॰ म॰ अयं रङ्गपीठेन स्वीकृतं तद्वद्विहस्ताष्टक एव ।

[page 65]




[NZ]

दश प्रयोक्तृभिः स्तम्भाः 1शक्ता मण्डपधारणे । BhNZ_02_090ab
स्तम्भानां बाह्यतश्चा2पि सोपानाकृति3 पीठकम् ॥ BhNZ_02_090cd
इष्टकादारुभिः कार्यं प्रेक्षकाणां निवेशनम् । BhNZ_02_091ab
हस्तप्रमाणैरुत्सेधैर्भूमिभागसमुत्थितैः ॥ BhNZ_02_091cd
रङ्गपीठावलोक्यं तु 4कुर्यादासनजं विधिम् । BhNZ_02_092ab
5षडन्यानन्तरे चैव पुनः स्तम्भान्यथादिशम्6 BhNZ_02_092cd
[ABh]

एवमुदीच्यामपि स्तम्भद्वयम् । पूर्वभागे ऐशानाग्नि(1)गतात्स्तम्भाच्चतुर्हस्तान्तरं स्तम्भद्वयमिति षट् । कोणगाश्चत्वार इति ये दश त एव । बहिः सामाजिकासनानि सर्वेभ्यो वा बहिः । अतिसामीप्ये दृष्टिविघातात् । अत एवाह रङ्गपीठावलोकने साधुभूतमिति । अनेन द्विभूमित्वमेवानुसंहितम् ।
अन्तरे स्तम्भविधिमाह -- षडन्यानिति । रङ्गपीठस्य दक्षिणतो निवेशितस्तम्भद्वयाच्चतुर्हस्तान्तरौ अन्योन्यमष्टहस्तान्तरौ द्वौ । तत आग्नेयस्तम्भसम्मुखो यो ऽन्यस्तु पूर्वः स्तम्भः ततश्चतुर्हस्तान्तरं दक्षिणस्तम्भं कुर्यादिति पूर्वन्यस्तानां दक्षिणस्तम्भानां दक्षिणभित्तेश्चान्तराले स्तम्भत्रयम् । एवमुत्तरस्यामपि ।
तेषामुपरीति । अधिकानष्टौ दद्यात् । तत्र दक्षिणभित्तेरुदग्भागे चतुर्हस्तान्तरं पूर्वस्थापितस्तम्भाद्भित्तेश्चैकं स्तम्भं दद्यात्पूर्वम् । एवमुत्तरभित्तेर्दक्षिणदिग्भागे । ततः पूर्वभित्तेश्चतुर्हस्तान्तरौ रङ्गभागद्वयानुसारेण(2) द्वौ(द्वौ द्वौ) । ततो ऽपि चतुर्हस्तान्तरौ द्वावित्यष्टौ ।
विद्धमास्यं मुखं यस्य तत् पद्मादिविरचितं मुखं स्तम्भेष्वष्टहस्तं पीठं निक्षिपेत् । विद्धास्यस्योपरि हस्तप्रमाणधारिणीनां तुलानां धारकाः(3) स्तम्भाः ... ... श्रयाः इति चतुरश्रे स्तम्भविधिः ।
तमेव विकृष्टे(4) त्रिकोणेषु स्वबुद्ध्या योजयेदिति श्रीशङ्कुकाद्याः । अन्ये तु `अष्टौ स्तम्भान्पुनश्च' इति नेपथ्यगृहविषयानेतानाहुः ।

[(मू)]

1. ब॰ शस्ता मण्डपलक्षणे । न॰ शुभा मण्डपधारिणः । त॰ शक्या मण्डपरक्षणे ।

2. ठ॰ म॰ स्थाप्यम् ।

3. त॰ सोपानकृत । म॰ सोपानकृति ।

4. ठ॰ म॰ कुर्यादासनिकम् ।

5. प॰ म॰ षडन्यान्सुन्दरान्दद्यात् । प॰ म॰ षडन्यान्सान्तरान्दद्यात् । ब॰ षड्न्यासान् सान्तरान् ।

6. ज॰ यथादरम् ।

[(व्या)]

1. भ॰ म॰ नदिग्गता । नाग्नेयस्तम्भ ।

2. भ॰ ण ततो ऽपि ।

3. भ॰ धाराकाराः ।

4. म॰ भ॰ ष्टत्रि ।

[page 66]




[NZ]

विधिना 1स्थापयेत्तज्ञो दृढान्मण्डपधारणे । BhNZ_02_093ab
अष्टौ स्तम्भान्पुनश्चैव तेषामुपरि 2कल्पयेत् ॥ BhNZ_02_093cd
3स्थाप्यं चैव ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । BhNZ_02_094ab
विद्धास्यमष्टहस्तं च पीठं तेषु ततो न्यसेत्4 BhNZ_02_094cd
[ABh]

वार्त्तिककृत्तु(1) --
`` अन्तर्नेपथ्यगृहं स्तम्भौ द्वौ पीठकाश्च चत्वारः ।
... ... न्ये चत्वारो दशैवमुक्ता भवन्त्येते ॥
भित्तेः स्तम्भानां च स्यादन्तरमष्टहस्तमेवान्ते ।'' इति ।
दत्तो ऽद्यवातार्थः(2), सो ऽथा नानाभवेदुक्तः(3) (?) ।
चत्वारः पीठगताः पश्चादग्रे च याविह द्वौ द्वौ ॥
षट् सान्तरास्तथान्ये कार्या इति शास्त्र(तात्पर्यम्) ।
... ... पीठगताः पश्चादग्रे च याविह द्वौ द्वौ ॥ (?)
तेषामष्टावन्ये ऽप्युपरि निवेश्या य उद्दिष्टाः ।
तैरुत्क्षिप्तैरिह तले स्वादालोकः समस्तरङ्गस्य(4) ॥
सोपानाकृति पीठकमत्र विधेयं समन्ततो रङ्गे ।
येनालोक ... ... प्युपरि काष्ठासु ॥ इति ॥
अन्ये ऽपि चैवंविधा बहवः प्रवादा ग्रन्थविस्तरभया(5)न्न लिखिताः ।
अयं च(6)न्द्रसोदर(चात्र सार) इत्युपाध्यायाः । इह प्रेक्षामण्डपस्य त्रिधा कल्पना कृता । अधोभूमिः रङ्गपीठं रङ्ग इति । तेषु चायं स्तम्भविन्यासविधिविच्छेद उक्तः ।
तथा हि -- अधोभूमौ स्तम्भानाह -- तत्राभ्यन्तरत इति । विस्तारो द्वादशहस्तायाममेवं च चतु .... ... (र्हस्तान्तरा) दातव्याः । द्वौ स्तम्भौ भित्तिद्वयापेक्षया द्वादशहस्तान्तावन्योन्यापेक्षया

[(मू)]

1. क॰ धारयेत्तज्ज्ञो । ठ॰ म॰ स्थापयेत्प्राज्ञो गूडा मण्डप ।

2. ठ॰ म॰ कारयेत् ।

3. ठ॰ म॰ संस्थाप्यं च पुनः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः । ड॰ विद्धास्यं च पुनः पीठमष्टौ हस्तप्रमाणतः ।

4. ब॰ इतः परं `संस्थाप्यं च ततः पीठमष्टहस्तप्रमाणतः ।' इति पठ्यते । म॰ इदमर्धं नास्ति ।

[(व्या)]

1. भ॰ कृतः ।

2. भ॰ वाताशः ।

3. भ॰ दुक्ताः ।

4. म॰ रङ्गमद्य । भ॰ रङ्गतले ।

5. म॰ भ॰ रत्वान्न ।

6. म॰ भ॰ चात्र ।

[page 67]




[NZ]

तत्र स्तम्भाः प्रदातव्यास्तज्ज्ञैर्मण्डपधारणे । BhNZ_02_095ab
1धारणीधारणास्ते च शा2लस्त्रीभिरलङ्कृताः ॥ BhNZ_02_095cd
नेपथ्यगृहकं चैव ततः कार्यं 3प्रयत्नतः । BhNZ_02_096ab
द्वारं चैकं भवेत्तत्र रङ्गपीठप्रवेशनम्4 BhNZ_02_096cd
जनप्रवेशनं5 चान्यदाभिमुख्येन कारयेत् । BhNZ_02_097ab
रङ्गस्याभिमुखं कार्यं द्वितीयं द्वारमेव तु ॥ BhNZ_02_097cd
[ABh]

चाष्टहस्तान्तरौ । अन्योन्यं तयोरन्तरं तथा कार्यं येन द्वारविद्धता न भवति । इत्येवं पञ्चतुलासु दश ।
एतत्स्तम्भदशकव्यतिरिक्तायां भूमावासनविधिरित्याह -- स्थम्भानां बाह्यतश्चापीत्यादि । पूर्ववद्व्याख्येयम्। अथ रङ्गपीठे स्तम्भन्यासमाह -- षडन्यानित्यादि । उपरि रङ्गपीठमुखोपलक्षितस्य वा(?)नेपथ्यगृहस्य(1) वारुणकोण इत्युक्तं भवति । रङ्गपीठस्य यत्पृष्ठं रङ्गशिरस्तत्र द्वितीयमिति राश्यपेक्ष्यैकवचनम् । तेन द्वारद्वयमेव रङ्गशिरसि नेपथ्यगतपात्रप्रवेशाय कर्तव्यम् । चकारादन्य(प्रेवेशा)र्थम्(2) । जनप्रवेशनद्वारम् । त्रीणि वा कार्याणि मतान्तरे इति सङ्गृहीतं भवति । सर्वग्रहणादन्यूनाधिकत्वमत्र दर्शयन् विकृष्टे स्तम्भानामाधिक्यमभ्यनुजानीते (?) । (83-94)
त्र्यश्ररङ्गपीठे तु प्रतिरङ्गमध्य इति । रङ्गो ऽत्र तच्छिरः । ततः (3)पृष्टतः रं ... ... गेयादिवाभितः(4) (?) कर्मप्रवचनीयो वर्जग(न)द्योतकः । रङ्गपीठं वर्ज(5)यित्वा तदभ्यन्तरमण्डपस्य । तत्र द्वात्रिंशद्धतेषु रङ्गपीठे प्रतिकोणस्तम्भा इत्यष्टहस्तान्तराश्चत्वारः । तदनन्तरं स्तम्भद्वयमिति षडप्येते ऽष्टहस्तान्तरं ततो द्वादशहस्तायामं यदँवशिष्यते तत्र चतुर्हस्तायामं द्वात्रिंशद्धस्तवितारं यद्रङ्गशिरस्तत्र द्वे तुले दातव्ये । प्रतितुलं चाष्टहस्ता(न्तरं स्तम्भचतुष्टयं)वर्जयित्वेत्यष्टौ भवन्ति । अत एव हि विद्धास्यमष्टहस्तं चतुर्हस्तान्तराले ऽपि तिरश्चीनं देयम् । येन तुलितं चित्रं भवति । एतदाहाष्टौ स्तम्भानित्यादि । ... ... शादसौभौयादिको वा सिरयमुपरीति (?) । रङ्गपीठस्य यदुपरि शिरोरूपमित्यर्थः । तथा च विकृष्टमण्डपे रङ्गपीठापेक्षया

[(मू)]

1. ठ॰ धरणीधारितास्ते । म॰ धारणीधारतास्ते च ।

2. शालास्त्रीभिरलङ्कृताः । त॰ सालस्त्री ।

3. ठ॰ म॰ प्रयोक्तृभिः ।

4. ठ॰ म॰ प्रवेशने ।

5. ठ॰ म॰ प्रवेशने चैवमादिमुख्येन ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ वाननेपथ्यगृहम् ।

2. म॰ भ॰ न्यपरस्यार्धम् ।

3. भ॰ अत्र पूजितापि तस्य । म॰ रस्तुनः पृष्ठ ... ... गेयादिवा ।

4. भ॰ वाभिरितः । म॰ वाभिरतः ।

5. भ॰ वर्तयित्वा ।

[page 68]




[NZ]

अष्टहस्तं तु कर्तव्यं रङ्गपीठं प्रमाणतः । BhNZ_02_098ab
चतुरश्रं1 समतलं वेदिकासमलङ्कृतम् ॥ BhNZ_02_098cd
पूर्वप्रमाणनिर्दिष्टा कर्तव्या मत्तवारणी । BhNZ_02_099ab
चतुःस्तम्भसमायुक्ता वेदिकायास्तु पार्श्वतः ॥ BhNZ_02_099cd
समुन्नतं समं चैव 2रङ्गशीर्षं तु कारयेत् । BhNZ_02_100ab
विकृष्टे 3तून्नतं कार्यं चतुरश्रे समं तथा ॥ BhNZ_02_100cd
एवमेतन विधिना चतुरश्रं गृहं भवेत् । BhNZ_02_101ab
अतः परं प्रवक्ष्यामि त्र्यश्रगेहस्य लक्षणम् ॥ BhNZ_02_101cd
त्र्यश्रं त्रिकोणं कर्तव्यं नाट्यवेश्म प्रयोक्तृभिः । BhNZ_02_102ab
मध्ये त्रिकोणमेवास्य रङ्गपीठं तु कारयेत् ॥ BhNZ_02_102cd
द्वारं 4तेनैव कोणेन कर्तव्यं 5तस्य वेश्मनः । BhNZ_02_103ab
द्वितीयं चैव कर्तव्यं रङ्गपीठस्य पृष्ठतः ॥ BhNZ_02_103cd
[ABh]

रङ्गशिर उन्नतं वक्ष्यते । तत्र नियमादष्टस्तम्भा न्यस्यन्ते । अपि तु दृढा न्यसनीया इति दर्शयति -- तत्र स्तम्भा इति । अथा(1)विशिष्टेषु हस्तेषु विधिमाह -- नेपथ्यगृहकमिति । रङ्गपीठप्रवेशनमिति वचनेनेदमाह -- कक्ष्याविभागेन तावत् द्वे द्वारे तेन द्वारमिति जातावेकवचनम् । एकशब्दश्च राश्यभिप्रायेण । राशिकरणे च निमित्तं पात्रप्रवेशोपायनम् । तथा च कक्ष्याध्याये वक्ष्यति --
``ये नेपथ्यगृहद्वारे मया पूर्वं प्रकीर्तिते । तयोर्भाण्डस्य विन्यासः ।''(ना॰ शा॰ 13-2) इति ।
(जन)प्रेवेशनं च तृतीयद्वार(2)नेपथ्यगृहस्य । येन भार्यामादाय नटपरिवारः प्रविशति । अन्यत्तु द्वारमाभिमुख्येन पूर्वस्यां दिशि कुर्यात् । द्वारवृत्त्या सामाजिकजनप्रवेशार्थम् । ननु किमपेक्षमाभिमु(ख्यम् । कक्ष्यापे)क्षयैव पूर्वादिभिरित्युक्तम् । यद्वक्ष्यति च --
`यतो मुखं भवेद्भाण्डद्वारं नेपथ्यकस्य तु ।
सा मन्तव्या तु दिक् पूर्वा नाट्ययोगे विपश्चिता ॥'(ना॰ शा॰ 13-11) इति ।
एवं चतुर्द्वारं नाट्यगृहम् ।

[(मू)]

1. ठ॰ ब॰ चतुरश्रे ।

2. ठ॰ म॰ रङ्गपीठम् ।

3. ठ॰ म॰ प्युन्नतम् । ड॰ ह्युन्नतम् ।

4. ड॰ ब॰ म॰ त॰ द्वारमेकेन ।

5. प॰ म॰ तु प्रकाशने । न॰ तन्निवेशनम् । ठ॰ तु प्रवेशने ।

[(व्या)]

1. अथवाव ।

2. रं नेप ।

[page 69]




[NZ]

1विधिर्यश् चतुरश्रस्य भित्तिस्तम्भसमाश्रयः2 BhNZ_02_104ab
स तु सर्वः प्रयोक्तव्यस्त्र्यश्रस्यापि प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_02_104cd
एवमेतेन विधिना कार्या नाट्यगृहा3 बुधैः । BhNZ_02_105ab
4पुनरेतेषां प्रवक्ष्यामि पूजामेवं5 यथाविधि ॥ BhNZ_02_105cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे मण्डपविधानो(6) नाम द्वितीयो ऽध्यायः ॥
[ABh]

अन्ये त्वाद्यद्वार(द्वयमि)वाद्येन हेतुनान्यद्वारद्वयं पार्श्वस्थितं कुर्यादालोकसिद्ध्यर्थमिति षड्द्वारं नाट्यगृहमाचक्षते । अथ रङ्गपीठरङ्गशिरसोर्वक्त्रत्र्यशेषं निरूपयति -- अष्टहस्तन्त्विति । वेदिके शोभायुक्ते कार्ये । पूर्वप्रमाणम् । अध्यर्धहस्तोत्सेधत्वम् । समुन्नतमिति । रङ्गपीठापेक्षया । एतच्चेह प्रसङ्गात्सूचयन् विकृष्टे तेनैव प्रकारेण स्तम्भत्रय्यधिका कर्तव्या । अन्तरमप्यत्रैव दर्शितम् । (95-101)
अथ त्र्यश्रस्यातिदेशद्वारेण लक्षणं कर्तुमुपक्रममाह -- त्र्यश्रमिति । त्रिकोणमिति लक्षणम् । उभयानुग्रहाच्च विकृष्टचतुरश्रमानद्वयमेव भवति । मध्ये च त्रिकोणमेव रङ्गपीठम् । तथैव रङ्गशिरसः । नेपथ्यगृहं च । तेनैव कोणेनेति । वारुणीगतेन । द्वारं जनप्रवेशनम् । येन तस्मिन्नेव कोणे द्वारे कर्तव्ये । सङ्गतिं सूचयति -- एवमेतेनेति । एतेन विधिना बहवो नाट्यमण्डपाः, न तु पूर्वोक्ताष्टादशभेदकलनयेत्यर्थः । बुधैरित्यूहापोहविद्भिः । पुनरिति । यद्यपि(1) गदिताः सर्वे शुभदाः । पूजामिति । तथापि वक्ष्यामीति पुनश्शब्दार्थः । तत्र हि विधाने(नं)नोक्तम् । तदाह -- यथावधीति । एषामिति मण्डपस्था देवताः । अनेनोपचारादुक्ताः । (102-105)


इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्ताचार्यविरचितायामभिनवभारत्यां भारतीयनाट्यशास्त्रविवृतौ मण्डपाध्यायो द्वितीयः ॥

(मूल)

1. म॰ द्वितीयं चतुरश्रस्य । क॰ विधेयश्च पुरस्तस्य ।

2. ड॰ म॰ समन्वितः ।

3. म॰ कार्यं नाट्यगृहं बुधैः ।

4. च॰ म॰ तत ऊर्ध्वम् ।

5. च॰ म॰ मेषाम् ।

6. ठ॰ म॰ प्रेक्षागृहलक्षणम् ।

[(व्या)]

1. भ॰ यद्य ... ... जाताः । म॰ यद्य ... ... गताः सर्वे ।

[page 70]




श्रीः
अथ तृतीयो ऽध्यायः ।

[NZ]

सर्वलक्षणसम्पन्ने कृते नाट्यगृहे शुभे । BhNZ_03_001ab
गावो वसेयुः सप्ताहं सह जप्यपरैर्द्विजैः ॥ BhNZ_03_001cd
ततो ऽधिवासयेद्वेश्म रङ्गपीठं तथैव च । BhNZ_03_002ab
मन्त्रपूतेन तोयेन 1प्रोक्षिताङ्गो निशागमे ॥ BhNZ_03_002cd
यथास्थानान्तरगतो दीक्षितः प्रयतः शुचिः । BhNZ_03_003ab
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा 2नाट्याचार्यो ऽहताम्बरः ॥ BhNZ_03_003cd
नमस्कृत्य महादेवं 3सर्वलोकोद्भवं भवम् । BhNZ_03_004ab
4जगत्पितामहं चैव विष्णुम् इन्द्रं गुहं तथा ॥ BhNZ_03_004cd
सरस्वतीं च लक्ष्मीं च सिद्धिं मेधां 5धृतिं स्मृतिम् । BhNZ_03_005ab
6सोमं सूर्यं च मरुतो लोकपालांस्तथाश्विनौ ॥ BhNZ_03_005cd
मित्रमग्निं 7सुरान् वर्णान् रुद्रान्कालं कलिं तथा । BhNZ_03_006ab
मृत्युं च 8नियतिं चैव 9कालदण्डं तथैव च ॥ BhNZ_03_006cd
[ABh]

यदाप्यायपरा लो... ... ... ... ।
... ... ... ... तत्तेजोवपुरैश्वरम् ॥
निष्पन्ने मण्डपे पूजावश्यं कर्तव्येति सङ्गतिः । तत्र प्रयोगक्रमो ऽयम् । त(अत)थात्वे ऽध्या(गताध्या)यानन्तरं पूर्वरङ्गाभिधानापत्तेः । तस्मान्मण्डपविधानशेष ए(व दर्शयि)ष्यते । अवश्यपूज्यत्वात् । जप्यपरैरिति । ये रक्षोघ्ना मन्त्रास्तज्जापकैरित्यर्थः । तत इति ।

[(मू)]

1. ड॰ प्रेषिताङ्गो ।

2. ब॰ नायको ऽहतवस्त्रधृक् ।

3. ठ॰ म॰ सर्वलोकेश्वरं भवम् । ज॰ विभुम् । च॰ ब॰ सर्वलोकोद्भवोद्भवम् ।

4. ज॰ म॰ पद्मयोनिं सुरगुरुम् ।

5. ठ॰ त॰ म॰ स्मृतिं मतिम् ।

6. ठ॰ म॰ सेन्दु ।

7. च॰ ब॰ स्वरान् । म॰ सुरान्रुद्रान् वर्णान् ।

8. प॰ निरृतिम् ।

9. म॰ कालं दण्डं तथैव च ।

[(व्या)]

[page 71]




[NZ]

विष्णुप्रहरणं चैव नागराजं च वासुकिम्1 BhNZ_03_007ab
वज्रं विद्युत्समुद्रांश्च गन्धर्वाप्सरो मुनीन् ॥ BhNZ_03_007cd
2भूतान् पिशाचान् यक्षांश्च गुह्यकांश्च महेश्वरान् । BhNZ_03_008ab
असुरान्नाट्यविघ्नांश्च तथान्यान्दैत्यराक्षसान् ॥ BhNZ_03_008cd
तथा 3नाट्यकुमारीश्च 4महाग्रामण्यमेव च । BhNZ_03_009ab
यक्षांश्च गुह्यकांश्चैव भूतसङ्घांस्तथैव च ॥ BhNZ_03_009cd
एतांश्चान्यांश्च देवर्षीन्प्रणम्य रचिताञ्जलिः । BhNZ_03_010ab
5यथास्थानान्तरगतान्समावाह्य ततो वदेत् ॥ BhNZ_03_010cd
6भवद्भिर्नो निशायां तु कर्तव्यः 7सम्परिग्रहः । BhNZ_03_011ab
साहाय्यं चैव दातव्यमस्मिन् नाट्ये सहानुगैः ॥ BhNZ_03_011cd
8सम्पूज्य सर्वानेकत्र कुतपं सम्प्रयुज्य च । BhNZ_03_012ab
जर्जराय प्रयुञ्जीत पूजां नाट्यप्रसिद्धये ॥ BhNZ_03_012cd
9त्वं महेन्द्रप्रहरणं सर्वदानवसूदनम् । BhNZ_03_013ab
10निर्मितस्सर्वदेवैश्च सर्वविघ्ननिबर्हण11 BhNZ_03_013cd
[ABh]

सप्ताहादनन्तरम् । अधिवासयेदिति । देवता मण्डपमधिवसन्त्यागच्छन्ति । नाट्याचार्यो धर्म(र्यकृतमुपरि)तनदेवतोपनिमन्त्रणमधिवासनं वेश्मनः । दीक्षितो गृहीतव्रतः । नायको नाट्याचार्यः । नमस्कृत्यावाह्य । वदेदिति सम्बन्धः । परमेश्वरस्मरणं च प्रथममुचितमिति महादेवमिति । महाग्रामणीर्गणपतिः । अन्यांश्चेति । प्रथमाध्यायोक्तान् । (1-10)
एकत्रेति । स्थण्डिलभूभागे । कृतपमिति । चतुर्विधातोद्यभाण्डानि । एकत्र निवेशनं जर्जरस्य पूजार्थमवस्थानम् । (1)निवसत्यय(उपास्य)मिति कृत्यः । याम्यं

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ त॰ खगेश्वरम् ।

2. ब॰ पुस्तके ऽयं श्लोको नास्ति । त॰ पुस्तके इदमर्धं नास्ति ।

3. ठ॰ म॰ नाट्यं च मातॄश्च ।

4. ठ॰ ब॰ तथा ग्रामाधिदेवताः ।

5. ठ॰ म॰ त॰ यथास्थानस्थितान्देवान्निमन्त्र्यैतद्वचो वदेत् ।

6. ठ॰ भगवद्भिर्निशायां नः ।

7. च॰ ब॰ महेन्द्रस्य प्रहरणं त्वं दानवनिषूदन ।

10. ब॰ निर्मितस्त्वं सर्वदेवैः ।

11. ठ॰ म॰ निवारणम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ पनमार्येण निवसन्नियमिति ।

[page 72]




[NZ]

1नृपस्य विजयं शंस रिपूणां च पराजयम् । BhNZ_03_014ab
गोब्राह्मणशिवं2 चैव नाट्यस्य च विवर्धनम् ॥ BhNZ_03_014cd
एवं कृत्वा यथान्यायमुपास्यं3 नाट्यमण्डपे । BhNZ_03_015ab
निशायां तु प्रभातायां पूजनं 4प्रक्रमेदिह ॥ BhNZ_03_015cd
आर्द्रायां वा मघायां वा याम्ये 5पूर्वेषु वा त्रिषु । BhNZ_03_016ab
आश्लेषामूलयोर्वापि कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ॥ BhNZ_03_016cd
आचार्येण तु युक्तेन शुचिना दीक्षितेन च । BhNZ_03_017ab
रङ्गस्योद्योतनं कार्यं देवतानां च पूजनम् ॥ BhNZ_03_017cd
दिनान्ते दारुणे घोरे मुहूर्ते 6यमदैवते । BhNZ_03_018ab
आचम्य तु यथान्यायं 7देवता वै निवेशयेत् । BhNZ_03_018cd
रक्ताः प्रतिसराः 8सूत्रं रक्तगन्धाश्च पूजिताः । BhNZ_03_019ab
रक्ताः सुमनसश्चैव यच्च रक्तं फलं भवेत् ॥ BhNZ_03_019cd
यवैस्सिद्धार्थकैर्लाजैरक्षतैः शाल्लितण्डुलैः9 BhNZ_03_020ab
नागपुष्पस्य चूर्णेन वितुषाभिः प्रियङ्गुभिः ॥ BhNZ_03_020cd
[ABh]

भरणीनक्षत्रम् । पूर्वेष्वि(1)ति नक्षत्रापेक्षानिर्देशः । तानि पूर्वफल्गुनी पूर्वाषाढा पूर्वा भाद्रपदा च । (उद्योतनमिति) ज्वलितदर्भोल्मुकेन स्प(द)र्शनं नीरा(2)च(राज)नमिति प्रसिद्धम् । प्रतिसरा इति । सूत्रविनिर्मिता ग्रन्थिमन्तः कङ्कणविशेषाः । मण्डपस्य रङ्गपीठादेश्चोपयुक्तं(3) सर्वं निवेश्यते । सूत्रमिति समन्ततो ... रित्येतत्सर्वं शेष(षम् ।) निवेशनमित्यावाहनकाले ऽर्घ्य(4)दानमित्यर्थः । अन्ये तन्नि(तु नि-)वेशनमित्यधिकरणे ल्युट् । मण्डलविशेषणं चैतत् । मण्डलं च यवादिभिरित्यादि । नागपुष्पं नागदन्तः । (11-21)

(मूल)

1. ग॰ ब॰ नृत्यस्य । ज॰ म॰ त॰ नृपाय विजयं देहि ।

2. ठ॰ म॰ हितम् ।

3. च॰ ब॰ निदध्यात् । म॰ त॰ मुषित्वा ।

4. ठ॰ म॰ त॰ प्रक्रमेद्बुधः ।

5. ठ॰ ब॰ पूर्वासु च ।

6. म॰ भूत । ग॰ ब॰ पूत ।

7. ठ॰ म॰ त॰ दैवतानि ।

8. ठ॰ म॰ तत्र । त॰ रक्तं प्रतिसरासूत्रम् ।

9. ठ॰ लक्षितैर्लाजतण्डुलैः ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ पूर्वेतिथिनक्षत्रा ।

2. म॰ भ॰ निराचनमिति ।

3. भ॰ पयुक्तम् ।

4. म॰ भ॰ ले ऽर्थदा ।

[page 73]




[NZ]

एतैर्द्रव्यैर्युतं 1कुर्याद्देवतानां निवेशनम् । BhNZ_03_021ab
आलिखेन्मण्डलं2 पूर्वं यथास्थानं यथाविधि ॥ BhNZ_03_021cd
समन्ततश्च 3कर्तव्यं हस्ताः षोडश 4मण्डलम् । BhNZ_03_022ab
द्वाराणि चात्र कुर्वीत 5विधानेन चतुर्दिशम् ॥ BhNZ_03_022cd
मध्ये चैवात्र कर्तव्ये द्वे रेखे तिर्यगूर्ध्वगे । BhNZ_03_023ab
तयोः 6कक्ष्याविभागेन7 दैवतानि निवेशयेत् ॥ BhNZ_03_023cd
पद्मोपविष्टं ब्रह्माणं 8तस्य मध्ये निवेशयेत् । BhNZ_03_024ab
आदौ निवेश्यो भगवान्सार्धं भूतगणैः शिवः9 BhNZ_03_024cd
नारायणो महेन्द्रश्च 10स्कन्दः सूर्यो ऽश्विनौ शशी । BhNZ_03_025ab
11सरस्वती च लक्ष्मीश्च श्रद्धा मेधा च पूर्वतः ॥ BhNZ_03_025cd
पूर्वदक्षिणतो वह्निर्निवेश्यः स्वाहया सह12 BhNZ_03_026ab
विश्वेदेवाः सगन्धर्वा 13रुद्राः सर्पगणास्तथा ॥ BhNZ_03_026cd
दक्षिणेन निवेश्यस्तु 14यमो मित्रश्च सानुगः । BhNZ_03_027ab
पितॄन्पिशाचानुरगान् गुह्यकांश्च निवेशयेत् ॥ BhNZ_03_027cd
[ABh]

षोडशहस्तं यथा भवति तथा कार्यमिति । अतः चतुर्हस्तं रङ्गपीठपृष्ठ एव मण्डलमित्युक्तं भवति । तेन शङ्कुकादिभिः षोडशहस्तावकाशाभावः आसनस्तम्भादिवशात् । तस्मादकृत एव रङ्गपीठे इत्यादि वृथैव बहुतर(1)(मुपन्यस्तम् । द्वे रेखे इति । प्राक्तने ।) तिर्यग्गतैका दक्षिणोत्तरगता । षष्ठे द्वितीया पूर्वपश्चिमगता । तयोः(2) रेखयोः । कक्ष्या स्थानान्तराणि । तेषु विभागेन भाविता(3)नि । तस्येति । मण्डलस्य । पद्मोपविष्टमिति । मध्ये पद्मं कार्यमित्यर्थः । आदाविति । तेन आदिदेशे ऐशानकोणे । प्रथमावसरे च

[(मू)]

1. च॰ ब॰ त॰ कार्यम् ।

2. ड॰ म॰ त॰ ब॰ मण्डपं चैव ।

3. ठ॰ म॰ स्तु कर्तव्या ।

4. ड॰ मण्डले ।

5. ठ॰ म॰ विधिना च ।

6. च॰ ब॰ उक्तविभागेन ।

7. ठ॰ नियोगेन ।

8. च॰ म॰ त॰ रङ्गमध्ये ।

9. ठ॰ सर्वभूतगणैः शिवः ।

10. ठ॰ म॰ स्कन्दार्कावश्विनौ शशी ।

11. ठ॰ सरस्वतीं च लक्ष्मीं च श्रद्धां मेधाम् ।

12. ठ॰ म॰ चन्द्रमा भानुरेव ।

13. ठ॰ म॰ रुद्राश्च ऋष्यस्तथा । न॰ त॰ रुद्राश्चाप्सरसस्तथा ।

14. न॰ यमः प्रेतगणैः सह ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ तर ... ... न्तेन तिर्यग्ग ।

2. यतो ।

3. विताः ।

[page 74]




[NZ]

नैरृत्यां राक्षसांश्चैव 1भूतानि च निवेशयेत् । BhNZ_03_028ab
पश्चिमायां समुद्रांश्च वरुणं 2यादसां पतिम् ॥ BhNZ_03_028cd
3वायव्यायां दिशि तथा सप्त वायून्निवेशयेत् । BhNZ_03_029ab
4तत्रैव विनिवेश्यस्तु गरुडः पक्षिभिः सह ॥ BhNZ_03_029cd
उत्तरस्यां 5दिशि तथा धनदं संनिवेशयेत् । BhNZ_03_030ab
नाट्यस्य मातॄश्च तथा यक्षानथ 6सगुह्यकान् ॥ BhNZ_03_030cd
तथैवोत्तरपूर्वायां 7नन्द्याद्यांश्च गणेश्वरान् । BhNZ_03_031ab
ब्रह्मर्षिभूतसंघांश्च यथाभागं निवेशयेत् ॥ BhNZ_03_031cd
स्तम्भे सनत्कुमारं तु दक्षिणे दक्षमेव च । BhNZ_03_032ab
ग्रामण्यमुत्तरे स्तम्भे 8पूजार्थं संनिवेशयेत् ॥ BhNZ_03_032cd
अनेनैव विधानेन यथास्थानं9 यथाविधि । BhNZ_03_033ab
10सुप्रसादानि सर्वाणि दैवतानि निवेशयेत् ॥ BhNZ_03_033cd
स्थाने स्थाने यथान्यायं 11विनिवेश्य तु देवताः । BhNZ_03_034ab
12तासां प्रकुर्वीत ततः पूजनं तु यथार्हतः13 BhNZ_03_034cd
[ABh]

तथैवावाहनस्योक्तत्वात् । पद्मोपम(पविष्टमि)मिति प्रतिदिशः सम्बन्ध(1)नीयत्वेन(सम्बन्धानि । तेन) नवपद्ममण्डलमित्युक्तं भवति । दक्षिणपूर्वे आग्नेयस्तम्भ इति । उत्तरपूर्वे ऐशानस्तम्भ

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ नैरृतांश्चैव सर्वभूतान् ।

2. ठ॰ म॰ च निवेशयेत् । न॰ चाम्भसां पतिम् ।

3. च॰ वायव्यां वै ।

4. न॰ म॰ निवेशयेच्च तत्रैव गरुडम् ।

5. न॰ म॰ कुबेरं च सैवैरनुचरैर्वृतम् । ज॰ म॰ सह ।

6. च॰ त॰ सहानुगान् ।

7. य॰ अयं श्लोको नास्ति । न॰ म॰ नन्दिनं च ।

8. न॰ पश्चिमे स्कन्दमेव च । स्तम्भे स्तम्भे यथान्यायं पूजार्थं संनिवेशयेत् ।

9. त॰ यथाशास्त्रम् ।

10. न॰ सुप्रसन्नानि । ब॰ सप्रसादानि । ठ॰ म॰ त॰ वर्णरूपान्विताः सर्वा देवताः संनिवेशयेत् ।

11. न॰ विनिवेश्यास्तु ।

12. ठ॰ म॰ प्रकुर्वीत ततस्तासाम् । न॰ ततःपश्चात् ।

13. न॰ यथार्थतः । म॰ त॰ यथाक्रमम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ... न्धि नीयते ऽनेन ।

[page 75]




[NZ]

देवताभ्यस्तु1 दातव्यं सितमाल्यानुलेपनम् । BhNZ_03_035ab
2गन्धर्ववह्निसूर्येभ्यो रक्तमाल्यानुलेपनम् ॥ BhNZ_03_035cd
गन्धं माल्यं च3 धूपं च यथावदनुपूर्वशः । BhNZ_03_036ab
दत्त्वा ततः प्रकुर्वीत 4बलिं पूजां यथाविधि ॥ BhNZ_03_036cd
ब्रह्माणं5 मधुपर्केण पायसेन सरस्वतीम् । BhNZ_03_037ab
शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः सम्पूज्या मोदकैरथ ॥ BhNZ_03_037cd
घृतौदनेन 6हुतभुक्सोमार्कौ तु गुडौदनैः । BhNZ_03_038ab
विश्वेदेवाः सगन्धर्वा मुनयो मधुपायसैः ॥ BhNZ_03_038cd
यममित्रौ 7च सम्पूज्यावपूपैर्मोदकैस्तथा । BhNZ_03_039ab
पितॄन्पिशाचानुरगान् सर्पिःक्षीरेण तर्पयेत् ॥ BhNZ_03_039cd
पक्वान्नेन8 तु मांसेन सुरासीथुफलासवैः । BhNZ_03_040ab
अर्चयेद्भूतसङ्घांश्च चणकैः 9पललाप्लुतैः ॥ BhNZ_03_040cd
अनेनैव विधानेन सम्पूज्या मत्तवारणी । BhNZ_03_041ab
10पक्वामेन तु मांसेन सम्पूज्या रक्षसां गणाः ॥ BhNZ_03_041cd
11सुरामांसप्रदानेन 12दानवान्प्रतिपूजयेत् । BhNZ_03_042ab
13शेषान्देवगणांस्तज्ज्ञः सापूपोत्करिकौदनैः ॥ BhNZ_03_042cd
[ABh]

इत्यर्थः । सुप्रसादानीति । तथा (1)ध्यायेन निवेशितानीत्यर्थः । यथार्हतः तत्तदागमेषु यो यस्यां विधिर्दृश्यते देवतायां तेन क्रमेण । (22-34)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ दैवतेभ्यस्तु ।

2. ठ॰ म॰ वह्निगन्धर्व ।

3. ठ॰ ब॰ गन्धमाल्यांश्च । च॰ गन्धान् ।

4. च॰ पूजनं च यथार्हतः । त॰ बलिपूजां यथार्हतः ।

5. ठ॰ म॰ द्रुहिणम् ।

6. ज॰ म॰ वह्निश्च ।

7. ठ॰ म॰ समभ्यर्च्यौ मोदकैः सूपमिश्रितैः ।

8. म॰ पक्वामकेन । त॰ पक्वामेन तु ।

9. ज॰ पयसाप्लुतैः ।

10. प॰ म॰ त॰ पक्वामकेन मांसेन ।

11. च॰ ब॰ सुरया गुडधानेन मांसैश्च विधिनार्चयेत् ।

12. न॰ म॰ त॰ विधिना प्रति ।

13. च॰ ब॰ शेषाः देवगणाः सर्वे ऽपूपकाद्वारिकोत्करैः । म॰ गणान्प्राज्ञः । त॰ गणांश्चैव ।

[(व्या)]

1. भ॰ स्थानेन ।

[page 76]




[NZ]

मत्स्यैश्च पिष्टभक्ष्यैश्च सागरान्सरितस्तथा । BhNZ_03_043ab
1सम्पूज्य वरुणं चापि दातव्यं घृतपायसम् ॥ BhNZ_03_043cd
नानामूलफलैश्चापि2 मुनीन्सम्प्रतिपूजयेत् । BhNZ_03_044ab
वायूंश्च पक्षिणश्चैव 3विचित्रैर्भक्ष्यभोजनैः ॥ BhNZ_03_044cd
4मातॄर्नाट्यस्य सर्वास्ता धनदं च सहानुगैः5 BhNZ_03_045ab
5अपूपैर्लाजिकामिश्रैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पूजयेत्7 BhNZ_03_045cd
एवमेषां बलिः कार्यो नानाभोजनसंश्रयः । BhNZ_03_046ab
पुनर्मन्त्रविधानेन8 बलिकर्म च वक्ष्यते ॥ BhNZ_03_046cd
देवदेव महाभाग 9सर्वलोकपितामह । BhNZ_03_047ab
मन्त्रपूतमिमं सर्वं 10प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् ॥ BhNZ_03_047cd
देवदेव11 महादेव गणेश त्रिपुरान्तक । BhNZ_03_048ab
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः22 BhNZ_03_048cd
13नारायणामितगते पद्मनाभ सुरोत्तम । BhNZ_03_049ab
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयार्पितः14 BhNZ_03_049cd
पुरन्दरामरपते वज्रपाणे शतक्रतो । BhNZ_03_050ab
प्रगृह्यतां बलिर्देव विधिमन्त्रपुरस्कृतः15 BhNZ_03_050cd
देवसेनापते स्कन्द भगवन् शङ्करप्रिय16 BhNZ_03_051ab
बलिः प्रीतेन मनसा षण्मुख प्रगृह्यताम् ॥ BhNZ_03_051cd
[ABh]


[(मू)]

1. ठ॰ म॰ अभ्यर्च्य । च॰ ब॰ सदृशं वरुणायाथ ।

2. ठ॰ म॰ फलैश्चैव ।

3. प॰ विविधैः ।

4. ठ॰ म॰ नाट्यस्य च तथा मातॄः ।

5. त॰ नगम् ।

6. प॰ ब॰ अपूपलेखिकामिश्रैः । त॰ लोपिकामिश्रैः । म॰ लिपिकामिश्रैः ।

7. म॰ प्रयत्नतः ।

8. ठ॰ म॰ नत्वे । त॰ नञ्च बलिर्कर्म प्रवक्ष्यते । बलिर्कर्मणि ।

9. ग॰ म॰ त॰ पद्मयोने ।

10. ठ॰ म॰ बलिं देव गृहाण नः ।

11. त॰ ब॰ महादेव । ब॰ महादेव महायोगिन् देवदेव सुरोत्तम ।

12. न॰ अ॰ मन्त्रसंस्कारसंस्कृतः । त॰ विधिमन्त्रपुरस्कृaः ।

13. छ॰ ब॰ नारायण हरे विष्णो । द॰ अ॰ नारायणमृतपते ।

14. अ॰ ममाच्युत ।

15. अ॰ मन्त्रपूतो मयार्पितः ।

16. अ॰ छागलप्रिय ।

[(व्या)]

[page 77]




[NZ]

(1महादेव महायोगिन् देवदेव सुरोत्तम । BhNZ_03_XXXab
संप्रगृह्य बलिं देव रक्ष विघ्नात्सदोत्थितात् ॥ ) BhNZ_03_XXXcd
देवि देव2महाभागे सरस्वति हरिप्रिये । BhNZ_03_052ab
प्रगृह्यतां बलिर्मातर्मया भक्त्या समर्पितः ॥ BhNZ_03_052cd
नानानिमित्तसम्भूताः पौलस्त्याः सर्व एव तु3 BhNZ_03_053ab
राक्षसेन्द्रा महासत्त्वाः 4प्रतिगृह्णीत मे बलिम् ॥ BhNZ_03_053cd
लक्ष्मीः सिद्धिर्मति5र् मेधा सर्वलोकनमस्कृताः । BhNZ_03_054ab
मन्त्रपूतमिमं देव्यः प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम् ॥ BhNZ_03_054cd
6सर्वभूतानुभावज्ञ लोकजीवन मारुत । BhNZ_03_055ab
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥ BhNZ_03_055cd
7देववक्त्र सुरश्रेष्ठ धूमकेतो हुताशन । BhNZ_03_056ab
भक्त्या समुद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम् ॥ BhNZ_03_056cd
सर्वग्रहाणां प्रवर तेजोराशे दिवाकर । BhNZ_03_057ab
भक्त्या मयोद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम् ॥ BhNZ_03_057cd
सर्वग्रहपते सोम द्विजराज जगत्प्रिय । BhNZ_03_058ab
प्रगृह्यतामेष बलिर्मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥ BhNZ_03_058cd
8महागणेश्वराः सर्वे नन्दीश्वरपुरोगमाः । BhNZ_03_059ab
9प्रगृह्यतां बलिर्भक्त्या मया सम्प्रति चोदितः ॥ BhNZ_03_059cd
[ABh]


[(मू)]

1. ब॰ पुस्तके अधिकं दृश्यते इदं पद्यम् ।

2. म॰ त॰ ब॰ देवदेवि ।

3. ब॰ ते ।

4. ठ॰ म॰ त॰ अ॰ प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् ।

5. च॰ ब॰ देव्यः सिद्धिवृद्धिलक्ष्म्यः । अ॰ त॰ र्धृतिः ।

6. च॰ ब॰ भावज्ञ सर्वभूतानाम् ।

7. अयं श्लोकः म॰ त॰ कोशयोरेव दृश्येत ।

8. अ॰ महासत्त्वोद्धुराः ।

9. ठ॰ प्रतिगृह्णन्त्विमं भक्त्या बलिंसम्यङ्मयोदितम् । न॰ प्रगृह्यतामेष बलिर्मया भक्त्या प्रचोदितः । अ॰ गृह्यतां मे बलिर्भक्त्या गणाः संप्रतिपादितः ।

[(व्या)]

[page 78]




[NZ]

नमः पितृभ्यः सर्वेभ्यः 1प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् । BhNZ_03_060ab
(2भूतेभ्यश्च नमो नित्यं 3येषाम् एष बलिः प्रियः ।) BhNZ_03_XXXxx
कामपाल नमो नित्यं यस्यायं ते विधिः कृतः ॥ BhNZ_03_060cd
नारदस्तुम्बुरुश् चैव विश्वावसुपुरोगमाः । BhNZ_03_061ab
परिगृह्णन्तु मे सर्वे गन्धर्वा बलिमुद्यतम्4 BhNZ_03_061cd
यमो मित्रश्च भगवानीश्वरौ लोकपूजितौ । BhNZ_03_062ab
इमं मे प्रतिगृह्णीतां5 बलिं मन्त्रपुरस्कृतम् ॥ BhNZ_03_062cd
रसातलगतेभ्यश्च पन्नगेभ्यो नमोनमः । BhNZ_03_063ab
दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य पूजिताः पापनाशनाः6 BhNZ_03_063cd
सर्वाम्भसां पतिर्देवो वरुणो हंसवाहनः । BhNZ_03_064ab
पूजितः प्रीतिमानस्तु ससमुद्रनदीनदः ॥ BhNZ_03_064cd
वैनतेय महासत्त्व सर्वपक्षिपते विभो । BhNZ_03_065ab
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः ॥ BhNZ_03_065cd
धनाध्यक्षो यक्षपतिर्लोकपालो धनेश्वरः । BhNZ_03_066ab
7सगुह्यकस्सयक्षश्च प्रतिगृह्णातु मे बलिम् ॥ BhNZ_03_066cd
नमो ऽस्तु नाट्यमातृभ्यो ब्राह्म्याद्याभ्यो नमोनमः । BhNZ_03_067ab
सुमुखीभिः प्रसन्नाभिर्बलिरद्य प्रगृह्यताम्8 BhNZ_03_067cd
रुद्रप्रहरणं 9सर्वं प्रतिगृह्णातु मे बलिम् । BhNZ_03_068ab
विष्णुप्रहरणं चैव विष्णुभक्त्या मयोद्यतम् ॥ BhNZ_03_068cd
तथा 10कृतान्तः कालश्च सर्वप्राणिवधेश्वरौ11 BhNZ_03_069ab
मृत्युश्च नियतिश्चैव प्रतिगृह्णातु मे बलिम् ॥ BhNZ_03_069cd
[ABh]


[(मू)]

1. प॰ अ॰ त॰ ब॰ प्रतिगृह्णन्तु मे ।

2. इयं पङ्क्तिः म॰ त॰ कोशयोरेव दृश्यते । न॰ त॰ ऋषिभ्यश्च ।

3. ठ॰ म॰ तेषामेष ।

4. ठ॰ म॰ बलिमुत्तमम् । अ॰ बलिं गान्धर्वपुङ्गवाः ।

5. गृह्णीतम् ।

6. म॰ त॰ पवनाशनाः ।

7. म॰ सुगुह्यकैश्च यक्षैश्च ।

8. च॰ म॰ बलिस्सम्प्रति गृह्यताम् ।

9. ठ॰ म॰ चैव ।

10. अ॰ भूतान्तकः कालः ।

11. अ॰ च॰ ब॰ सर्वप्राणधनेश्वरः ।

[(व्या)]

[page 79]




[NZ]

याश्चास्यां मत्तवारण्यां संश्रिता1 वास्तुदेवताः । BhNZ_03_070ab
मन्त्रपूतमिमं सम्यक्प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम् ॥ BhNZ_03_070cd
2अन्ये ये देवगन्धर्वा दिशो दश समाश्रिताः । BhNZ_03_071ab
दिव्यान्तरिक्षभौमाश्च तेभ्यश्चायं बलिः कृतः ॥ BhNZ_03_071cd
कुम्भं सलिलसंपूर्णं 3पुष्पमालापुरस्कृतम् । BhNZ_03_072ab
स्थापयेद्रङ्गमध्ये तु सुवर्णं चात्र दापयेत् ॥ BhNZ_03_072cd
(4आतोद्यानि तु सर्वाणि कृत्वा वस्त्रोत्तराणि तु । BhNZ_03_XXXab
गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पूजयेत् ॥ BhNZ_03_XXXcd
पूजयित्वा तु सर्वाणि दैवतानि यथाक्रमम् । BhNZ_03_073ab
जर्जरस्त्वभिसंपूज्यः स्यात्ततो विघ्नजर्जरः ॥ BhNZ_03_073cd
श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यान्नीलं रौद्रे 5च पर्वणि । BhNZ_03_074ab
विष्णुपर्वणि च पीतं रक्तं स्कन्दस्य पर्वणि ॥ BhNZ_03_074cd
6मृडपर्वणि चित्रं तु देयं वस्त्रं हितार्थिना । BhNZ_03_075ab
सदृशं च प्रदातव्यं धूपमाल्यानुलेपनम् ॥ BhNZ_03_075cd
आतोद्यानि च सर्वाणि वासोभिरवगुण्ठयेत् । BhNZ_03_076ab
गन्धैर्माल्यैश्चैव धूपैश्च भक्ष्यभोज्यैश्च पूजयेत् ॥ BhNZ_03_076cd
सर्वमेवं विधिं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः । BhNZ_03_077ab
विघ्नजर्जरणार्थं तु जर्जरं त्वभिमन्त्रयेत् ॥ BhNZ_03_077cd
[ABh]

माल्यानुलेपनम् । (उभय)त्रापि सुरादिप्रधानो बलिरित्यर्थः । अत्र पूजितस्थापितस्य कुम्भस्य विनियोगो भविष्यति ।

[(मू)]

1. अ॰ संस्थिता ।

2. क॰ ब॰ अन्ये ऽपि ये देवगणा । अ॰ अथान्ये ऽपि ये देवगणा ।

3. अ॰ त॰ म॰ पर्णमाला ।

4. म॰ त॰ कोशयोरयं श्लोको ऽधिको दृश्यते ।

5. त॰ ब॰ रौद्रे ऽथ ।

6. म॰ त॰ मूल । ब॰ मूष ।

[(व्या)]

[page 80]




[NZ]

1अत्र विघ्नविनाशार्थं पितामहमुखैस्सुरैः । BhNZ_03_078ab
निर्मितस्त्वं महावीर्यो2 वज्रसारो महातनुः ॥ BhNZ_03_078cd
शिरस् ते रक्षतु ब्रह्मा 3सर्वैर्देवगणैः सह । BhNZ_03_079ab
द्वितीयं च हरः पर्व तृतीयं च जनार्दनः ॥ BhNZ_03_079cd
चतुर्थं 4च कुमारस्ते पञ्चमं पन्नगोत्तमः । BhNZ_03_080ab
नित्यं 5सर्वे ऽपि पान्तु त्वां 6सुरार्थे च शिवो भव ॥ BhNZ_03_080cd
नक्षत्रे ऽभिजिति त्वं हि प्रसूतो ऽहितसूदन7 BhNZ_03_081ab
जयं चाभ्युदयं चैव 8पार्थिवस्य समावह ॥ BhNZ_03_081cd
जर्जरं पूजयित्वैवं बलिं सर्वं 9निवेद्य च । BhNZ_03_082ab
अग्नौ होमं ततः कुर्यान्मन्त्राहुतिपुरस्कृतम् ॥ BhNZ_03_082cd
10हुताश एव दीप्ताभिरुल्काभिः परिमार्जनम् । BhNZ_03_083ab
नृपतेर्नर्तकीनां च 11कुर्याद्दीप्त्यभिवर्धनम् ॥ BhNZ_03_083cd
अभिद्योत्य सहातोद्यैर्नृपतिं नर्तकीस्तथा । BhNZ_03_084ab
मन्त्रपूतेन तोयेन पुनरभ्युक्ष्य तान्वदेत् ॥ BhNZ_03_084cd
12महाकुले प्रसूताः स्थ गुणौघैश्चाप्यलङ्कृताः । BhNZ_03_085ab
यद्वो जन्मगुणोपेतं तद्वो13 भवतु नित्यशः ॥ BhNZ_03_085cd
एवमुक्त्वा ततो वाक्यं नृपतेर्भूतये बुधः । BhNZ_03_086ab
नाट्ययोगप्रसिद्ध्यर्थमाशिषस्सम्प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_03_086cd
सरस्वती धृतिर्मेधा ह्रीः श्रीर्लक्ष्मीस्स्मृतिर्मतिः । BhNZ_03_087ab
पान्तु वो मातरः 15सौम्यास्सिद्धिदाश्च भवन्तु वः ॥ BhNZ_03_087cd
[ABh]


[(मू)]

1. ठ॰ म॰ विघ्नानां शमनार्थं हि देवैर्ब्रह्मपुरोगमैः ।

2. च॰ महावीर्य ।

3. ठ॰ म॰ सर्वदेव ।

4. न॰ रक्षतु स्कन्दः ।

5. ठ॰ त॰ म॰ सर्वे हि । अ॰ सर्वे ऽभि ।

6. ठ॰ त॰ सुरास्त्वम् । सुरास्त्वं च शिरो ।

7. ठ॰ म॰ रिपुसूदनः ।

8. ठ॰ म॰ पार्थिवाय प्रयच्छ नः ।

9. अ॰ निवेदयेत् ।

10. न॰ समाप्तैवंविधाने ऽस्मिन्नुल्काभिः । म॰ त॰ ब॰ हुत्वा स ।

11. अ॰ कार्यम् ।

12. अ॰ महागुणप्रसूतास्ता ।

13. म॰ तद्वै । त॰ यद्यत्पूज्यं वचो लोके ।

14. अयं श्लोकः `म॰ त॰' कोशयोरेवोपलभ्यते ।

15. म॰ अ॰ सर्वाः ।

[(व्या)]

[page 81]




[NZ]

होमं कृत्वा यथान्यायं हविर्मन्त्रपुरस्कृतम् । BhNZ_03_088ab
भिन्द्यात्कुम्भं ततश् चैव नाट्याचार्यः प्रयत्नतः ॥ BhNZ_03_088cd
अभिन्ने तु भवेत् कुम्भे स्वामिनः शत्रुतो भयम् । BhNZ_03_089ab
1भिन्ने चैव तु विज्ञेयः स्वामिनः शत्रुसंक्षयः ॥ BhNZ_03_089cd
भिन्ने कुम्भे ततश्चैव नाट्याचार्यः प्रयत्नतः2 BhNZ_03_090ab
प्रगृह्य दीपिकां दीप्तां सर्वं रङ्गं प्रदीपयेत् ॥ BhNZ_03_090cd
3क्ष्वेडितैः स्फोटितैश्चैव वल्गितैश्च प्रधावितैः । BhNZ_03_091ab
रङ्गमध्ये तु तां दीप्तां 4सशब्दां सम्प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_03_091cd
5शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवैस्तथा । BhNZ_03_092ab
सर्वातोद्यैः प्रणदितै रङ्गे 6युद्धानि कारयेत् ॥ BhNZ_03_092cd
7तत्र च्छिन्नं च भिन्नं च दारितं च सशोणितम् । BhNZ_03_093ab
क्षतं प्रदीप्तमायस्तं निमित्तं सिद्धिलक्षणम् ॥ BhNZ_03_093cd
सम्यगिष्टस्तु रङ्गो वै स्वामिनः 8शुभमावहेत् । BhNZ_03_094ab
9पुरस्याबालवृद्धस्य तथा जनपदस्य च ॥ BhNZ_03_094cd
10दुरिष्टस्तु तथा रङ्गो दैवतैर्दुरधिष्ठितः । BhNZ_03_095ab
नाट्यविध्वंसनं कुर्यान्नृपस्य च तथाशुभम् ॥ BhNZ_03_095cd
[ABh]

आहुतिराहवनम् । हुत्वा हवनं तथा सत्याहुतिः स्यात् । दीप्ताभिः ... ... । कुम्भस्य विनियोगमाह -- भिन्द्यादिति ।

[(मू)]

1. अ॰ भिन्ने तु जायते राज्ञः सर्वशत्रुपरिक्षयः । त॰ ज्ञेयो भिन्ने तु कुम्भे ऽथ ।

2. ठ॰ म॰ त॰ नाट्याचार्यो व्यपेतभीः ।

3. अ॰ ब॰ क्ष्वेडितास्फोटितैश्चैव वल्गितैर्विप्रधावितैः ।

4. अ॰ सदावर्तिं प्रयोजयेत् ।

5. अ॰ गाढ ।

6. म॰ त॰ ब॰ रङ्गयुद्धानि ।

7. म॰ तत्राभिन्नं च छिन्नं च । अ॰ तदुच्छिन्नम् ।

8. अ॰ सिद्धि ।

9. अ॰ पुरस्स । ब॰ पुरस्य । त॰ पुरस्य च ।

10. अ॰ अनिष्टस्तु ।

[(व्या)]

1. म॰ सत्या इति स्यात् ।

[page 82]




[NZ]

1य एवं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् । BhNZ_03_096ab
प्राप्नोत्यपचयं शीघ्रं तिर्यग्योनिं च गच्छति ॥ BhNZ_03_096cd
यज्ञेन सम्मितं ह्येतद् रङ्गदैवतपूजनम् । BhNZ_03_097ab
अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_03_097cd
पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च । BhNZ_03_098ab
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ॥ BhNZ_03_098cd
2न तथा प्रदहत्यग्निः प्रभञ्जनसमीरितः । BhNZ_03_099ab
यथा ह्यपप्रयोगस् तु प्रयुक्तो दहति क्षणात् । BhNZ_03_099cd
शास्त्रज्ञेन विनीतेन शुचिना दीक्षितेन च । BhNZ_03_100ab
नाट्याचार्येण शान्तेन3 कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ॥ BhNZ_03_100cd
स्थानभ्रष्टं तु यो दद्याद्बलिमुद्विग्नमानसः । BhNZ_03_101ab
मन्त्रहीनो यथा होता प्रायश्चित्ती भवेत्तु सः ॥ BhNZ_03_101cd
इत्ययं यो विधिर्दृष्टो रङ्गदैवतपूजने । BhNZ_03_102ab
नवे नाट्यगृहे कार्यः प्रेक्षायां 5च प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_03_102cd


इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रङ्गदैवतपूजनं(6) नाम तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः ॥
[ABh]

उद्विग्नमानस इत्यनवधानरूपं लक्ष्यते । नवे नाट्यगृह इति मण्डपशेषत्वमेवोक्तम् । प्रेक्षायां चेति । नवायामिति केचित्संबन्धयन्ति । तेन ... .... पूजा कार्येति । अन्ये तु प्रेक्षारम्भे सर्वथा(दा) पूजा कार्येत्याहुरिति शिवम् ॥ (35-102)
इत्थं तृतीयमध्यायं ग्रन्थिस्थानेषु योजये(यन्) ।
बुद्ध्याभिनवगुप्तो ऽहं शिवतातत्त्वबृंहितः ॥


इति श्रीमहामाहेश्वराभिनवगुप्तविरचितायां भारतीयनाट्यशास्त्रविवृतावभिनवभारत्यां रङ्गदैव(1)तपूजनं नाम तृतीयो ऽध्यायः समाप्तः ॥

[(मू)]

1. न॰ म॰ यस्त्वेवम् ।

2. न॰ ब॰ न तथाशु दहत्यग्निः ।

3. अ॰ सार्धञ्च ।

4. ज॰ म॰ त॰ एवमेव ।

5. म॰ तु ।

6. प॰ अ॰ रङ्गदेवता । ठ॰ ब॰ रङ्गदैवतपूजाविधानम् ।

[(व्या)]

1. म॰ रङ्गपूजनम् ।

[page 83]




श्रीः ।
अथ चतुर्थो ऽध्यायः ।

[NZ]

एवं तु पूजनं कृत्वा मया 1प्रोक्तः पितामहः । BhNZ_04_001ab
आज्ञापय विभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् ॥ BhNZ_04_001cd
[ABh]

स्वविलासैरिदं विश्वं यो दर्शयति सन्ततम् ।
((1)समीरमूर्तिं तं वन्दे गिरिराजसुताप्रियम् ॥)
एवन्त्विति । प्रथमाध्यायोक्ताभिप्रायेणेदमुच्यते । तथा हि --
``मर्त्यलोकगताः सर्वे शुभां पूजामवाप्स्यथ ।''(1-122)
इत्येवमवश्यकार्या पूजा । तत्र च --
``रङ्गपूजां कुरुष्वेति मामेवं समचोदयत् ।''(1-127)
इति वचनानुसारेण वा(2) इदं प्रोक्तमित्येवमिति । (मयेति) द्रुहिणाज्ञप्तेन सतेत्यर्थः । मध्ये तु,
``अथवा याः क्रियास्तत्र लक्षणं यच्च पूजनम् ।
भविष्यद्भिर्नरैः कार्यं कथं तन्नाट्यवेश्मनि ॥''(2-2)
इति मुनिप्रश्नितपूजा कथं कृतेति प्रसङ्गादेवमङ्गस्य यथासंभवं पूरकम्(3) । सर्वात्मना दिव्ये नाट्यगृहे भोजनदानलाङ्गलोत्कर्षणादिविधेः समस्तस्यासम्भवादिति । प्रथमाध्यायानन्तर्यमेवास्य तु कर्तव्यम्(4) । क्षिप्रमिति । अनेन पूजानन्तरं प्रयोगेण न चिरायितव्यमित्युक्तं भवति । प्रयुज्यत इति प्रयोगो दशरूपकान्यतमम् । यद्यपि च सम्फेटविद्रवकृता प्रस्तावना बद्धेत्युक्तं(1-58) तथापि प्रयोगो विघ्नैः स्तम्भित इति नाट्यमण्डपे विघ्नसान्त्वनदैवतपूजने च कृते ऽन्त्य एवायमुपक्रम इति युक्त एव प्रश्नः । कः प्रयोगः प्रयुज्यतामिति । अत्रोत्तरं

[(मू)]

1. क॰ प्रोक्तं पितामह ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ समीरमूर्तिनः शम्भुः गिरिराजसुताप्रियः ।

2. भ॰ चेदम् ।

3. म॰ भ॰ कं मधु सर्वा ।

4. भ॰ वास्य तुल्यस्य ...... न्तव्या ।

[page 84]




[NZ]

ततो 1ऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम्2 BhNZ_04_002ab
एतदुत्साहजननं 3सुरप्रीतिकरं तथा4 BhNZ_04_002cd
यो ऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः । BhNZ_04_003ab
मया 5प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः6 प्रयुज्यताम् ॥ BhNZ_04_003cd
7तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः । BhNZ_04_004ab
हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् ॥ BhNZ_04_004cd
[ABh]

श्लोकद्वयेनाह -- ततो (1)ऽस्मीति । योजयेति । स्वपुत्रानटा(त्रान्नटां)स्तं प्रयोगं पुनरनुसन्धानशिक्षयेत्यर्थः । यो धर्मकामार्थोपायोपदेशको मया
प्राङ्नाट्यवेदनिर्माणनान्तरीयकदशरूपनिर्माणविधौ ग्रथितः । अयमिति च गुणनिकया त्वया सम्यक्साक्षात्कारकल्पत्वं नयनयोग्यत्वं कृतो ऽमृतमथनं नाम समवकाराख्यः प्रयोगः, सह(स)विद्वन्ननुप्रयोज्यतामिति श्लोकद्वये सङ्गतिः ।
तुर्हेतौ । यस्माद् एतदुत्साहजननं चतुर्विधनायकस्थायिभावोत्साहप्रभववीररसात्मकम् । तथेति । तेन प्रकारेण सुराणां सर्वेषां प्रीतिं रसनारूपां चर्वणालक्षणां करोति । उत्साहो जननो यस्येति समासः । तेन च प्रीतिप्रकारेणोत्साहस्य त्रिवर्गोपायविषयस्य जननम् । एतेन दृश्यं श्रव्यमित्यनुसंहितम् । सङ्गतं महावाक्यार्थाभिप्राये(2)णापि किञ्चिच्छब्दोन्मीलनाभिप्रायेणात्र कार्यं तेन सम(समम)वकीर्यते ऽर्थो यत्र स समवकारः । सङ्गतिश्च --
``देवासुरबीजकृतः प्रख्यातोदात्तनायकश्चैव ॥''(18-63)
इत्यनेन दर्शितः(ता) । ``अङ्को ऽङ्कस्त्वन्यार्थः कर्तव्यः''(18-69) इत्यनेन चावकीर्णता । एष च प्रयोगः समये(?) सुखभूयिष्ठतया एकरसे वस्तुन्युद्वेगशीलाः एकानुसन्धानप्रयासभीरवश्च वेदतुल्याः ।
अमृतमथनं समवकार इति भिन्नलिङ्गसामानाधिकरण्यसूचनद्वारेण तदेव तदिति साक्षात्कारकल्पनाद्व्यवधान(नमध्यवसान)विषय ... ... स्याह । तत एव विक्रमोर्वशीय(3)स्वप्नवासवदत्ता(4)(त्ते)नाटकमिति कवयो व्यवहरन्ति । (1-4)

[(मू)]

1. ठ॰ ततो ह्युक्तो ।

2. द॰ अ॰ न्थनात् ।

3. क॰ ब॰ सर्व ।

4. ठ॰ म॰ महत् ।

5. ज॰ ब॰ प्रग्रथितो । म॰ प्रकथितो ।

6. अ॰ द॰ प्रत्यासः । म॰ संप्रयोगः ।

7. अ॰ ब॰ नास्तीदं पद्यम् । व्याख्यापि न दृश्यते ।

[(व्या)]

1. म॰ ततोहमिति ।

2. भ॰ प्रायेणात्र कार्यम् । तेन समम् ।

3. भ॰ शी स्वप्न ।

4. म॰ दत्तनाट ।

[page 85]




[NZ]

कस्यचित्त्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः । BhNZ_04_005ab
नाट्यं सन्दर्शयामो ऽद्य1 त्रिनेत्राय महात्मने ॥ BhNZ_04_005cd
ततः सार्धं सुरैर्गत्वा 2वृषभाङ्कनिवेशनम् । BhNZ_04_006ab
3समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः ॥ BhNZ_04_006cd
मया समवकारस्तु यो ऽयं सृष्टः सुरोत्तम । BhNZ_04_007ab
श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि ॥ BhNZ_04_007cd
पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं 4वाक्यमब्रवीत् । BhNZ_04_008ab
ततो मामाह भगवान् 5सज्जो भव महामते ॥ BhNZ_04_008cd
ततो हिमवतः पृष्ठे नानानगसमाकुले6 BhNZ_04_009ab
बहुभूतगणा7कीर्णे रम्यकन्दरनिर्झरे ॥ BhNZ_04_009cd
पूर्वरङ्गः कृतः8 पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः2 BhNZ_04_010ab
तथा10 त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः ॥ BhNZ_04_010cd
[ABh]

एवमितिहासस्य परिसमाप्तिं पश्यन्सकलप्रयोगप्राणभूतकैशिकीसर्वस्वभूतनृत्तप्रयोगप्रस्तावनायेतिहासमनुसन्धत्ते -- कस्यचित्त्विति । यावता कालेन गतेन शिक्षणं सम्पद्यते तावता कालेन गतेन हेतुनेत्यर्थः । एतेन नाट्यप्रयोगस्तद्विदे(1) प्रथमं दर्शनीय इति दर्शयति । तेन (2)यद्बलात्प्रयोगो ब्रह्मणे दर्शित इति व्याख्यातं तदसदेव । न चोपयुक्तं वस्तु भगवते प्रदर्शयितुमु(द्यो)योजयेदिति चासङ्गतं स्यात् । सन्दर्शयाम इति चानेन कवेस्तन्मध्ये प्रवेशसूचनेनोत्प्रेक्षकत्वसूचनं स्यादित्यलमनेन ।
महात्मशब्देन तस्यैवात्र प्रेक्षणे सम्यगौचित्यमित्याह । श्रवणे दर्शने चेत्यनुसन्धत्ते । तथा पूर्वं परीक्षकः कविना श्रावयितव्य इति श्रवण इत्यनेनोक्तम् । सामाजिकास्तु श्रावयितव्या इति नातीव समञ्जसम् । तावत्तेषां प्रवृत्त्ययोगात् । श्रवणादेव चोपदेशसिद्धौ प्रयोगवैफल्यात् । परमेश्वरस्य परीक्षकत्वात् परितोष्यत्वाच्च ज्ञानातिशयेन रसचर्वणात्मक(4)महाभोगसमर्पणेन च ।(5-9)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ सन्दर्शयामो ऽत्र । क॰ ब॰ सन्दर्शयामो ऽन्यत् । द॰ अ॰ संदर्शयिष्यामः ।

2. द॰ अ॰ त्र्यम्बकस्य ।

3. ठ॰ म॰ अभ्यर्च्य च ।

4. द॰ अ॰ पुनरब्रवीत् ।

5. ठ॰ सज्जीभव ।

6. ठ॰ म॰ समावृते ।

7. ब॰ चूतद्रुमा ।

8. ठ॰ ब॰ पूर्वरङ्गे कृते ।

9. प॰ द्विजसत्तमः । छ॰ तत्रार्थद्विजसत्तमाः ।

10. अ॰ ततः ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ स्तद्वदेव ।

2. म॰ भ॰ यदि बलात् ।

3. म॰ भ॰ मुच्चयो ।

4. भ॰ कधर्ममहा ।

[page 86]




[NZ]

ततो भूतगणा हृष्टा कर्मभावानुकीर्तनात् । BhNZ_04_011ab
महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत्1 BhNZ_04_011cd
अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया 2सृष्टं महामते3 BhNZ_04_012ab
यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं 4बुद्धिविवर्धनम् ॥ BhNZ_04_012cd
मयापीदं स्मृतं नृत्यं5 सन्ध्याकालेषु नृत्यता6 BhNZ_04_013ab
नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम्7 BhNZ_04_013cd
[ABh]

तत्र पूर्वरङ्गपूर्वकत्वं प्रयोगक्रमस्य दर्शयति -- पूर्वरङ्ग इत्यादिना । अयमिति समवकारः । परमेश्वरचरितप्राधान्येन च त्रिपुरदाहसंबन्धो(ज्ञको) डिमः । प्रयुक्त इत्यनेन परीक्षकपरितोषनिमित्तं प्रयोक्तृभिः किञ्चित्प्रयोज्यमित्याह । परितोषं फलतः प्रकटयति -- मयापीदमिति । अनेनेदमाह -- भरतमुनिना (1)तावद्भगवन्नृत्तकैशिकीदर्शनात्तत्प्रयोगार्थमनुस्मृत्य(2) किञ्चिन्नियोजितम् । तत्तु सम्यगुपदेशाभावान्नातीव सुश्लिष्टमिति । अत एव वक्ष्यति -- सम्यगिति । स्मृतमित्यनादित्वमस्य दर्शयति । बहुवचनेनादरविषयतामिति । अङ्गहार एव नृत्तं प्रयोगफलं(3) प्रसूते । तदङ्गानि तु करणादीनि । द्वात्रिंशन्नृत्तकर्मणि प्रधानानीत्याशयेन विशेषणयोगमाह -- नानेति । विनियोगमस्य निरूपयति -- पूर्वरङ्गविधाविति । क(र)तिस्थाने रङ्गे नाट्यप्रयोगे यः पूर्वो भागस्त्वया शुद्धो वैचित्र्यरहितः प्रयुक्तः स एतेन नृत्तेन मिश्रितश्चित्रो नामेति प्रासि(4)द्ध्यात् भरत इत्येष भविष्यति ? । भरतमुनिना प्रत्याहाराद्यन्तर्यवनिकागतमङ्गनवकं गीतकविरच(विधानादिप्ररोच)नान्तकमङ्गदशकं यत्प्रयोगे नृत्तविरहितमेव प्रयुक्तं कर्तव्यमात्रेण, न तु कृतमङ्गदशकं यत्प्रयुक्तं तद्दृष्टादृष्टोभयप्रयोजनमपि यथा तत्र रञ्जकत्वं किञ्चित् । अनेन तु विमिश्रं विचित्रं दृष्टादृष्टात्मकफलं सम्यग्वितरतीत्यभिप्रायो महावाक्यस्य । अस्मिन्निति । त्वं प्र(त्वत्प्र)युयुक्षितप्रयोगोचितोद्धतपूर्वरङ्गप्रयोगविधौ । तत्प्रयुक्ता इमे करणाङ्गहाराः । सुकुमारपूर्वरङ्गे तु दैवी(देव्या)कृता अनुद्धता अङ्गहारा

[(मू)]

1. अ॰ मुखान्मुनीन् ।

2. च॰ ब॰ दृष्टम् ।

3. द॰ अ॰ महात्मना ।

4. द॰ अ॰ कीर्ति ।

5. च॰ब॰ नित्यम् ।

6. प॰ ब॰ पुरा सन्ध्यामुपासता । च॰ ब॰ नृत्यताम् ।

7. द॰ अ॰ विनिस्सृतम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ तावद्भरतनृत्त ।

2. भ॰ मनुसृत्य ।

3. म॰ भ॰ नृत्तफलं प्रसूते ।

4. भ॰ प्रसिद्ध्या ।

[page 87]




[NZ]

पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम्1 BhNZ_04_014ab
2वर्धमानकयोगेषु3 गीतेष्वासारितेषु च ॥ BhNZ_04_014cd
महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि4 BhNZ_04_015ab
यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः ॥ BhNZ_04_015cd
5एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति । BhNZ_04_016ab
श्रुत्वा महेश्वरवचः 6प्रत्युक्तस्तु स्वयम्भुवा ॥ BhNZ_04_016cd
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम । BhNZ_04_017ab
7ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् 8भुवनेश्वरः ॥ BhNZ_04_017cd
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै9 BhNZ_04_018ab
ततो ये10 तण्डुना11 प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना ॥ BhNZ_04_018cd
तान्वः12 करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि13 सरेचकान् । BhNZ_04_019ab
स्थिरहस्तो ऽङ्गहारस्तु तथा 14पर्यस्तकः स्मृतः ॥ BhNZ_04_019cd
[ABh]

इत्यभिप्रायात् । महागीतं च यद्गीतकवर्धमानम(1)नादिरूपं तत्र सम्यग्वर्धमानादिक्रमेण, (2)तथा वाक्यार्थाभिनये यथायोगं योज्यमानाङ्गहारपिण्डीबन्धक्रमेण येनाभिनेतुं शक्ष्यसि । आचक्ष्व भरतायेति -- अनेन मुनिः परमेश्वरप्रसादपात्रमात्मानं बहुमन्यमानो -- मामेव प्रति देवेनैवेदं निरूपितं प्रयोजितस्त्वयाभिनेतुं शक्ष्यसीति (कथ)यता । प्रधानसन्निधौ तु नैव प्रतिवक्तव्यमित्याशयेन ``श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तं तु स्वयम्भुवा'' इत्युक्तमिति दर्शयति । तण्डुं समाहूयेति । सर्वत्र पाठे तण्डुशब्द एव युक्तः, ताण्डवशब्दव्युत्पत्तिवशात् । तण्डुमुनिशब्दौ (नन्दिभर)(?) तयोरपरनामनी । य इति । आत्रेयप्रभृतीन्प्रति मुनिरेतदाह -- सकरणान्सरेचकानिति । विशेषणत्वादङ्गहाराणामेव प्राधान्यम् । तत एव तेषामेव पूर्वमुद्देशः । उपायत्वात् । तत्र करणानां पूर्वं लक्षणं तत्सञ्चयात्मकत्वात् तेषाम् ।(10-19)

[(मू)]

1. ठ॰ अ॰ म॰ त॰ प्रयुज्यताम् ।

2. अ॰ ब॰ पुस्तकयोरिदमर्धं नास्ति ।

3. म॰ योगेन ।

4. द॰ अ॰ ब॰ सम्यक्त्वमभिनेष्यसि ।

5. ठ॰ ब॰ एतद्धि ।

6. ठ॰ ब॰ प्रत्युक्तश्च ।

7. ड॰ ब॰ त॰ ततस्ताण्डिनमाहूय । अ॰ तण्डिनमा ।

8. ठ॰ म॰ सुरसत्तमः ।

9. द॰ अ॰ भरतायोपदिश्यताम् ।

10. ठ॰ म॰ वै ।

11. प॰ त॰ ताण्डिना । अ॰ तण्डिना ।

12. म॰ नाना ।

13. अ॰ व्याख्याम्यवसरैकदा ।

14. प॰ म॰ पर्यस्तहस्तकः । अ॰ सर्पशुकः ।

[(व्या)]

1. भ॰ वना ।

2. म॰ कथा ।

[page 88]




[NZ]

सूचीविद्धस्तथा1 चैव ह्यपविद्धस्तथैव च । BhNZ_04_020ab
2आक्षिप्तको ऽथ विज्ञेयस्तथा 3चोद्धट्टितः स्मृतः ॥ BhNZ_04_020cd
विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः । BhNZ_04_021ab
विष्कम्भापसृतश्चैव मत्ताक्रीडस्तथैव च ॥ BhNZ_04_021cd
स्वस्तिको रेचितश्चैव4 पार्श्वस्वस्तिक एव च । BhNZ_04_022ab
वृश्चिकापसृतः5 प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः ॥ BhNZ_04_022cd
6मत्तस्खलितकश्चैव 7मदाद्विलसितस्तथा । BhNZ_04_023ab
गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च ॥ BhNZ_04_023cd
परिवृत्तचित्तो ऽथ8 स्यात्तथा वैशाखरेचितः । BhNZ_04_024ab
परावृत्तो ऽथ विज्ञेयस्तथा 9चैवाप्यलातकः ॥ BhNZ_04_024cd
पार्श्वच्छेदो ऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च । BhNZ_04_025ab
10ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च ॥ BhNZ_04_025cd
11रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः । BhNZ_04_026ab
आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः ॥ BhNZ_04_026cd
[ABh]

तत्राङ्गहारोद्देशमाह -- स्थिरहस्य इत्यादिना द्वात्रिंशदेत इति(त्यन्तेन) । अयं भावः -- अष्टोत्तरे करणशते ज्ञाते चतुष्षष्टिकरणयोजनया त्रुटिताङ्गगत्या(1)(ङ्गतरीत्या) यद्यप्यानन्त्यमङ्गहाराणां तथापि प्राधान्याद्दृष्टफलं प्रत्यधिकोपरक्ततया(2) द्वात्रिंशन्नामतो निर्दिष्टाः । न तु परिगणनमेतत् । अङ्गानां देशान्तरे प्रापणप्रकारो ऽङ्गहारः । हरस्य चायं हारः प्रयोगः । अङ्गनिर्वर्त्यो हारो ऽङ्गहारः । यद्वक्ष्यति -- ``महेश्वरस्य चरितं य इदम्' इति । (ना॰ शा॰ 4-330) (19-27)'

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ स्तथा च स्यात् ।

2. ब॰ आक्षिप्तकस्तु ।

3. प॰ म॰ चोद्घाटितः ।

4. क॰ रचित्रश्चैव ।

5. क॰ ब॰ त॰ कश्चैव सम्प्रो ।

6. छ॰ समस्स्वलिककश्चैव ।

7. प॰ त॰ पदाद्विलसित ।

8. ब॰ परिवृत्तरेचितः । त॰ परिवृत्तरेचितोथ ।

9. ड॰ ब॰ त॰ चैव ह्यलातकः ।

10. ठ॰ त॰ ब॰ उद्वृत्तकस्तथा ।

11. त॰ अञ्चितः ।

[(व्या)]

1. भ॰ ङ्गनाट्य । म॰ ङ्गनाट्या ।

2. प्रत्यधिकोपाधितया ।

[page 89]




[NZ]

अपसर्पस्तु1 विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः । BhNZ_04_027ab
द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता 2अङ्गहारास्तु नामतः ॥ BhNZ_04_027cd
एतेषां तु3 प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् । BhNZ_04_028ab
हस्तपादप्रचारश्च4 यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः ॥ BhNZ_04_028cd
अङ्गहारेषु5 वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः6 BhNZ_04_029ab
सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः 7करणैर्यतः ॥ BhNZ_04_029cd
तान्यतः8 सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा । BhNZ_04_030ab
हस्तपादसमायोगो9 नृत्यस्य करणं भवेत् ॥ BhNZ_04_030cd
[ABh]

तत्र निर्दिष्टानामेषां लक्षणं वाच्यमित्याशङ्क्याह -- एतेषान्त्वित्यादि । करणेषूक्तेष्वेव ते लक्षयितुं शक्यन्ते । ननु किं करणक्रमपाठ एव तेषां लक्षणं भविष्यति । नेत्याह -- हस्तपादप्रचारश्चेति । अङ्गहारप्रयोगेषु कर्तव्येषु यानि करणानि तद्विषये करणात्करणान्तरसञ्चारे हस्तपादादेरङ्गस्य यः संहिताकार्यकल्पप्रयोगः तमपि वक्ष्यामि । चशब्दात्क्वचिन्नवक्ष्यामि । (1)ऊहप्रदर्शनार्थम् । वैशब्दः आगम(2)प्रयोगद्योतकस्तु(कः) । अङ्गहारविषये (3)वक्तव्ये पूर्वं किं(4) निरूपणार्हमित्याह -- सर्वेषामिति । तत्र करणानामङ्गहाराणां च सामान्यलक्षणं कर्तुमाह -- हस्तपादेत्यादिना । क्रिया करणम् । कस्य क्रिया । नृत्तस्य । गात्राणां विलासक्षेपस्य । हेयोपादेयविषयक्रियादिभ्यो व्यतिरिक्ता या तत्क्रिया करणमित्यर्थः । नृत्यस्येति । व्यपदेशिवत्त्वेन षष्ठी । तस्याः क्रियायाः स्वरूपमाह -- हस्तपादसमायोगः । हस्तोपलक्षितस्य पूर्वकायवर्तिशाखाङ्गोपाङ्गादेः पादोपलक्षितस्य चापरकायगतपार्श्वकट्यूरुजङ्घाचरणादेः सङ्गततयात्रुटितत्वेन (5)वृत्तियोजने । पूर्वक्षेत्रसंयोगत्यागेन समुचितक्षेत्रान्तरप्राप्तिपर्यन्ततया एका क्रिया(6)तत्करणमित्यर्थः । उत्तरसंयोगान्तं हि सर्वत्र कर्म । स चाप्यभिलषितोत्तरसंयोग एव

[(मू)]

1. ठ॰ असर्पितो ऽथ । त॰ अपसर्पितस्तु । ब॰ अपसर्पितोथ ।

2. ठ॰ म॰ स्त्वङ्गहारास्तु । त॰ ह्यङ्गहारास्तु ।

3. ठ॰ म॰ एषां चैव ।

4. ठ॰ म॰ रस्तु ।

5. क॰ त॰ व॰ अङ्गहारप्रयोगेषु ।

6. ठ॰ म॰ तथाहं द्विजसत्तमाः । छ॰ त॰ करणानां च वै द्विजाः ।

7. म॰ त॰ करणैर्भवेत् ।

8. ठ॰ म॰ त॰ तान्यहम् ।

9. ठ॰ म॰ समायोगे ।

[(व्या)]

1. म॰ इदं पदं नास्ति ।

2. भ॰ आगमप्रयोगस्य द्यो ।

3. म॰ कर्तव्ये ।

4. भ॰ तन्निरूप ।

5. नावृ ।

6. भ॰ या कर ।

[page 90]




[NZ]

द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका1 BhNZ_04_031ab
द्वाभ्यां त्रिभिश्च2तुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः ॥ BhNZ_04_031cd
3त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं4 भवेत् । BhNZ_04_032ab
पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति5 स्मृतः ॥ BhNZ_04_032cd
षड्भिर्.वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा । BhNZ_04_033ab
करणैरिह संयुक्ता6 अङ्गहाराः प्रकीर्तिताः ॥ BhNZ_04_033cd
[ABh]

क्रियावधित्वेन लोके प्रसिद्ध इति नापूर्वमेतत् । एतावदेवेहा(1)धिकं (यत्) सौन्दर्यानुप्रवेशेन सविलासत्वं नाम । अत एव नृत्तशब्देन विशेषणं नृत्तकरणमिति । एकदेशाभिप्रायेण तु करणशब्दस्य प्रयोगो भीमसेने भीम इतिवत् ।
एवं तावत् करणस्य सामान्यलक्षणम् । तत्राङ्गहारस्य विशेषलक्षणं विरचयितुं पीठबन्धमाह -- द्वे नृत्तकरणे इति । नृत्तमातृकेति । नृत्तस्याङ्गहारात्मनो मातृका उत्पत्तिकारणम् । नृत्तशब्देन विशेषणात् ``यानि स्थानानि'' इत्यादिना (ना॰ शा॰ 4-59) याः कर(2)णमातृका वक्ष्यते ततो विशेषं दर्शयति । करणद्वयप्रयोगेण च विनिवृ(3)त्ता(विनिर्वृत्तनृत्ता)भिमानो नास्ति । ततः परं तु नृत्यतीत्यभिमानात्करणद्वयं नृत्तमातृकेत्युक्तम् । एवग्रहणादन्यू(4)नाधिकसङ्ग्रहः । नृत्तमातृकालक्षणेनङ्गहारसामान्यलक्षणेन च करणद्वयमूहिताङ्गहारान्तरं च पिण्डीबन्धोपयोगि प्रयोज्यानुजानीते -- एतेषामिति । अङ्गहाराणामेव संबन्धित्वेन हस्तपादविकल्पनं करणं वक्ष्यामि । जातावेकवचनम् ।
ननु स्थानकचार्यादीनां प्राक् लक्षणं वाच्यम् । नैवम् । तेषां नाट्यज्ञानादेव मुनिं प्रति विदितत्वात् । नृत्तहस्ता अपि(5)वर्तनात्मानो ऽस्य विदिता एव । यत उक्तम् `इदं नृत्तम्' इति । तत एवाङ्गिके (ना॰ शा॰ 10) तेषामभिधास्यमानता । करणान्येव त्विव ... ... वाच्यम् । (त्विह वाच्यानि) (28-33)

[(मू)]

1. न॰ त॰ मातृकाः ।

2. ठ॰ ब॰ त्रिचतुराभिर्वा । म॰ त्रिचतसृभिर्वा ।

3. त॰ पुस्तके व्याख्यायाश्च पद्यद्वयं नास्ति ।

4. क॰ म॰ र्मण्डकस्तथा ।

5. ठ॰ म॰ संघात इति सिद्धिजाः ।

6. प॰ ब॰ संयुक्तो ऽङ्गहार इति स्मृतः ।

[(व्या)]

1. बाधिकम् ।

2. भ॰ कारण ।

3. म॰ विनि ... ... नृत्तानि ।

4. म॰ भ॰ दूनाधि ।

5. भ॰ हस्तादिविव । म॰ हस्तादिवर्तमाना ।

[page 91]




[NZ]

एतेषामेव1 वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् । BhNZ_04_034ab
2तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च ॥ BhNZ_04_034cd
अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् । BhNZ_04_035ab
मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च3 BhNZ_04_035cd
तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं4 तथैव च । BhNZ_04_036ab
अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च ॥ BhNZ_04_036cd
उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च । BhNZ_04_037ab
दिक्स्वस्तिकमलातं च तथैव च 5कटीसमम् ॥ BhNZ_04_037cd
आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा । BhNZ_04_038ab
अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम् ॥ BhNZ_04_038cd
भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु6 तथैव च । BhNZ_04_039ab
निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि ॥ BhNZ_04_039cd
स्याद्रेचकनिकुट्टं च तथा पादापविद्धकम् । BhNZ_04_040ab
वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम् ॥ BhNZ_04_040cd
दण्डपक्षं तथा चैव 7भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । BhNZ_04_041ab
नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम् ॥ BhNZ_04_041cd
भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितम् एव च । BhNZ_04_042ab
दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम्8 BhNZ_04_042cd
9कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च । BhNZ_04_043ab
छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम् ॥ BhNZ_04_043cd
[ABh]

तत्र नामतः कर्मतश्चेत्युक्तम् । नामतस्तावदाह -- तलपुष्पपुटमित्यादि ।

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ एतेषामिह ।

2. ठ॰ म॰ विष्कम्भं तिलपुष्पं च ।

3. म॰ पि वा ।

4. क॰ त॰ कटिच्छन्नम् ।

5. त॰ कुटीसमम् ।

6. प॰ चैव ऊर्ध्वं जानु । म॰ जानुस्तथैव ।

7. ठ॰ म॰ भुजङ्गत्रासि ।

8. म॰ ट्टिकम् ।

9. ठ॰ म॰ कटिलान्तम् ।

[(व्या)]

[page 92]




[NZ]

वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम्1 BhNZ_04_044ab
ललाटतिलकं 2क्रान्तं कुञ्चितं3 चक्रमण्डलम् ॥ BhNZ_04_044cd
उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् । BhNZ_04_045ab
अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं4 दोलपादकम् ॥ BhNZ_04_045cd
विवृत्तं5 विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम्6 BhNZ_04_046ab
विद्युद्भ्रान्तमतिक्रान्तं 7विवर्तितकमेव च ॥ BhNZ_04_046cd
गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा । BhNZ_04_047ab
गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम् । BhNZ_04_047cd
परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च । BhNZ_04_048ab
गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च ॥ BhNZ_04_048cd
8अर्धसूचीति करणं सूचीविद्धं तथैव च । BhNZ_04_049ab
अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा ॥ BhNZ_04_049cd
सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च । BhNZ_04_050ab
प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम् ॥ BhNZ_04_050cd
9प्रसर्पितकमुद्दिष्टं सिंहविक्रीडितं तथा । BhNZ_04_051ab
सिंहाकर्षितमुद्वृत्तं तथो10पसृतमेव च ॥ BhNZ_04_051cd
11तलसङ्घट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम् । BhNZ_04_052ab
निवेशमेलकाक्रीडमूरू12द्वृत्तं तथैव च ॥ BhNZ_04_052cd
मदस्खलितकं चैव विष्णुक्रान्तमथापि च । BhNZ_04_053ab
14सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च ॥ BhNZ_04_053cd
[ABh]


[(मू)]

1. ठ॰ म॰ पादनिकुट्टकम् ।

2. म॰ कान्तम् । त॰ भ्रान्तम् ।

3. त॰ रुचितम् ।

4. ब॰ प्तवर्तितम् ।

5. म॰ त॰ निवृत्तम् ।

6. ठ॰ म॰ निशुम्भकम् ।

7. ठ॰ त॰ निवर्तित ।

8. ठ॰ अर्धसूची च ।

9. ठ॰ म॰ प्रसर्पितं समुद्दिष्टम् ।

10. म॰ ब॰ तथाप ।

11. ठ॰ त॰ ब॰ तलघट्टितकम् । म॰ तलसंघटितम् ।

12. त॰ मूरुवृत्तम् ।

13. ठ॰ म॰ तथैव च ।

14. प॰ ब॰ सङ्क्रान्त ।

[(व्या)]

[page 93]




[NZ]

वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम् । BhNZ_04_054ab
नागा1पसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च ॥ BhNZ_04_054cd
गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् । BhNZ_04_055ab
अष्टोत्तरशतं ह्येतत् करणानां मयोदितम् ॥ BhNZ_04_055cd
नृत्ते युद्धे नियुद्धे च तथा 2गतिपरिक्रमे । BhNZ_04_056ab
गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम् ॥ BhNZ_04_056cd
3यत्र तत्रापि संयोज्यमाचार्यैर्नाट्य4शक्तितः । BhNZ_04_057ab
प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः ॥ BhNZ_04_057cd
चरणस्यानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । BhNZ_04_058ab
हस्तपादप्रचारन्तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम् ॥ BhNZ_04_058cd
5उरःपृष्ठोदरोपेतं 6वक्ष्यमाणं निबोधत । BhNZ_04_059ab
7यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्तहसतास्तथैव च ॥ BhNZ_04_059cd
[ABh]

अष्टाधिकं शतमुक्तं यदङ्गहारोपयोगित्वं नियत(1)समप्रत्यस्तमयमिति किमनेन संख्यानिरूपणेनेत्याशङ्क्याह -- अष्टोत्तरशतमित्यादिना । अभिनये वस्तुत्वेन यन्नृत्तं वक्ष्यते ऽभिनयान्तराल(2)वर्तिच्छिद्रप्रच्छादनादेतत्प्रयुज्यते । शस्त्रादियुद्धे बाहुयुद्धे चाङ्गप्रयोगसौष्ठवार्थमपि प्रयुज्यते । पृथक्तया गत्यध्याय--(ना॰ शा॰ 13)वक्ष्यमाणासु च गतिषु ये परिक्रमाः परिक्रमणानि तत्र पृथक् तेन पृथक्त्वेन(3) प्रयोगदर्शनादष्टोत्तरशतत्वं न नोपयोगि । एष च यथा विनियोगो भविष्यति तथा समनन्तरमेव वक्ष्यामः । अत्र `अष्टोत्तरशतम्' इत्यादि श्लोकं केचिन्न पठन्ति । अन्ये(न्ते) ततो ऽपय् अधिकं --
``हस्तपादप्रचारन्तु(4) कटिपार्श्वोरुसंयुतम्''॥
इति श्लोकं पठन्ति ।(34-58)

[(मू)]

1. म॰ नागावस ।

2. च॰ गीति ।

3. म॰ इतः पद्यद्वयं नास्ति ।

4. त॰ युक्तितः ।

5. न॰ म॰ ऊरु ।

6. ठ॰ म॰ नृत्तमार्गे ।

7. म॰ इतः पङ्क्तिद्वयं नास्ति ।

[(व्या)]

1. म॰ यतस ...... प्रत्य । नियतसङ्ख्याप्रत्य ।

2. म॰ भ॰ नयान्तराल इव च्छिद्र ।

3. भ॰ पृथक्प्रयोग । म॰ तेन प्रयोग ।

4. म॰ भ॰ स्तु ।

[page 94]




[NZ]

सा मातृकेति विज्ञेया1 तद्योगात्करणं भवेत् । BhNZ_04_060ab
2कटी कर्णसमा यत्र 3कूर्परांसशिरस्तथा ॥ BhNZ_04_060cd
समुन्नतमुरश्चैव4 सौष्ठवं नाम तद्भवेत् । BhNZ_04_061ab
वामे पुष्पपुटः पार्श्वे पादो ऽग्रतलसञ्चरः ॥ BhNZ_04_061cd
[ABh]

तत्र महासामान्यरूपं करणमाह -- यानि स्थानानीति । इहावस्थानं (1)गतिश्चेति द्वयनिर्वर्त्यं करणम् । तत्रावस्थाने करकायोपयोगि स्थानकम् । गतौ तु चार्यः । पूर्वकाये(2) तु गतौ नृत्तहस्ता दृष्टयश्च । स्थितौ पताकाद्याः । एतच्चकारेण सङ्गृहीतम् । तेन(3) गतिस्थितिसं(4)मिलिते(तं)करणमित्यानन्त्यं यद्यपि करणानां) तथाप्यङ्गहारोपयोगित्वादेतावदुक्तमिति श्लोकस्य तात्पर्यम् ।
*(1) तलपुष्पपुटम् ।
तत्रोद्देशक्रमेण लक्षणान्याह -- वाम इत्यादिना ।
``यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः ।
द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः करः ॥'' (ना॰ शा॰ 9-150)
``उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोऽङ्गुष्ठकस्तथा ।
अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः पादे ऽग्रतलसञ्चरे ॥'' (ना॰ शा॰ 9-273)
``कटी भवेच्च व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च ।
तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वं नतं स्मृतम् ॥'' (ना॰ शा॰ 9-235)
एषां योजनोच्यते ।
तत्र नृत्ते समपादतला ह(5)स्तद्वयपूर्वकं तत्ता(लता)वत्प्राचुर्येण सर्वत्र । ततश्चाध्यर्घिकया(6) चार्या(ना॰ शा॰ 10-17)दक्षिणपादनिष्क्रमणेन समकालं व्यावर्तितेन करयुगलेन दक्षिणपार्श्वे समं नीतेन परिवर्तितकरणवशादानीतेन वामपार्श्वे सौष्ठवेन वामस्तनक्षेत्रे पुष्पपुटहस्तबन्ध इति । अग्रतलपादपुष्पपुटयोगादेकदेशसूचनं नामेदं तलपुष्पपुटमिति । एवमन्यत्रापि नामवासना ऊह्याः ।

[(मू)]

1. त॰ सामान्यकमिति ज्ञेयम् ।

2. त॰ ब॰ इदं पङ्क्तिद्वयं नास्ति ।

3. ठ॰ कोर्पराङ्ग । च॰ कूर्पसंश ।

4. म॰ ठ॰ मुखश्चैव ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ गच्छतिश्चेति ।

2. म॰ भ॰ काले ।

3. भ॰ तन । तनु ।

4. भ॰ भीलि ।

5. तलहस्त ।

6. म॰ ध्यर्धतया ।

[page 95]




[NZ]

तथा च सन्नतं 1पार्श्वं तलपुष्पपुटं भवेत् । BhNZ_04_062ab
कुञ्चितौ 2मणिबन्धे 3तु 4व्यावृत्तपरिवर्तितौ ॥ BhNZ_04_062cd
[ABh]

तत्र(यत्र) क्वचिद्वाक्यार्थाभिनय एव प्राधान्येन दर्शिते(दृश्यते) तत्र करणानामेव प्राधान्यम् । यत्रापि पदार्थाभिनयाः क्रियन्ते तत्राप्येकवाक्यानुप्रवेशप्राधान्यप्रख्यापनायामवश्यमादौ मध्ये ऽन्ते वा यथावसरं करणमित्युपनिषत् । अत एव वक्ष्यति --
``अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च ।
वस्तून्यभिनयस्येह ।'' इति । (ना॰ शा॰ 8-15)
(1)वर्तनानुप्रवेशो हि शाखयैव गतार्थः स्यात् । तत्रैव च शाखान्ते भेदं वक्ष्यति । ``आङ्गिकश्च भवेच्छाखा''(ना॰ शा॰ 8-16) इत्युक्तम् । ``अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तं तु करणाश्रयम्''(ना॰ शा॰ 8-16) एतत्स्फुटं तत्रैव व्याख्यास्यत इत्यास्तां तावत् । अत्रोदाहरणं दिक्प्रदर्शनाय ``अभिजअइ मळविमुक्ककमळासणउदितस्स'' इत्यादावनेन वाक्यार्थाभिनये, नाट्ये ऽपि ``पादाग्रस्थितया''(रत्ना॰ 1-1)इत्यादावुपसंहारवाक्यार्थाभिनये इय(द)मेव युक्तं करणम् । न नृ(2)(यन्नृ)त्यस्य पादाग्रस्थितत्वस्य कुसुमाञ्जलिक्षेपः । स चानेनैव सम्पन्नेन चतुरश्रीभूतत्वादङ्गादनन्तरं यदा प्रयुज्यते तदा हस्तयोः स्वे स्वे पार्श्वे आवेष्टितकरणं (ना॰ शा॰ 9-215) कृत्वा ततः उद्वेष्टितकरणेन (ना॰ शा॰ 9-216) पुष्पपुटप्रयोगः ।
यदा तु करा(रणा)न्तरसन्निवेशानन्तरमिदं करणं प्रयुज्यते तदा त्यक्तव्यतदीयहस्तपादापेक्षया आदातव्यकरणगतहस्तपादाद्यपेक्षया च यथा वर्तनाक्रमेण स्वयमेव त्यागोपादाने अत्रुटिततया वा सम्पद्यते तथा कर्तव्यमित्यलं नृत्ताचार्यगोपिता(र्योपयोगि)नानेन । एतच्च यथावसरं दर्शयित्वा सर्वं निरूपयिष्यामः ।
``सव्यस्य पृष्ठतो वामश्चरणस्तु यदा भवेत् ।
तस्यापसर्पणं चैव सा ज्ञेयाध्यर्घिका बुधैः ॥''(ना॰ शा॰ 10-17)
``आवर्तन्ते कनिष्ठाद्या अङ्गुल्यो ऽभ्यन्तरेण तु ॥''(ना॰ शा॰ 9-217)
``उद्वर्तन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा ॥''(ना॰ शा॰ 9-218)
इति व्यावृत्तपरिवर्तिते । एवं तर्जन्यादितः आवेष्टितपरिवेष्टिते । (59-61)

[(मू)]

1. त॰ ब॰ पार्श्व ।

2. ठ॰ त॰ मणिबन्धौ ।

3. क॰ त॰ च ।

4. च॰ ब॰ व्यावर्तपरिवर्तितौ ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ वर्तमानानुप्रवेशो ।

2. भ॰ णं नृत्तस्य ।

[page 96]




[NZ]

हस्तौ निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् । BhNZ_04_063ab
शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ1 BhNZ_04_063cd
ऊरू च वलितौ 2यस्मिन्वलितोरुकमुच्यते3 BhNZ_04_064ab
4आवर्त्य शुकतुण्डाक्ख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत् ॥ BhNZ_04_064cd
[ABh]

*(2) वर्तितम् ।
कुञ्चितावित्यादि । वक्षःक्षेत्रे उन्मुखं स्वस्तिकवदश्लिष्टमेव मणिबन्धनगतं करयुगलं कृत्वा तत्रैव विहस्तौ समकालं व्यावृत्तपरिवर्तौ(वृत्तौ)विधायोत्तानावेव यथास्वमूर्वोः पातनीयौ । असूयावाक्यार्थाभिनये चोत्तानौ पताकौ । यथा ``तुव्झ कए सरिवं ररामर उण मरा(1)परागुण अआविद्धत्तनआ'' । तावेव पताकावधोमुखघृष्टमुखपा(2)तैरेतैर्यदा तदा रोषवाक्यार्थाभिनये यथा -- ``सव ... ... डओ गु महिलो नु'' इत्यादौ । एवं कटकामुखशुकतुण्डादयो ऽपि यथायथमत्र योजयितव्याः । तत एवात्र मुनिना हस्तावशेषो न निरूपितः । अग्रतलसञ्चर एवात्र पाद इति केचित् । तद्धस्तौचित्यानुसारी पादयोग इति नृत्ताचार्याः । (62)
*(3) वलितोरुकम् ।
शुकतुण्डावित्यादि ।
``आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चितो ऽङ्गुष्ठकस्तथा ।
शेषा भिन्नो(3)र्ध्ववलिता ह्यराले ऽङुलयः करे ॥''(ना॰ शा॰ 9-46)
``(4)अरालस्य यदा वक्रानामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् ।
शुकतुण्डः स तु करः''(ना॰ शा॰ 9-53)
``भवेदभ्यन्तरं जानु यत्राहुर्वलितं तु तत्''(ना॰ शा॰ 9-252)
योजना तु -- वक्षःक्षेत्रात्समकालं हस्तौ व्यावर्तितौ कृत्वा आक्षिप्तया पादचार्या सह पततः । परिवर्तेनानुनीय वक्षःप्रदेशे शुकतुण्डावधोमुखौ स्थापयेत् । बद्धया च चार्या स्थितिः ।
एतन्मुग्धाविषयं च । यथा -- ``दुल्लणुल्लीति तुहिगुह्णविळुळिअ अह्व हुदौ सुणाहि दिडात्तसहि'' ।
`त्रिपताका तर्जनी वक्रतया शुकतुण्डः' इत्यतान्त्रिकैर्लिखितमुपेक्ष्यमेव ।

[(मू)]

1. ड॰ परिवर्तकौ ।

2. ठ॰ म॰ यत्र ।

3. च॰ ब॰ त॰ म॰ वलितोरु तदुच्यते ।

4. न॰ आपत्य । ठ॰ आवृत्य ।

[(व्या)]

1. भ॰ म॰ रालरा ।

2. म॰ भ॰ धृष्ठमुखपतिरेता यदा ।

3. भ॰ म॰ भिरन्यव ।

4. म॰ भ॰ अरालें तु ।

[page 97]




[NZ]

वामहस्तश्च 1वक्षःस्थो ऽप्यपविद्धं तु तद्भवेत् । BhNZ_04_065ab
श्लिष्टौ 2समनखौ पादौ करौ चापि प्रलम्बितौ ॥ BhNZ_04_065cd
देहः स्वाभाविको यत्र 3भवेत्समनखं तु तत् । BhNZ_04_066ab
पताकाञ्जलि वक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम् ॥ BhNZ_04_066cd
[ABh]

``अन्योन्यजङ्घासंवेधात् कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः ।
ऊरुभ्यां वलनं यत्स्यात् सा बद्धा चार्युदाहृता ॥''(ना॰ शा. 10-21) (63)
*(4) अपविद्धम् ।
``वक्षसो ऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ कटकामुखौ ।''(ना॰ शा॰ 9-184)
इति चातुरश्रेण स्थित्वा ततो हस्तमावर्तितेन निष्क्रमय्य ततः समकालमाक्षिप्तिकां चारीं कृत्वा तमेव हस्तं शुकतुण्डीकृतं तस्योर्वोः(रोः)पृष्ठे निपातयेत् । वामहस्तश्च कटकामुखः । स तु वक्षस्येवेति दक्षिणस्य करपादस्यापर्यवसनात्तदुपलक्षितवेगनिस्सरणादपविद्धमिति नाम्नैव वर्त(1)नायाश्चातुर्यं सूचितम् । असूयाकोपवाक्यार्थाभिनये चेदम् ।
यथा -- ``विमाळकाळतुज्झ'' इत्यादौ । मिनिविषयस्त्वस्यैव कैश्चित्प्रयोगो लिखितः तत्पात्रान्तरपरिवर्तनदोषात्स्वयमलक्ष्यत्वाच्चेत्युपेक्ष्यम् ।
``किञ्चितं पादमुत्प्क्षिप्य व्याक्षिप्तं त्वञ्चितं न्यसेत् ।
जङ्घा स्वस्तिकसंयुक्ता चाक्षिप्ता नाम सा स्मृता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-37) (64)
*(5) समनखम् ।
प्रलम्बितौ कराविति लताहस्तौ मन्तव्यौ । न तु दोलाहस्तौ । तयोरेकविषययोरत्र वर्तना(2)याश्चातुरश्र्यभङ्गहेतुत्वात् ।
``तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ लताकरौ ।''(ना॰ शा॰ 9-198)
एतच्च प्रथमप्रवेशे नृत्ते दृश्यते । जप्य(य)मङ्गलादिविषये तु नास्य प्रयोगो युक्तः यथा कैश्चिदिष्टः । (64)

[(मू)]

1. न॰ वामहस्तं तथा वक्षस्यपविद्धम् । ठ॰ म॰ वक्षःस्थो वामहस्तश्च ।

2. ठ॰ समनयौ ।

3. न॰ ज्ञेयं समनखम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ वर्तमानाया ।

2. म॰ भ॰ रत्नपरतु ... ... चातु ।

[page 98]




[NZ]

1निहञ्चितांसकूटं च तल्लीनं करणं स्मृतम् । BhNZ_04_067ab
स्वस्तिकौ 2रेचिताबिद्धौ विश्लिष्टौ कटिसंश्रितौ ॥ BhNZ_04_067cd
यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः स्वस्तिकरेचितम् । BhNZ_04_068ab
स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्मुखोर्ध्वतरौ समौ ॥ BhNZ_04_068cd
[ABh]

*(6)लीनम् ।
``पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः ।''(ना॰ शा॰ 9-128)प्रसारितसमाः सर्वाः यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ।
कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः ॥(ना॰ शा॰ 9-18)
रेचितग्रीवा ।
``रेचिता (1)विस्तृतभ्रान्ता (2)भावे मथननृत्तयोः ॥''(ना॰ शा॰ 8-173)
इति केचित् । तदसत् । औचित्यायोगात् । तेन प्रणामापसारिता गमिता नत(नता)स्याद्ग्रीवा ।
``उत्क्षिप्तबाहुशिखरं निकुञ्चितशिरोधरम् ।
(3)निuकुञ्चितं शिरः ।''(ना॰ शा॰ 8-32)
तद्योगा(4)दंसकूटयोर्निहञ्चितत्वम् ।
... योजना तूर्ध्वमण्डलिनौ (ना॰ शा॰ 9-203) नृत्तहस्तौ प्राक्प्रयुज्य तद्वर्तना(5)क्रमेण वक्षोदेशे ऽञ्जलिं रचयेत् । एतदेव पताकाग्रहणस्य प्रयोजनम् । अञ्जलेर्नलि(6)नीपद्मकोशवर्तनया सम्पादनं माभूत् । अपि तूर्ध्वमण्डलवर्तनया । तथा पताकयोः स्फुटप्रयोगोत्पत्तिः । तथाप्यव्यभिचारात् पताकाग्रहणमफलमेव । लौकिकाञ्जलिशङ्काशमनं तु सति तान्त्रिके तुच्छफलम् ।
एतच्च प्रियप्रार्थनावाक्यार्थाभिनये । यथा -- ``परिपडाळपळदु...लडामं लिंबल्लिइ दुंदुं'' । न तु देवताप्रणामे वक्षःस्थो ऽप्यञ्जलिरत्र । देवताप्रणामे तु शिरःस्थ इति वक्ष्यामः । (66)
*(7) स्वस्तिकरेचितम् ।
पूर्वं रेचितौ तत आविद्धौ वक्रौ ततो देहक्षेत्रमागतौ स्वस्तिकौ । ततोऽपि विश्लिष्टौ विप्रकीर्णौ । ततः कटिसंस्थौ पक्षप्रद्योतपक्षवञ्चितकाख्यौ । एवं नृत्तहस्तषट्कात्मकमेतत्क(7)रणम् । तत्र --

[(मू)]

1. न॰ ब॰ त॰ निकिच्चितांस । म॰ ठ॰ नभास्वितांस ।

2. ठ॰ ब॰ रेचितौ । न॰ म॰ रेचकाविद्धौ । त॰ रेचकौ ।

[(व्या)]

1. विधुत । म॰ विस्तृता ।

2. हावे ।

3. म॰ निह ।

4. म॰ भ॰ द्योगत्वादंस ।

5. म॰ द्वर्णना ।

6. भ॰ नीवद्व्यावर्तन ।

7. म॰ भ॰ कमोंक ।

[page 99]




[NZ]

तथा च 1मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् । BhNZ_04_069ab
निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसो ऽन्तरे ॥ BhNZ_04_069cd
[ABh]

``रेचितावपि विज्ञेयौ हंसपक्षौ(1) द्रुतभ्रमौ ।''(ना॰ शा॰ 9-193)
``समाः प्रसारितास्तिस्रः तथा चोर्ध्वा कनीयसी ।
अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः ॥''(ना॰ शा॰ 9-106)
``भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ ।
पराङ्मुखतलाविद्धौ(2) ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-190)
``तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ ।
स्वस्तिकाविति विज्ञेयौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-187)
``कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ ।
पञ्चवञ्चितकौ ।''(ना॰ शा॰ 9-200)
``तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ ।''(ना॰ शा॰ 9-201)
योजना तु -- चातुरश्रान्तरे रेचितवर्तनया पक्षौ विधाय व्यावर्तितकरणेन शिरःक्षेत्रादधरगमनोपरिगमने च (3)या आविद्धवक्रवर्तना तया वक्षःक्षेत्रस्वस्तिकौ विधाय तावेव विप्रकीर्णौ कृत्वा पुनःपक्षवञ्चितौ पुनः पक्षप्रद्योताविति तद्योगात्स्वस्तिकरेचितम् ।
अत्र च तत्र तत्र नृतहस्ते प्रयोगवशादा(ला)(त)चार्या शतचार्यावदन्ते ... ... बहिर्मण्डलसंस्थानकृतेन समनखौ पादावनुवर्तत इत्यसत् । एतच्च यत्र नृत्तमेव प्राधान्येनाभिनेयं तावत्कालं प्रहर्षादियोगे तत्र तत्र प्रयुज्यते ।
यथा ``घण्णइ घण्णइ धणहिए अणुराहिणव्वहरासु । महुरकण्णे जितिसअउदाणवकुळिणिणोसु ।'' (67)
*(8) मण्डलस्वस्तिकम् ।
स्वस्तिकावृत्त(वुक्त)लक्षणौ । करौ । प्राङ्मुखौ चतुरश्रौ ऊर्ध्वतलौ । ऊर्ध्वमण्डलिनौ ।
``वक्षसो ऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ कटकामुखौ ।
समानकूर्पारांसौ च चतुरश्रौ प्रकीर्तितौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-184)
``ऐन्द्रे तु मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ ।
त्र्यश्रौ वक्षःस्थितौ चैव कटी जानुसमा तथा ।''(ना॰ शा॰ 10-65)

[(मू)]

1. ठ॰ मण्डलस्थानम् ।

2. म॰ भ॰ द्रुतभूमौ प्रसारितौ । 2. म॰ भ॰ लतावद्धौ । 3. चाक्षिप्तया ।

[(व्या)]

[page 100]




[NZ]

पादौ 1निकुट्टितौ चैव 2ज्ञेयं तत्तु 3निकुट्टकम् । BhNZ_04_070ab
अञ्चितौ4 बाहुशिरसि5 हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः6 BhNZ_04_070cd
[ABh]

योजना तु -- चतुरश्रहस्ताभ्यां स्थित्वा ततो वि(1)च्यवाप्रयोगसमकालमुद्वेष्टितवर्तनया गत्वा तत ऊर्ध्वमण्डलिवर्तनिकया स्वस्तिकौ कुर्यात् । मण्डलस्थानकं च बध्नीयादिति । इति मण्डलस्वस्तिकम् ।
``विच्यवात्समपादाया विच्यवां सम्प्रयोजयेत् ।
निकुट्टयंस्तलाग्रेण पादस्य धरणीतलम् ॥''(ना॰ शा॰ 10-19)
तलाग्रो ऽग्रतलसञ्चरः । निकारवाक्यार्थाभिनये । यथा -- ``उव्वेळा वि अगत्थि अवळआ वाह्रिअएहिशिं जळचरिउ ससक्वसुण्णिमंमदउ'' । इत्यादौ । (68)
*(9) निकुट्टकम् ।
``उन्नमनं विनमनं स्यादङ्गस्य निकुट्टनम् ।''
इति कोहलः ।
तेन हस्तस्यालपल्लवस्य कनिष्ठाङ्गुलिपतनोत्पतनप्रकारो निकुट्टनम् । इहापि वक्ष्यते । अञ्चित इति पादस्याप्युद्घट्टितरूपता ।
``स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिं भूमौ निपातयेत् ।
यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः ॥''(ना॰ शा॰ 9-266)
चकारेण मण्डलस्थानकमुच्यते । स्वबाहुशिरस इत्येकवचनाद्धस्ता(2)विति द्विवचनाच्च पर्यायेणाङ्गद्वयेन प्रयोगः । एवकाराद्दक्षिणेन प्रयोगे दक्षिण एव पादः वामेन वामः । तेन मण्डलस्थानके स्थित्वा चातुरश्र्यादनन्तरमुद्वेष्टितकरणेन हस्तं नीत्वा स्कन्धशिरसि निकुट्टयेत् । तमेव पादमुद्घट्टितं कुर्यात् । वामं तु हस्तं यथावस्थितं पुनराविद्धवक्रवर्तनतया तं हस्तं चतुरश्रीकुर्यात् । तत्समकालं चोक्तविधिना द्वितीयमङ्गं निकुट्टयेदिति योजना ।
अस्य च पुनः पुनरात्मसम्भावनाप्रधाने वाक्यार्थे ऽभिनेतव्ये प्रयोगः । यथा -- ``भीउणजाणमिहउसू भवउकज्जी'' ॥ (69)

[(मू)]

1. च॰ निकुट्टितं चैव ।

2. च॰ ब॰ विज्ञेयं चैव कुट्टकम् ।

3. न॰ निकुट्टनम् ।

4. म॰ त॰ अञ्चिते । न॰ कुञ्चिता ।

5. च॰ ब॰ बाहुशिखरौ । त॰ बाहुशिरसी ।

6. ब॰ हस्तः स्वामिमुखाञ्जलिः ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ ततो ऽपि प्रयो । म॰ ततो ऽपि ... ... प्रयो ।

2. म॰ भ॰ स्तविधिवलनाच्च ।

[page 101]




[NZ]

1निकुञ्चितार्धयोगेन भवेदर्धनिकुट्टनम् । BhNZ_04_071ab
पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ ॥ BhNZ_04_071cd
[ABh]

(10) अर्धनिकुट्टकम् ।
चरममेवार्धं लक्षणम् । आद्येन तु निकुट्टितस्य हस्तस्य युक्त्या लक्षणं कृतम् । अलपल्लव इति वक्तव्ये कुञ्चितग्रहणं क्रियाविशिष्टत्वप्रदर्शकम् ।
``आवर्तिन्यः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ।
पार्श्वगास्ता विकीर्णाश्च स हस्तस्त्वलपल्लवः ॥''(ना॰ शा॰ 9-91)
शङ्कुकादिभिस्त्वञ्चनं देहाभिमुख्येन पृष्ठभागेन मनागलक्षणमिति व्याख्यायितं नाम्ना न(1) सङ्गतमित्यास्ताम् ।
अस्य च प्रयोगः, स्वात्मसम्भावनाविषय एवाप्ररूढे वाक्यार्थे । यथा ``हउपर वरिवध उद्घटइध'' । (70)
(11) कटिच्छिन्नम् ।
``कटिमध्यस्य वलनाच्छिन्ना ।''(ना॰ शा॰ 9-196)
पर्यायश इत्युभयशेषः ।
``मणिबन्धनमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ ।''(ना॰ शा॰ 9-196)
योजना तु -- भ्रमरिकया(ना॰ शा॰ 10-45)चार्या पर्यायेण पार्श्वद्वयभ्रमणं कृत्वा मण्डलस्थानके(ना॰ शा॰ 10-65)स्थित्वा बाहुशिरसि च पल्लवं पताकालपल्लवच्छायाद्वितीयं पर्यायेण विभ्रद्विधेयः । पुनरपरेणाङ्गेनैवमिति । त्रिचतुर्वैषवै क्रिया ।
``अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।
द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-45)
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः सम्प्रसारयेत् ।
उत्क्षिप्य पातयेच्चैनमतिक्रान्ता तु सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-30)
विस्मयप्रधानवाक्यार्थाभिनये चास्य प्रयोगः । यथा -- ``एभि उ॰ वि॰ खु गिडत्थ ग(2)ळित्थ उ॰ वोरु(3)॰ वदाणहुणं भूकुळावणइ'' । विस्मयप्राधान्यख्यापनायैवात्र पल्लवस्यादौ प्रयोगः ``अद्धक्खि आ(4)'' इत्यादौ ॥ (71)

[(मू)]

1. ठ॰ च॰ ब॰ निकुट्टिँतार्धभागेन । न॰ म॰ निकुञ्चितं च पादं स्यात् । त॰ निकुट्टितार्धयोगेन ।

[(व्या)]

1. भ॰ नाम्ना सङ्ग ।

2. भ॰ लिलिक्त ।

3. म॰ वोकं वदा न इण्णिं भकुलावणउ । भ॰ कुलावणिउ ।

4. भ॰ अत्तक्खि ।

[page 102]




[NZ]

पुनःपुनश्च करणं कटिच्छिन्नं तु तद्भवेत् । BhNZ_04_072ab
अपविद्धकरः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः1 BhNZ_04_072cd
सन्नतं यत्र2 पार्श्वं च तद्भवेदर्धरेचितम् । BhNZ_04_073ab
स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ3 BhNZ_04_073cd
निकुञ्चितं तथा वक्षो वक्षस्स्वस्तिकमेव तत्4 BhNZ_04_074ab
अञ्चितेन तु पादेन रेचितौ 5तु करौ यदा6 BhNZ_04_074cd
[ABh]

(12) अर्धरेचितकम् ।
``हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङुष्ठकौ(1) यदा ।
तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-191)
मण्डल एव स्थानके स्थित्वा करो वक्षसि कटकामुखः सूचीमुखेन हस्तेनाप(2)गमपूर्वकं विद्धो निकटयोजितः चपटचावसरे(तदपसारणे) च पार्श्वं सम्यक्सौष्ठवेन नतं पादश्च निकुट्टितस्तदा कायार्धस्य पर्यायेण रेचनाद्बहिर्गमनादर्धरेचितम् । एतच्चासमञ्जसचेष्टाप्रधानवाक्यार्थाभिनये । यथा -- ``गिरिगिइइळ॰वमुं चोळउकज्जनुकारण'' इत्यादौ ॥ (72)
(13) वक्षःस्वस्तिकम् ।
वक्षसि तौ हस्तौ चतुरश्रौ स्थितौ तौ रेचितौ कृत्वा व्यावृत्तकरणेनानीय निकुञ्चिते आभुग्ने वक्षसि स्वस्तिकौ कार्यौ । हस्तस्वस्तिकानुसारेण च पादावन्योन्यं जङ्घानुगुल्फवलनेन स्वस्तिकौ कार्यौ ।
``निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित् ।
आभुग्नं तदुरः ।''(ना॰ शा॰ 9-224)
अत्र च नृत्तयोगात्सौष्ठवप्राधान्यमिति । भुग्नांसमिति । अंसौ हस्तापेक्षया । लज्जितजातानुतापप्रधाने वाक्यार्थे एवास्य प्रयोजनम् । यथा -- ``(3)भुंजइ सदेसदेसं धादंति बहिः णिं अमित (4)एव वंसतिण्णवव(5)सिः अनु अन्नअविरंहीम।'' (73)

[(मू)]

1. न॰ सूच्या पादश्चेत्स निकुट्टितः । म॰ भ॰ करस्तुल्यपाशश्चेत्स निकुट्टितः ।

2. ठ॰ म॰ यस्य ।

3. च॰ वक्षःस्थरेचितौ ।

4. ठ॰ म॰ ब॰ च । न॰ तु ।

5. ड॰ च ।

6. च॰ ब॰ तदा ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ ङ्गुलिकौ ।

2. म॰ भ॰ नावगम ।

3. भ॰ इज्जइ ।

4. भ॰ हिव ।

5. भ॰ सि आनुइ आण ।

[page 103]




[NZ]

उन्मत्तं 1करणं तत्तु2 विज्ञेयं नृत्तकोविदैः3 BhNZ_04_075ab
4हस्ताभ्यामथ पादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा ॥ BhNZ_04_075cd
तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभिः । BhNZ_04_076ab
विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा ॥ BhNZ_04_076cd
[ABh]

(14) उन्मत्तकम् ।
``पार्ष्णिर्यत्र स्थिता भूमावूर्ध्वमग्रतलं तथा ।
अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादो ऽञ्चित उच्यते ॥''(ना॰ शा॰ 9-275)
आविद्धचार्या चास्य प्रयोगः ।
``स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितस्तु प्रसारितः ।
निपतेदञ्चिताविद्धमाविद्धा नाम सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-38)
एकवचनद्विवचनाभ्यामङ्गपर्यायः सूच्यते । एतस्यातिसौभाग्यादिजनितग(1)र्वविषयः प्रयोगः । यथा -- ``इंतिइ(2)एण इहहि कह विमाखरिततवसिइ ।'' (74)
(15) स्वस्तिकम् ।
उद्वेष्टितवर्तन(3)वामहस्तो निष्क्रम(4)स्य(निष्कास्य)व्यावर्तितस्य करणसमकालमुत्प्लुत्य(5) युगपदेव हस्तपादस्य स्वस्तिकं रचयेत् । करणार्थिभिरिति वाक्यार्थाभिनयलक्षणा । नृत्ताङ्गहाररूपा गतिपरिक्रमादिस्वभावाश्च क्रिया योऽर्थवन्त इति मध्ये तेन भङ्गिवचनेन सर्वेर्षां करणानां प्रयोजनं सूचितम् । तत्र युक्त्या द्वे(न्वे)षणनिषेधरहस्ये(राभस्ये?)च वाक्यार्थे ऽभिनेतव्ये ऽस्य प्रयोगः । यथा ``मणिचारिं ते मत्थिअरुअअं गढजांवणयेण(6)वंति हिअंभुळणए किं त कंमणएण'' ॥ (75)
( 16) पृष्ठस्वस्तिकम् ।
``ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं पादमुद्धरेत् ।
पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैनमपक्रान्ता तु सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-31)

[(मू)]

1. म॰ त॰ उन्मत्तकरणम् ।

2. न॰ ह्येतत् ।

3. न॰ नाट्यकोविदैः ।

4. ठ॰ ब॰ म॰ त॰ उभाभ्यां हस्तपादाभ्याम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ सर्व ।

2. भ॰ लत्तिइएण इहहि कहविमास्वरिततंदृघि इध ।

3. म॰ वर्तमान ।

4. निष्क्रामय्य ।

5. म॰ भ॰ मुत्पत्या ।

6. भ॰ पाति हि अह्मलिणपण ।

[page 104]




[NZ]

अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां1 तत्पृष्ठस्वस्तिकं भवेत् । BhNZ_04_077ab
पार्श्वयोरग्रतश्चैव यत्र 2श्लिष्टः करो भवेत् ॥ BhNZ_04_077cd
स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्यां तद्दिक्स्वस्तिकमुच्यते । BhNZ_04_078ab
अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम् ॥ BhNZ_04_078cd
ऊर्ध्वजानुक्रमं 3कुर्यादलातकमिति स्मृतम् । BhNZ_04_079ab
स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिस्थितौ ॥ BhNZ_04_079cd
[ABh]

``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् ।
पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता ॥''(ना॰ शा॰ 10-34)
(1)ऊर्ध्व(अर्ध)शब्देन द्वितीयस्मिन्पादे सूची कार्या । न तु तस्मिन्नेव पर्यायेणेत्याह । तेनेत्थं योजना -- उद्वेष्टितक्रियया बाहुद्वयविक्षेपसमकालमपक्रान्ता चारी(2) । तया (3)अपवेष्टितकरणसमकालं द्वितीयेन पादेन सूचीं विधाय स्वस्तिकं पादाभ्यां तथा (4)हस्ताभ्यां कुर्यादिति । पृष्ठे पाश्चात्ये समे यत्स्वस्तिकं तथा दक्षिणपृष्ठे वामपादेन स्वस्तिकं त्रिकवलनया च पराङ्मुखीभूय स्वस्तिकमिति पृष्ठस्वस्तिकम् । प्रयोगो ऽस्योक्तविषय एव । अन्ये तु पृष्ठविषये हस्ताभ्यां स्वस्तिकमिच्छन्तो युद्धविषये परिक्रमे(5) ऽस्य प्रयोगमाहुः ॥(76)
(17) दिक्स्वस्तिकम् ।
हस्ताभ्यामथेत्यादिना यत्पश्चात्स्वस्तिकाख्यं करणमुक्तं तदेव यदा पार्श्वयोरग्रे चकारात्पृष्ठे चतुर्दिङ्मुखेषु(ष्व)त्रुटितेना(ङ्गेन) क्रियते ऽत एवाङ्गश्लिष्ट इति । तदा दिक्स्वस्तिकम्ती । अनेन मध्ये निरूपितेन सर्वेषां करणानामित्थं प्रयोगमनुजानीते । प्रयोगश्चास्य गीतपरिवर्तेषु । यद्वक्ष्यति ``यदा गीत(ति)वशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते''(ना॰ शा॰ 4-306) । इत्यादि ॥ (77)
(18)अलातकम् ।
``पृष्ठे प्रसारितः पादो वलितेनान्तरीकृतः(7) ।
पार्ष्णिप्रपतिता चैवमलाता सा प्रकीर्तिता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-41)

[(मू)]

1. न॰ म॰ सूची च ।

2. न॰ ब॰ श्लिष्टकृतो । ठ॰ श्लिष्ठगतो । त॰ श्लिष्टा कटी ।

3. ठ॰ म॰ चैवाप्यलातकरणं न्यसेत् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ अर्धऊर्ध्व ।

2. म॰ भ॰ री तु या ।

3. म॰ भ॰ अवचे ।

4. म॰ भ॰ वान्ता ।

5. म॰ भ॰ मस्य ।

6. म॰ भ॰ ङ्गेषु न ।

7. म॰ ह॰ नान्तरिक्षतः ।

[page 105]




[NZ]

1पार्श्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् । BhNZ_04_080ab
हस्तो हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तरेचितः ॥ BhNZ_04_080cd
[ABh]

अंसाद्विनिष्क्रमणं व्यंसयेदिति । तं च नृत्तहस्तं (नितम्बहस्तं) दक्षिणेन रचयति । यत् --
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत् ।
द्वितीयं च क्रमं तूर्ध्वमूर्ध्वजानुः प्रकीर्तिता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-33)
ततश्चारीनिवेशाच्च पादस्याप्यलातादिसंज्ञा । एवं सर्वत्र ।
``बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ ।''(ना॰ शा॰ 8-196)
योजना तु -- दक्षिणपादेनालातां चारीं प्रयुञ्जानो दक्षिणहस्तेन नितम्बं कृत्वा चतुरश्रमेव कुर्यात् । वामेन पादेनोर्ध्वजानुं ततो वामेनाप्यङ्गेन । एवमेते ऽप्यलातचार्या द्वि(द्विः)प्रयोगात्तन्नामधेयमेवेदं करणम् । प्रयोगश्चास्य ललितनृत्तविषये । यथा -- ``देवं हं उणवशमिं'' इत्यादौ ॥ (78)
(19) कटीसमम् ।
स्वस्तिकादनन्तरम(1)पसृत इत्यनेन आक्षिप्तायाश्चार्या अनन्तरम(2)पक्रान्तायाश्चार्याः प्रयोगमाह । चकारेण करौ च स्वस्तिकाव(3)वधृतौ । तत एको नाभिस्थः (4)खटकः । एवमपरः कट्यामर्धचन्द्रः । तदेव पार्श्वं नतमपरमुद्वाहितं द्वितीयेनाङ्गेन ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य आक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् ।
जङ्घास्वस्तिकसंयुक्त(5)माक्षिप्ता नाम सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-37)
``उत्क्षिप्तच(6)क्रा तु यदानामिका सकनीयसी ।
अस्यैव तु कपित्थस्य तदासौ खटकामुखः ॥''(ना॰ शा॰ 9-61)
``यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् ।
सो ऽर्धचन्द्रः''(ना॰ शा॰ 9-43)
``उद्वाहितं तूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयम्'' इति । (ना॰ शा॰ 9-231)
तत्पार्श्वमप्युद्वाहितम् । वैष्णवं चात्र स्थानकं कटिसमं तत्त्वबन्धाल्लभ्यते ।

[(मू)]

1. ठ॰ पार्श्वमुत्थापितम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ दनन्तर इत्य ।

2. म॰ भ॰ मुपक्रा ।

3. कावपसृ ।

4. म॰ भ॰ खनकः ।

5. युक्ता आ ।

6. आक्षिप्तवक्रा ।

[(व्या)]

[page 106]




[NZ]

रेचितश्चापविद्धश्च तत्स्यादाक्षिप्तरेचितम् । BhNZ_04_081ab
विक्षिप्तं हस्तपादं च तस्यैवाक्षेपणं पुनः ॥ BhNZ_04_081cd
यत्र तत्करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तकं द्विजाः । BhNZ_04_082ab
स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा 1करिहस्तं च दक्षिणम् ॥ BhNZ_04_082cd
[ABh]

``द्वौ तालावर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ।
तयोः समस्थितस्त्वेकः त्र्यश्रः पक्षस्थितो ऽपरः ॥
किञ्चिदञ्चितजङ्घं च सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् ।
वैष्णवं स्थानमेतद्धि विष्णुरत्राधिदैवतम् ॥''(ना॰ शा॰ 10-52-53)
जर्ज(1)राभिमन्त्रणावसरे सूत्रधारेणायं प्रयोक्तव्यः ॥ (79)
(20) आक्षिप्तरेचितम् ।
हृदयक्षेत्रे वामः सव्यश्च यो हस्तः स आसमन्तादित्यूर्ध्वे पार्श्वद्वये च व्यावर्तितकरणेन क्षिप्तः स रेचितो हसपक्षद्रुतभ्रमात्मा । (ना॰ शा॰ 9-193) । तत एक आक्षिप्तः स्ववक्षोदेशमधोमुख आनीतो ऽञ्चितश्च रेचितः सन्नपविद्धश्च । गात्रक्षेत्रान्निष्क्रामित इत्याक्षिप्तरेचितं करणम् । पादावत्र प्रयोगानुसारेण अञ्चित(2)सूचीरूपेण । त्यागोपादानप(3)रस्प(म्प)रात्मनि च(4) वाक्यार्थे ऽभिनेतव्ये ऽस्य प्रयोगः । यथा ``हण्डे चिसुणइ एइं वइउं वण(5)'' इत्यादौ ॥ (80)
(21) विक्षिप्ताक्षिप्तकम् ।
एकस्य(6) हस्तस्य व्यावर्तनकरणकाले पादस्य बहिर्निष्क्रमणलक्षणो विक्षेपः । द्वितीयहस्तस्तु चतुरश्र एव । पुनः परिवर्तितकरणेन तस्य हस्तपादस्याक्षेपो द्वितीयस्य विक्षेपः । गमनागमनप्रधाने वाक्यार्थे चास्य प्रयोगः ।
यथा -- ``आवर्तउजंतउ पुणं रगइदम्'' इत्यादाविति केचित् ।
उपाध्यायास्त्वाहुः -- अभिनयहस्ता ये वक्ष्यन्ते तत्प्रधानस्य करणस्य वाक्यार्थाभिनये प्रयोगः । न तु केवलवर्तनाप्रधानस्य केवलनृत्तहस्तप्रधानस्य वा । तस्य

[(मू)]

1. ठ॰ ब॰ म॰ त॰ कटिहस्तम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ जर्झर ।

2. म॰ भ॰ रतः सूची ।

3. म॰ भ॰ दानात्परा ।

4. म॰ भ॰ नि वा ।

5. म॰ भ॰ देचिसुणइ एइब्बइ अव्वण ।

6. म॰ भ॰ एतस्य ।

[page 107]




[NZ]

वक्षःस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् । BhNZ_04_083ab
व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु1 स एव तु करो यदा ॥ BhNZ_04_083cd
अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितमुदाहृतम् । BhNZ_04_084ab
कुञ्चितं 2पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् ॥ BhNZ_04_084cd
कटिजानुविवर्ताच्च4 भुजङ्गत्रासितं भवेत् । BhNZ_04_085ab
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य5 जानु स्तनसमं6 न्यसेत् ॥ BhNZ_04_085cd
[ABh]

तु नृत्ते प्रयोगः प्राधान्येन । अन्ये तु कदाचिदङ्गस्य मोदरक्षणा(?)यथायोगमभिनयान्तराले गतिपरिक्रम(मे?)तालान्तरसन्धाने युद्धनियुद्धचारीस्थानके सञ्चारे वा प्रयोग इति । एतच्च सर्वत्रानुसरणीयम् ॥(81)
(22) अर्धस्वस्तिकम् ।
``समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वं तु दोलितः ।
त्रिपताको ऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः ॥''
``तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ लताभिधौ ।''(ना॰ शा॰ 9-198-199)
``कटिहस्तम्'' इति केचित्पठन्ति । तत्र व्याख्या कट्यां यो हस्तो ऽर्धचन्द्रः (1)पक्षप्रद्योतकवञ्चितकौ । वाममिति खटकास्यम् (ना॰ शा॰ 9-61) पादाभ्यामेव स्वस्तिकयोगादर्धस्वस्तिकम् । एतत्करणमभिनयहस्तरहितमेव ॥ (81)
(23) अञ्चितम् ।
स एवेति यो ऽर्धस्वस्तिककरणे करिहस्त उक्तः स एव व्यावर्तितकरणेन यदा नासाक्षेत्रे(2) अलपल्लवाकृतित्वादञ्चितोदञ्चितसारणा(3)नुकारि तदञ्चितम् । एतस्य संमुखीनात्मविषये स्वाति(4)शयकौतुके(क)प्रधाने वाक्यार्थे प्रयोगः । यथा -- एवउवेम्मकुहेउको इति ।

[(मू)]

1. प॰ म॰ परिवृत्तं तु ।

2. न॰ म॰ पादमुद्दिश्य ।

3. ठ॰ ब॰ न्यस्तमूरुम् ।

4. न॰ म॰ जानूविवर्तौ । अ॰ ब॰ जानुविवर्तश्च ।

5. ठ॰ म॰ पादमुद्दिश्य ।

6. ठ॰ म॰ जानुं हस्तं समम् । म॰ भ॰ जानुना च समं भवेत् । ब॰ जानुमूर्ध्वं प्रसारयेत् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ वक्षः प्रद्योतकस्त्वञ्चितकोपममिति । कटकाख्यम् ।

2. म॰ भ॰ त्रे पल्लवा ।

3. म॰ भ॰ साराणामनु ।

4. म॰ भ॰ सा ... ... प्रधा ।

[page 108]




[NZ]

प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम्1 BhNZ_04_086ab
2वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत् ॥ BhNZ_04_086cd
नासाग्रे दक्षिणं चैव ज्ञेयं तत्तु निकुञ्चितम्3 BhNZ_04_087ab
वामदक्षिणपादाभ्यां 4घूर्णमानोपसर्पणौ ॥ BhNZ_04_087cd
उद्वेष्टितापविद्धैश्च5 हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहुतम् । BhNZ_04_088ab
6स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः ॥ BhNZ_04_088cd
[ABh]

(24) भुजङ्गत्रासितम् ।
नृत्तस्यानादिसिद्धत्वात्करणमिदमुक्तरूपमाशङ्कितदृष्टनिकटतःसर्पत्रासाविष्टस्येव गतिसंवर्ते भुजङ्गत्रासितं करणम् । हस्तौ तु पादवशाद् व्यावर्तितपरिवर्तितौ भवतः । क्रमेणैको दोलाहस्तः(ना॰ शा॰ 9-148)परः खटकास्य इति करणम् । एतत्सादृश्यात्तु भुजङ्गत्रासितचारी(ना॰ शा॰ 10-42) वक्ष्यते । एवं करणतुल्यं नाम सर्वचारीषु वाच्यम् ॥ (84)
(25) ऊर्ध्वजानु ।
``उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णिः स्यादङ्गुल्यः कुञ्चितास्तथा ।
तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादः परिकुञ्चितः ॥''(ना॰ शा॰ 9-277)
ऊर्ध्वजानु एवं भविष्यति -- कुञ्चितसमकालं स एव हस्त एव कुञ्चितस्तनसमजानूपरि वोर्ध्वमुखो ऽलपल्लवो ऽरालो वा । तत्रापरस्तु वक्षःस्थखटकामुखः ॥ (85)
(26) निकुञ्चितम् ।
वृश्चिकाख्ये करणे यः पादो वक्ष्यते ``पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा'' इति (ना॰ शा॰ 4-108) (स) वृश्चिकशब्देनेहोच्यते । तेन पश्चात्प्रसारितं चरणं कृत्वा तदेकं च हस्तं शिरःपार्श्वक्षेत्रे ऽरालं द्वितीयं च नासाग्रक्षेत्रानुसारि वक्षस्यरालमेव कुर्यात् । अन्ये त्वाहुः -- नासाग्रे एकः पताकः अन्यश्च सूच्यास्य इति । एतच्चाकाशगमनोन्मुखवितर्कप्रणिधानादिप्रधानवाक्यार्थाभिनये । यथा हनूमतः `एषो ऽस्मि व्योममार्गे प्रसभमभिचरन्किं विलम्बैः' । इत्यादौ ॥ (86)

[(मू)]

1. ठ॰ जानुः प्रकीर्तितः ।

2. ठ॰ म॰ करणं वृश्चिकम् । ज॰ चरणं वृश्चिकम् ।

3. ठ॰ तद्धि निकुञ्चितम् ।

4. प॰ म॰ पूर्णमानोपसर्पणैः ।

5. न॰ विद्धौ च ।

6. न॰ म॰ स्खलितासर्पितौ ।

[page 109]




[NZ]

सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमत्तल्लि तत्स्मृतम्1 BhNZ_04_089ab
रेचितो2 दक्षिणो हस्तः पादः 3सव्यो निकुट्टितः ॥ BhNZ_04_089cd
दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेचितनिकुट्टितम्4 BhNZ_04_090ab
कार्यौ 5नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ खटकामुखौ ॥ BhNZ_04_090cd
[ABh]

(27) मत्तल्लि ।
चार्यप्येवंरूपैव(ना॰ शा॰ 10-28) भविष्यति । घूर्णमानस्य ततो यान्युपसर्पणानि पादस्य तैरुपलक्षिताभ्यां पादाभ्याम् । घूर्णनं च पादस्य द्वितीयपादगुल्फस्वस्तिकोपसर्पणम् । तत्समकालं च हस्तौ नितम्बाख्यावुद्वेष्टितौ तदोपसर्पणकाले ऽपविद्धोपवेष्टने(द्धावपवेष्टितौ) । एवं द्वितीयेनाङ्गेन । बहुवचनं पुनः पुनरित्थं क्रियेति सूचयति । (1)मदनं मत्तं तनोतीति मत्तल्लिः मदोत्कलस्य वीप्सायोगेन करणेन । तन्मत्तल्लित्रये विक्षेपः । मत्तशेखरकादिविषयो ऽस्याः प्रयोगः ॥ (87)
(28) अर्धमत्तल्लि ।
(वामः) रेचितो हंसपक्षो द्रुतभ्रमः । स्खलित इति षट्(कट्यां?) द्वितीयः पादनिकटं प्राप्तः । तरुणमदविषयः (प्रयोगः) ॥ (88)
(29) रेचितनिकुट्टितम् ।
सव्य इति दक्षिण एव । निकुट्टित इत्युद्घट्टितक्रियया ।
``स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिभूमौ निपात्यते ।'' (ना॰ शा॰ 9-248)
स उद्घट्टितः ।
``अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ ।
यदा भवेतां करणे स दोल इति संज्ञितः ॥'' (ना॰ शा॰ 9-135)
स्त्रीलिङ्गयोगेन दोलाहस्तस्य प्रेङ्खोलितं यद्वर्तनया गमनागमने सूचयति ॥(89)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ मत्तल्लिमादिशेत् ।

2. ठ॰ म॰ कुञ्चितो ।

3. ठ॰ सव्ये ।

4. च॰ निकुट्टके । प॰ म॰ निकुट्टनम् ।

ब॰ त॰ रेचकनिकुट्टकम् ।

5. ठ॰ म॰ नाभिकटी ।

[(व्या)]

1. भ॰ इति वक्तुं कालस्य वीप्सा । यानेन करणेन तन्मत्तल्लित्रये विक्षेपः ।

[page 110]




[NZ]

सूचीविधावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके । BhNZ_04_091ab
अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैव च ॥ BhNZ_04_091cd
तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्भवेत् । BhNZ_04_092ab
1वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः ॥ BhNZ_04_092cd
स्वस्तिकापसृतः पादः करणं घूर्णितं तु2 तत् । BhNZ_04_093ab
करिहस्तो भवेद्वामो दक्षिणश्च विवर्तितः ॥ BhNZ_04_093cd
[ABh]

(30) पादापविद्धकम् ।
नाभिक्षेत्रे पराङ्मुखौ । सूच्याख्येन पादेन द्वितीयं पादं विद्धं विधाय स एव सूचीपादो ऽपक्रा(1)न्तचारीयुक्तः कार्यः । एवं द्वितीयो ऽपि ।
``उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः ।
सूचीपादः ।'' (ना॰ शा॰ 9-279)
``ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा'' इत्यपक्रान्ता(ना॰ शा॰ 10-31)पादात् पादान्तरमपविद्धमपसारितं यत्र तदिदं करणम् ॥ (90)
(31) वलितम् ।
``हस्तौ तु सर्पशिरसौ'' (ना॰ शा॰ 9-191) इति सूचीमुखो हस्तः । स देहक्षेत्रादपसृतः कार्यः । तत्समकालं सूचीपादो ऽप्यपसृतः । ततो भ्रमरिकां चारीं कृत्वा --
``अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।
द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी स्मृता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-45)
तदिदं त्रिकवलनाद्वलितम् ॥ (91)
(32) घूर्णितम् ।
पार्श्वक्षेत्रादूर्ध्वव्यावर्तितेनाधोमुखपरिवर्तितेन यदा दोलाहस्तत्वाद्घूर्णितम् ॥ (92)

[(मू)]

1. ठ॰ वर्तितो । छ॰ ब॰ वलिता ।

2. च॰ ब॰ हि तत् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ क्रान्ते चारी ।

[page 111]




[NZ]

बहुशः कुट्टितः पादो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः । BhNZ_04_094ab
ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत् ॥ BhNZ_04_094cd
दण्डपक्षं तु तत्प्रोक्तं करणं नृत्तवेदिभिः । BhNZ_04_095ab
भुजङ्गत्रासितं कृत्वा 2यत्रोभावपि रेचितौ ॥ BhNZ_04_095cd
वामपार्श्वस्थितौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् । BhNZ_04_096ab
त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ ॥ BhNZ_04_096cd
[ABh]

(33) ललितम् ।
``समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वविलोलितः ।
इत्ययं वामः ।'' (ना॰ शा॰ 9-199)
दक्षिणं विविधं कृत्वा बहुशो वर्तितः ।
``बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बौ ।''(ना॰ शा॰ 9-196)
``केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ तथा ।
विज्ञेयौ केशबन्धौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-197)
इत्येवंप्रकारनृत्तहस्तयोजनया वर्तितः । चकाराद्वर्तनान्ते ``त्रिपताकोऽपरः कर्णे''(ना॰ शा॰ 9-199) इति करिहस्तः । पादश्च हस्तानुसारेण निकुट्टितः पुनः पुनरन्येनाङ्गेन(1) । तदिति सविलासनृत्तविषयमेतत् । अत एव ललितं नाम करणम् ॥ (93)
(34) दण्डपक्षम् ।
`कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमम्' इति (ना॰ शा॰ 10-33) ऊर्ध्वजानुचारीं कुर्वन् ``तिर्यक्प्रसारितौ'' (ना॰ शा॰ 9-198) इति लताहस्तौ विधायैकं लताहस्तं तस्य जानुन उपरि क्षिपेत् । पुनर्द्वितीयेनाङ्गेनैवमित्येकत्र पार्श्वे दण्डवद्बाहुसमवस्थानाद्दण्डपक्षं करणम् ॥ (94)
(35) भुजङ्गत्रस्तरेचितम् ।
तदित्यध्याहारः ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् ।''(ना॰ शा॰ 10-42)
इति विधाय द्वावपि हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ(ना॰ शा॰ 9-193) वामक्षेत्रगौ हस्तौ नेयौ ॥ (95)

[(मू)]

1. म॰ कुञ्चितः पादे ।

2. प॰ यथोभावपि । म॰ यथाभाववि । त॰ यत्रोभावप ।

[(व्या)]

1. म॰ नान्ते ... ... देति संविला । भ॰ नान्त ... ... देत्ति संविद्वास ।

[page 112]




[NZ]

नूपुरश्च 1तथा पादः करणे नूपुरे 2न्यसेत् । BhNZ_04_097ab
रेचितौ हस्तपादौ 3च कटी ग्रीवा च रेचिता4 BhNZ_04_097cd
वैशाखस्थानकेनैतद्भवेद्वैशाखरेचितम् । BhNZ_04_098ab
आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः 5करौ चोद्वेष्टितौ तथा ॥ BhNZ_04_098cd
त्रिकस्य 6वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत् । BhNZ_04_099ab
अञ्चितः स्यात्करो वामः 7सव्यश् चतुर एव तु ॥ BhNZ_04_099cd
[ABh]

(36) नूपुरम् ।
``पृष्ठतो ऽभ्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु ।
द्रुतं निपातयेद् भूमौ चारी नूपुरपादिका ॥''(ना॰ शा॰ 10-35)
तेन भ्रमरिकया चार्या (ना॰ शा॰ 10-45) त्रिकवलनं कृत्वा ततो नूपुरपादिकां चारीं येन पादेन करोति तद्दिक्केनैव हस्तेन (रेचितम् । द्वितीयो लताहस्तः) ॥ (96)
(37) वैशाखरेचितम् ।
रेचितौ नृत्तहस्तौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमाविति । तदनुकारेण पादग्रीवाकटिगतं रेचितं ज्ञेयम् । यथोक्तं राहुकेन --
``ग्रीवायां करयोः कठ्यां पादयोश्च पृथक्पृथक् ।
भ्रमणं रेचितं विद्यात् ।'' इति ।
``(1)तालास्त्रयोऽर्धतालश्च पादयोरन्तरं भवेत् ।
(2)तालांस्त्रीनर्धतालं च निषण्णोरुं प्रकल्पयेत् ॥
त्र्यश्रौ (3)पक्षस्थितौ पादौ ॥'' (ना॰ शा॰ 10-61-62)
वैशाखं स्थानम्(4) । एतत्करणमभिवाहने ॥ (97)
(38) भ्रमरकम् ।
अनेन पादेनाक्षिप्ता चारी सीचिता ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य व्याक्षिप्य त्वञ्चितं न्यसेत् ।
जङ्घास्वस्तिकसंयुक्तमाक्षिप्ता नाम सा स्मृता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-37)

[(मू)]

1. प॰ तदा ।

2. त॰ णं नूपुरं तु तत् । प॰ मतम् ।

3. न॰ ब॰ तु ।

4. ठ॰ त॰ कटिग्रीवं च रेचितम् ।

5. म॰ भ॰ रेचितोद्वेष्टितौ ।

6. प॰ वलनं चैव ।

7. ठ॰ ब॰ म॰ त॰ सव्यश्चाप्यलपल्लवः ।

[(व्या)]

1. भ॰ तालत्रयो ऽर्ध ।

2. म॰ तालत्रयो ऽर्धतालश्च ।

3. म॰ भ॰ वक्षःस्थि ।

4. म॰ वैशाखैश्चाभिवाहने । भ॰ वैशाखेच्छादिवाहने ।

[page 113]




[NZ]

दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् । BhNZ_04_100ab
भुजङ्गत्रासितः पादो दक्षिणो रेचितः करः ॥ BhNZ_04_100cd
1लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाञ्चितकं भवेत् । BhNZ_04_101ab
विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद्यत्र दण्डवत् ॥ BhNZ_04_101cd
[ABh]

तेनैवं योजना -- स्वस्तिकानन्तरं पादमाक्षिप्य तत्समकालमुद्वेष्ट्य ``तर्जन्याद्या बहिर्मुख(1)म्''(ना॰ शा॰ 9-216) इत्युद्वेष्टितमेकं हस्तं कृत्वा त्रिकवलनं कृत्वा पुनर्द्वितीयेनाङ्गेन तथैव । चकारात्तद्वलनानन्तरं स्वस्तिक एव पादः । एकवचनद्विवचनाभ्यां पर्यायेण प्रयोगो ऽत्र सूचितः । यदि वोद्वेष्टितशब्देनोल्बणौ नृत्तहस्तावुपलक्षितौ ।
``करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ ।
ऊर्ध्वं प्रसारिताविद्धौ कर्तव्यावुल्वणौ ॥'' इति (ना॰ शा॰ 9-208)
तदा युगपदेव प्रयोगं कृत्वा पादस्वस्तिकभ्रमणाद्देहस्य साक्षात्कृतः । संज्ञायां कन् । एतदुद्धतपरिभ्रमणविषये प्रयोक्तव्यम् ॥ (98)
(39) चतुरम् ।
अञ्चित इत्यलपल्लवः (ना॰ शा॰ 9-91)
``तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी ।
तासां मध्ये तथाङ्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः ॥'' (ना॰ शा॰ 9-93)
एवकारेण वक्षःक्षेत्राद्(2) द्वयोरप्यलम् । तुशब्देन सन्निवेशाधिक्यं केवलमिति सूच्यते । कुट्टित इति ।
``स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिभूमौ निपात्यते''(ना॰ शा॰ 9-266) इत्युद्घट्टिताङ्ग(3)रूपः । एतद्विदूषकस्य सविस्मयसूच्याभिनयादौ । यथा ``सानुरे खण्डदासवर्यमिसासा '' ॥ (99)
(40) भुजङ्गाञ्चितकम् ।
(``(4)कुञ्चितं पादम् ।''(ना॰ शा॰ 10-42) इत्यादि भुजङ्गत्रासितचार्यां पादः । ``हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ ।''(ना॰ शा॰ 9-193) इति दक्षिणो रेचितः । ``तिर्यक्प्रसारितौ'' इति (ना॰ शा॰ 9-198) वामो लताख्यो नृत्तहस्तः ॥) (100)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ लताख्यश्च ततो वामो भुजङ्गाञ्चितके ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ मुखा इत्यु ।

2. म॰ भ॰ त्रादयोप्य ।

3. म॰ भ॰ तांशरू ।

4. म॰ भ॰ अयं ग्रन्थो नास्ति ।

[page 114]




[NZ]

रेच्यते1 तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् । BhNZ_04_102ab
वृश्चिकं 2चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ ॥ BhNZ_04_102cd
विधातव्यौ करौ तत्तु ज्ञेयं वृश्चिककुट्टितम् । BhNZ_04_103ab
सूचीं 3कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत् ॥ BhNZ_04_103cd
4रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तदुच्यते । BhNZ_04_104ab
अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः ॥ BhNZ_04_104cd
[ABh]

(41) दण्डकरेचितम् ।
दण्दवद्धस्तविक्षेपेण रेचनेन च दण्डपक्षौ सूच्येते । पादविक्षेपेण तु दण्डपादा चारी ।
``हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ ।
ततहा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-202)
``नूपुरं चरणं कृत्वा पुरतः सम्प्रसारयेत् ।
क्षिप्रमाविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-44 )
तत्प्रमोदविषयं करणम् । उद्द्धतविषये चास्य प्रयोगः (इत्यन्ये) ॥(101)
(42) वृश्चिककुट्टितम् ।
पृष्ठभागे रेचितजङ्घमुत्तानतलं वृश्चिकोपलक्षितं चरणं कृत्वा द्वावपि हस्तौ स्वबाहुशिरस्यलपल्लवौ निकुट्टितौ पर्यायेण विदध्यादिति । एतच्च विस्मयाकाशगमनेच्छादिप्रधाने वाक्यार्थविषये प्रयुज्यते । यथा, ``पडिविधारिअं उवक्खंहिआ'' इत्यादौ ॥ (102)
(43) कटिभ्रान्तम् ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् ।
पातयेदग्रप्रयोगेन सा सूची परिकीर्तिता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-34)

[(मू)]

1. त॰ ब॰ रेचिते ।

2. म॰ करणम् ।

3. त॰ दत्वा ।

4. ठ॰ ब॰ म॰ पादयोरनुगौ हस्तौ । न॰ रेचितौ ।

[(व्या)]

[page 115]




[NZ]

लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् । BhNZ_04_105ab
अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी ॥ BhNZ_04_105cd
वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत् । BhNZ_04_106ab
वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करावुभौ ॥ BhNZ_04_106cd
रेचितौ वि1प्रकीर्णौ च करौ वृश्चिकरेचितम् । BhNZ_04_107ab
बाहुशीर्षाञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा ॥ BhNZ_04_107cd
[ABh]

वामं द्रुतमपसारितं कृत्वा पार्श्वे दक्षिणं पादं न्यसेत् । समकालं पृष्ठपरावर्तनक्रमेण कटिं रेचयेत् । भ्रमरिकया वा चार्या (ना॰ शा॰ 10-45) करयो(1)श्च प्रयोगवशगत्वेन(कटि)भ्रमणकाले तयोरपि व्यावर्तनपरिवर्तनकरणं योजनान्ते चतुरश्रावस्थानम् । गतिपरिक्रमे ऽस्य तालाकारादि(लान्तरालादि)यतिपरिपूरणविषये प्रयोगः ॥(103)
(44) लतावृश्चिकम् ।
प्रथमार्धेन वृश्चिकम् । वामं चरणं भूमौ(2) । आकाशादवपतने ऽस्य प्रयोगः ॥ (104)
(45) च्छिन्नम् ।
क्रमेण पार्ष्ण्योर्नमनोन्न(1)मनाभ्यां(ना॰ शा॰ 9-251,235) यदा कटिच्छेदः । पार्ष्ण्योर्नम(4)नोन्नमने पर्यायेण । तथैव च कटिपार्श्वक्षेत्र एव ।
``आवर्तिन्यः करतले यस्याङ्गुल्यः ।''(ना॰ शा॰ 9-91)
इत्येवंभूतो ऽलपल्लवः । ईषद्गतागतपर्यायेण द्वाभ्यां हस्ताभ्यां प्रयुज्यते । वैशाखस्थानकेन ``तालास्त्रयो ऽर्धतालश्च''(ना॰ शा॰ 10-61) इति ``निष्क्रान्तौ'' इति च लक्षणेन तदा कटिच्छेदयोगि छिन्नं नाम । अङ्गप्रतिसारणतालभञ्जनादिविषये चास्य प्रयोगः ॥ (105)
(46) वृश्चिकरेचितम् ।
``तावेव मणिबन्धान्ते'' इति (ना॰ शा॰ 9-187) स्वस्तिकौ । विप्रकीर्णकौ रेचितौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । एतदाकाशयानके प्रयोज्यम् ॥ (106)

[(मू)]

1. न॰ ब॰ म॰ रेचितापसृतौ चैव कार्यं वृश्चिकरेचिते ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ करणयोश्च ।

2. म॰ भ॰ ब्रूमो ।

3. म॰ भ॰ नमनाभ्याम् ।

4. म॰ भ॰ पार्श्वे ... ... पर्यायेण ।

[page 116]




[NZ]

दूरसन्नतपृष्ठं1 च वृश्चिकं तत्प्रकीर्तितम् । BhNZ_04_108ab
आलीढं स्थानकं यत्र2 करौ वक्षसि रेचितौ ॥ BhNZ_04_108cd
ऊर्ध्वाधोविप्रकीर्णौ च 3व्यंसितं करणं तु तत् । BhNZ_04_109ab
हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादो4 निकुट्टितः ॥ BhNZ_04_109cd
[ABh]

(47) वृश्चिकम् ।
द्विवचनैकवचने अङ्गस्यापरिहारं सूचयतः । हस्तस्य बाहुशिरस्यञ्चनेन करिहस्तप्रयोगः सूच्यते ।
``समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वं विलोलितः ।
त्रिपताको ऽपरः कर्णे करिहस्तः ॥''(ना॰ शा॰ 9-199)
दूरसन्नतपृष्ठत्वं वृश्चिकप्रयोगान्तरीयं(कं) सर्वत्र मन्तव्यम् । वृश्चिकपुच्छस्थानीयचरणं वृश्चिकमेतत्करणम् । तदुपलक्षितपादो वृश्चिकः । अस्याकाशगतौ च ऐरावणादिविषये प्रयोगः । तदुपलक्षितपादो वृश्चिकः । अस्याकाशगतौ च ऐरावणादिविषये प्रयोगः । यथा -- ``श्वेताभ्रभ्रान्तिकारी समवतरति रवादभ्रमूवल्लभो ऽयम्'' इति ॥(107)
(48) व्यंसितम् ।
``मण्डले दक्षिणं पादं पञ्चतालान्प्रसार्य तु ।
आलीढं स्थानकं कुर्यात् ॥''(ना॰ शा॰ 10-67)
एकस्य तर्जन्याद्युद्वेष्टितेन(ना॰ शा॰ 9-216) करणेनाधो विप्रकीर्णता । द्वितीयस्त(1)र्जन्यादिपरावर्तितकरणेनोर्ध्वगतः(2), क्षेत्रपर्यायेणैक(3) उत्तानो हंसपक्षो द्रुतभ्रमलक्षणो रेचकम् । अव(प)रो ऽधोमुख ऊर्ध्वाध इत्येकीकरणम् । तच्च करणमुभयत्र सम्बध्यते । एतच्च विभ्रमा(4)दि(हनुमदादि?)परिक्रमविषयम् ॥ (108)
(49) पार्श्वनिकुट्टकम् ।
``तावेव मणिबन्धास्ते'' इति(ना॰ शा॰ 9-187) स्वस्तिकौ । तथाशब्देन पार्श्वे

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ पृष्ठश्च ।

2. न॰ म॰ आलीढस्थानके यत्र ।

3. ठ॰ म॰ व्यंसितं तद्विदुर्बुधाः ।

4. ब॰ पादौ निकुट्टितौ ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ यतर्ज ।

2. म॰ भ॰ नार्थः ततः क्षेत्र ।

3. म॰ भ॰ णैते ।

4. म॰ प्रमादा । भ॰ भ्रमादिपरा ।

[page 117]




[NZ]

यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः पार्श्वनिकुट्टितम्1 BhNZ_04_110ab
वृश्चिकं 2चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्टकेन तु ॥ BhNZ_04_110cd
ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं 3तु तत् । BhNZ_04_111ab
पृष्ठतः कुञ्चितं 4कृत्वा व्यतिक्रान्तक्रमं ततः ॥ BhNZ_04_111cd
आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः । BhNZ_04_112ab
आद्यः 5पादो नतः कार्यः सव्यवहस्तश्च कुञ्चितः ॥ BhNZ_04_112cd
[ABh]

तयोर्निकुट्टितत्वं पर्यायेणो(1)च्यते । तस्य तलमेव च पादस्य निकुट्टितत्वम् । पुनर्द्वितीयेनाङ्गेनेति पार्श्वगतहस्तनिकुट्टितयोगात् पार्श्वनिकुट्टितम् । प्रकाशनसंवर(2)णाहार(भ्यास?)प्रधाने वाक्यार्थे चास्य प्रयोगः । यथा ``पुण्णाव उडेहराभुइं कुहुएहमं ... ... पेताहं (सहं सिपित)'' इत्यादौ ॥(109)
(50) ललाटतिलकम् ।
पादस्य तस्यैव पश्चाद्भागादितरस्याङ्गुष्ठेन तिलकं तिलकक्रियाहेतुभूतत्वेन लक्षितं संश्लेषं कुर्यादित्यासि(दि)कमेतत्करणं(1) विद्याधरगतिविषये प्रयुज्यते ॥(110)
(51) क्रान्तकम् ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पुरतः सम्प्रसारयेत् ।
उत्क्षिप्य(3) पातयेच्चैनमतिक्रान्ता ॥'' इति (ना॰ शा॰ 10-30)
चारीं तां कृत्वा पात्यमानं चरणं कुञ्चितं स्थापयेत् । पृष्ठतः कुञ्चितं च सस्मादाय क्रियान्तपरिक्रमेण प्रसारयेत् । हस्तौ विचार्य(ल्य?) व्यावर्तितकरणेन देहक्षेत्रान्निष्क्रान्तः पुनः परिवर्तितकरणेनाक्षिप्तः स (व)क्षसि खटकामुखः । पुनरपरेणाङ्गेन प्रयोगः । उद्घतपरिक्रमे ऽस्य प्रयोगः ॥ (111)

[(मू)]

1. त॰ ब॰ पादनिकुट्टितम् । म॰ प॰ पादनिकुट्टकम् ।

2. ठ॰ म॰ करणम् ।

3. न॰ म॰ च तत् ।

4. ठ॰ म॰ कुर्यादतिक्रान्तक्रमम् ।

5. ठ॰ म॰ पादो ऽञ्चितः ।

[(व्या)]

1. णोर्ध्वाधोमुखत्वं लभ्येते ।

2. सञ्चर ।

3. भ॰ रणविषये प्रयुज्यते ।

[page 118]




[NZ]

उत्तानो 1वामपार्श्वस्थस्तत्कुञ्चितमुदाहृतम् । BhNZ_04_113ab
प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां 2यद्गात्रेणानतनेन च ॥ BhNZ_04_113cd
अभ्यन्तरापविद्धः3 स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् । BhNZ_04_114ab
4स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा ॥ BhNZ_04_114cd
उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलिकन्तु तत् । BhNZ_04_115ab
5आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः ॥ BhNZ_04_115cd
[ABh]

(52) किञ्चितम् ।
आद्यो नत इति जानुगमनेन भूत(1)लसञ्चरो लक्ष्यते । दक्षिणहस्तश्च कुञ्चितः उत्तानालपल्लवरूपो वामपार्श्वे विधेयः । तदेतन्निर्मरानन्दपूर्ण(2)देवस्याभिनयविषये प्रयोक्तव्यम् । यथा ``देहसुभाइउं मकरकलिअणुकापालविद्वेइचळणं धिआइं'' इत्यादौ ॥ (112)
(53) चक्रमण्डलम् ।
अड्डिता चात्रादौ चारी ।
``अग्रतः पृष्ठतो वापि पादो ऽग्रतलसञ्चरः ।
द्वितीयपादनिर्घृष्टो यस्यां(3) स्यादड्डिता तु सा ॥''(ना॰ शा॰ 10-23)
उद्धतपरिक्रमपरिष्करणा(रिक्रमा)दिविषये चैतत् ॥ (113)
(54) उरोमण्डलम् ।
``भूमिघृष्टेन पादेन कृत्वाभ्यन्तरमण्डलम् ।
पुनरुत्सारयेदन्यं(4) स्थितावर्ता तु सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-15)
इत्यनया चार्यापसारणं स्वस्तिकस्य कार्यम् । बद्धाचार्यात्वादाववस्थानमित्युक्तं भवति ।
``अन्योन्यजङ्घासंवेधात्कृत्वा तु स्वस्तिकं ततः ।
ऊरुभ्यां वलनम्'' इति (ना॰ शा॰ 10-21)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ वामपार्श्वश्च ।

2. ठ॰ यद्गात्रेण नतेन ।

3. ठ॰ म॰ आद्यन्तरापविद्धम् ।

4. न॰ म॰ ब॰ उद्वेष्टिततलौ हस्तावपविद्धक्रमौ यदा । मण्डलं च शिरो ज्ञेयमुरोमण्डलमेव तत् ।

5. ठ॰ आक्षिप्तहस्तपादौ तु । छ॰ म॰ ब॰ आक्षिप्तहस्तपादं च ।

[(व्या)]

1. नाग्रतल ।

2. म॰ भ॰ र्णादैवतस्याभिन ।

3. म॰ भ॰ यस्य ।

4. म॰ भ॰ येत्पादम् ।

[page 119]




[NZ]

आक्षिप्तं नाम करणं विज्ञेयं तत् द्विजोत्तमाः । BhNZ_04_116ab
ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादः पार्श्वेनोर्ध्वं 1प्रसारितः ॥ BhNZ_04_116cd
प्रकुर्यादञ्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते । BhNZ_04_117ab
पृष्ठतः प्रसृतः पादो द्वौ 2तालावर्धमेव च ॥ BhNZ_04_117cd
[ABh]

तस्या रूपं स्वस्तिकसंस्थानाक्षिप्तम् ।
``उद्वेष्टितो भवेदेको द्वितीयश्चापवेष्टितः ।
भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ ॥''(ना॰ शा॰ 9-204) ॥(114)
(55) आक्षिप्तम् ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्याञ्चितम्'' । इति (ना॰ शा॰ 10-37)
आक्षिप्तया पादचार्या पार्श्वस्य किञ्चिन्नमनेन हस्तस्य चतुरश्रस्य खटकामुख्या क्षेपः इति विदूषकगतिविषयमाक्षिप्तकरणम् ॥ (115)
(56) तलविलसितम् ।
तेनैवोर्ध्वगतेन पादेन सहाञ्चिततलो वा श्लिष्टतलत्वात्कर्तव्यः । द्विवचनात्पर्यायेण द्वितीयेनाङ्गेन प्रयोगो ऽभ्यासेन वा । पताकौ हस्तौ परस्परोपसंश्लिष्टाविति पादतलस्य हस्ततलस्य च विकृष्टे देशे आकाशे लसितं श्लेषणं यत्र तलविलसितम् । पादोद्धारसंज्ञया सूत्रधारादिविषये नाट्याचार्या योजयन्ति ॥ (116)
(57) अर्गलम् ।
द्वितीय(1)चरणकनिष्ठाभङ्गे (2)सार्धान्तालाह्वजङ्घः सन् पादः प्रसृतो भवति । एतत्समकालं च हस्तबाहुद्वितीयं पार्श्वक्षेत्रं किञ्चिदग्रप्रसृतो ऽलपल्लवाकारः तदन्तर्ज(र्ग)लमर्गलयेत् । देहस्य नयम्यन्त्रणात्(नियन्त्रणात्?) (अर्गलम्) । परिक्रमे चैतद(3)ङ्गदप्रभृतीनां भवति ।

[(मू)]

1. प॰ ब॰ समुच्छ्रितः । न॰ समुत्थितः । त॰ समागतम् ।

2. न॰ ब॰ तलावूर्ध्व ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ चारण ।

2. र्धात्तालद्वय ।

3. म॰ भ॰ दनङ्गप्रभृ ।

[page 120]




[NZ]

1तस्यैव चानुगो हस्तः पुरस्तस्त्वर्गलं तु तत् । BhNZ_04_118ab
विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः 3पार्श्वतो ऽपि वा ॥ BhNZ_04_118cd
एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहृतम् । BhNZ_04_119ab
प्रसार्य कुञ्चितं पादं 4पुनरावर्तरेत् द्रुतम् ॥ BhNZ_04_119cd
प्रयोगवशगौ हस्तौ 5तदावर्तमुदाहृतम् । BhNZ_04_120ab
कुञ्चितं 6पादमुत्क्षिप्य 7पार्श्वात्पार्श्वं तु डोलयेत् ॥ BhNZ_04_120cd
[ABh]

(58) विक्षिप्तम् ।
वाग्रहणं चार्थे । तेन विद्युद्भ्रान्तादण्डपादाभ्यां(ना॰ शा॰ 10-40-44)चारीभ्यामुद्वेष्टितापवेष्टितरेचकवर्त(1)नया पार्श्वयोः पृष्ठे ऽग्रे च हस्तपादविक्षेपः । (इद)मुद्धतगतिपरिक्रमसूचनादिविषयम् ॥ (118)
(59) आवर्तम् ।
``पादः प्रसारितः सव्यः पुनश्चैवापसर्पितः ।
वामः सव्योपसर्पी च चाषगत्याम् । इति ॥'' (ना॰ शा॰ 10-18)
चाषगत्या चार्या प्रयोगः । हस्तौ च किञ्चिदुद्वेष्टितापवेष्टितरूपौ दोलावेति । आ ईषत् वर्तनं हस्तपादस्य यत्र तदिदमावर्तकरणम् । एत(2)न्नायकोपसर्पणे सागरिकापाशबन्धाद्यवसरे प्रयोज्यम् ॥ (119)
(60) डोलापादम् ।
पूर्वमूर्ध्वजानुचारी । (ना॰ शा॰ 10-33) ततो दोलापादा ।

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ तस्यैवानुगतो । छ॰ ब॰ आस्ये चानुगतो ।

2. ठ॰ म॰ तु । न॰ तत् ।

3. ठ॰ पार्श्वतो ऽथवा ।

4. च॰ ब॰ पुर आवर्तयेत्क्रमात् । त॰ पुर आवर्तयेत् द्रुतम् ।

5. म॰ तदावर्तितमुच्यते ।

6. च॰ पादमुत्क्षिप्तम् ।

7. ब॰ म॰ पश्चात्पा ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ ककर्तानया ।

2. म॰ भ॰ नयोपसर्पणम् ।

[page 121]




[NZ]

प्रयोगवशगौ हस्तौ 1डोलापादं तदुच्यते । BhNZ_04_121ab
आक्षिप्तं 2हस्तपादं च त्रिकं चैव3 विवर्तयेत् ॥ BhNZ_04_121cd
रेचितौ च तथा हस्तौ 4विवृत्ते करणे द्विजाः । BhNZ_04_122ab
सूचीविद्धं विधायाथ त्रिकं तु विनिवर्तयेत्5 BhNZ_04_122cd
[ABh]

``(किञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं विलोलयेत् ।
पातयेदञ्चितं चैव दोलापादा ॥)'' (ना॰ शा॰ 10-36)
डोलाहस्तावेव (ना॰ शा॰ 9-148) प्रयोगवशगौ इति डोलापादं करणम् ॥ (120)
(61) विवृत्तम्
आक्षिप्य वाम(पाद)माक्षिप्य स्वदेहक्षेत्रादपसारितवृत्त्यावर्त्य हस्तं च त्र्यावर्तितपरिवर्तिताभ्यां तथैवाक्षिप्य त्रिकं भ्रमरिकया(ना॰ शा॰ 10-45) वलयेत् । तद्रेचितौ च हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ हस्ताविति त्रिकविवर्तनयोगात् विवृतम् । अस्योद्धतगतिपरिक्रमे प्रयोगः ॥ (121)
(62) विनिवृत्तम् ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानूर्ध्वं सम्प्रसारयेत् ।
पातयेच्चाग्रयोगेन सा सूची ॥'' इति (ना॰ शा॰ 10-34)
चार्या द्वितीयं पादं पार्ष्णिभागे स्वस्तिकयोजनया विद्धा(ध्वा)त्रिकस्यैकपार्श्वे विवर्तनस्य प्रत्यावर्तनक्रमेण निवृत्तिं कुर्यात् । ``अन्योन्यजङ्घावेधेन बद्धया'' (ना॰ शा॰ 10-21) वा चार्योरुवलनं कुर्यात् ।
हस्तौ च रेचितौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ । उक्त एवास्य प्रयोगः (विवृत्तवत्) ॥ (122)

[(मू)]

1. च॰ ब॰ तदुक्तं देलपादकम् । म॰ दोलापादं प्रकीर्तितम् ।

2. म॰ क्षिप्तह । क॰ चक्रपादं च ।

3. च॰ च परिवर्तयेत् । त॰ म॰ चैव विवर्तितम् । छ॰ च विनिवर्तितम् ।

4. ठ॰ ब॰ म॰ त॰ निवृत्ते । च॰ विवृते ।

5. त॰ परिवर्तयेत् ।

[(व्या)]

[page 122]




[NZ]

करौ च1 रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमाः । BhNZ_04_123ab
पार्श्वक्रान्तक्रमं2 कृत्वा 3पुरस्तादथ पातयेत् ॥ BhNZ_04_123cd
प्रयोगवशगौ हस्तौ 4पार्श्वक्रान्तं तदुच्यते । BhNZ_04_124ab
पृष्ठतः 5कुञ्चितः पादो वक्षश्चैव समुन्नतम् ॥ BhNZ_04_124cd
तिलके च करः स्थाप्यस्तन्नि6स्तम्भितमुच्यते । BhNZ_04_125ab
पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् ॥ BhNZ_04_125cd
[ABh]

(63) पार्श्वक्रान्तम् ।
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वस्थाने स्थितं न्यसेत् ।''(ना॰ शा॰ 10-32)
इति पार्श्वक्रान्ता चारी । तत्याग्रे चरणं पातयेत् । हस्तयोश्च पादप्रयोगानुसारेण पर्यायेण पुरः प्रसारणम् । यदि वा प्रयुज्यत इति प्रयोगः गतिप्रचारयुद्धादिः । तत्र पादावुचितौ हस्तावित्येवं सर्वत्र । एतच्च रौद्रप्रधाने भीमसेनादेः परिक्रमे ॥ (123)
(64) निस्तम्भितम् ।
द्वितीयपादस्य पृष्ठे पार्ष्णिभागे कुञ्चितः । समुन्नतमिति । निर्भुग्नं स्तब्धं च निम्नपृष्ठं चेति । खटकामुखः कर इति तदेतद्देशो मध्यमाङ्गुलिरूपो(2) ललाटे तिलकवदिति । पादेन भुव आघातान्निस्तम्भितं महेश्वराभिनयविषयम् । वृश्चिको ऽत्र पाद इत्येके ॥ (124)
(65) विद्युद्भ्रान्तम् ।
पृष्ठत ऊरुमूलदेशात्प्रभृति वलितं चक्रवद्भ्रामितं तत एव प्रयोक्तुः शिरःक्षेत्रेण श्लिष्टं सर्वतो मण्डल(2)गत्या आख्या(ख्यया)आविद्धं चतुरं कृत्वा प्रसारयेत् । प्रकर्षेण स सर्वादिषु(सर्वदिक्षु) पर्यायेण सारयेत् । तत्पदस्य विद्युत उद्भ्रमणाद्विद्युद्भ्रान्तमुद्धतगतिपरिक्रमादिविषयम् ॥ (125)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ करौ तु ।

2. ठ॰ म॰ पार्श्वक्रान्तं त्रिकम् ।

3. ठ॰ म॰ ब॰ पुरस्तात्संप्रसारयेत् ।

4. ठ॰ म॰ पार्श्वकान्तमुदाहृतम् ।

5. ठ॰ कुञ्चितौ पादौ ।

6. ब॰ न्निशु । म॰ निस्सु । त॰ मिसु ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ रूपे ।

2. भ॰ ण्डले आवि ।

[page 123]




[NZ]

1सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्तं तदुच्यते । BhNZ_04_126ab
अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा 2पुरस्तात्संप्रसारयेत् ॥ BhNZ_04_126cd
प्रयोगवशगौ हस्तावतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ । BhNZ_04_127ab
आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम् ॥ BhNZ_04_127cd
3द्वितीयो रेचितो हस्तो विवर्तितकमेव तत् । BhNZ_04_128ab
कर्णे ऽञ्चितः4 करो वामो लताहस्तश्च दक्षिणः ॥ BhNZ_04_128cd
दोलापादस्तथा चैव गजक्रीडितकं5 भवेत् । BhNZ_04_129ab
द्रुतमुत्क्षिप्य चरणं पुरस्तादथ पातयेत् ॥ BhNZ_04_129cd
[ABh]

(66) अतिक्रान्तम् ।
अतिक्रान्ता चारी(ना॰ शा॰ 10-30) व्याख्याता । पुरस्तादिति स्वदेहस्याग्रेण । एतदपि गतिपरिक्रमादिविषयमेव । एवमन्यस्यापि यस्याभिनयविषये नोपयोगस्तस्य विषयो मन्तव्यः ॥ (126)
(67) विवर्तितकम् ।
आक्षिप्तहस्तापेक्षया द्वितीयो हस्तः । तं हंसपक्षद्रुतभ्रमक्रमं कुर्यात् ॥ (127)
(68) गजक्रीडितकम् ।
``समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वं विलोलितः ।''(ना॰ शा॰ 9-199)
इति यः करिहस्तो लक्ष्यते वृत्तमध्ये तस्यैव यदा त्रिपताको ऽसावञ्चितक्रियाविष्टो डोलापादचारी तदा गजक्रीडितकम् । क्रियाविष्टत्वाच्चाङ्गपर्यायो ऽत्र लभ्यते । प्रयोगश्चास्य नामोचित एव विषये । यथा ``(1)अरुवद्रणा'' इत्यादौ ॥ (128)

[(मू)]

1. त॰ म॰ ब॰ हस्तौ च मण्डलाविद्धौ ।

2. च॰ ब॰ पुरस्तात्संप्रयोजयेत् ।

3. ठ. म॰ पुनश्च रेचयेद्धस्तम् ।

4. च॰ ब॰ कर्णाञ्चितः करो ।

5. ठ॰ ब॰ म॰ गजक्रीडितके ।

[(व्या)]

1. भ॰ आवआरु ।

[page 124]




[NZ]

तलसंस्फोटितौ हस्तौ 1तलसंस्फोटिते मतौ । BhNZ_04_130ab
पृष्ठसारितः2 पादः लतारेचितकौ करौ3 BhNZ_04_130cd
समुन्नतं शिरश्चैव4 गरुडप्लुतकं5 भवेत् । BhNZ_04_131ab
सूचीपादो नतं6 पार्श्वमेको वक्षःस्थितः करः ॥ BhNZ_04_131cd
द्वितीयश्चाञ्चितो गण्डे गण्डसूची तदुच्यते । BhNZ_04_132ab
7ऊर्ध्वापवेष्टितौ हस्तौ 8सूचीपादो विवर्तितः ॥ BhNZ_04_132cd
[ABh]

(69) तलसंस्फोटिकम् ।
अतिक्रान्तया(ना॰ शा॰ 10-30) चार्या दण्डपादया (ना॰ शा॰ 10-44) वा चरणमुत्क्षिप्याक्षिप्तं कृत्वा तथैवाग्रे निपातयेत् । तत्समकालं च पताकौ हस्तौ संश्लेषितशब्दादभिहितौ इति तलसंस्फोटितम् । तस्यैतद्विषय एव प्रयोगो, यथा ``तालाद्देवी सुसुखसुभसइ जणु'' इत्यादौ ॥ (129)
(70) गरुडप्लुतकम् ।
वृद्धिकवच्चरणम् । एको ऽलातहस्त(लताहस्तः) । द्वितीयो रेचितः । प्रयोगो ऽस्य नामोचित एव विषये ॥ (130)
(71) गण्डसूची ।
``उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः ।
वामश्चैव स्वभावस्थः ॥''(ना॰ शा॰ 9-280)
इति सूचीपादः । अञ्चितो ऽलपल्लवो गण्डक्षेत्रे । अन्ये तु सूचीपादं गण्डक्षेत्रप्राप्तमिच्छन्ति । अन्ये तु सूचीमुखं नृत्तहस्तं गण्डाञ्चितं पुनः क्रियाविष्टमाहुः ।
``हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्याङ्गुष्ठकौ यदा ।
तिर्यक्प्रसारितास्यौ'' (ना॰ शा॰ 9-191) इति ।
अन्ये तु सूच्यास्यममिनयहस्तमाहुः ।

[(मू)]

1. प॰ तलस्फोटितकौ मतौ ।

2. ठ॰ पृष्ठप्रसारितौ पादौ । ठ॰ ब॰ पार्श्वतः पादः ।

3. म॰ पृष्ठप्रसारितः पादः कुञ्चितौ रेचितौ करौ ।

4. च॰ म॰ त॰ समुन्नतमुरश्चैव ।

5. ठ॰ म॰ गरुडप्लुतके ।

6. ठ॰ सूचीपादोन्नतम् । म॰ सूचीपादौ नतम् ।

7. ठ॰ म॰ ऊर्ध्वावचेष्टितौ ।

8. न॰ सूचीपादे ऽपवर्तितः ।

[(व्या)]

[page 125]




[NZ]

परिवृत्तत्रिकं चैव1 परिवृत्तं तदुच्यते । BhNZ_04_133ab
एकः 2समस्थितः पाद 3ऊरुपृष्ठे स्थितो ऽपरः ॥ BhNZ_04_133cd
मुष्टिहस्तश्च 4वक्षःस्थः पार्श्वजानु तदुच्यते । BhNZ_04_134ab
पृष्ठप्रसारितः पादः किञ्चिदञ्चित5जानुकः ॥ BhNZ_04_134cd
[ABh]

``खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसरिता ।
हस्तः सूचीमुखो नाम ॥'' इति (ना॰ शा॰ 9-65)
अत्र पक्षे गण्डसंश्रयप्रधानभूषणाभिनयविषयो ऽस्य प्रयोगः । यथा ``गंडप्पळीळावण्णज्जळ एसो फळके अइदाम'' इत्यादौ ॥ (131)
(72) परिवृत्तम् ।
``ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् ।''(ना॰ शा॰ 9-203)
सूचीलक्षणश्च (ना॰ शा॰ 10-34) पादो बद्धाचारी(ना॰ शा॰ 10-21)माश्रित्य विचित्ररूपतया द्वितीयपादे (ना॰ शा॰ 10-45) वर्तितः अन्योन्यजङ्घासंवेधादिति । ततो ऽपि भ्रमरिकया त्रिकं परिवर्तितमाहुः ॥ (132)
(72) पार्श्वजानु ।
ऊरुपृष्ठजनि(स्थितः) तस्यैव समस्थितपादस्योरोः द्वितीयो ऽस्या(पि) हस्तः कट्यामर्धचन्द्र इति पार्श्वजानु । पार्श्व ऊरुपृष्ठः तस्य पादस्य संबन्धि (1)जानु यत्रेति । युद्धनियुद्धविषयमेतत् ॥ (133)
(74) गृध्रावलीनकम् ।
पार्श्वात्प्रसारिपादे ऽङ्गुष्ठभूमिसंश्लेषादञ्चितजानुकः । लताहस्तौ च पार्श्वगौ । तत्पक्षिनिरूपणादौ गृध्रावलीनकम् ॥ (134)

[(मू)]

1. प॰ म॰ परिवृत्तं त्रिकञ्चैव ।

2. ठ॰ म॰ समुत्थितः ।

3. ठ॰ म॰ ऊरुपार्श्वस्थ्तितो ऽपरः ।

4. ड॰ पक्षस्थः ।

5. ठ॰ जानुकम् ।

[(व्या)]

1. म॰ न्धि द्विजानु ।

[page 126]




[NZ]

यत्र प्रसारितौ बाहू तत्स्यात् गृध्रावलीनकम् । BhNZ_04_135ab
उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकस्थितौ ॥ BhNZ_04_135cd
सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतं तदुदाहृतम् । BhNZ_04_136ab
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य कुर्यादग्रस्थितं भुवि ॥ BhNZ_04_136cd
प्रयोगवशगौ हस्तौ 2सा सूची परिकीर्तिता । BhNZ_04_137ab
3अलपद्मः शिरोहस्तः सूचीपादश्च दक्षिणः ॥ BhNZ_04_137cd
यत्र तत् करणं ज्ञेयमर्धसूचीति नामतः । BhNZ_04_138ab
पादसूच्या यदा पादो द्वितीयस्तु 4प्रविध्यते ॥ BhNZ_04_138cd
[ABh]

(75) सन्नतम् ।
``(1)कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य समुत्प्लुत्य निपातयेत् ।
जङ्घाञ्चितोप(2)रि क्षिप्ता सा ज्ञेया हरिणप्लुता ॥''(ना॰ शा॰ 10-43)
इत्यनया चार्योत्प्लुत्याग्रदेशे पादं स्वस्तिकं कुर्यात् । सन्नतौ च दोलाहस्तौ ।
``अंसौ प्रशिथिलौ हस्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ'' (ना॰ शा॰ 9-148)
एतदधमप्रकीर्तनादुपसर्पणादिविषये ॥(235)
(76) सूची ।
अग्रतः स्थितमिति ॥ (136)
(77) अर्धसूची ।
शिरःक्षेत्रे हस्तः शिरोहस्तः । (3)तच्चार्यमेव करणमेकेनाङ्गेनेत्यर्धसूची(4) ॥ (137)

[(मू)]

1. ठ॰ अञ्चितम् ।

2. न॰ ब॰ म॰ तत्सूची परिकीर्तितम् ।

3. क॰ ब॰ वामः पादः शिरोदेशे । त॰ अलपद्मः शिरोदेशे ।

4. प॰ प्रवेध्यते । ब॰ ठ॰ प्रपीड्यते ।

[(व्या)]

1. अतिक्रान्तसमं कृत्वा ।

2. जङ्घाञ्चिता परि ।

3. तच्चार्या एव पादः । म॰ भ॰ प्रचा ।

4. भ॰ त्यर्थसूचितम् । म॰ त्यर्धसूचितम् ।

[page 127]




[NZ]

1कटिवक्षःस्थितौ हस्तौ सूचीविद्धं तदुच्यते । BhNZ_04_139ab
कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत्2 BhNZ_04_139cd
प्रयोगवशगौ 3हस्तावपक्रान्तं तदुच्यते । BhNZ_04_140ab
वृश्चिकं 4चरणं कृत्वा 5रेचितौ च तथा करौ ॥ BhNZ_04_140cd
तथा त्रिकं विवृत्तं च मयूरललितं भवेत् । BhNZ_04_141ab
अञ्चितापसृतौ पादौ6 शिरश्च परिवाहितम्7 BhNZ_04_141cd
[ABh]

(75) सूचीविद्धम् ।
प्रविध्यत इति सूचीपादौ । द्वितीय इति पादः पार्ष्णिस्थः क्रियत इत्यर्थः । कटिस्थितः पक्षवञ्चितको ऽर्धचन्द्रो वा द्वितीयः खटकामुख एव वक्षसि । चिन्ताविषये ऽस्य प्रयोगः । यथा -- ``कालीकरमिकस्सकहम्'' इत्यादौ ॥ (138)
(79) अपक्रान्तम् ।
``ऊरुभ्यां वलनं कृत्वा कुञ्चितं पादमुद्धरेत् ।
पार्श्वे विनिक्षिपेच्चैतदपक्रान्ता ॥''(ना॰ शा॰ 10-31)
इत्यपक्रान्तक्रमं कृत्वोरुवलितबद्धां चारीमन्योन्यजङ्घासंयोगात्कृत्वा तु स्वस्तिकमूरुभ्यां वलनमित्येवंभूतां कुर्यात् ॥ (139)
(80) मयूरललितम् ।
वृश्चिकं पादं विधाय रेचितौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ करौ कृत्वा पादं(1) तमेवोरुदेशे निकुञ्च्य भ्रमरिकां चारीं कुर्यादिति मयूरनृत्तानुकारि मयूरललितम् ।
``अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।
द्वितीयपादभ्रमणात्तलेन भ्रमरी भवेत् ॥''(ना॰ शा॰ 10-45)॥ (140)

[(मू)]

1. ठ॰ ब॰ कटिदेशस्थितौ विद्धौ ।

2. ब॰ नयेत् ।

3. न॰ हस्तावपक्रान्ते प्रकीर्तितौ ।

4. ठ॰ म॰ करणम् ।

5. ठ॰ म॰ रेचितं च पदद्वयम् । न॰ करद्वयम् ।

6. छ॰ ब॰ अञ्चितोपगतः पादः । च॰ अन्तरापसृतौ पादौ । म॰ अञ्चितो ऽवगतः पादः ।

7. म॰ परिवारितम् ।

[(व्या)]

1. म॰ पादान्तमेव ।

[page 128]




[NZ]

रेचितौ च तथा हस्तौ1 तत्सर्पितमुदाहृतम् । BhNZ_04_142ab
नूपुरं चरणं2 कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् ॥ BhNZ_04_142cd
क्षिप्राविद्धकरं3 चैव दण्डपादं तदुच्यते । BhNZ_04_143ab
अतिक्रान्तक्रमं4 कृत्वा समुत्प्लुत्य 5निपायतेत् ॥ BhNZ_04_143cd
जङ्घाञ्चितोपरि क्षिप्ता तद्विद्याद्धरिणप्लुतम् । BhNZ_04_144ab
डोलापादक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ॥ BhNZ_04_144cd
[ABh]

(81) सर्पितम् ।
``पार्ष्णी(र्ष्णिः) यस्य स्थितौ(ता) भूमावूर्ध्वमग्रतलं भवेत् ।
अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादो ऽञ्चित उच्यते ॥'' (ना॰ शा॰ 9-275)
अञ्चितपादः सन्नपसृतो द्वितीयपादनिकटात्पलायितको ऽर्थः(तो यः तत्)समकालमेव तत्पार्श्वगं शिरः । तथेति तत्पार्श्वग एव हस्तो रेचितः । पुनरयं द्वितीयकरपादस्य विधिः । तत्पार्श्वगतमेव च शिरः । अत एव च परिवाहितम् । यद्वक्ष्यति --
``पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात्परिवाहितम् ।''(ना॰ शा॰ 8-27)
एतच्च पादकृतमदोपसर्पणविषयमिति मान(नाम)बलाद्गम्यते ॥ (141)
(82) दण्डपादम् ।
``पृष्ठतो ऽभ्यञ्चितं कृत्वा पादमग्रतलेन तु ।
द्रुतं निपातयेद्भूमौ चारी नूपुरपादिका ॥''(ना॰ शा॰ 10-35)
इत्येतदनन्तरमेव दण्डपादादिपुरश्चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् ।
``क्षिप्रापविद्धकरणं दण्डपादा तु सा स्मृता ।''(ना॰ शा॰ 10-44)
इत्येतत्सहितमेव पादसहितदण्डत्वरितहस्तं न्यसेदिति साटोपपरिक्रमादिविषयमेतत् ॥ (142)
(83) हरिणप्लुतम् ।
ईश्वरस्यैव हरिणप्लुता चारी (ना॰ शा॰ 10-43) भविष्यति । तस्यास्तु करणप्रवेशः प्रागेवोक्त (सन्नतकरणव्याख्यावसरे) ॥ (143)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ करौ यत्र ।

2. म॰ काञ्चनम् । ब॰ वलितम् । न॰ कुञ्चितं करणम् ।

3. न॰ त॰ क्षिप्ताविद्धकरम् । प॰ म॰ क्षिप्तं विद्धं करञ्चैव ।

4. ठ॰ अतिक्रान्तक्षमम् ।

5. न॰ म॰ निवर्तयेत् ।

[(व्या)]

[page 129]




[NZ]

परिवृत्तत्रिकं1 चैव तत्प्रेङ्खोलितमुच्यते2 BhNZ_04_145ab
भुजावूर्ध्व3विनिष्क्रान्तौ 4हस्तौ चाभि(धो)मुखाङ्गुली ॥ BhNZ_04_145cd
बद्धा चारी5 तथा चैव 6नितम्बे करणे भवेत् । BhNZ_04_146ab
दोलापादक्रमं7 कृत्वा हस्तौ तदनुगावुभौ ॥ BhNZ_04_146cd
रेचितौ घूर्णितौ वापि5 स्खलितं करणं 9भवेत् । BhNZ_04_147ab
एको10 वक्षःस्थितो हस्तः 11प्रोद्वेष्टिततलो ऽपरः ॥ BhNZ_04_147cd
[ABh]

(84) प्रेङ्खोलितकम् ।
कुञ्चितं पादं पार्श्वात्पार्श्वं दोला(ना॰ शा॰ 10-36) । तमेवं कृत्वा द्वितीयेनोत्प्लुत्य भ्रमरिकां(ना॰ शा॰ 10-45) कुर्यात् ॥ (144)
(85) नितम्बम् ।
अभिमुखाङ्गुली । अथोर्ध्वाङ्गुलौ पताकौ व्यावर्तितकरणेन शिरोदेशं नीत्वा ततः परिवर्तितकरणेनोर्ध्वक्षेत्रेण निष्क्रान्तौ कृत्वा यथासमं(1) देशे ऽन्योन्यं वीक्ष्यमाणौ पताकौ स्थापयेत् । ततो देहाभिमुखाङ्गुलिहस्तौ तदनुगावुभौ रेचिताघूर्णितौ चापि नितम्बनृत्तहस्तलक्षणौ कुर्यात् । एतत्त्रिभिर्मुखा(एतदभिमुखा)ङ्गुलित्वं निपातत्रयेण द्योतितम् । ``बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ''(ना॰ शा॰ 9-196) निमेषा(वेशा)त्तद्योगात्करणान्वितम् ॥ (145)
(86) स्खलितम् ।
दोलापादगमनागमनसमकालं हंसपक्षोपलक्षितौ बाहू गमनागमनयुक्तं पुनरपरेणाङ्गेनेति ॥ (146)

[(मू)]

1. ठ॰ परिवर्तत्रिकम् ।

2. च॰ चैतत्प्रेङ्खोलितकमुच्यते ।

3. छ॰ म॰ ब॰ भुजादूर्ध्वं ।

4. ठ॰ म॰ हस्तावभि ।

5. ठ॰ बद्धचारी ।

6. ठ॰ नितम्बकरणे ।

7. त॰ पादःक्रमःकार्यो । ठ॰ दोलापादं क्रमम् ।

8. च॰ त॰ रेचिताघूर्णितौ चापि ।

9. ठ॰ म॰ त॰ ब॰ न्यसेत् ।

10. त॰ ब॰ वामो ।

11. ठ॰ प्रवेष्टित ।

[(व्या)]

1. यथासममंसदे ।

[page 130]




[NZ]

अञ्चितश्चरणश्चैव1 प्रयोज्यः 2करिहस्तके । BhNZ_04_148ab
एकस्तु रेचितो हस्तो 3लताख्यस्तु तथा परः ॥ BhNZ_04_148cd
4प्रसर्पिततलौ पादौ प्रसर्पितकमेव तत् । BhNZ_04_149ab
अलातं च पुरःकृत्वा द्वितीयं च द्रुतक्रमम् ॥ BhNZ_04_149cd
हस्तौ पादानुगौ 5चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ । BhNZ_04_150ab
पृष्ठप्रसर्पितः6 पादस्तथा हस्तौ निकुञ्चितौ7 BhNZ_04_150cd
[ABh]

(87) करहस्तिकम् ।
प्रोद्वेष्टनक्रियया परः कर्णस्थः त्रिपताकस्तद्दिक्क एव च पादस्तत्प्रोद्वेष्टनसमकालमञ्चितः सम्प्रयोज्य निष्क्रमणीयः । करिहस्तेन नृत्तहस्तेन सदृशमेतदंश इत्येतत्तन्नामा ।
((1)समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्वं विलोलितः ।
त्रिपताको ऽपरः कर्णे करिहस्तः) (ना॰ शा॰ 9-199) ॥ (147)
(88) प्रसर्पितकम् ।
हंसपक्षो द्रुतभ्रम इति रेचितः । अपरो लताख्यो (ना॰ शा॰ 9-198) नृत्तहस्तः । रेचितकरस्य दिक्पादः पादान्तरान्मन्दं मन्दं भूमिघर्षणाच्चलेत् । एतस्य खेचरसंचारविषये प्रयोगः ॥ (148)
(89) सिंहविक्रीडितम् ।
अलातां चारीमग्रगतां द्रुतं निक्षिप्य तदनुसारेणैव च हस्तं(ना॰ शा॰ 10-41) द्वितीयमपि चक्रमेवंभूतं कुर्यादिति सिंहकरघातसाम्यात्सिंहविक्रीडितं रौद्रगतिविषयम् ॥ (149)

[(मू)]

1. न॰ वृश्चिकश्चरणश्चैव ।

2. ठ॰ म॰ करिहस्तकम् ।

3. ठ॰ म॰ त॰ लताख्यश्च ।

4. ठ॰ म॰ संसर्पित ।

5. च॰ अ॰ वापि ।

6. अ॰ र्पितौ पादौ ।

7. ठ॰ म॰ कुञ्चितावर्तितौ करौ । न॰ कुञ्चितौ च तथा करौ ।

[(व्या)]

1. एतच्चिह्नाङ्कितो भागो म॰ भ॰ पुस्तकयोर्नास्ति ।

[page 131]




[NZ]

पुनस्तथैच कर्तव्यौ सिंहाकर्षितके द्विजाः । BhNZ_04_151ab
आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तदेहमाक्षिप्तपादकम्1 BhNZ_04_151cd
2उद्वृत्तगात्रमित्येतदुद्वृत्तं करणं स्मृतम् । BhNZ_04_152ab
आक्षिप्तश्चरणश्चैको3 हस्तौ तस्यैव 4चानुगौ ॥ BhNZ_04_152cd
आनतं च तथा गात्रं तथोपसृतकं भवेत् । BhNZ_04_153ab
दोलापादक्रमं कृत्वा तलसङ्घट्टितौ करौ ॥ BhNZ_04_153cd
[ABh]

(90) सिंहाकर्षितम् ।
वृश्चिक एकः पादः । निकुञ्चितौ स्वस्तिकेन (1)पद्मकोशोर्णनाभौ(ना॰ शा॰ 9-82-120)(दक्षिण)वामहस्तौ । पुनर्द्वितीयेन पादेन यदा वृश्चिकस्तदा तौ क्रियावर्तनावशादपसार्य पुनरपि तादृशावेव हस्ताविति सिंहाद्यभिनयविषयं (2)सिंहाकर्षितकम् ॥ (150)
(91) उद्वृत्तम् ।
आक्षिप्तमासारितानीतं हस्तपादं यत्र । कथं सर्वदेहाक्षेपः । आह -- उद्वृत्ताचारीयुक्तं कृत्वा --
``पादमाविद्धमावेष्ट्य समुत्प्लुत्य निपातयेत् ।
परिवृत्त्य द्वितीयं तु सोद्द्वृत्ता ।'' (ना॰ शा॰ 10-39) इति ।
अत एवोद्वृत्तं कारणम् ॥ (151)
(92) उपसृतकम् ।
((3)कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्येत्याक्षिप्तां चारीं (ना॰ शा॰ 10-37) वामतो व्यावृत्त्य करपरिवर्तनेन गात्रमानम्य दक्षिणमरालतां नयेत् । एतद्विनयोपसर्पणे) य्यथा ``महादेवी विण्णवेदि'' इति ॥ (152)

[(मू)]

1. ड॰ पादमाक्षिप्तदेहकम् । ड॰ नियताञ्चितपादकम् ।

2. छ॰ त॰ उद्धृत्य ।

3. म॰ अ॰ अग्रतश्चरणौ कार्यौ ।

4. ठ॰ त॰ ब॰ तस्यैव चानुगः ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ पद्मकोशोज्ञानगो ।

2. म॰ भ॰ सिंहाक्षिप्तकम् ।

3. म॰ भ॰ अयं ग्रन्थो नास्ति ।

[page 132]




[NZ]

रेचयेच्च करं वामं1 तलसङ्घट्टिते 2सदा । BhNZ_04_154ab
एको वक्षःस्थितो हस्तो द्वितीयश्च प्रलम्बितः ॥ BhNZ_04_154cd
3तलाग्रसंस्थितः पादो जनिते करणे भवेत् । BhNZ_04_155ab
जनितं करणं कृत्वा हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली ॥ BhNZ_04_155cd
शनैर्निपतितौ चैव ज्ञेयं तदवहित्थकम् । BhNZ_04_156ab
करौ वक्षःस्थितौ कार्यावुरो निर्भुग्नमेव च ॥ BhNZ_04_156cd
[ABh]

(93) तलसङ्घट्टितम् ।
किञ्चितं पार्श्वात्पार्श्वमिति (ना॰ शा॰ 10-36) दोलापादां चारीं कुर्वंस्तत्समकालं पताकौ सम्यग्घट्टितमन्योन्यतलं ययोस्तादृशौ करौ कृत्वा वैष्णवे स्थानके ``द्वौ तालौ''(ना॰ शा॰ 10-52) इत्यत्र स्थित्वा दक्षिणं हस्तं कट्यां च द्वितीयं हंसपक्षद्रुतभ्रमात्मकं रेचकं कुर्यात् । अनुकम्पाप्रधाने वाक्यार्थे ऽस्य प्रयोगः । ``धाणवगळछिफ ... ... अ॰ घिअचणारि'' इत्यादि ॥ (153)
(94) जनितम् ।
वक्षसि मुष्टिहस्तः । प्रलम्बितो लताख्यः । अन्यासां क्रियाणामारम्भकाल एव तत्सन्निवेशजननयोगाद्यथोचितचारीवशानीतम् । (जनिताचारी ना॰ शा॰ 10-25) ॥ (154)
(95) अवहित्थकम् ।
``मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः करो ऽन्यश्च प्रवर्तते ।
तलसञ्चरणादश्च जनिता ॥'' (ना॰ शा॰ 10-25) इति ।
चारीपादं कृत्वा । तथाप्यभिमुखाङ्गुली इत्यरा(1)लालपल्लवतया ललाटवक्षःक्षेत्रगौ हस्तौ विधाय शनैरिति यथाक्रममुद्वेष्टितकरणावधरोर्ध्वक्रमेण पार्श्वगौ कृत्वा पुनरपवेष्टितपरिवर्तक्रिययारालाल(2)पल्लवावन्योन्यं सम्मुखं वक्षोदेशे कुर्यात् । गोपनप्रधाने वाक्यार्थे ऽस्य प्रयोगः । इत्यवहित्थक्रमे तद्यथा -- ``एथगअं गइकरिं थविफासहसश्व॰खे इअं बइसं परिहि'' ॥

[(मू)]

1. प॰ त॰ रेचयेच्चरणं वामम् ।

2. प॰ म॰ तथा ।

3. ठ॰ म॰ लताग्र । म॰ भ॰ तदाग्र ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ त्यलप ।

2. म॰ भ॰ रालपल्ल ।

[page 133]




[NZ]

मण्डल1स्थानकं चैव निवेशं करणं तु तत् । BhNZ_04_157ab
तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य 2पतनं भवेत् ॥ BhNZ_04_157cd
संनतं वलितं गात्रमेलकक्रीडितं तु तत् । BhNZ_04_158ab
करमावृत्तकरणमूरुपृष्ठे ऽञ्चितं3 न्यसेत् ॥ BhNZ_04_158cd
जङ्घाञ्चिता 4तथोद्वृत्ता 5ह्यूरूद्वृत्तं तु तद्भवेत् । BhNZ_04_159ab
करौ प्रलम्बितौ कार्यौ शिरश्च परिवाहितम् ॥ BhNZ_04_159cd
[ABh]

अन्ये तु (अवहित्थहस्तेन)
``शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ ।
शनैरधोमुखाविद्धो ऽसाववहित्थः ॥''(ना॰ शा॰ 9-156)
इत्येतच्चिन्तादौर्बल्यविषयमाहुः ॥ (155)
(96) निवेशम् ।
``स्त(1)ब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् ।
उरो निर्भुग्नम् ।''(ना॰ शा॰ 9-226)
ऐन्द्रे मण्डले पादौ चतुस्तालान्तरस्थितौ । (गजवा)हनादिविषये ऽनेन निवेशयेत् । गात्रस्याविश्रमणान्निवेशाख्यम् ॥ (156)
(97) एलकाक्रीडितम् ।
पतनकाले गात्रस्य नमनं ततो वलनम् । एवं नामैकरूपा चारी(ना॰ शा॰ 10-20) भविष्यति । अधमप्रकृतिगतिविषयमेतत् ॥ (157)
(98) ऊरूद्वृत्तम् ।
``तलसञ्चरपादस्य पार्ष्णिबाह्योन्मुखी यदा ।
जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ऊरूद्वृत्ता ।'' इति (ना॰ शा॰ 10-22)
अनया चार्या सह व्यावर्तितकरणेनारालं खटकं चोरुदेशे पृष्ठे च क्षिपेत् । प्रणयकोपेर्ष्याप्रार्थनादिविषयमेतत्करणम् ॥ (158)

[(मू)]

1. म॰ भ॰ मण्डलं स्थानकम् ।

2. च॰ अ॰ म॰ ब॰ पतनं तु यत् ।

3. ठ॰ म॰ पृष्ठे ऽञ्चिते ।

4. ठ॰ ततो वृत्ता ।

5. न॰ ह्यूरूद्वृत्तं तदुच्यते । म॰ तदूरुवृत्तम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ निम्नमुन्नतपृष्ठम् ।

[page 134]




[NZ]

पादौ च वलिताविद्धौ मदस्खलितके द्विजाः । BhNZ_04_160ab
पुरः प्रसारितः1 पादः कुञ्चितो 2गगनोन्मुखः ॥ BhNZ_04_160cd
करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तं तदुच्यते । BhNZ_04_161ab
करमावर्तितं कृत्वा ह्यूरुपृष्ठे निकुञ्चयेत् ॥ BhNZ_04_161cd
ऊरुश्चैव तथाविद्धः सम्भ्रान्तं करणं तु तत् । BhNZ_04_162ab
अपविद्धः करः सूच्या पादश्चैव 3निकुट्टितः ॥ BhNZ_04_162cd
वक्षःस्थश्च करो वामो विष्कम्भे करणे भवेत् । BhNZ_04_163ab
पादावुद्धट्टितौ कार्यौ तलसङ्घट्टितौ 4करौ ॥ BhNZ_04_163cd
[ABh]

(99) मदस्खलितकम् ।
करौ दोलौ । पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः । वलिताविद्धौ अवनतावनन्तरं स्वस्तिकापसृतौ(पादौ) पर्यायेणेति । मद्यमदविषयमेतत् ॥ (159)
(100) विष्णुक्रान्तम् ।
विष्णोरित्थं क्रमणमत्र । तत्तद्विषय एवास्य प्रयोगः ॥ (160)
(101) सम्भ्रान्तम् ।
आविद्धायां चार्यां स्त्यामूरुस्तथा ।
``स्वस्तिकस्याग्रतः पादः कुञ्चितञ्च प्रसारितः ।
निपतेदञ्चिताविद्ध आविद्धा नाम सा स्मृता ॥''(ना॰ शा॰ 10-38)
तच्चारीप्रयोगकाले च व्यावर्तितपरिवर्तितकरणेनालपल्लवमूरुपृष्ठे न्यसेत् । सम्भ्रमपरिक्रमविषयमेतत् ॥ (161)
(102) विष्कम्भम् ।
वामः करो दक्षिणेन हस्तेन सूचीमुखं (ना॰ शा॰ 9-191) नृत्तहस्तात्मनापगमपूर्वकं विद्धः । स एव पादो निकुट्टितः । चकारात् द्वितीयेनैवाङ्गेन । एवकारेणेदमाह पुनः

[(मू)]

1. ठ॰ उरःप्रसारितः । च॰ पुरःप्रसर्पितः ।

2. अ॰ ग्रगतोन्मुखः ।

3. ठ॰ निकुञ्चितः ।

4. ठ॰ परौ ।

[(व्या)]

[page 135]




[NZ]

नतञ्च पार्श्वं1 कर्तव्यं बुधैरुद्धट्टिते सदा । BhNZ_04_164ab
प्रयुज्यालातकं पूर्वं2 हस्तौ चापि हि रेचयेत्3 BhNZ_04_164cd
कुञ्चितावञ्चितौ चैव वृषभक्रीडिते सदा4 BhNZ_04_165ab
रेचितावञ्चितौ हस्तौ लोलितं वर्तितं शिरः ॥ BhNZ_04_165cd
[ABh]

सूच्या(ना॰ शा॰ 10-34) चार्योपलक्षितः पादः । परश्च निकुट्टितो ऽलपल्लवो ऽन्यस्तु वामः । एवं पुनःकरणे सति क्रियाविष्कम्भनाद्विस्तारणाद्विष्कम्भाख्यं करणम् ॥ (162)
(103) उद्घट्टितम् ।
``स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णी भूमौ ।'' इति (ना॰ शा॰ 9-166)
पादः । अन्योन्यमनेन तालिकादानोद्यतौ करौ पुनर्द्वितीयपाद उद्घट्टितः पर्यायेण च तथैव पार्श्वयोर्नम(1)नमिति । प्रमोदविषयमेतत् ॥ (163)
(104) वृषभक्रीडितम् ।
अलातचारीं(ना॰ शा॰ 10-41) कुर्वन्हस्तौ रेचितौ कुर्यात् । ततः कुञ्चितौ व्यावर्तितकरणेन कृत्वा ततो बाहुशिरस्यलपल्लवाकृती अञ्चितौ विधेयाविति वृषभमङ्गद्वारद्वयप्र(2)योगात् वृषभक्रीडितम् ॥ (164)
(105) लोलितम् ।
वैष्णवे स्थाने आदौ रेचितं हंसपक्षद्रुतभ्रमरूपं हस्तद्विती(त)यं चाञ्चितं वक्षस्यलपल्लवाकारं कुर्यात् । शिरश्च लोलितम् । सर्वतो लोलितमपि ओभयोः पार्श्वयोर्वर्तितं विश्रमितम् ॥(165)

[(मू)]

1. न॰ नितम्बपार्श्वम् । म॰ ततश्च । म॰ भ॰ दण्डं च पार्श्वम् ।

2. ठ॰ म॰ पादम् ।

3. ठ॰ म॰ द्वावपि रेचितौ ।

4. ठ॰ अ॰ म॰ स्मृतौ ।

[(व्या)]

1. योर्गम ।

2. द्वययोगा ।

[page 136]




[NZ]

उभयोः पार्श्वयोर्यत्र 1तल्लोलितम् उदाहृतम् । BhNZ_04_166ab
2स्वस्तिकापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम् ॥ BhNZ_04_166cd
रेचितौ च तथा हस्तौ स्यातां नागापसर्पिते । BhNZ_04_167ab
निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् ॥ BhNZ_04_167cd
उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यं प्रयोजयेत् । BhNZ_04_168ab
ऊर्ध्वाङ्गुलितलौ पादौ त्रिपताकावधोमुखौ ॥ BhNZ_04_168cd
[ABh]

(106) नागापसर्पितम् ।
परिवाहितं पर्यायशः पार्श्वगतं कुटिलगतियोगान्नागापसर्पितम् । इदं तरुणमदविषयम् ॥ (166)
(107) शकटास्यम् ।
निषण्णं निस्समीकृतमङ्गं येन तेन तज्जानुसमस्थिते पदे (1)पुरो गुल्फदेशे कुञ्चितो न तु जानुरेव पादः स एवाध्यर्धतालान्तरसञ्चरः प्रसार्यः । तत्सहितो ऽपि हस्तो द्वितीयो वक्षसि खटकः । ईदृश्येवेयं चारी(ना॰ शा॰ 10-16) भविष्यति । अनेन सन्निवेशेन शकटस्यासनं क्षेप इति । तथाविधबालक्रीडादिविषये भाणिकादिविषये ऽस्य प्रयोगः ॥ (167)
(108) गङ्गावतरणम् ।
अत्र केचिदूर्ध्वाङ्गुलितल इत्यनेन समपादा(2)ञ्चितावस्थानमुक्तमित्याहुः । एतच्चायुक्तमशब्दार्थत्वात् । तस्मादञ्चितो न पादः । अन्ये त्वाहुः -- अनेन क्रमेणाग्रतलसञ्चारो वृश्चिकहस्त(3)पाद इति । अपरे तु -- चकारेण भिन्नक्रमेण च पादस्य त्रिपताकाहस्तयोश्शिरसश्च सन्नतत्वात्तेन प्रथमं पादोद्धारं स्थित्वा पादमूर्ध्वं विधाय तदुपरि च पताकाहस्तौ तं पादं क्रमेणाग्रतलसञ्चारो वृश्चिकपाद इति । [(4)अपरे तु चकारेण भिन्नक्रमेण च तदास्य त्रिपताकाहस्तयोः शिरसश्च सन्नतत्वात्तेन प्रथमः पादोद्धारः । स्थित्वा पादमूर्ध्वं विधाय तदुपरि

[(मू)]

1. ठ॰ अ॰ ज्ञेयं तल्लोलितं बुधैः ।

2. न॰ ब॰ स्खलितापसृतौ पादौ तथा हस्तौ च रेचितौ । अ. ड॰ म॰ स्खलितासर्पितौ पादौ तथा हस्तौ च रेचितौ । परिवाहितं शिरश्चैव कुर्यान्नागावसर्पिते ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ परो ।

2. म॰ भ॰ संवादं भूमाववस्था ।

3. म॰ भ॰ कपाद ।

4. म॰ भ॰ एतच्चिह्नान्तर्गतं वाक्यं पुनरुक्तम् ।

[page 137]




[NZ]

हस्तौ शिरस्सन्नतं च गङ्गावतरणं त्विति । BhNZ_04_169ab
1यानि स्थानानि याश्चार्यो व्यायामे 2कथितानि तु ॥ BhNZ_04_169cd
पादप्रचारस्त्वेषां तु करणानामयं भवेत् । BhNZ_04_170ab
ये चापि नृत्त3हस्तास्तु गदिता नृत्त4कर्मणि ॥ BhNZ_04_170cd
तेषां समासतो योगः करणेषु विभाव्यते । BhNZ_04_171ab
प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः ॥ BhNZ_04_171cd
चरणश्चानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः । BhNZ_04_172ab
चार्यश्चैव तु याः प्रोक्ता नृत्तहस्तास्तथैव च ॥ BhNZ_04_172cd
सा मातृकेति विज्ञेया तद्भेदात्करणानि तु । BhNZ_04_173ab
अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम् ॥ BhNZ_04_173cd
अतः परं परवक्ष्यामि ह्यङ्गहारविकल्पनम् । BhNZ_04_174ab
प्रसार्योत्क्षिप्य च करौ5 समपादं प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_04_174cd
[ABh]

च त्रिपताकहस्तौ तं पादं क्रमेण ] सन्नमयेत् अवरोधयेत् । तदनुसारेण च त्रिपताका(1)हस्तं संनमयेत् । तथैव क्रमेण शिरः । एवमेव त्रिविक्रमपादप्रसरणपूर्वकं गङ्गादेव्या अवतरणमिति नाम्नैवास्य करणस्य विषयो दर्शितः । इतिशब्दः समाप्तौ ॥ (168)
[इत्यष्टोत्तरशतकरणनिरूपणं समाप्तम्]
अङ्गहारलक्षणम् ।
तलपुष्पपुटस्य पूर्वं निर्देशात्सर्वत्र(2) वर्तमानाप्राधानेयेनोपक्रम इति सूचितं (3)परं प्रयोगमाह । उक्तमुपसंहरन् क्रमप्राप्तानङ्गहारान्यथोद्देशं लक्षणीयत्वेन प्रतिजानीते -- अष्टोत्तरशतमित्यादिना । हि यस्मात्करणानामष्टोत्तरशतमुदितं (ततो) हेतोः परं विशिष्टमङ्गहारो (वि)कल्प्यते परस्परतो भेद्यते तदङ्गहारेष्वेव विशेषलक्षणं वक्ष्यामीति सम्बन्धः । जातावेकवचनम् ॥ (173)

[(मू)]

1. त॰ इतः श्लोकचतुष्टयं नास्ति । ब॰ पश्चाद्योजितम् । व्याख्यापि नास्ति ।

2. अ॰ गदितानि ।

3. ब॰ नृत्य ।

4. ब॰ अ॰ नृत्य ।

5. ब॰ चरणौ ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ काभसमं नयेत् ।

2. भ॰ त्रनेप्रा ।

3. म॰ भ॰ तरम् ।

[page 138]




[NZ]

व्यंसितापसृतं 1सव्यं हस्तमूर्ध्वं प्रसारयेत् । BhNZ_04_175ab
प्रत्यालीढं ततः कुर्यात्2 तथैव च निकुट्टकम् ॥ BhNZ_04_175cd
ऊरू3द्वृत्तं ततः 4कुर्यादाक्षिप्तं स्वस्तिकं ततः । BhNZ_04_176ab
नितम्बं करि5हस्तं च कटिच्छन्नं 6च योगतः ॥ BhNZ_04_176cd
[ABh]

(1) स्थिरहस्तः ।
तत्रोद्देशक्रमेण स्थिरहस्तं लक्षयति -- प्रसार्योत्यादिना हरप्रिय इत्यन्तेन । तत्र प्रसार्येत्क्षिप्य च कराविति त्रिपता(1)काञ्जलि वक्षःस्थमिति लक्षितस्य लीनाख्यस्य करणस्य(ना॰ शा॰ 4-66) प्रथमेतिकर्तव्यतानिरूपणेनोपलक्षितम् । एतच्च तल्लक्षण एवोक्तमस्माभिः पताकशब्दस्य प्रयोजनं वदद्भिः । इदमिदं करणं योगतो ऽन्यादौ ह्यनया जिघृक्षतीत्यक्षिकरणगतहस्तपादाद्यौचित्ययुक्तवर्तनाचारीयोजनया यदि भवति तत एव चाविच्छिन्ना शुभा च । प्रबन्धादलातचक्रवदेकबुद्ध्यनुसंहार्यं तदलम् । स्थिरहस्तो नामाङ्गहार इति सम्बन्धः । एवं सर्वत्र योगत इति सर्वाङ्गहारेषु सम्बध्यते ।
अन्ये तु योगात्समाधेरप्ययं भगवतः प्रीतय इति व्याचक्षते ।
समपादमिति समनखं करणम् । ``पदं (पादौ) श्लिष्टौ समनखौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-65) ।
व्यंसिते --
``आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ।
ऊर्ध्वाधोविप्रकीर्णौ च व्यंसितं करणं तु तत् ॥''(ना॰ शा॰ 4-108)
इति लक्षिते करणे ऽपसृतौ विप्रकीर्णौ यौ हस्तौ ततु द्वावप्यूर्ध्वस्थानस्थितौ कृत्वा आलीढस्य परिवर्तनेन(ना॰ शा॰ 10-70) प्रत्यालीढं स्थानकं कुर्यात् । ततो निकुट्टिते ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ''(ना॰ शा॰ 4-69) इति नवमं करणम् । ततो ऽपि ``करमावृत्तकरणमूरुपृष्ठ''(ना॰ शा॰ 4-159) इत्यष्टनवतितमम् । ततः स्वस्तिकं हस्ताभ्यामथ पादाभ्यामिति (न॰ शा॰ 4-75) पञ्चदशम् । तत ``आक्षिप्तं हस्तपादं चेति'' (ना॰ शा॰ 4-115) पञ्चपञ्चाशत् ।

[(मू)]

1. ठ॰ अ॰ सव्यमूर्ध्वं हस्तम् । ब॰ सव्यं पूर्वहस्तम् ।

2. अ॰ ब॰ म॰ कृत्वा ।

3. म॰ त॰ ऊरुवृत्तम् ।

4. ठ॰ ब॰ त॰ कुर्यात्स्वस्तिकाक्षिप्तमेव च ।

5. ब॰ कटि ।

6. ठ॰ अ॰ म॰ तथैव च ।

[(व्या)]

1. म॰ कादण्डविलक्षमिति ।

[page 139]




[NZ]

स्थिरहस्तो 1भवेदेष त्वङ्गहारो 2हरप्रियः । BhNZ_04_177ab
तलपुष्पापविद्धे3 द्वे वर्तितं 4सनिकुट्टकम् ॥ BhNZ_04_177cd
ऊरूद्वृत्तं 5तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च । BhNZ_04_178ab
6नितम्बं करिहस्तं च कटीच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_178cd
[ABh]

``भुजावूर्ध्वं विनिष्क्रान्तौ हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली''(ना॰ शा॰ 4-146)
इति नितम्बगतिः । ततः करिहस्तम् --
``वामो वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलोपरि''(ना॰ शा॰ 4-148)
इति सप्ताशीतितमम् । ततः ``पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाहू शिरसि''(ना॰ शा॰ 4-72)
इत्येकादशम् ।
इत्येवं करणाग्रामसम्यग्योजनया कृतं स्थिरहस्तमङ्गहारं निर्वर्तयति । अतः(त्र) सर्वेष्वङ्गहारेष्वित्यर्थः(हारेषु) करणावयववर्गं सर्वं करणजातं चतुर्दिङ्मुखेषु प्रयोज्यमिति नाट्याचार्या मन्यन्ते । अनागतातीतवे(दी मुनिस्तद)युक्तं मन्यमान एकान्नविंशतितमे हि परिवृत्तकरेचिते ऽङ्गहारे(ना॰ शा॰ 4-219) वक्ष्यति `पराङ्गमुखविधिर्भूय एवमेव भवेत्' इत्यङ्गहारविधावित्यर्थायोगात् । तदाङ्गिकेष्वेव वक्ष्यामः । उद्वेष्टितकरणस्वरूपं निरूपयतः प्रयोगश्चैषामदृष्टार्थ एव । प्रयोगे च तत्तद्वा(1)क्यार्थादूनं विप्रकर्षानुसारेण । एतच्च पूर्वरङ्गे (अ-5) यथोपदेशं वक्ष्यामः `युद्धे नियुद्धे च' इत्यादौ(ना॰ शा॰ 4-56) । विषयेणैतेषां (विशेषेणैतेषाम्) कदाचित्प्रयोगः । एवं स्थिरहस्त एव नानिर्व(र्तनं) लक्ष्यत इति न वृथा तन्निर्देशेनायासः ॥ (176)
(2) पर्यस्तकः ।
तलपुष्पपुटेर्यादि । केचित्प्रसार्येत्यादिना प्रत्यालीढं ततः कुर्यादित्यन्तं सर्वेष्वङ्गहारेषु प्रथममितिकर्तव्यतां योजयन्ति प्रथमाङ्गस)तिकरणयोगः कथमित्यभिप्रायेण । अन्ये तु प्रत्यङ्गहारसमुचिताः साधारणाः स्वयमूह्या इत्याहुः । श्रुतहानौ को गुण इत्यपरे ।
तत्र ``वामे पुष्पपुट''(ना॰ शा॰ 4-61) इति प्रथमम् । ``आवर्त्य शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्टे'' ``वामहस्तश्च वक्षःस्थ''(ना॰ शा॰ 4-64) इत्यपविद्धम् । ``कुञ्चितौ मणिबन्धे तु '' इति (ना॰ शा॰ 4-62) वर्तितम् । ``'निकुट्टिताविति' (ना॰ शा॰ 4-69)

[(मू)]

1. च॰ त॰ ब॰ भवेदेवमङ्गहारो ।

2. प॰ अ॰ भवप्रियः ।

3. ठ॰ म॰ ब॰ अ॰ विद्धे च ।

4. च॰ त॰ सन्निकुट्टकम् । ठ॰ संप्रसारयेत् ।

5. ड॰ म॰ ऊरुवृत्तं ततः कुर्यादुरोमण्डलमेव च । ठ॰ ततः कुर्यादाक्षिप्तस्वस्तिकं तथा ।

6. न॰ म॰ नितम्बः करिहस्तश्च ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ द्व्याख्यार्था ।

[page 140]




[NZ]

एष पर्यस्तको नाम 1ह्यङ्गहारो हरोद्भवः2 BhNZ_04_179ab
3अलपल्लवसूचीं च कृत्वा विक्षिप्तमेव च ॥ BhNZ_04_179cd
आवर्तितं ततः कुर्यात्तथैव च निकुट्टकम् । BhNZ_04_180ab
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च4 BhNZ_04_180cd
करिहस्तं 5कटिच्छिन्नं सूचीविद्धो भवेदयम् । BhNZ_04_181ab
अपविद्धं तु करणं सूचीविद्धं 6तथैव च ॥ BhNZ_04_181cd
[ABh]

निकुट्टकम् । ``करमावृत्तकरणम्'' इति(ना॰ शा॰ 4-159)ऊरूद्वृत्तम् ।((1)तत ``आक्षिप्तं हस्तपादम्''(ना॰ शा॰ 4-116)) इत्याक्षिप्तम् । ``स्वस्तिकापसृता''विति (ना॰ शा॰ 4-115) उरोमण्डलम् । ततो ``भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्ता''विति (ना॰ शा॰ 4-146)नितम्बकरणम् । अनन्तरं ``वामो वक्षःस्थित'' इति (ना॰ शा॰ 4-148)करिहस्तम् । ततः ``पर्यायश'' इति (ना॰ शा॰ 4-72) कटिच्छिन्नम् । एतेन करणदशकेन पर्यस्तकः ॥) (178)
(3) सूचीविद्धः ।
अर्ध(ल)पल्लवसूचीं चेति । ``अलपद्मः शिरोदेशे (हस्तः) सूचीपादश्च'' इति (ना॰ शा॰ 4-138) अलपल्लवोपलक्षितमर्धसूच्याख्यं सप्तसप्ततितमं करणम् --
``विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः पार्श्वतो ऽपि वा ।
एकमार्गम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-119) विक्षिप्तम् ।
एकान्नषष्टितमं यदावर्ताख्यं करणं --
``प्रसार्य कुञ्चितं पादं पुरस्त्वा(नरा)वर्तयेद्द्रुतम् ।
प्रयोगवशगौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-120)
तदेवावर्तितशब्देनोक्तम् । ततो निकुट्टकादीनि षट् करणान्युक्ताङ्गहारवदेव (स्थिरहस्त इव) ॥ (180)
(4) अपविद्धः ।
अपविद्धन्त्वित्यादि ।
``आवर्त्य(2) शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत् ।
वामहस्तश्च वक्षःस्थो ऽप्यपविद्धम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-64)

[(मू)]

1. ठ॰ म॰ त्वङ्ग ।

2. द॰ भवोद्भवः ।

3. त॰ अलपद्मं च सूचीश्च ।

4. ठ॰ म॰ अ॰ मण्डलकं तथा ।

5. न॰ कटिच्छन्नम् ।

6. द॰ म॰ अ॰ त॰ पुनर्भवेत् ।

[(व्या)]

1. म॰ एतच्चिह्नान्तर्गतो भागो नास्ति ।

2. म॰ आपत्य ।

[page 141]




[NZ]

उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकं तु परिवर्तयेत् । BhNZ_04_182ab
उरोमण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_182cd
अपविद्धो ऽङ्गहारश्च विज्ञेयो ऽयं प्रयोक्तृभिः1 BhNZ_04_183ab
करणं नूपुरं कृत्वा विक्षिप्तालातके पुनः ॥ BhNZ_04_183cd
पुनराक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकं तथा । BhNZ_04_184ab
2नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_184cd
[ABh]

``पादसूच्या यदा पादो द्वितीयश्च प्रविध्यते ।
कटिवक्षःस्थितौ हस्तौ सूचीविद्धं तत् ॥''(ना॰ शा॰ 4-139)
एवं करणद्वयं कृत्वोद्वेष्टितेन करणेन (ना॰ शा॰ 9-216) बद्धया चार्या त्रिकं वलितं कृत्वोरोमण्डलहस्तोपलक्षितमुरोमण्डलकरणं ततो ऽपि कटिच्छिन्नं विदध्यात् ।
``स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा ।
उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलकं तु तत् ॥''(ना॰ शा॰ 4-115)
प्रयोक्तृभिरिति ये प्रयोगकुशलास्तैः । स्वयमङ्गस्य गतिः सम्यग्विद्वद्भिर्ज्ञातुं न शक्य इत्यनेनेदमाह । एतेषु करणेषु यदा मध्यवर्तनशिरोभ्रूनेत्रादिकर्मसहितापि या योजना च सा अंशश्च स्वरूपतत्त्वविदा स्वयमङ्गीकर्तुं शक्यः । अन्यस्य तूक्तापि प्रयोक्तुमशक्या नचापि निरूपयितुं शक्या । गीतवाद्यलययन्ति(ति)वाक्यार्थभेदेन च तस्या एव योजना । योजने चानन्त्यम् । नहि सुशिक्षितो ऽपि लक्षणकारो वाक्यानां प्रतिपदं लक्षणं कर्तुं शक्नोति । अस्य पश्चादिदं प्रयोज्यमिति दयापि(ज्ञापि)तेन किञ्चिदात्मनो योजना च संहिता कार्या । नियमनमग्रे वक्ष्याम इत्युक्तम् । तेन मण्डलादिस्थाननिरूपणमिह कैश्चित्कृतं निरुपयोगमेवेत्यास्ताम् ॥ (182)
(5) आक्षिप्तकम् ।
करणं नूपुरमित्यादि ।
``त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ''(ना॰ शा॰ 4-97) (नू)पुरं च तथा पादकरणे नूपुरे ``विक्षिप्तं हस्तपादं च'' इति (ना॰ शा॰ 4-119) विवक्षितम् ।

[(मू)]

1. ड॰ हारस्तु विज्ञेयस्तत्प्रयोक्तृभिः । द॰ अ॰ अपविद्धस्तु विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तृभिः ।

2. द॰ म॰ नितम्बकरिहस्तश्च कटिच्छेदम् ।

[(व्या)]

[page 142]




[NZ]

आक्षिप्तकः स विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तृभिः । BhNZ_04_185ab
उद्वेष्टितापविद्धस्तु करः पादो 1निकुट्टितः ॥ BhNZ_04_185cd
पुनस्तेनैव योगेन वामपार्श्वे भवेदथ । BhNZ_04_186ab
उरोमण्डलकौ हस्तौ 2नितम्बं करिहस्तकम् ॥ BhNZ_04_186cd
3कर्तव्यं सकटिच्छिन्नं नृत्ते तूद्घट्टिते4 सदा5 BhNZ_04_187ab
पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ चैव निकुट्टितौ ॥ BhNZ_04_187cd
[ABh]

``अलातं चरणं कृत्वाप्यंसयोर्दक्षिणं करम् ।
ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकमिति स्मृतम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-78)
यत्र यत्र पुनर्ग्रहणं तत्र तत्र केचित् द्वियोगमाहुः । द्वितीयाङ्गहारोक्तमाक्षिप्तादिकरणपञ्चकम् ॥ (184)
(6) उद्घट्टितः ।
उद्वेष्टितापविद्धस्त्विति ।
अनेन प्रथमश्लेकेन पर्यायशो ऽङ्गद्वयप्रयोगं निकुट्टकं करणमाह -- ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ''(ना॰ शा॰ 4-69) इति । उरोमण्डलकादिकरणचतुष्कं द्वितीयाङ्गहारवदेव । (186)
(7) विष्कम्भः ।
पर्यायोद्वेष्टिताविति । अनेनार्धेनानन्तराङ्गहारवदेव प्रथममण्डलद्वयेन निकुट्टितं करणमित्याह । कुञ्चिताविति । हस्तौ पादौ चेति सम्बन्धः । तेन कुञ्चितस्य करणस्याञ्चितस्य चाङ्गद्वयपर्यायेण प्रयोज्यत्वमुक्तम् ।
``वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत् ।
नासाग्रे दक्षिनं चैव निकुञ्चितम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-87)
``स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिनम् ।
वक्षःस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् ॥''(ना॰ शा॰ 4-83)
इत्यनन्तरं
``व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा ।
अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-83)
चतुरश्रमिति अनेनार्धेनार्धनिकुट्टकं दशमं करणमाह --

[(मू)]

1. ठ॰ ब॰ निकुञ्चितः ।

2. न॰ म॰ नितम्बः करिहस्तकः ।

3. ड॰ कर्तव्यः सकटिच्छेदो ।

4. द॰ नृत्ये तत्कुटिते ।

5. च॰ अ॰ बुधैः ।

[(व्या)]

[page 143]




[NZ]

कुञ्चितावञ्चितौ चैव ह्यूरूद्वृत्तं1 तथैव च । BhNZ_04_188ab
चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च 2निकुट्टकम् ॥ BhNZ_04_188cd
भुजङ्गत्रासितं चैव करं चोद्वेष्टितं पुनः । BhNZ_04_189ab
परिच्छिन्नं3 च कर्तव्यं त्रिकं भ्रमरकेण तु ॥ BhNZ_04_189cd
4करिहस्तं कटिच्छिन्नं विष्कम्भे परिकीर्तितम् । BhNZ_04_190ab
दण्डपादं करं चैव5 चिक्षिप्याक्षिप्य चैव हि ॥ BhNZ_04_190cd
व्यंसितं वामहस्तं च सह पादेन सर्पयेत् । BhNZ_04_191ab
निकुट्टकद्वयं कार्यमाक्षिप्तं मण्डलोरसि ॥ BhNZ_04_191cd
6करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपराजिते । BhNZ_04_192ab
कुट्टितं7 करणं कृत्वा भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ BhNZ_04_192cd
[ABh]

``अञ्चितो बाहुशिरसि हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः ।
निकुञ्चितार्धयोगेन ''(ना॰ शा॰ 4-70) इति ।
द्वितीयो हि तत्र प्राङ्मुखं खटकरूपं चतुरश्रो हस्तः ।
``किञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् ।
कटिजानुविवर्तश्च भुजङ्गत्रासितं भवेत् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-84)
भुजङ्गत्रासितं चतुर्विधम् । अत्रैवकारेण हस्तप्रयोगमनुक्तं निरूपयति -- करं चोद्वेष्टितमिति । तत्समकालं च भ्रमरकेणाष्टत्रिंशेन (ना॰ शा॰ 4-99) करणेन परित इत्युभयाङ्गप्रयोगेण च्छिन्नत्रिकं कुर्यात् । कटिमध्यस्य वलनाच्छिन्ना । यतः --
``आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा ।
त्रिकस्य वलनाच्च ।''
इति भ्रमरकम् । ततः करिहस्तः कटिच्छिन्नश्च पूर्वाङ्गहारवदेव ॥ (189)
(8) अपराजितः ।
दण्डपादमित्यादि ।
``नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् ।
क्षिप्राविद्धकरं चेति दण्डपादम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-143)

[(मू)]

1. त॰ रुवृत्तम् ।

2. न॰ निकुट्टितम् ।

3. अ॰ परिक्षिप्तम् ।

4. ठ॰ करिहस्तः कटिच्छेदो ।

5. न॰ करं कृत्वा । अ॰ दण्डपादञ्च ।

6. न॰ करिहस्तः कटिच्छेदः ।

7. ढ॰ ब॰ कुञ्चितं च करम् ।

[(व्या)]

[page 144]




[NZ]

रेचितेन तु 1हस्तेन पताकं हस्तमादिशेत् । BhNZ_04_193ab
आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत ह्युरोमण्डलकं तथा ॥ BhNZ_04_193cd
लताख्यं 2सकटिच्छिन्नं विष्कम्भापसृते भवेत् । BhNZ_04_194ab
त्रिकं 3सुवलितं कृत्वा नूपुरं 4करणं तथा ॥ BhNZ_04_194cd
भुजङ्गत्रासितं सव्यं तथा वैशाखरेचितम् । BhNZ_04_195ab
5आक्षिप्तकं ततः कृत्वा परिच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_195cd
6बाह्यभ्रमरकं कुर्यादुरोमण्डलमेव च । BhNZ_04_196ab
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं7 तथैव च ॥ BhNZ_04_196cd
[ABh]

यदत्र करणे निरूपितं तदेवेह भङ्क्त्वा दर्शितं विक्षिप्येत्यादिना । ``आलीढस्थानकं यत्र''(ना॰ शा॰ 4-109) इति व्यंसितं प्रथमाङ्गहारोक्तम् । वामहस्तेत्यादिना प्रसर्पितमष्टाशीतितमकरणमाह ।
``एकस्तु रेचितो हस्तः लताख्यश्च तथापरः ।
प्रसर्पितकम् ॥'' इति (ना॰ शा॰ 4-149)
निकुट्टकद्वयमिति । निकुट्टमर्धनिकुट्टं च(ना॰ शा॰ 4-69-70) ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ'' इति । ``अञ्चितो बाहुशिरसि हस्तस्तु'' इति । मण्डलोरसीत्युरोमण्डले करणे (ना॰ शा॰ 4-115) सतीत्यर्थः । आक्षिप्तादीनि कटिच्छिन्नान्तानि चत्वारि द्वितीयाङ्गहारवदेव ।
(9) विष्कम्भापसृतः ।
कुट्टितमित्यादि । निकुट्टकमर्धनिकुट्टकं चेति द्वे कुट्टितशब्देन साधारण्यात्सङ्गृहीते । ``कुञ्चितं पादम्''(ना॰ शा॰ 4-84) इत्यादि भुजङ्गत्रासितं चतुर्विंशतितमम् । रेचितेभ्यस्त्वि(तेने)त्यादिनार्धेन पञ्चत्रिंशकं (ना॰ शा॰ 4-96) दर्शयतीति ।
``भुजङ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ ।
वामपार्श्वस्थितौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-96)
अस्य चाङ्गपर्यायेण प्रयोग इति पताकाग्रहणेनाह । आक्षिप्तकादित्रयं पूर्वाङ्गहारवदेव । केवलमत्र कटिच्छिन्ने करणे(ना॰ शा॰ 4-71) पर्यायेणैको लताहस्तः ।

[(मू)]

1. त॰ पादेन ।

2. म॰ सकटिच्छेदम् ।

3. म॰ अ॰ त्रिकन्तु वलि ।

4. ठ॰ अ॰ त॰ चरणम् । ठ॰ अ॰ करणं चैव नूपुरम् । न॰ म॰ चरणं चैव नूपुरम् ।

5. अ॰ इदमर्धं नास्ति ।

6. ब॰ वात्यभ्रम ।

7. ब॰ म॰ च्छेदम् ।

[(व्या)]

[page 145]




[NZ]

मत्ताक्रीडो भवेदेष ह्यङ्गहारो हरप्रियः । BhNZ_04_197ab
रेचितं हस्तपादं च कृत्वा वृश्चिकमेव च ॥ BhNZ_04_197cd
पुनस्तेनैव योगेन 1वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । BhNZ_04_198ab
निकुट्टकं तथा चैव सव्यासव्यकृतं क्रमात्2 BhNZ_04_198cd
लताख्यः 3सकटिच्छेदो भवेत्स्वस्तिकरेचिते । BhNZ_04_199ab
4पार्श्वे तु स्वस्तिकं बद्ध्वा 5कार्यं त्वथ निकुट्टकम् ॥ BhNZ_04_199cd
[ABh]

(10) मत्ताक्रीडः ।
[(1)त्रिकम् सुवलितं कृत्वेति । भ्रमरकं करणं ``'आक्षिप्तः स्वस्तिकः पाद इत्यादि(ना॰ शा॰ 4-99)' । ततो नूपुराख्यं करणं ``त्रिकं सुवलितम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-97), ``कुञ्चितं पादम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-84) भुजङ्गत्रासितम् । सव्यमिति दक्षिणाङ्गेनैव वैशाखरेचितम्(ना॰ शा॰ 4-98) । ``आक्षिप्तं हस्तपादम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-116) आक्षिप्तकरणम् । परिच्छिन्नमिति --
``अलपद्मः कटीदेशे च्छिन्ना पर्यायशः कटी'' ।
इति च्छिन्नं करणम्(ना॰ शा॰ 4-106) । बाह्यभ्रमरकमिति वामभ्रमरकम् । ततो व्यंसितम् ``आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः'' इति (ना॰ शा॰ 4-99) भ्रमरकम् । व्यंसितं ``आलीढं स्थानकं यत्रेति'' (ना॰ शा॰ 4-109) । उरोमण्डलम् -- ``स्वस्तिकापसृतौ पादौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-115) । नितम्बं -- ``भुजावूर्ध्वौ विनिष्क्रान्तौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-146) । करिहस्तं ``वामो वक्षःस्थितो हस्त'' इति (ना॰ शा॰ 4-148) । कटिच्छिन्नम् ``पर्यायशः कटी च्छिन्ना'' इति (ना॰ शा॰ 4-71) । एतानि द्वादश करणानि ।
(11) स्वस्तिकरेचितः ।
रेचितमिति । रेचितं हस्तपादं चेति वैशाखरेचितम् (ना॰ शा॰ 4-98) । वृश्चिकं ``बाहुशीर्षाञ्चितौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-108) पुनरिति वैशाखरेचितवृश्चिके प्रयोजयेत् । निकुट्टकं ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ''(ना॰ शा॰ 4-69) वामदक्षिणकृतौ लताख्यौ

[(मू)]

1. न॰ अ॰ म॰ कृत्वा वृश्चिकमेव तु ।

2. ठ॰ अ॰ म॰ कृतैः क्रमैः ।

3. अ॰ लताख्यं सकटिच्छिन्नम् ।

4. ड॰ अ॰ पार्श्वे तु स्वस्तिकं कृत्वा । त॰ पार्श्वस्वस्तिकमादौ तु ।

5. न॰ कुर्यादर्ध । प॰ कार्यस्त्वर्थ ।

[(व्या)]

1. इतः परिवृत्तकरेचिता(19)ङ्गहारपर्यन्तव्याख्याभागो लुप्तः । सम्पादकस्य कृतिरियम् ।

[page 146]




[NZ]

द्वितीयस्य च पार्श्वस्य विधिः स्यादयमेव हि । BhNZ_04_200ab
ततश्च करमावर्त्य1 ह्यूरुपृष्ठे निपातयेत् ॥ BhNZ_04_200cd
ऊरूद्वृ2त्तं ततः कुर्यादाक्षिप्तं पुनरेव हि । BhNZ_04_201ab
3नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_201cd
पार्श्वस्वस्तिक इत्येष ह्यङ्गहारः प्रकीर्तितः । BhNZ_04_202ab
वृश्चिकं 4करणं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च ॥ BhNZ_04_202cd
5तमेव च करं भूयो नासाग्रे सन्निकुञ्चयेत् । BhNZ_04_203ab
तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा 6नितम्बं परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_04_203cd
करिहस्तं कटिच्छिन्नं 7वृश्चिकापसृते भवेत् । BhNZ_04_204ab
कृत्वा नूपुरपादं तु तथाक्षिप्तकमेव च ॥ BhNZ_04_204cd
[ABh]

नृत्तहस्तौ (ना॰ शा॰ 9-198) । ततः कटिच्छिन्नं ``पर्यायशः कटी च्छिन्ना'' इति (ना॰ शा॰ 4-71) षट् करणानि ।
(12) पार्श्वस्वस्तिकः ।
पार्श्वयोः स्वस्तिक इति दिक्स्वस्तिकं करणम् । ``पार्श्वयोरग्रतश्चैव'' इति (ना॰ शा॰ 4-77) । एकाङ्गेनार्धनिकुट्टकम् -- ``अञ्चितौ बाहुशिरसि'' इति (ना॰ शा॰ 4-70) । पुनर्दिक्स्वस्तिकं कृत्वा द्वितीयपार्श्वेनार्धनिकुट्टकं योजयेत् । ``करमावर्त्य'' इत्यपविद्धम् । ``आवर्त्य शुकतुण्डाख्यम्'' (ना॰ शा॰ 4-64) । ऊरूद्वृत्तम् -- ``करमाविद्धकरणम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-159) । ``आक्षिप्तं हस्तपादम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-116) आक्षिप्तम् । नितम्बादिकरणत्रयं पूर्ववत् ॥
(13) वृश्चिकापसृतः ।
वृश्चिकमिति । वृश्चिकचरणलताहस्तत्वात् लतावृश्चिकम् -- ``अञ्चितः पृष्ठतः पादः'' इति (ना॰ शा॰ 4-105) । नासाग्र इति निकुञ्चितम् `वृश्चिकं चरणं कृत्वा' इति (ना॰ शा॰ 4-87) । तमेवोद्वेष्टितमिति मत्तल्लि ``वामदक्षिणपादाभ्याम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-88) । नितम्बादित्रयं पूर्ववत् । केचिन्नितम्बस्य भ्रमरमाहुः ।

[(मू)]

1. न॰ म॰ करमावृत्य ।

2. त॰ ऊरुवृत्तम् ।

3. ढ॰ म॰ नितम्बः करिहस्तश्च कटिच्छेदः ।

4. न॰ त॰ चरणम् ।

5. न॰ अ॰ तथैव च ।

6. अ॰ म॰ नितम्बमथ । अ॰ नितम्बमप ।

7. च॰ ब॰ अ॰ म॰ वृश्चिके सम्प्रयोजयेत् ।

[(व्या)]

[page 147]




[NZ]

1परिच्छिन्नं च कर्तव्यं सूचीपादं तथैव च । BhNZ_04_205ab
नितम्बं करिहस्तं चाप्युरोमण्डलकं तथा ॥ BhNZ_04_205cd
2कटिच्छिन्नं ततश्चैव भ्रमरः स तु संज्ञितः । BhNZ_04_206ab
मत्तल्लिकरणं कृत्वा 3करमावर्त्य दक्षिणम् ॥ BhNZ_04_206cd
कपोलस्य प्रदेशे तु 4कार्यं सम्यङ्निकुञ्चितम् । BhNZ_04_207ab
अपविद्धं 5द्रुतं चैव तलसंस्फोटसंयुतम् ॥ BhNZ_04_207cd
6करिहस्तं कटिच्छिन्नं मत्तस्खलितके भवेत् । BhNZ_04_208ab
दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिकापसृतैः पदैः ॥ BhNZ_04_208cd
[ABh]

(14) भ्रमरः ।
कृत्वेति । नूपुरपादं कृत्वेति नूपुरं करणम् -- ``त्रिकं सुवलितं कृत्वा'' इति (ना॰ शा॰ 4-97) । आक्षिप्तकं ``आक्षिप्तहस्तपादम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-116) । परिच्छिन्नम् --
``अलपद्मः शिरोदेशे च्छिन्ना पर्यायशः कटी''
इति(ना॰ शा॰ 4-106) । सूचीपादम् -- `पादसूच्या यदा' इति (ना॰ शा॰ 4-139) । नितम्बं ``भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्तौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-146) । करिहस्तं ``वामो वक्षः स्थितो हस्तः'' इति (ना॰ शा॰ 4-148) उरोमण्डलं ``स्वस्तिकापसृतौ पादौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-115) । कटिच्छिन्नं ``पर्यायशः कटी च्छिन्ना'' इति (ना॰ शा॰ 4-72) ॥
(15)मत्तस्खलितकः ।
मत्तल्लीति । ``वामदक्षिणपादाभ्याम्'' इति मत्तल्लि (ना॰ शा॰ 4-88) । कपोलस्येति गण्डसूची ``सूचीपादोन्नतं पार्श्वम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-132) । सम्यङ्निकुञ्चितमिति लीनं नाम करणम् --
``पताकाञ्जलिवक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम् ।
निकुञ्चितांसकूटं च तल्लीनम् ।'' (ना॰ शा॰ 4-66)

[(मू)]

1. म॰ ढ॰ कटिच्छिन्नं तु ।

2. न॰ म॰ कटिच्छेदम् ।

3. ढ॰ करमावृत्त्य । त॰ करमावेष्ट्य ।

4. अ॰ म्॰ ढ॰ च नि ।

5. प॰ ततम् । न॰ म॰ तथा ।

6. ज॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदो वामास्खलितके ।

[(व्या)]

[page 148]




[NZ]

अञ्चितैर्वलितैर्हस्तैस्तलसङ्घट्टितैस्तथा । BhNZ_04_209ab
1निकुट्टितं च कर्तव्यमूरूद्वृत्तं तथैव च ॥ BhNZ_04_209cd
2करिहस्तं कटिच्छिन्नं मदाद्विलसिते भवेत् । BhNZ_04_210ab
मण्डलं स्थानकं कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ ॥ BhNZ_04_210cd
3उद्घट्टितेन पादेन 4मत्तल्लिकरणं भवेत् । BhNZ_04_211ab
आक्षिप्तं करणं चैव ह्युरोमण्डलमेव च ॥ BhNZ_04_211cd
5कटिच्छिन्नं तथा चैव भवेत्तु गतिमण्डले । BhNZ_04_212ab
6समपादं प्रयुज्याथ परिच्छिन्नं त्वनन्तरम् ॥ BhNZ_04_212cd
[ABh]

अपविद्धम् ``आवर्त्य शकुतुण्डाख्यम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-64), अपविद्धगतेनैव तलसंस्फोटितं ``द्रुतं विक्षिप्य चरणम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-130), करिहस्तादिद्वयं पूर्ववत् ॥
(16) मदविलसितः ।
दोलैरिति । दोलैः करैरिति मदस्खलितमेकोनशततमं करणम् । स्वस्तिकापसृतैः पोदैर्मत्तल्लिः सूचितम् । ततस्तलसंघट्टितैरिति तलसंस्फोटितमूनसप्तति करणम् । वलितशब्देन त्रीण्यपि करणानि बहुविधचित्रगुम्फानीति । ततो निकुट्टकादिकरणचतुष्कम् । अत्र केचिद्दोलादिकरणानां त्रयाणां त्रिरभ्यासात् त्रयोदश करणानि वाहुः । अन्ये तु करणसप्तकस्यापि त्रिरभ्यासादेकविंशतीति ॥
(17) गतिमण्डलः ।
मण्डलमिति । मण्डलस्थानकेन मण्डलस्वस्तिकनिवेशे करणे उद्दिष्टे । तत उन्मत्तं रेचितावित्याह । पादेनोद्घट्टिताख्यं त्र्युत्तरशतम् । आक्षिप्तानि त्रीणि चाष्टौ करणानि गतिमण्डले ॥
(18) परिच्छिन्नः ।
समपादमिति । ``श्लिष्टौ समनखौ पादौ''(ना॰ शा॰ 4-65) इति समनखं प्रथमं कुर्यात् । ततश्छिन्नं पञ्चचत्वारिंशत् । आविद्धपादेनाविद्धचार्यां संभ्रान्तमेकोत्तरशतम् ।

[(मू)]

1. ब॰ त॰ अ॰ निकुञ्चितञ्च ।

2. न॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदो ।

3. न॰ ब॰ उद्घाटितेन ।

4. द॰ ब॰ अ॰ मत्तल्लीं सम्प्रयोजयेत् ।

5. प॰ म॰ कटिच्छेदम् ।

6. न॰ ब॰ समम् ।

[(व्या)]

[page 149]




[NZ]

आविद्धेन तु पादेन 1बाह्यभ्रमरकं तथा । BhNZ_04_213ab
2वामसूच्या त्वतिक्रान्तं भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ BhNZ_04_213cd
3करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिच्छिन्ने विधीयते । BhNZ_04_214ab
शिरसस्तूपरि स्थाप्यौ स्वस्तिकौ विच्युतौ4 करौ ॥ BhNZ_04_214cd
ततः सव्यं करं चापि गात्रमानम्य रेचयेत् । BhNZ_04_215ab
पुनरुत्था5पयेत्तत्र गात्रमुन्नम्य रेचितम् ॥ BhNZ_04_215cd
6लताख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् । BhNZ_04_216ab
रेचितं करिहस्तं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ BhNZ_04_216cd
आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत स्वस्तिकं 7पादमेव च । BhNZ_04_217ab
8पराङ्मुखविधिर्भूय एवमेव भवेदिह ॥ BhNZ_04_217cd
[ABh]

ततो भ्रमरकमष्टत्रिंशत् । वामसूच्यार्धसूची वामपादेन । ततो ऽतिक्रान्तं षट्षष्टितमम् । भुजङ्गत्रासितादीनि त्रीणि च नवभिः परिच्छिन्नः ।
(19) परिवृत्तिकरेचितः ।
शिरसस्त्विति । शिरस उपरीति नितम्बं पञ्चाशीतितमम् ।
``भुजावूर्ध्वनिष्क्रान्तौ हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली'' (ना॰ शा॰ 4-146)
इति नितम्बम् । ततः स्वस्तिकरेचितं सप्तमम् (ना॰ शा॰ 4-67) । गात्रस्यानमनेन विक्षिप्ताक्षिप्तकमेकविंशम् (ना॰ शा॰ 4-81) । पुनः पुनरिति लताख्यावित्यनेनार्धेन लतावृश्चिकम् (ना॰ शा॰ 4-105)
``अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः । ]
लताख्यश्च करो वामः '' (ना॰ शा॰ 4-105)
इति लतावृश्चिकम् । ``एको वृक्षः स्थितो हस्तः'' इति (ना॰ शा॰ 4-148) ।
रेचितमित्युन्मत्तकरणम् । ``अञ्चितेन तु पादेन रेचितौ '' इति (ना॰ शा॰ 4-74) । ``एको वक्षःस्थितो हस्तः'' इति करिहस्तकम् । ``कुञ्चितं पादम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-84)

[(मू)]

1. प॰ ब॰ वात्याभ्रमरकम् । अ॰ बाहुभ्रमरकम् ।

2. ज॰ म॰ वामं सूच्या त्वतिक्रान्तम् । ब॰ वामसूच्या त्वभिक्रान्तम् ।

3. न॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदः ।

4. ड॰ अ॰ ब॰ विधुतौ ।

5. ब॰ पुनः संस्थापयेत् तत्र गात्रमुन्नम्य रेचयेत् । त॰ तत्तु गात्रमुन्नाम्य ।

6. न॰ म॰ लताख्यं च करम् ।

7. न॰ म॰ पदमेव च ।

8. न॰ म॰ त॰ पराङ्मुखी विधिर्भूय एष एव ।

[(व्या)]

[page 150]




[NZ]

1करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिवृत्तकरेचिते । BhNZ_04_218ab
रेचितौ सह गात्रेण ह्यपविद्धौ करौ 2यदा ॥ BhNZ_04_218cd
पुनस्तेनैव देशेन3 गात्रमुन्नम्य रेचयेत् । BhNZ_04_219ab
कुर्यान्नूपुरपादं च भुजङ्गत्रासितं तथा ॥ BhNZ_04_219cd
रेचितं मण्डलं चैव बाहुशीर्षे निकुञ्चयेत् । BhNZ_04_220ab
ऊरू4द्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च ॥ BhNZ_04_220cd
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्याद्वैशाखरेचिते । BhNZ_04_221ab
5आद्यं तु जनितं कृत्वा पादमेकं प्रसारयेत् ॥ BhNZ_04_221cd
[ABh]

भुजङ्गत्रासितं । ``आक्षिप्तं हस्तपादम् ।'' इत्याक्षिप्तकम्(ना॰ शा॰ 4-116) । स्वस्तिकं पादमित्यस्यैव पादस्वस्तिकपर्यन्ततया बद्धां चारीं सूचयन्नितम्बकरणमाह -- ``भुजावूर्ध्वं विनिष्क्रान्तौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-146) । पराङ्मुखेति । अङ्गहारेषु मध्ये परिभाषमाणो मुनिरेतदाह -- सर्वेष्वेव चाङ्गहारेषु पाश्चात्यं करणद्वयं वर्जयित्वा वर्तनीयानि करणानि । तानि चतुर्दिङ्मुखेषु प्रयुज्य संमुखमन्त्ये करणद्वयेन पूरयेदिति ।
(20) वैशाखरेचितः ।
रेचिताविति । अनेन श्लोकेन क्रमेण वैशाखरेचितमङ्गमङ्गद्वयेन प्रयोज्यमित्याह । ``रेचितं हस्तपादं च'' इत्यादि(ना॰ शा॰ 4-98) वैशाखरेचितं करणम् ।
``त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ ।
नूपुरं च तथा पादम् ।''(ना॰ शा॰ 4-97)
इति नूपुरोर्ध्वपादम् । कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्येति (ना॰ शा॰ 4-84) भुजङ्गत्रासितम् । रेचितमित्युन्मत्तकरणम् । ``अञ्चितेन तु पादेन रेचितौ '' इति (ना॰ शा॰ 4-74) । मण्डलमिति मण्डलस्वस्तिकम् --
``स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्मुखोर्ध्वतलौ समौ ।
मण्डलस्थानकेन ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-68)

[(मू)]

1. प॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदः ।

2. न॰ अ॰ म॰ तथा ।

3. त॰ योगेन ।

4. त॰ ऊरुवृत्तम् ।

5. न॰ म॰ अ॰ आद्यन्त ।

[(व्या)]

[page 151]




[NZ]

तथैवालातकं कुर्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् । BhNZ_04_222ab
अञ्चितं वामहस्तं च 1गण्डदेशे निकुट्टयेत् ॥ BhNZ_04_222cd
2कटिच्छिन्नं तथा चैव परावृत्ते प्रयोजयेत् । BhNZ_04_223ab
स्वस्तिकं 3करणं कृत्वा व्यंसितौ च 4करौ पुनः ॥ BhNZ_04_223cd
[ABh]

बाहुशीर्ष इत्यनेन निकुट्टितं करणमाह ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ '' इति (ना॰ शा॰ 4-69) ऊरूद्वृत्तादिकरणजातं क्रमेणोक्ताङ्गहारवत् ॥
(21) परावृत्तः ।
आद्यन्त्विति ।
``एको वक्षःस्थितो हस्तो द्वितीयश्च प्रलम्बितः ।
तलाग्रसंस्थितः पादो जनितम् ।''(ना॰ शा॰ 1-155) इति ।
आद्य(1)शब्दो दक्षिणाङ्गप्रयोज्यत्वमाह । पादमेकं प्रसारयेदिति शकटास्यं करणमाह --
``निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् ।
उद्वाहितमुरःकृत्वा शकटास्यम् ।'' (ना॰ शा॰ 4-168)
``अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम् ।
ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकम् '' (ना॰ शा॰ 4-78)
इत्यलातम् । त्रिकं तु परिवर्तयेदिति भ्रमरकम् ।
``आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा ।
त्रिकस्य वलनाच्च '' (ना॰ शा॰ 4-99)
अञ्चितं वामहस्तं चेत्यनेनार्धेन करिहस्तं करणं गण्डदेशे निकुट्टयेदिति विशेषयुक्तमाह ।
``वामो वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलो ऽपरः ।
अञ्चितं चरणं चैव प्रयोज्यः करिहस्तकः ॥'' इति (ना॰ शा॰ 4-148)
`पर्यायश' इति कटिच्छिन्नम् (ना॰ शा॰ 4-71)

[(मू)]

1. ड॰ अ॰ म॰ गण्डे चैव निकुट्टितम् ।

2. न॰ म॰ कटिच्छेदम् ।

3. प॰ त॰ चरणम् ।

4. ज॰ म॰ करौ ततः ।

[(व्या)]

1. म॰ अन्यश ।

[page 152]




[NZ]

अलातकं प्रयुञ्जीत ह्यूर्ध्वजानु निकुञ्चितम् । BhNZ_04_224ab
1अर्धसूची च विक्षिप्तमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा ॥ BhNZ_04_224cd
2करिहस्तं कटिच्छिन्नम् अङ्गहारे ह्यलातके । BhNZ_04_225ab
निकुट्य वक्षसि करावूर्ध्वजानु 3प्रयोजयेत् ॥ BhNZ_04_225cd
[ABh]

(22) अलातकः ।
स्वस्तिकमित्यादि । स्वस्तिकाविति (ना॰ शा॰ 4-68) स्वस्तिकम् । व्यंसितौ चेति द्विवचनेन पुनश्शब्दे स्वस्तिकव्यवधानेन व्यंसितस्य द्विप्रयोगमाह ।
``आलीढस्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ।
ऊर्ध्वाधोविप्रकीर्णौ च व्यंसितम् '' (ना॰ शा॰ 4-109)
``अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम् ।
ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यात् '' इत्यलातकम् । (ना॰ शा॰ 4-78)
``कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जानुस्तनसमं न्यसेत् ।
प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु'' (ना॰ शा॰ 4-86)
``वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत् ।
नासाग्रे दक्षिणं च'' इति निकुञ्चितम् । (ना॰ शा॰ 4-87)
``अलपद्मः शिरोदेशे सूचीपादश्च दक्षिणः'' । (ना॰ शा॰ 4-138)
इत्यर्धसूची ।
``विक्षिप्तं हस्तपादं च पार्श्वतः पृष्ठतो ऽपि वा ।
एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तम् ।'' (ना॰ शा॰ 4-119)
आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तपादमुद्वृत्तगात्रमुद्वृत्तं करणम् । (ना॰ शा॰ 4-152)
``आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः '' (ना॰ शा॰ 4-116)
इत्याक्षिप्तम् ।
``वामो वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलो ऽपरः ।
अञ्चितश्चरणश्चैव(1)'' (ना॰ शा॰ 4-148)
इति करिहस्तम् । ``पर्यायशः कटिच्छिन्ने''ति (ना॰ शा॰ 4-72) कटिच्छिन्नम् ।

[(मू)]

1. प॰ ब॰ ऊर्ध्वसूची च ।

2. न॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदो ह्यङ्ग ।

3. न॰ ब॰ प्रसारयेत् ।

[(व्या)]

1. अञ्चितं च शिरश्चैव ।

[page 153]




[NZ]

1आक्षिप्तस्वस्तिकं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् । BhNZ_04_226ab
उरोमण्डलकौ हस्तौ 2नितम्बं करिहस्तकम् ॥ BhNZ_04_226cd
3कटिच्छिन्नं तथा चैव पार्श्वच्छेदे विधीयते । BhNZ_04_227ab
सूचीवामपदं दद्याद्विद्युद्भ्रान्तं च दक्षिणम् ॥ BhNZ_04_227cd
दक्षिणेन पुनः 4सूची 5विद्युद्भ्रान्तं च वामतः । BhNZ_04_228ab
परिच्छिन्नं तथा चैव 6ह्यतिक्रान्तं च वामकम् ॥ BhNZ_04_228cd
[ABh]

(23) पार्श्वच्छेदः
निकुट्येत्यादि । अनेन वृश्चिककुट्टितं द्विचत्वारिंशत्तमकरणमाह ।
``वृश्चिकं चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ ।
विधातव्यौ करौ ।'' (ना॰ शा॰ 4-103)
कुञ्चितं पादमित्यूर्ध्वज्कानु (ना॰ शा॰ 4-86), ``आक्षिप्तं हस्तपादं च'' इत्याक्षिप्तकम्(ना॰ शा॰ 4-116) ``हस्ताभ्यामाथ पादाभ्याम्'' (ना॰ शा॰ 4-75) इति स्वस्तिकम् । हस्तद्वारेणोरोमण्डलकरणम् --
``स्वस्तिकापसृतौ पादावाविद्धक्रमणं यदा ।
उरोमण्डलकौ हस्तौ ।'' (ना॰ शा॰ 4-115)
नितम्बादित्रयं पूर्ववत् ।
(24) विद्युद्भ्रान्तः ।
सूचीत्यादि वामाङ्गप्रयोज्यमर्धसूचीकरणमाह -- ``अलपद्मः शिरोदेशे'' इति (ना॰ शा॰ 4-138) दक्षिणेन विद्युद्भ्रान्तं करणम् --
``पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् ।
सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्तम् ।'' (ना॰ शा॰ 4-126)
एतद्दक्षिणेन । पुनरेतदेव द्वयमङ्गविपर्ययेण । तदाह दक्षिणेन पुनरिति । परिच्छिन्नमिति छिन्नं करणम् ।
``पल्लवौ तु कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी ।
वैशाखस्थानकेन'' इति (ना॰ शा॰ 4-106)

[(मू)]

1. ड॰ ब॰ अ॰ आक्षिप्तम् ।

2. ढ॰ म॰ नितम्बः ।

3. न॰ कटिच्छेदं तथा ।

4. न॰ त॰ सूचीम् ।

5. ढ॰ त॰ म॰ विद्युद्भ्रान्तश्च वामकम् ।

6. ढ॰ म॰ त्रिकं तु परिवर्तयेत् ।

[(व्या)]

[page 154]




[NZ]

लताख्यं 1सकटिच्छिन्नं विद्युद्भ्रान्तश्च स स्मृतः । BhNZ_04_229ab
कृत्वा नूपुरपादं तु सव्यवामौ प्रलम्बितौ ॥ BhNZ_04_229cd
करौ पार्श्वे ततस्ताभ्यां 2विक्षिप्तं सम्प्रयोजयेत् । BhNZ_04_230ab
ताभ्यां सूची तथा चैव त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_04_230cd
लताख्यं 3सकटिच्छिन्नं कुर्यादुद्वृत्तके सदा । BhNZ_04_231ab
आलीढव्यंसितौ हस्तौ बाहुशीर्षे निकुट्टयेत् ॥ BhNZ_04_231cd
[ABh]

``अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तात्संप्रसारयेत् ।
प्रयोगवशगौ हस्तावतिक्रान्तम् ।''(ना॰ शा॰ 4-127)
एतद्वामेनाङ्गेन लताख्यमिति लतावृश्चिकम् ।
``अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः ।
लताख्यश्च करो वामः'' । (ना॰ शा॰ 4-105)
इति लतावृश्चिकम् । कटिच्छिन्नं प्राग्वत् ॥
(25) उद्वृत्तकः ।
कृत्वा नूपुरपादमिति ।
``त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ ।
नूपुरं च तथा पादं करणे नूपुरे न्यसेत् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-97)
सव्यवामग्रहणेन पर्यायशः कराविति च द्विवचनेन यौगपद्यं सूचयन् भुजङ्गत्रासितं च द्वात्रिंशत्तमम् (भुजङ्गाञ्चितं चत्वारिंशत्तमम्) गृध्रावलीनकं चतुस्सप्ततितमं करणम् दर्शयति ।
``भुजङ्गत्रासितः पादो रेचितो दक्षिणः करः ।
लताख्यश्च करो वामः ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-101)
``पृष्ठप्रसारितः पादः किञ्चिदञ्चितजानुकः ।
यत्र प्रसारितौ बाहू तत्स्याद् गृध्रावलीनकम् ॥''(ना॰ शा॰ 4-135)
अत एव करणद्वयमेवोपसंहरति ताभ्या(1)मनन्तरं विक्षिप्तमिति ``विक्षिप्तं हस्तपादं च'' इति (ना॰ शा॰ 4-119) तदपीच्छाङ्गापर्यायेणेत्युपसंहारेणाह -- ताभ्यामनन्तरं सूचीति ।

[(मू)]

1. न॰ म॰ सकटिच्छेदो ।

2. न॰ अ॰ म॰ विक्षेपम् ।

3. न॰ सकटिच्छेदम् ।

[(व्या)]

1. म॰ ताभ्यनन्तरम् ।

[page 155]




[NZ]

1नूपुरश्चरणो वामस्तथालातश्च दक्षिणः2 BhNZ_04_232ab
तेनैवाक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकौ करौ ॥ BhNZ_04_232cd
करिहस्तं 3कटिच्छिन्नमालीढे सम्प्रयोजयेत् । BhNZ_04_233ab
4हस्तं तु रेचितं कृत्वा पार्श्वमानम्य रेचयेत् ॥ BhNZ_04_233cd
पुनस्तेनैव योगेन गात्रमानम्य रेचयेत् । BhNZ_04_234ab
रेचितं करणं 5कार्यमुरोमण्डलमेव च ॥ BhNZ_04_234cd
[ABh]

तेनाङ्गपर्यायेण योगस्याक्षेपोपलब्धेः तेन सन्धानायोद्वृत्तम् करणम् । (1)[ त्रिकपरिवर्तनेन बद्धया चार्या नितम्बं करणम् । ततो ``अञ्चितः पृष्ठतः पाद'' इत्यादिना लतावृश्चिकं चतुश्चत्वारिंशत्तमम् । ततः कटिच्छिन्नम् ।
(26) आलीढः ।
आलीढेति ।
``आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ ।
ऊर्ध्वाधो विप्रकीर्णौ च व्यंसितम् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-109)
इति व्यंसितं दर्शयति । बाहुशीर्ष इति निकुट्टकं नवमं करणम् । वामतो नूपुरं, षट्त्रिंशत् ] ``निकुट्टितौ यदा हस्तौ '' इति (ना॰ शा॰ 4-69) निकुट्टितकरणम् । ततः ``अलातं चरणं कृत्वा व्यंसये''दित्यलातकम् (ना॰ शा॰ 4-78) । तेनैवेति दक्षिणेन । ``आक्षिप्तं हस्तपादं चे''त्याक्षिप्तम् (ना॰ शा॰ 4-116) । उरोमण्डलकादिकरणत्रयं पूर्ववत् ।
(27) रेचितः ।
हस्तं तु रेचितमिति । अनेन श्लोकेन सर्वाणि हस्तरेचनवन्ति करणानि सङ्गृह्णीते । तथा चोपसंहरिष्यति रेचितं करणमिति । जातावेकवचनेन हि किञ्चित्प्रतिपद्येत । रेचितं नाम करणमस्ति यदनेनोच्यते । कार्यमित्यनेन तावतां करणानां श्लिष्टाङ्गतया स्वबुद्ध्या स्वकार्यवद्धि चित्रमेव योजनं कार्यमिति सूचयति । अत एवायं विचित्रभेदसङ्कीर्णोऽङ्गहारः । तथा चान्यत्र श्रूयते ।

[(मू)]

1. ढ॰ त॰ नूपुरं चरणम् ।

2. ड॰ म॰ वामस्तु दक्षिणः ।

3. ड॰ म॰ कटिच्छेदमालीढे ।

4. ज॰ हस्तौ तु रेचितौ ।

5. न॰ अ॰ ब॰ म॰ त॰ गात्रमुन्नम्य ।

6. ढ॰ म॰ कुर्यादुरो ।

[(व्या)]

1. म॰ प्रविष्टम् । आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तपादकमिति ।

[page 156]




[NZ]

1कटिच्छिन्नं तु कर्तव्यमङ्गहारे तु रेचिते । BhNZ_04_235ab
नूपुरं 2चरणं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ॥ BhNZ_04_235cd
[ABh]

``पञ्चविंशतिविचित्र(मातृका)प्रक्रमेण विविधं व्यरीरिचत् ।
रेचिताङ्गहरणं महेश्वरो गेय(1)मार्गमिव(2) सप्तभिः स्वरैः ॥'' इति
`स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ' (ना॰ शा॰ 4-67) इति स्वस्तिकरेचितम् ।
`अपविद्धः करः सूच्या' (ना॰ शा॰ 4-72) इत्यादीन्यर्धरेचितम् ।
वक्षः स्वस्तिकमुन्मत्तश्चेति द्वादशादीनि त्रीणि, ``हस्तो हृदि भवेद्वामः'' इति (ना॰ शा॰ 4-80) आक्षिप्तरेचितम् । ``स्खलिततापसृतः पादः'' इत्यर्धमत्तल्लि (ना॰ शा॰ 4-89) । रेचकनिकुट्टकं च (ना॰ शा॰ 4-90)
``भुजङ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ''
इत्यादित्रयं भुजङ्गत्रस्तरेचितं (ना॰ शा॰ 4-96) नूपुरं (ना॰ शा॰ 4-97), वैशाखरेचितं च । (ना॰ शा॰ 4-98)
``भुजङ्गत्रासितः पादो रेचितो दक्षिणः करः'' (ना॰ शा॰ 4-101) इत्यादिकरणद्वयं भुजङ्गाञ्चितकं दण्डरेचितकं च (ना॰ शा॰ 4-102) ``वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च'' इत्यादि (ना॰ शा॰ 4-107) वृश्चिकरेचितम् । ``आलीढस्थानकं यत्र'' इत्यादि (ना॰ शा॰ 4-109) व्यंसितम् । ``आक्षिप्तं हस्तपादे''त्यादिद्वयम् । (ना॰ शा॰ 4-122) विवृत्तं विनिवृत्तं च (ना॰ शा॰ 4-123) ।
``आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम्'' (ना॰ शा॰ 4-128) इति विवर्तितकम् । ``पृष्ठप्रसारितः पाद'' इत्यादि (ना॰ शा॰ 4-131) गरुडप्लुतकम् ।
``वृश्चिकं चरणं कृत्वा रेचितौ च तथा करौ'' (ना॰ शा॰ 4-141) इति मयूरललितम् । सर्पितकं च (ना॰ शा॰ 4-142) । ``दोलापादक्रमः कार्यः'' (ना॰ शा॰ 4-147) इत्यादि स्खलितम् । ``एकस्तु रेचित'' इति (ना॰ शा॰ 4-149) प्रसर्पितकम् । ``दोलापादक्रम''मिति (ना॰ शा॰ 4-154) तलसङ्घट्टितम् । ``प्रयुज्यालातक''मित्यादिद्वयं (ना॰ शा॰ 4-165) वृषभक्रीडितकं लोलितं च (ना॰ शा॰ 4-166) । एवं करणपञ्चविंशतिर्वैचित्र्येण प्रयोज्याः । चतुष्षडादिक्रमेण पुनरुक्ततया चतुर्दिङ्मुखेषु यावत्समाप्ता भवति । यत उक्तम् --

[(मू)]

1. ड॰ म॰ कटिच्छेदस्तु कर्तव्यो ऽप्य ।

2. न॰ म॰ करणम् ।

[(व्या)]

1. योग ।

2. म॰ मिति ।

[page 157]




[NZ]

1व्यंसितेन तु हस्तेन 2त्रिकमेव विवर्तयेत् । BhNZ_04_236ab
वामं चालातकं कृत्वा 3सूचीमत्रैव योजयेत् ॥ BhNZ_04_236cd
करिहस्तं 4कटिच्छिन्नं कुर्यादाच्छुरिते सदा । BhNZ_04_237ab
5रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ ॥ BhNZ_04_237cd
कृत्वा विश्लेषमेवं तु तेनैव विधिना पुनः । BhNZ_04_238ab
पुनरुत्क्षेपणं चैव 6रेचितैरेव कारयेत् ॥ BhNZ_04_238cd
[ABh]

``द्वाभ्यां त्रिचतुराभिर्वाप्यङ्गहारास्तु मातृभिः'' इति (ना॰ शा॰ 4-31) ``पुनस्तेनैव योगेन गात्रमानम्ये'' इत्यनेन मध्ये वैचित्र्याच्चक्रमण्डलेन (ना॰ शा॰ 4-114) व्यवहितेयं करणपरम्परा प्रयोज्येत्याह ।
``प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद्गात्रेण नतेन च ।
अभ्यन्तरापविद्धं स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-114)
आनम्येत्यादिरन्तर्भावितण्यर्थः । प्रयोग एवं प्रयोज्यः । प्राग्वदुरोमण्डलं कटिच्छिन्नं च ॥
(28) आच्छुरितः ।
नूपुरमित्यादि । त्रिकन्तु परिमितं नूपुरं परिचर्तयेदित्यनेन भ्रमरकम् -- ``आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः ... ... त्रिकस्य वलनं चैव ।'' (ना॰ शा॰ 4-99) इति । व्यंसितेन त्विति व्यंसितम् -- ``आलीढं स्थानकं यत्रे''ति (ना॰ शा॰ 4-109) । ततो ऽलातकम् -- ``अलातं चरणं कृत्वा'' इति (ना॰ शा॰ 4-78) । त्रिकमेवेत्येवकारेण नितम्बं ``भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्तौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-146) सूचितम् । ततः करणद्वयं पूर्ववत् ॥
(29) आक्षिप्तरेचितः ।
रेचितौ स्वस्तिकावित्यादि । यत्र यत्र करणे करयोः पादयोर्वा रेचितस्वस्तिकसाहित्यं तत्तदिहाप्यनुजानाति पृथगभिधानेन । रेचितं स्वस्तिकं ह्येतेनैव ह्येतानि करणानि । स्वस्तिकरेचितं ``स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ'' इति पृष्ठस्वस्तिकं दिक्स्वस्तिकं च ``विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्याम्'' इत्यादि (ना॰ शा॰ 4-76-77) कटीसमं ``स्वस्तिकापसृतः पाद'' इत्यादि (ना॰ शा॰ 4-79) । घूर्णितम् --

[(मू)]

1. न॰ व्यासितेन ।

2. द॰ म॰ त्रिकं चैव । अ॰ त्रिकन्तुपरि ।

3. न॰ त॰ सूचीं तेनैव । ड॰ म॰ सूची तत्रैव ।

4. प॰ म॰ कटिच्छेदम् । म॰ त॰ ब॰ रेचित ।

5. प॰ त॰ ब॰ रेचितः ।

6. न॰ अ॰ रेचितेनैव ।

[(व्या)]

[page 158]




[NZ]

उद्वृत्ताक्षिप्तके चैव1 ह्युरोमण्डलमेव च । BhNZ_04_239ab
2नितम्बं करिहस्तं च 3कटिच्छिन्नं तथैव च ॥ BhNZ_04_239cd
आक्षिप्तरेचिते ह्येष4 करणानां विधिः स्मृतः । BhNZ_04_240ab
विक्षिप्तं करणं कृत्वा 5हस्तपादं मुखानुगम् ॥ BhNZ_04_240cd
[ABh]

``वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः ।
स्वस्तिकापसृaः पादः । '' (ना॰ शा॰ 4-93) इति
भ्रमरकम् ``आक्षिप्तः स्वस्तिकः पाद'' इति (ना॰ शा॰ 4-99) । वृश्चिकरेचितम् । ``वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकं च'' इति (ना॰ शा॰ 4-107) । पार्श्वनिकुट्टकम् । ``हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्व'' इति (ना॰ शा॰ 4-110) उरोमण्डलकम् । ``स्वस्तिकापसृतौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-115) । सन्नतम् । ``उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकौ स्थितौ'' (ना॰ शा॰ 4-136) इति सिंहाकर्षितकम् । ``पृष्ठप्रसारित'' इति (ना॰ शा॰ 4-151) । नागापसर्पितम् । ``स्वस्तिकापसृतौ पादौ'' इति (ना॰ शा॰ 4-167) । वक्षःस्वस्तिकादौ तु रेचनं नास्तीति न सङ्गृहीतम् । परे त्वङ्गपरिवर्तनक्रमेण तत्रापि रेचितमिच्छन्तस्तदपि सङ्गृह्णते ।
एवं हस्तपादस्वस्तिकश्च(कञ्च) तद्रेचितश्च(तञ्च) वैचित्र्येण विधाय तेनैव विधिनेत्यत्रुटितेनाङ्गेनोत्क्षेपणं हस्तपादस्य कार्यम् । अनेन यत्र यत्रैतदस्ति तत्तत्करणं सूचयति । तद्यथा दण्डपक्षम् ``ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत्'' इति (ना॰ शा॰ 4-95), ललाटतिलकं ``वृश्चिकं चरणं कृत्वा'' इति (ना॰ शा॰ 4-111), तलविलासितम् ``ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पाद'' इति (ना॰ शा॰ 4-117), निशुम्भितं --
``पृष्ठतः कुञ्चितः पादो वक्षश्चैव समुन्नतम् ।
तिलके च करः स्थाप्यः ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-125)
विद्युद्भ्रान्तं ``पृष्ठतो वलितं पादम् ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-126), गजक्रीडितं ``कर्णे ऽञ्चितः करो वामः'' इति (ना॰ शा॰ 4-129), नितम्बं ``भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्ता''विति (ना॰ शा॰ 4-146), विष्णुक्रान्तम् ``ऊर्ध्वं प्रसारितः पादः'' इति (ना॰ शा॰ 4-161)।

[(मू)]

1. ब॰ क्षिप्तमेकेनैव । म॰ उद्रिक्ताक्षिप्तकञ्चैव । त॰ उत्क्षिप्ताक्षिप्तके चैव ।

2. अ॰ इदमर्धं नास्ति ।

3. द॰ म॰ त॰ कटिच्छेदम् ।

4. प॰ अ॰ रेचिते त्वेष । म॰ त॰ रेचके त्वैष ।

5. म॰ वामपादमुखानुगम् । न॰ वामहस्तमुखानुगम् ।

[(व्या)]

[page 159]




[NZ]

1वामसूचीसहकृतं 2विक्षिपेद्वामकं करम् । BhNZ_04_241ab
3वक्षःस्थाने भवेत्सव्यो वलितं त्रिकमेव च ॥ BhNZ_04_241cd
नूपुराक्षिप्तके चैव ह्यर्धस्वस्तिकमेव च । BhNZ_04_242ab
नितम्बं करिहस्तं च 4ह्युरोमण्डलकं तथा ॥ BhNZ_04_242cd
कटिच्छिन्नं च कर्तव्यं सम्भ्रान्ते नृत्तयोक्तृभिः । BhNZ_04_243ab
5पक्रान्तक्रमं कृत्वा व्यंसितं हस्तमेव च ॥ BhNZ_04_243cd
[ABh]

तत उद्वृत्तमित्यूरूद्वृत्तम् । (ना॰ शा॰ 4-159);् अत्र समाक्षिप्तकरणमध्ये तस्य दृष्टत्वात् कर(1)मावृत्य तत्करणम्ति । ``आक्षिप्तं हस्तपादं च'' इत्याक्षिप्तम् (ना॰ शा॰ 4-116) । ``स्वस्तिकापसृतौ पादौ'' इत्युरोमण्डलम् (ना॰ शा॰ 4-115) साहच(2)काराच्च (साहचर्याच्चकाराच्च) कटिच्छिन्नमप्यन्ते केचिदिच्छन्ति ॥
(30) सम्भ्रान्तः ।
विक्षिप्तमित्यादि । ``विक्षिप्तं हस्तपादं च'' इति (ना॰ शा॰ 4-119) विक्षिप्तम् । ``हस्तपादं मुखानुगम्'' इत्यञ्चितं गण्डसूची गङ्गावतरणं चेति दर्शयति ।
``व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा ।
अञ्चितो नासिकाग्रे ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-83)
``सूचीपादोन्नतं पार्श्वम्'' इति (ना॰ शा॰ 4-132) गण्डसूची ।
``ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादस्त्रिपताकावधोमुखौ ।
हस्तौ च सन्नतौ'' (ना॰ शा॰ 4-169) इति गङ्गावतरणम् ।
वामसूचीसहकृतमित्यनेनार्धसूचीं दण्डपादं च दर्शयति । ``अलपद्मः शिरोदेशे'' (ना॰ शा॰ 4-138) इत्यर्धसूची ।
``नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् ।
क्षिप्राविद्धकरम्'' (ना॰ शा॰ 4-143) इति दण्डपादम् ।

[(मू)]

1. ड॰ वामसूची समं कृत्वा । न॰ म॰ वामसूचीकरं कृत्वा ।

2. अ॰ विक्षेपे । ढ॰ निक्षिपेत् । ड॰ निक्षिप्तम् ।

3. न॰ अ॰ म॰ वक्षःस्थश्च ।

4. ड॰ म॰ स्यादुरोमण्डलं तथा । ब॰ स्तं वा उरो । त॰ स्तं चाप्यु ।

5. ब॰ अतिक्रान्तम् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ करणमा ।

2. म॰ भ॰ साहच्चका ।

[page 160]




[NZ]

कुर्यादुद्वेष्टितं चैव ह्यर्धसूचीं तथैव च । BhNZ_04_244ab
विक्षिप्तं सकटिच्छिन्नमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा ॥ BhNZ_04_244cd
1करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपसर्पिते । BhNZ_04_245ab
कृत्वा नूपुरपादं च 2द्रुतमाक्षिप्य च क्रमम्3 BhNZ_04_245cd
[ABh]

एतच्च वामेनाङ्गेन । सव्य इति दक्षिणो वक्षसि । वामस्योपयोगित्वात् । अनेन चतुरं करणं सूचयति --
``अञ्चितः स्यात्करो वामः सव्यश्चतुर एव च ।
दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् ॥'' इति (ना॰ शा॰ 4-100)
वलितं त्रिकमिति भ्रमरकम् -- ``आक्षिप्तः स्वस्तिक'' इति (ना॰ शा॰ 4-99), ``त्रिकं सुवलितं कृत्वा'' इति (ना॰ शा॰ 4-97) नूपुरम् । ``आक्षिप्तं हस्तपादं च'' इत्याक्षिप्तम् । (ना॰ शा॰ 4-116) ।
``स्वस्तिकं चरणं कृत्वा कटिहस्तं च दक्षिणम् ।
वक्षःस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकम् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-82)
इत्यर्धस्वस्तिकम् । नितम्बादिचतुष्कं पूर्ववत् ॥ (242)
(31) अपसर्पितः ।
अपक्रान्तमित्यादि । पक्रान्तं --
``कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत् ।
प्रयोगवशगौ हस्तावपक्रान्तम् ॥'' (ना॰ शा॰ 4-140) इति ।
व्यंसितमिति ``आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि'' इति (ना॰ शा॰ 4-109) । अतो व्यंसितात्करणात्करक्रियामेव गृह्णीयादित्येवकारेणाह । एकवचनं जातौ । उद्वेष्टितमिति करिहस्तकरणं निर्दिशति --
``वामो वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलो ऽपरः ।'' इति (ना॰ शा॰ 4-109) । ``अलपद्मः शिरोदेशे सूचीपादः'' (ना॰ शा॰ 4-138) इत्यर्धसूची । ``विक्षिप्तं हस्तपादं च'' इति (ना॰ शा॰ 4-119) विक्षिप्तम् । ``पर्यायशः कटीच्छिन्ना'' इति (ना॰ शा॰ 4-71) कटिच्छिन्नम् । उरूद्वृत्तमिहोद्वृत्तशब्देनोक्तम् । (ना॰ शा॰ 4-159) । प्राग्वद(1)न्ते (त्रीणि) करणानि ॥ (244)

[(मू)]

1. प॰ म॰ करिहस्तः कटिच्छेदः कार्यस्त्वर्धनिकुट्टके ।

2. न॰ अ॰ ब॰ दण्डमाप्षिप्य ।

3. अ॰ क्रमात् ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ देतानि तानि ।

[page 161]




[NZ]

पादस्य चानुगौ हस्तौ त्रिकं च परिवर्तयेत् । BhNZ_04_246ab
निकुट्य करपादं चाप्युरोमण्डलकं पुनः ॥ BhNZ_04_246cd
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कार्यमर्धनिकुट्टके । BhNZ_04_247ab
द्वात्रिंशदेते 1सम्प्रोक्ता ह्यङ्गहारा द्विजोत्तमाः ॥ BhNZ_04_247cd
[ABh]

(32) अर्धनिकुट्टकः ।
कृत्वा नूपुरपादमित्यादि । ``त्रिकं सुवलितं कृत्वा'' इति (ना॰ शा॰ 4-97) नूपुरपादम् । द्रुतमाक्षिप्येत्यादिना विवृत्तं करणमाह --
``आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम् ।
रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः ॥'' इति (ना॰ शा॰ 4-122)
निकुट्येत्यनेन करपादनिकुट्टितं यत्र तानि करणान्याह निकुट्टितार्धनिकुट्टकादीनि । उरोमण्डलकादित्रयं पूर्वाङ्गहारवत् ।
ये ये ऽङ्गहारास्तेषां प्रतिकरणं गुरुपरिमाणं कलानिवर्तनकालस्तावता सम्यक्करणं वर्तनाक्रमेण शक्यम् । तत्र ये षड्द्वादशचतुर्विंश(ति)रित्यादिकरणात्मका एकेन द्वाभ्यां वाभ्यसितेन युक्तास्ते त्र्यश्रमानेन बोधव्याः । एकस्य द्वयोर्वा मध्ये तु प्रवेशयितुं तालकलाद्यभिसन्धानेन शक्यत्वात् । ते च षोडशात्र सन्ति । पूर्ववदेवाष्टषोडशादिकरणात्मका एकेन द्वाभ्यां वाभ्यसितेन किंचिदधिका वा ते चतुरश्रतालविषया द्रष्टव्याः । ते ऽपि षोडशैव । एकस्य क्वचिदूनत्वे ऽपि कस्यचित्पुनः क्रियया तालहरणं शक्यमिति मन्तव्यम् ।
तत्रापविद्ध उद्घट्टितो विष्कम्भस्तदपसृतः स्वस्तिकरेचितो वृश्चिकापसृतौ मत्तस्खलितो गतिमण्डलः परिवृत्तकरेचितः परावृत्तको ऽलातक उद्वृत्तको रेचित आक्षिप्तरेचितः सम्भ्रान्तो ऽर्धनिकुट्टकश्चेति त्र्यश्रतालकाः षोडश । एषां चतुरश्राश्रयास्तावन्तः । तत्र द्विभेदभिन्नेष्ववान्तरभेदेन षोडशसु पूर्वरङ्गाङ्गेषूत्थापनादिप्ररोचनान्तेषु बहिर्यवनिकागतेषु प्रयोगात् द्वात्रिंशद्रूपतेत्येवं केचित् ।
एके त्वाहुः -- चतसृणां नर्तकीनां प्रतिप्रयोगं चत्वार इति पुनः पिण्डीरेचकन्यासापन्यासश्चतुर्धेति द्वात्रिंशत् । एतच्च पूर्वरङ्ग(ना॰ शा॰ 5)व्याख्याने स्पष्टयिष्याम इत्यलम् ।

[(मू)]

1. न॰ गदितास्त्वङ्ग ।

[(व्या)]

[page 162]




[NZ]

चतुरो रेचकांश्चापि गदतो मे निबोधत । BhNZ_04_248ab
पादरेचक 1एकः स्यात् द्वितीयः कटिरेचकः ॥ BhNZ_04_248cd
कररेचकस्तृतीयस्तु चतुर्थः कण्ठरेचकः । BhNZ_04_249ab
[रे2चिताख्यः पृथग्भावे वलने चाभिधीयते ॥ BhNZ_04_XXXcd
उद्वाहनात्पृथग्भावाच्च3लनाच्चापि रेचकः । BhNZ_04_XXXab
4पार्श्वात्पार्श्वे तु गमनं स्खलितैश्चलितैः पदैः5 BhNZ_04_XXXcd
[ABh]

अन्ये तु गीतकानामङ्गनिबन्धानां वस्तुनिबन्धानां च वस्तु त्रिविधम् । बद्ध(वर्ध)मानकरणानि (नव) । चत्वारि आसारितानि । पाणिकैकप्रकारा । इत्येवंभूतं च यतो ब्रह्मगीतिवैचित्र्यं द्वात्रिंशद्भा(1)सितं तस्मात्तत्प्रयोगात्मनो ऽङ्गहारे ऽपि तावदेवेत्याहुः । अन्ये तु परमेश्वरभाषितत्वादि यथा(दियता ?) सफलसम्पत्तिहेतुत्वमित्याहुः । एतन्मनसि कृत्वोपसंहरति -- द्वात्रिंशदेत इति ॥ (247)
अथ रेचकानाह पादरेचक इति । पादयो(2)रेव चलनं न च पार्ष्णिभूतयोरन्तर्बहिश्च सन्नतं(3) नमनोन्नमनह(व्यं?)सितं गमनमङ्गुष्ठाग्रस्य च । हस्तयोरेव चलनं हंसपक्षयोः पर्यायेण द्रुतभ्रमणम् । ग्रीवायास्तु रेचित(4)त्वं विधुतभ्रान्तता । सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेयं तु रेचिताङ्गक इत्यादिसङ्ख्योपादानात्पृथगेते वैशाखमण्डलादिस्थानकस्थेन प्रयोज्या इति दर्शयन् वैशाखरेचितेन करणेन सङ्गृहीतत्वमेषां दर्शयति । पृथग्दृष्टार्थताख्यापनार्थं चैषां करणाङ्गहारान्तर्भूतानामप्युपादानम् । सुकुमारगीतवाद्यप्रधाने च प्रयोग एषां प्रयोगः ।
तुम्वु(5)रुणेदमुक्तम् --
``अङ्गहाराभिधानात्तु करणैः रेचकान्विदुः ।'' (इति) । इहाष्येतन्मुनेर्मतमिति लक्ष्यते । यत्सहशब्देन तत्र तत्र निर्दिशति ``व्याख्यास्यामि सरेचकान्'' (ना॰ शा॰ 4-19) इति । नन्वेवं करणाङ्गहाररेचकाः किं पूर्वरङ्गानेव (ङ्ग एव) वैचित्र्यकारित्वमात्रे(णै)वोपयुज्यते । नेह प्रस्तुमः(नेति ब्रूमः) ।

[(मू)]

1. न॰ म॰ एव ।

2. इतः दश पङ्क्तयः `अ॰ ब॰'पुस्तकयोः व्याख्यायामपि न सन्ति ।

3. न॰ म॰ द्वलनाच्चापि ।

4. न॰ पश्चात्पार्श्वे ।

5. न॰ चालितैर्गतैः ।

[(व्या)]

1. म॰ त्रिंशद्धस्तं तस्मात् । भ॰ त्रिंशार्धान्ते तत्प्रयोगानात्मनो ।

2. योरेचनम् ।

3. म॰ सन्ततम् ।

4. म॰ भ॰ रेचितत्वं विज्ञेयं तु रेचिताङ्गकः ।

5. म॰ भ॰ तुम्बुरुं तेनोक्तम् ।

[page 163]




[NZ]

विविधैश्चैव पादस्य पादरेचक उच्यते । BhNZ_04_XXXab
त्रिकस्योद्वर्तनं चैव 1कटीवलनम् एव च ॥ BhNZ_04_XXXcd
तथापसर्पणं चैव कटिरेचक उच्यते । BhNZ_04_XXXab
2उद्वर्तनं परिक्षेपो विक्षेपः परिवर्तनम् ॥ BhNZ_04_XXXcd
विसर्पणं च हस्तस्य हस्तरेचक उच्यते । BhNZ_04_XXXab
उद्वाहनं सन्नमनं 3तथा पार्श्वस्य सन्नतिः ॥ BhNZ_04_XXXcd
भ्रमणं 4चापि विज्ञेयो ग्रीवाया रेचको बुधैः । ] BhNZ_04_XXXab
रेचकैरङ्गहारैश्च नृत्यन्तं वीक्ष्य शङ्करम् ॥ BhNZ_04_249cd
सुकुमारप्रयोगेण 5नृत्यन्तीं चैव पार्वतीम् । BhNZ_04_250ab
मृदङ्गभेरी6पटहैर्भाण्डडिण्डिमगोमुखैः ॥ BhNZ_04_250cd
[ABh]

कथं तर्हि । देवतापरितोषकत्वेनापि । तदपि च वैचित्र्यमात्रात् । यावत्तत्तद्देवताध्वज(1)प्रतिकृतिभूतपिण्डीबन्धनिष्पत्तिद्वारेणेत्यभिप्रायेण पिण्डीबन्धावतरणाय भरतमुनिः पुराक्ल्पमाह(2) श्लोकचतुष्टयेन -- रेचकैरङ्गहारैश्चेत्यादिना । इह चत्वारश्चकाराः(?) । तत्रैको हेतावन्ये समुच्चये । तत्रैवमभिसम्बन्धः । यस्मात्प्रहर्षपरवशप्रमथाभिहतैर्मृदङ्गादिभिरुपलक्षिते दक्षयज्ञे निहते प्रहर्षवशान्नर्तिनि । (नृत्यन्तं नृत्यन्तीमिति) धातुसम्बन्धे प्रत्यया इत्यनेन । [प्रयोगः(3) । अन्यथा नृत्तवन्तमित्यादि स्यात् ।] सन्ध्याकाले दिनात्यय इति प्रमोदविकासमये । तत एव पुण्यात्मके । सततमतिशयेन भृशं च नृत्यति तद्धेतोः । रेचकैरङ्गहारैश्चैव न तु सुकुमारं प्रणृत्यन्तं शङ्करं वीक्ष्य सुकुमारप्रयोगमेव कृत्वा तु अर्थतत्त्वेन नृत्यन्तीं भगवतीं च वीक्ष्य । तत एवेति तावतामेव । अङ्गहारो रेचकाश्चेति । तद्धेतुकान्पिण्डीबन्धान्दृष्ट्वा नन्दी तथा भद्रमुखवीरभद्रप्रभृतयो नन्दिभद्रदेवतागणास्तत्प्रमुखाः पिण्डीबन्धनाम चक्रुः । आकारसादृश्ये ऽयं(न)च पिण्डीबन्धं प्रयोगं चक्रुः । सलक्षणं लक्षणपर्यन्तम् । अन्तवचने ऽव्ययीभावः । अङ्गहारप्रयोगनान्तरीयकतया आकारविशेषसम्पत्तिं दृष्ट्वा सम्यक्प्रयुज्य लक्षणं विदधिर इति यावत् । द्वयोः प्रयोक्तृतया सुकुमारावृत्त --

[(मू)]

1. न॰ कटीचलनमेव ।

2. ड॰ उद्वर्तनः ।

3. त॰ पार्श्वात्पार्श्वस्य सङ्गतिः । ढ॰ पश्चात्पार्श्वं च सङ्गतिः ।

4. प॰ त॰ चेति ।

5. म॰ नृत्यति स्म च पार्वती ।

6. द॰ पटहैर्झञ्झ्या ।

[(व्या)]

1. म॰ भ॰ जप ... ... भूत ।

2. म॰ भ॰ माश्चश्लो । मास्तश्लो ।

3. म॰ भ॰ अयं भागो नास्ति ।

[page 164]




[NZ]

पणवैर्दर्दुरैश्चैव1 सर्वातोद्यैः2 प्रवादितैः3 BhNZ_04_251ab
दक्षयज्ञे विनिहते सन्ध्याकाले महेश्वरः ॥ BhNZ_04_251cd
नानाङ्गहारैः प्रानृत्यल्लयतालवशानुगैः4 BhNZ_04_252ab
5पिण्डीबन्धांस्ततो दृष्ट्वा नन्दिभद्रमुखा गणाः ॥ BhNZ_04_252cd
6चक्रुस्ते नाम पिण्डीनां 7बन्धमासां सलक्षणम् । BhNZ_04_253ab
8ईश्वरस्येश्वरी पिण्डी नन्दिनश्चापि 9पट्टसी ॥ BhNZ_04_253cd
[ABh]

नृत्तयोः समकालप्रयोगेण पिण्डीबन्धनिष्पत्तिं सूचयति -- नन्दिभद्रमुखा गणा इति । अनेन चतुष्प्रभृतिप्रयोज्यतामप्याह -- नन्दिभद्रनामैव गण इति । नन्दिकेश्वरनियतस्थानं मृदङ्गः । मुरजः भेरी कांष्यशकलान्तःपूर्णा महर्षकाभङ्गमर्दलः । डिण्डिमः करटिका । गोमुखो भङ्गी(ण्डी) । अन्तरीयुक्तस्तन्त्रीयुक्तः पटहः पणवो दर्दुरो महाघटिकाधार इति सर्व एते चर्मावनद्धभेदाः । लयो द्रुतमध्यविलम्बितात्मा । तस्य यस्तालः प्रतिष्ठा । अपि च तत्त्वं विशिष्टवर्धमानगीतकादिनियतवैणवस्वरविशेषात्मकधातुवाद्यशेषभूतशुष्कप्रयोगप्रकृतिकावनद्धवाद्यगीतिनियतप्रतिष्ठितलयात्मकत्वम् । नाट्ये च प्रयोज्यचित्तवृत्तिपरिवृत्तानुसारेणान्यथाभावेन । तस्य यो वशः सामर्थ्यं तस्यानुषङ्गं कृत्वा तदनुसारित्वेनानुगम्यमानः अनुसृतम् कृत्वेत्युभयथा तन्त्रेण द्रष्टव्यम् । लयतालवशस्यास्य लयतालवशत्वानुगो यत्रेति ।
ननु च नाट्य एवाङ्गानुसारित्वेन लयादिः । न तु नृत्त एव । आङ्गिके नाट्यस्य भेदः । उच्यते -- इहादृष्टविशेषसम्पत्तिहेतुत्वं वर्धमानादिप्रयोगस्य सोपकरणनृत्तप्रयोगस्य च । तत्र गुणप्रधानभावं प्रति कामचारः । यदा गीतकादेः प्राधान्यं तदा तदनुसार्यङ्गं भवति । तदभिप्रायेणैव यद्वक्ष्यति --
``गत्या वाद्यानुसारिण्या तस्याश्चारीं प्रयोजयेत्'' । (ना॰ शा॰ 4-281)

[(मू)]

1. न॰ म॰ दर्दुराख्यैश्च ।

2. ढ॰ अ॰ त॰ नानातोद्यैः ।

3. त॰ र्निनादितैः ।

4. ब॰ वशानुगम् ।

5. न॰ म॰ डिण्डिभद्रांस्ततो । त॰ पिण्डीबद्धांस्ततो । अ॰ पिण्डीबद्धांश्च नो ।

6. अ॰ म॰ चकुर्नामानि ।

7. अ॰ यद्धांश्चैव ।

8. ज॰ म॰ त॰ ऐश्वरी वृषपिण्डी च ।

9. ज॰ ब॰ यादृशी । म॰ पादसी ।

[(व्या)]

[page 165]




[NZ]

[ABh]

यदा तु नृत्तस्यादृष्टसम्पादकत्वे प्राधान्यं क्रियते तदा तदनुसारेण गीतकादेराश्रयणम् । यदाश्रयेण वक्ष्यति --
``गीतानां भद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम् ।
वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते ॥'' (ना॰ शा॰ 5-13) इति ।
अनेन(1) हि चतुर्थेन पादेन ताण्डवस्य प्राधान्यं तदुपयोगित्वं च गीतकादेरुक्तम् । न च नाट्यात्तु भेदः । नाट्ये ह्यङ्गं गीतकं चेत्युभयमप्यप्रतिष्ठितम् । तथा च करचरणचारीमण्डलादि यत्तत्राङ्गोपयोगि तत्स्वरूपेण लयादिव्यवस्थया वा नियतमेव यथारसं प्रयुज्यमानत्वेन विपर्ययात्(2) । एवं ध्रुवागानादावपि द्रष्टव्यम् । सैव हि ध्रुवा कदाचित् द्रुता प्रयुज्यते कदाचिद्विलम्बितेति द्वयमपि (कुत्रचित्) । तत्रापि(3) गीतं च प्रयोज्यचित्तवृत्ति(परिवर्तत्वं तन्त्रम्) (?) । इह तु गीतमङ्गं च द्वयमपि स्वप्रतिष्ठितम् । तथा हि यस्य यादृशं (4)लययतिस्वरूपादिकं निरूपितं तन्न विपर्येति मन्त्रादिवत् । वेदवत् न वा (इह तु) योग्यतयाङ्गाङ्गिभावः । तथा हि -- ``अपविद्धं द्रुतं चैव'' (ना॰ शा॰ 4-207) इत्यङ्गहारे गीतकादावपि मध्ये स्रोतोगतलयादिरित्यादिकः नान्यथा क्रियते । तेन ``प्रधानमनुभिद्या(बध्य)न्ते गुणाः'' इत्येतदिह सङ्कोचयति । किन्तु स्वप्रतिष्ठिते ऽपि द्वये येन यत्संमेलनयोग्यं तत्तत्र प्रयुज्यत इत्येतावानङ्गाङ्गिभावः । एवं शत्रुज्वलनप्रवृत्तामर्षा(त्तसा)भिमाननरपतिद्वितयवत् । अत एव प्रयुज्यत इत्युक्तम् । तेनैव तथाकरणं सूच्यते ।
तत्र दक्षयज्ञे निहते मृदङ्गादिवाद्यं प्रमथैः प्रवर्तितमिति तदनुगं नृत्तम् । सन्ध्याकालेषु हृदयभूतानन्दोल्लासात्मकेषु भगवन्नृत्तप्राधान्ये स्थिते वाद्यादिप्रवृत्तिः । एतदर्थमेवेत्थंभूतलक्षणतृत्तीया साधारण्येनार्थो ऽभिहितः । अवसरद्वयाभिधानं चैतदर्थमेव लक्षणमर्थत्वे तथैव दृश्यते ? तथा हि -- गीतमेव तदान्यार्थं तदन्यगत्वेन नृत्तादि यथा डोम्बिकादौ । तत्र हि परिष्कर(क्रम)णाद्यपि सुकुमारेणैवाङ्गेन । तत्रापि वर्णाङ्गप्राधान्यं क्वचित् । यथा प्रस्थानादौ । क्वचिद्गीयमानरूपकाभिधेयप्राधान्यं यथा त्रिपुरदाहडिमादौ [शि(5)ल्पकादौ] क्वचिद्वाद्यप्राधान्यं भाणकादिषु भग्न(ण्ड)तालपरिक्रमणादौ । क्वचिन्नृत्तप्राधान्यं यथा डोम्बिकादिप्रयोगानन्तरं

[(मू)]

[(व्या)]

1. भ॰ पुस्तके अत्र भूयान् ग्रन्थपातः ।

2. विपर्यासात् ।

3. म॰ त्राविगी ।

4. म॰ लवयति ।

5. शिल्पक इति शब्दः शिङ्गकशिङ्गटकसङ्गठकषिद्गकादिभेदेन दशरूपकादिलक्षणग्रन्थेषु दृश्यते ।

[page 166]




[NZ]

चण्डिकाया भवेत्पिण्डी 1तथा वै सिंहवाहिनी । BhNZ_04_254ab
तार्क्ष्यपिण्डी भवेद्विष्णोः पद्मपिण्डी स्वयम्भुवः ॥ BhNZ_04_254cd
शक्रस्यैरावती पिण्डी 2झषपिण्डी तु मान्मथी । BhNZ_04_255ab
शिखिपिण्डी कुमारस्य रूपपिण्डी भवेच्छ्रियः ॥ BhNZ_04_255cd
धारापिण्डी च जाह्नव्याः पाशपिण्डी यमस्य च । BhNZ_04_256ab
वारुणी च नदीपिण्डी 3याक्षी स्याद्धनदस्य 4तु ॥ BhNZ_04_256cd
[ABh]

हुडुक्कावाद्यावसरे । अत एव तत्र लोकभाषया चिल्लिमार्ग(1) इति प्रसिद्धिः । चारीमार्गो ह्यसावङ्गप्राधान्यात् । तत्रापि वैचित्र्येण मध्ये मध्ये गीतवाद्यादेरपि प्राधान्यम् । वाद्यस्यापि कूप(क्वचित्)सुषिरावनद्धभेदेन प्राधान्यं यथायोगं विवेचनीयमित्यलं बहुना ।
तत्रैते पिण्डीबन्धा आधाराङ्गप्रयोगसाधकतमभेदाद्बहुप्रकारं भिद्यते । तत्र भूमिर्देश आकाशद्व(2)यभेदात्सप्तसप्तभेद एकैक इत्याधारभेदाः सप्त(?) । हस्तौ पादौ (अक्षिणी)शिर इत्यङ्गभेदा अपि सप्तेत्येकान्नपश्चाशत् । एको ऽनेको वा प्रयोक्ता । सो ऽपि समप्रयोगो विषमप्रयोगो वेति चतुर्धाकरणेन सम्पाद्यते अङ्गहारेण वेत्यष्टाभिरेकान्नपञ्चाशतो गुणनात् द्विनवत्यधिकं त्रिशतं पारमेश्वराः (पिण्डीबन्धाः) ।
``कल्पापायनिशान्तसान्ध्यसमये सद्व्योमरङ्गं गणाः (ङ्गाङ्गणं)
सम्प्राप्य प्रतताङ्गहारवलनावैचित्र्यचित्रस्थितिः ।
आकाशे स्ववपुष्यके(?)च विविधां सृष्टिं समासूत्रयन्
त्रैलोक्यस्थपतिस्त्वमेव भगवन्विश्वाकृतिर्जृम्भसि ॥'' इति ।
अनया च(दिशा)पिण्डीबन्धानां तत्तद्देवताप्रकृतिमद्भागादिसूचनद्वारेण केवलमपि करणं प्रयुज्यमानमेव हर्षदायि भवति । एवं तत्र प्रधानदेवतोद्देशेन तावत्पिण्डीबन्धान्दर्शयति श्लोकपञ्चकेनेश्वरस्येत्यादिना । भगवत एव प्राधान्यात् परितोषणीयतेति तस्याव्यक्तं यदीश्वरशब्दवाच्यं निर्विशेषं रूपं तस्य तादृश एव शिवलिङ्गाकृतिः पिण्डीबन्धः । पिण्डी

[(मू)]

1. न॰ ब॰ तथैव ।

2. न॰ ब॰ झषा स्यान्मन्मथस्य तु ।

3. ड॰ ब॰ यक्षा ।

4. प॰ म॰ त॰ च । अ॰ ह ।

[(व्या)]

1. चल्लिमार्ग ।

2. भेदात्सूयसूय एकभेद एक ।

[page 167]




[NZ]

हलपिण्डी बलस्यापि सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् । BhNZ_04_257ab
गाणेश्वरी महापिण्डी 1दक्षयज्ञविमर्दिनी ॥ BhNZ_04_257cd
त्रि2शूलाकृतिसंस्थाना रौद्री स्यादन्धकद्विषः । BhNZ_04_258ab
एवमन्यास्वपि तथा देवतासु यथाक्रमम् ॥ BhNZ_04_258cd
[ABh]

आधाराङ्गादिसङ्घातः । तया बध्यते बुद्धौ प्रवेश्यते तनुभावेन सकलया वा व्योमादाविति पिण्डीबन्ध आकृतिविशेषः । तस्यैकदेशाभिधानं पिण्डीति । यदि वा पिण्डीविशिष्टान्येव तान्याहेति । (1)आबध्यते पुनरनेनेति पिण्डीबन्धः करणाङ्गहारादि । अन्ते च भगवत एव व्यक्तरूपस्य पिण्डीबन्धो भविष्यति ।
परमेश्वरानन्तरं च प्रधानभूतस्य पिण्डीबन्धलक्षणविधायिनो नन्दिनः । (2)पट्टसः उभयत्र त्रिशूलाकृतिरायुधविशेषः । तदनन्तरं भगवत्याः । सिंहश्चासौ बाहनञ्च तस्यैवमिति । आक्रान्ततया । भूमि(3)र्वा लिङ्गस्य सिंहः । तदाकृतिकत्वम् दर्शयति । तदनन्तरं विष्णोंर्ब्रह्मणश्च । ऐरावतीति गजाकारा । रूपपिण्डी स्वा(पद्मा)कारा । (4)धारापिण्डी पुनः पुनः प्रयुज्यमाना नदीपिण्डी भवति । याक्षी वैश्रवणायुधः मुद्गराकारा ।
एवं प्रतिपाद्यानभिधायान्यत्रापि दर्शयत्येवमित्यादिना । अन्यास्विति । तृतीयाध्याये पूज्यत्वेन निरूपितासु । तदभिप्रायेणैव यथाक्रममित्युक्तम् । ध्वजपूजाहुत्यायुधवाहनविशेषरूपाः । (5)सचिह्नका इत्यनेनापि केनचित्कर्मादि(क्रमादि)सूचकेन रूपेणोपलक्षितः ।
एतदुक्तं भवति -- या कचिद्देवतेत्युच्यते तस्याः पश्चान्नृत्तेन परितोषणं कार्यम् । तन्मध्ये च तदीयायुधवाहनकर्मभावाभ्य(द्य)नुकारी अङ्गप्रयोगो विधेयः । अत एव ``पादाग्रस्थितया''(रत्ना॰ 1-1) इत्यत्र तलपुष्पपुटकरणेन कर्मणा विशेषसूचकेन भगवत्याः पर