अग्निपुराण 2

अग्निपुराणम् ।
महर्षिश्रीमद्वेदव्यासेन प्रणीतम् ।
श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया
श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् ।
कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च ।
संवत् 1933
Image-P.0


अथाग्निपुराणस्य द्वितीयखण्डस्यानुक्रमणिका ।
अध्याये विषयः पृष्ठे
115-116 गयायात्रा 1
117 श्राद्धकल्पः 14
118 भारतवर्षवर्णनं 21
119 महाद्वीपादिवर्णनं 22
120 भुवनकोषवर्णनं 26
121 ज्योतिःशास्त्रं 30
122 कालगणनं 39
123 युद्धजयार्णवीयनानायोगाः 42
124 युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः 46
125 युद्धजयार्णवीयनानाचक्राणि 48
126 युद्धजयार्णवीयनक्षत्रनिर्णयः 55
127 युद्धजयार्णवीयनानाबलानि 59
128 युद्धजयार्णवीयकोटचक्रं 61
129 युद्धजयार्णवीयार्घकाण्डं 63
130 युद्धजयार्णवीयमण्डलं 64
131 युद्धजयार्णवीयचक्रादिः 66
132 युद्धजयार्णवीयसेवाचक्रं 68
133 युद्धजयार्णवीयनानाबलानि 71
134 युद्धजयार्णवीयत्रैलोक्यविजयविद्या 77
135 युद्धजयार्णवीयसङ्ग्रामविजयविद्या 78
136 युद्धजयार्णवीयनक्षत्रचक्रं 81
137 युद्धजयार्णवीयमहामारीविद्या 82
138 युद्धजयार्णवीयषट्कर्म्माणि 85
139 युद्धजयार्णवीयषष्टिसंवत्सराणि 87
140 युद्धजयार्णवीयषोड़शपदका 89
141 युद्धजयार्णवीयषट्विंशत्पदकज्ञानं 91
142 युद्धजयार्णवीयमन्त्रौषधादयः 93
143 युद्धजयार्णवीयकुब्जिकाक्रमपूजा 95
144 युद्धजयार्णवीयकुब्जिकापूजा 97
145 मालिनीमन्त्रादिन्यासः 102
146 अष्टाष्टकदेवी 105
147 त्वरितापूजादिः 109
148 सङ्ग्रामविजयपूजा 111
149 अयुतलक्षकोटिहोमाः 112
150 मन्वन्तराणि 114
151 वर्णेतरधर्म्माः 117
Image-P.1


अध्याये विषयः पृष्ठे
152 गृहस्थवृत्तयः 119
153 ब्रह्मचर्य्याश्रमः 120
154 विवाहः 122
155 आचाराध्यायः 124
156 द्रव्यशुद्धिः 128
157 शावाशौचादिः 130
158 स्रावाद्यशौचं 134
159 असंस्कृतादिशौचं 141
160 वानप्रस्थाश्रमः 143
161 यतिधर्म्मः 144
162 धर्मशास्त्रं 148
163 श्राद्धकल्पः 150
164 नवग्रहहोमः 154
165 नानाधर्म्माः 156
166 वर्णधर्म्माः 159
167 अयुतलक्षकोटिहोमाः 163
165 महापातकादयः 166
166-170-171-172-173-174 प्रायश्चित्तानि 171
175 व्रतपरिभाषा 192
176 प्रतिपद्व्रतानि 199
177 द्वितीयाव्रतानि 200
178 तृतीयाव्रतानि 202
179 चतुर्थीव्रतानि 206
180 पञ्चमीव्रतानि 207
181 षष्ठीव्रतानि 207
182 सप्तमीव्रतानि 208
183-184 अष्टमीव्रतानि 209
185 नवमीव्रतानि 213
186 दशमीव्रतानि 214
187 एकादशीव्रतानि 216
188 द्वादशीव्रतानि 217
189 श्रवणद्वादशीव्रतं 219
190 अखण्डद्वादशीव्रतं 221
191 त्रयोदशीव्रतानि 222
192 चतुर्दशीव्रतानि 223
193 शिवरात्रिव्रतं 225
194 अशोकपूर्णिमादिव्रतं 226
195 वारव्रतानि 227
196 नक्षत्रव्रतानि 228
197 दिवसव्रतानि 231
198 मासव्रतानि 233
199 नानाव्रतानि 235
200 दीपदानव्रतं 236
201 नवव्यूहार्चनं 238
202 पुष्पाध्यायः 240
203 नरकस्वरूपवर्णनं 243
204 मासोपवासव्रतं 246
205 भीष्मपञ्चकव्रतं 248
206 अगस्त्यार्घ्यदानव्रतं 249
207 कौमुदव्रतं 252
208 व्रतदानादिसमुच्चयः 253
209 दानपरिभाषा 255
210 महादानानि 261
211 नानादानानि 265
212 मेरुदानानि 272
Image-P.2


अध्याये विषयः पृष्ठे
213 पृथ्वीदानानि 276
214 मन्त्रमाहात्म्यं 277
215 सन्ध्याविधिः 282
216-217 गायत्रीनिर्वाणं 287
218 राजाभिषेकः 291
219 अभिषेकमन्त्राः 294
220 शत्रुविजयसहायसम्पत्तिः अनुजीविवृत्तञ्च 302
221 दुर्गसम्पत्तिः 306
222-223-224-225-226 राजधर्म्माः 309
227 युद्धयात्रा 329
228 स्वप्नाध्यायः 330
229-230-231 शकुनफलं 333
232 यात्रामण्डलचिन्तादिः 343
233 षाड्गुण्यं 345
234 प्रात्यहिकराजकर्म 348
235 रणदीक्षा 350
236 श्रीस्तोत्रं 357
237 रामोक्तनीतिः 359
238 राज्याङ्गानि 361
239 द्वादशराजमण्डलानि सन्धिविग्रहादयश्च 366
240 सामाद्युपायाः 370
241 राजनीतिः 376
242 पुरुषलक्षणं 384
243 स्त्रीलक्षणं 386
244 आयुधलक्षणं 387
245 रत्नपरीक्षा 390
246 वास्तुलक्षणं 392
247 पुष्पादिपूजाफलं 395
248-249-250-251 धनुर्वेदः 396
252-253 व्यवहाराः 407
254 दिव्यप्रमाणानि 416
255 दायविभागः 421
256 सीमाविवादादिनिर्णयः 425
257 वाक्पारुष्यादिप्रकरणं 430
258 ऋग्विधानं 438
259 यजुर्विधानं 447
260 सामविधानं 455
261 अथर्वविधानं 458
262 उत्पातशान्तिः 461
263 देवपूजावैश्वदेवादिबलिः 464
264 दिक्पालादिस्नानं 467
265 विनायकस्नानं 469
266 माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः 472
267 नारीजनाविधिः 474
268 छत्रादिमन्त्रादयः 478
Image-P.3


अग्निपुराणं ।

Chapter 115

अथ पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः ।

गयायात्राविधिः ।
अग्निरुवाच ।
उद्यतश्चेद्गयां यातुं 1 श्राद्धं कृत्वा विधानतः । 1ab
विधाय कार्पटीवेशं ग्रामस्यापि प्रदक्षिणं ॥ 1cd
कृत्वा प्रतिदिनङ्गच्छेत् संयतश्चाप्रतिग्रही । 2ab
गृहाच्चलितमात्रस्य गयाया गमनं प्रति ॥ 2cd
स्वर्गारोहणसोपानं पितॄणान्तु पदे पदे । 3ab
ब्रह्मज्ञानेन किं कार्य्यं गोगृहे मरणेन किं ॥ 3cd
किं कुरुक्षेत्रवासेन यदा 2 पुत्रो गयां व्रजेत् । 4ab
गयाप्राप्तं सुतं दृष्ट्वा पितॄणामुत्सवो भवेत् ॥ 4cd
पद्भ्यामपि जलं स्पृष्ट्वा अस्मभ्यं किन्न दास्यति । 5ab
ब्रह्मज्ञानं गयाश्राद्धं गोगृहे मरणं तथा ॥ 5cd
वासः पुंसां कुरुक्षेत्रे मुक्तिरेषा चतुर्व्विधा । 6ab
काङ्क्षन्ति पितरः पुत्रं नरकाद्भयभीरवः ॥ 6cd
गयां यास्यति यः पुत्रः स नस्त्राता भविष्यति । 7ab
मुण्डनञ्चोपवासश्च सर्व्वतीर्थेष्वयं विधिः ॥ 7cd
न कालादिर्गयातीर्थे दद्यात् पिण्डांश्च नित्यशः । 8ab
पक्षत्रयनिवासी च पुनात्यासप्ततमं कुलं ॥ 8cd


1 गन्तुमिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 यदि इति घ॰ , ग॰ , झ॰ च ।
Image-P.1


अष्टकासु च वृद्धौच 1 गयायां मृतवासरे । 9ab
अत्र मातुः पृथक् श्राद्धमन्यत्र पतिना सह ॥ 9cd
पित्रादिनवदैत्यं तथा द्वादशदैवतं । 10ab
प्रथमे दिवसे स्नायात्तीर्थे ह्युत्तरमानसे ॥ 10cd
उत्तरे मानसे पुण्ये आयुरारोग्यवृद्धये । 11ab
सर्व्वाघौघविधाताय 2 स्नानं कुर्य्याद् विमुक्तये 3 11cd
सन्तर्प्य देवपित्रादीन् श्राद्धकृत् पिण्डदो भवेत् । 12ab
दिव्यान्तरीक्षभौमस्थान् 4 देवान् सन्तर्पयाम्यहं ॥ 12cd
दिव्यान्तरीक्षभौमादि पितृमात्रादि तर्पयेत् । 13ab
पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः ॥ 13cd
माता पितामही चैव 5 तथैव प्रपितामही । 14ab
मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातामहः 6 14cd
तेभ्यो ऽन्येभ्य 7 इमान् पिण्डानुद्धाराय ददाम्यहं । 15ab
ओं नमः सूर्य्यदेवाय सोमभौमज्ञरूपिणे 8 15cd
जीवशुक्रशनैश्चारिराहुकेतुस्वरूपिणे । 16ab
उत्तरे मानसे स्नाता 9 उद्धरेत्सकलं कुलं ॥ 16cd
सूर्य्यं नत्वा 10 व्रजेन्मौनी नरो दक्षिणमानसं 11 17ab


1 अन्वष्टकासु वृद्धौ चेति घ॰ , ङ॰ च ।
2 सर्वाघौघविनाशायेति ख॰ , घ॰ , छ॰ च ।
3 स्नानं सर्वविमुक्तये इति छ॰ ।
4 दिव्यान्तरीक्षगान् भौमानिति ग॰ ।
5 माता मातामही चैवेति क॰ , ख॰ , ग॰ , छ॰ , ज॰ च ।
6 वृद्धप्रमातृकामह इति क॰ , ग॰ , छ॰ , ज॰ च ।
7 तेभ्यस्तेभ्य इति घ॰ , ज॰ च ।
8 सोमभौमस्वरूपिणे इति घ॰ ।
9 स्नात्वेति क॰ ।
10 सूर्यं दृष्ट्वा इति ङ॰ ।
11 ततो दक्षिणमानसमिति ग॰ , घ॰ , ज॰ , झ॰ च ।
Image-P.2


दक्षिणे मानसे स्नानं करोमि पितृतृप्तये 1 17cd
गयायामागतः स्वर्गं यान्तु मे पितरो ऽखिलाः । 18ab
श्राद्धं पिण्डन्ततः कृत्वा सूर्य्यं नत्वा वदेदिदं ॥ 18cd
ओं नमो भानवे भर्त्रे 2 भवाय भव मे विभो । 19ab
भुक्तिमुक्तिप्रदः सर्व्वपितॄणां भवभावितः ॥ 19cd
कव्यवालानलः सोमो यमश्चैवार्य्यमा तथा । 20ab
अग्निष्वात्ता वर्हिषद आज्यपाः पितृदेवताः ॥ 20cd
आगच्छन्तु महाभागा युष्माभी रक्षितास्त्विह । 21ab
मदीयाः पितरो ये च मातृमातामहादयः ॥ 21cd
तेषां पिण्डप्रदाताहमागतो ऽस्मि गयामिमां । 22ab
उदीच्यां मुण्डपृष्ठस्य देवर्षिगणपूजितं 3 22cd
नाम्ना कनखलं तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतं । 23ab
सिद्धानां प्रीतिजननैः पापानाञ्च भयङ्करैः ॥ 23cd
लेलिहानैर्म्महानागै रक्ष्यते चैव नित्यशः । 24ab
तत्र स्नात्वा दिवं 4 यान्ति क्रीडन्ते भुवि मानवाः ॥ 24cd
फल्गुतीर्थं ततो गच्छेन्महानद्यां स्थितं परं । 25ab
नागाज्जनार्द्दनात् कूपाद्वटाच्चोत्तरमानसात् ॥ 25cd
एतद् गयाशिरः 5 प्रोक्तं फल्गुतीर्थं तदुच्यते । 26ab
मुण्डपृष्ठनागाद्याश्च सारात् सारमथान्तरं ॥ 26cd


1 करोमि पितृदैवते इति ज॰ ।
2 भानवे तस्मै इति ङ॰ ।
3 देवर्षिगणसेवितमिति घ॰ , ज॰ च । देवतागणसेवितमिति झ॰ ।
4 तत्र स्नाता दिवमिति ज॰ ।
5 फल्गुं गयाशिर इति ख॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
Image-P.3


यस्मिन् फलति श्रीर्गौर्व्वा कामधेनुर्जलं मही । 27ab
दृष्टिरम्यादिकं यस्मात् फल्गुतीर्थं न फल्गुवत् ॥ 27cd
फल्गुतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरं । 28ab
एतेन किं न पर्य्याप्तं नृणां सुकृतकारिणां ॥ 28cd
पृथिव्यां यानि तीर्थानि आसमुद्रात्सरांसि च । 29ab
फल्गुतीर्थं गमिष्यन्ति वारमेकं दिने दिने ॥ 29cd
फल्गुतीर्थे तीर्थराजे करोति स्नानमादृतः । 30ab
पितॄणां ब्रह्मलोकाप्त्यै आत्मनो भुक्तिमुक्तये ॥ 30cd
स्नात्वा श्राद्धी पिण्डदो ऽथ नमेद्देवं पितामहं । 31ab
कलौ माहेश्वरा लोका अत्र देवी 1 गदाधरः ॥ 31cd
पितामहो लिङ्गरूपी तन्नमामि महेश्वरं । 32ab
गदाधरं बलं काममनिरुद्धं नरायणं 2 32cd
ब्रह्मविष्णुनृसिंहाख्यं वराहादिं नमाम्यहं । 33ab
ततो गदाधरं दृष्ट्वा कुलानां शतमुद्धरेत् ॥ 33cd
धर्मारण्यं द्वितीये ऽह्नि मतङ्गस्याश्रमे वरे । 34ab
मतङ्गवाप्यां संस्नाय श्राद्धकृत् पिण्डदो 3 भवेत् ॥ 34cd
मतङ्गेशं सुद्धेशं 4 नत्वा चेदमुदीरयेत् । 35ab
प्रमाणं देवताः सन्तु लोकपालाश्च साक्षिणः ॥ 35cd
मयागत्य मतङ्गे ऽस्मिन् पितॄणां निष्कृतिः कृता । 36ab
स्नानतर्पणश्राद्धादिर्ब्रह्मतीर्थे ऽथ 5 कूपके ॥ 36cd


1 अतो देव इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , छ॰ च ।
2 नारायणमिति ख॰ , ग॰ , ङ॰ च ।
3 श्राद्धदः पिण्डद इति ख॰ ।
4 मतङ्गेशञ्च सिद्धेशमिति ज॰ ।
5 ब्रह्मतीर्थेत्रेति ख॰ ।
Image-P.4


तत्कूपयूपयोर्मध्ये श्राद्धं कुलशतोद्धृतौ । 37ab
महाबोधतुरुं नत्वा धर्मवान् स्वर्गलोकभाक् ॥ 37cd
तृतीये ब्रह्मसरसि 1 स्नानं कुर्य्याद्यतव्रतः 2 38ab
स्नानं ब्रह्मसरस्तीर्थे 3 करोमि ब्रह्मभूतये ॥ 38cd
पितॄणां ब्रह्मलोकाय ब्रह्मर्षिगणसेविते । 39ab
तर्पणं श्राद्धकृत् पिण्डं प्रदद्यात्तु प्रसेचनं 4 39cd
कुर्य्याच्च वाजपेयार्थी ब्रह्मयूपप्रदक्षिणं ॥ 39॥ 39ef
एको मुनिः कुम्भकुशाग्रहस्त आम्रस्य मूले सलिलन्ददाति । 40ab
आम्नाय सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा ॥ 40cd
ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य कुलानां शतमुद्धरेत् । 41ab
फल्गुतीर्थे चतुर्थे ऽह्नि स्नात्वा देवादितर्पणं ॥ 41cd
कृत्वा श्राद्धं सपिण्डञ्च गयाशिरसि कारयेत् । 42ab
पञ्चक्रोशं गयाक्षेत्रं क्रोशमेकं गयाशिरः ॥ 42cd
तत्र पिण्डप्रदानेन कुलानां शतमुधरेत् । 43ab
मुण्डपृष्ठे पदं न्न्यस्तं महादेवेन धीमता ॥ 43cd
मुण्डपृष्ठे शिरः साक्षाद् गयाशिर उदाहृतं । 44ab


1 ब्रह्मसदसि इति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
2 मयागत्येत्यादिः, स्नानं कुर्य्याद्यतव्रत इत्यन्तः पाठश्छ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 ब्रह्मसदस्तीर्थे इति घ॰ । ब्रह्मशिरस्तीर्थे इति ख॰ ।
4 तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चापि प्रसेचनमिति ख॰ , छ॰ च । तर्पणश्राद्धकृत् पिण्डप्रदश्चाम्रप्रसेचनमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
Image-P.5


साक्षाद् गयाशिरस्तत्र फल्गुतीर्थाश्रमं 1 कृतं ॥ 44cd
अमृतं तत्र वहति पितॄणान्दत्तमक्षयं । 45ab
स्नात्वा दशाश्वमेधे तु दृष्ट्वा देवं पितामहं ॥ 45cd
रुद्रपादं नरः स्पृष्ट्वा नेह भूयो ऽभिजायते । 46ab
शमीपत्रप्रमाणेन पिण्डं दत्वा गयाशिरे 2 46cd
नरकस्था दिवं यान्ति स्वर्गस्था मोक्षमाप्नुयुः । 47ab
पायसेनाथ पिष्टेन शक्तुना चरुणा तथा ॥ 47cd
पिण्डदानं तण्डुलैश्च गोधूमैस्तिलमिश्रितैः । 48ab
पिण्डं दत्वा रुद्रपदे कुलानां शतमुद्धरेत् ॥ 48cd
तथा विष्णुपदे श्राद्धपिण्डदो ह्यृणमुक्तिकृत् 3 49ab
पित्रादीनां शतकुलं स्वात्मानं 4 तारयेन्नरः ॥ 49cd
तथा ब्रह्मपदे श्राद्धी 5 ब्रह्मलोकं नयेत्पितॄन् । 50ab
दक्षिणाग्निपदे तद्वद्गार्हपत्यपदे तथा ॥ 50cd
पदे वाहवनीयस्य श्राद्धी यज्ञफलं लभेत् । 51ab
आवसथ्यस्य चन्द्रस्य 6 सूर्य्यस्य च गणस्य च ॥ 51cd
अगस्त्यकार्त्तिकेयस्य श्राद्धी तारयते कुलं । 52ab
आदित्यस्य रथं नत्वा 7 कर्णादित्यं नमेन्नरः ॥ 52cd


1 फल्गुतीर्थाश्रयमिति ग॰ , घ॰ , ज॰ , झ॰ च ।
2 पिण्डं दद्याद्गयाशिरे इति ज॰ ।
3 पिण्डदः कुलमुक्तिकृदिति ग॰ , ज॰ च । पिण्डदो ह्यतिमुक्तिकृदिति घ॰ ।
4 स्वात्मनेति ज॰ ।
5 ब्रह्मपदे श्राद्धमिति झ॰ ।
6 वरुणस्याथ चेन्द्रस्येति ङ॰ । आवसथ्यस्य चेन्द्रस्येति छ॰ । आवसथ्यस्य सेन्द्रस्येति ज॰ ।
7 रथं दृष्ट्वेति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.6


कनकेशपदं नत्वा गयाकेदारकं नमेत् । 53ab
सर्वपापविनिर्मुक्तः पितॄन् ब्रह्मपुरं नयेत् ॥ 53cd
विशालो ऽपि गयाशीर्षे पिण्डदो ऽभूच्च पुत्रवान् । 54ab
विशालायां विशालो ऽभूद्राजपुत्रो ऽब्रवीद् द्विजान् ॥ 54cd
कथं पुत्रादयः स्युर्म्मे द्विजा ऊचुर्व्विशालकं । 55ab
गयायां पिण्डदानेन तव सर्वं भविष्यति ॥ 55cd
विशालो ऽपि गयाशीर्षे पितृपिण्डान्ददौ ततः 1 56ab
दृष्ट्वाकाशे सितं रक्तं पुरुषांस्तांश्च पृष्टवान् ॥ 56cd
के यूयन्तेषु चैवैकः सितः प्रोचे विशालकं । 57ab
अहं सितस्ते जनक इन्द्रलोकं गतः शुभात् ॥ 57cd
मम रक्तः पिता पुत्र कृष्णश्चैव पितामहः । 58ab
अब्रवीत् नरकं प्राप्ता त्वया मुक्तीकृता वयं ॥ 58cd
पिण्डदानाद् ब्रह्मलोकं ब्रजाम इति ते गताः । 59ab
विशालः प्राप्तपुत्रादी राज्यं कृत्वा हरिं ययौ ॥ 59cd
प्रेतराजः स्वमुक्त्यै च वणिजञ्चेदमब्रवीत् । 60ab
प्रेतैः सर्व्वैः सहार्तः सन् सुकृतं भुज्यते फलं ॥ 60cd
श्रवणद्वादशीयोगे कुम्भः सान्नश्च सोदकः 2 61ab
दत्तः पुरा स मध्याह्ने जीवनायोपतिष्ठते ॥ 61cd
धनं गृहीत्वा मे गच्छ गयायां पिण्डदो भव । 62ab
वणिग्धनं गृहीत्वा तु गयायां पिण्डदो ऽभवत् ॥ 62cd


1 ददौ गत इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 सार्थश्च सोदक इति छ॰ ।
Image-P.7


प्रेतराजः सह प्रेतैर्मुक्तो नीतो हरेः पुरं । 63ab
गयाशीर्षे पिण्डदानादात्मानं स्वपितॄंस्तथा 1 63cd
पितृवंशे सुता ये च मातृवंशे तथैव च । 64ab
गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवा मृताः ॥ 64cd
ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः 2 65ab
क्रियालोपगता ये च जात्यन्धाः पुङ्गवस्तथा ॥ 65cd
विरूपा आमगर्भा ये ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । 66ab
तेषां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठतां ॥ 66cd
ये केचित् प्रेतरूपेण तिष्ठन्ति पितरो मम । 67ab
ते सर्वे तृप्तिमायान्तु पिण्डदानेन 3 सर्वदा ॥ 67cd
पिण्डो देयस्तु सर्वेभ्यः सर्वैर्वै कुलतारकैः । 68ab
आत्मनस्तु तथा देयो ह्यक्षयं लोकमिच्छता ॥ 68cd
पञ्चमे ऽह्नि गदालोले स्नायान्मन्त्रेण बुद्धिमान् । 69ab
गदाप्रक्षालने तीर्थे गदालोले ऽतिपावने ॥ 69cd
स्नानं करामि संसारगदशान्त्यै जनार्द्दन । 70ab
नमो ऽक्षयवटायैव अक्षयस्वर्गदायिने ॥ 70cd
पित्रादीनामक्षयाय सर्वपापक्षयाय च । 71ab
श्राद्धं वटतले 4 कुर्य्याद् ब्राह्मणानाञ्च भोजनं ॥ 71cd
एकस्मिन् भोजिते विप्रे कोटिर्भवति भोजिता । 72ab
किम्पुनर्बहुभिर्भुक्तैः पितॄणां दत्तमक्षयं ॥ 72cd


1 प्रेतराजेत्यादिः, स्वपितॄंस्तथेत्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 शुभकर्मविवर्जिता इति झ॰ ।
3 पिण्डेनानेनेति ङ॰ ।
4 वटतटे इति ज॰ ।
Image-P.8


गयायामन्नदाता यः पितरस्तेन पुत्रिणः । 73ab
वटं वटेश्वरं नत्वा पूजयेत् प्रपितामहं ॥ 73cd
अक्षयांल्लभते लोकान् कुलानां शतमुद्धरेत् । 74ab
क्रमतो ऽक्रमतो वापि गयायात्रा महाफला ॥ 74cd


इत्याग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गययात्रा नाम पञ्चदशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 116

अथ षोड़शाधिकशततमो ऽध्यायः ।

गयायात्राविधिः ।
अग्निरुवाच ।
गायत्र्यैव महानद्यां स्नातः 1 सन्ध्यां समाचरेत् । 1ab
गायत्र्या अग्रतः प्रातः श्राद्धं पिण्डमथाक्षयं ॥ 1cd
मध्याह्ने चोद्यति 2 स्नात्वा गीतवाद्यैर्ह्युपास्य च । 2ab
सावित्रीपुरतः सन्ध्यां पिण्डदानञ्च तत्पदे ॥ 2cd
अगस्त्यस्य पदे कुर्य्याद्योनिद्वारं प्रविश्य च । 3ab
निर्गतो न पुनर्योनिं प्रविशेन्मुच्यते भवात् 3 3cd


1 प्रात इति क॰ ।
2 मध्याह्ने सरसीति ग॰ ।
3 मुच्यते भयादिति छ॰ , झ॰ च ।
Image-P.9


बलिं काकशिलायाञ्च कुमारञ्च नमेत्ततः 1 4ab
स्वर्गद्वार्य्यां सोमकुण्डे वायुतीर्थे ऽथ पिण्डदः ॥ 4cd
भवेदाकशगङ्गायां कपिलायाञ्च पिण्डदः । 5ab
कपिलेशं शिवं नत्वा रुक्मिकुण्डे च पिण्डदः ॥ 5cd
कोटीतीर्थे च कोटीशं नत्वामोघपदे नरः 2 6ab
गदालोले वानरके गोप्रचारे च पिण्डदः 3 6cd
नत्वा गावं वैतरण्यामेकविंशकुलोद्धृतिः । 7ab
श्राद्धपिण्डप्रदाता 4 स्यात् क्रौञ्चपादे च पिण्डदः 5 7cd
तृतीयायां विशालायां निश्चिरायाञ्च पिण्डदः । 8ab
ऋणमोक्षे पापमोक्षे भस्मकुण्डे ऽथ भस्मना ॥ 8cd
स्नानकृन् मुच्यते पापान्नमेद्देवं जनार्द्दनम् । 9ab
एष पिण्डो मया दत्तस्तव हस्ते जनार्द्दन ॥ 9cd
परलोकगते मह्यमक्ष्यय्यमुपतिष्ठतां । 10ab
गयायां पितृरूपेण स्वयमेव जनार्द्दनः ॥ 10cd
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं मुच्यते वै ऋणत्रयात् । 11ab
मार्कण्डेयेश्वरं नत्वा नमेद्गृध्रेश्वरं नरः 6 11cd
मूलक्षेत्रे महेशस्य धारायां पिण्डदो भवेत् । 12ab


1 नमेन्नर इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
2 मासपदे ऽन्नद इति ख॰ , घ॰ च ।
3 कपिलेशमित्यादिः, गोप्रचारे च पिण्डद इत्यन्तः पाठो ग॰ पुस्तके नास्ति ।
4 श्राद्धे पिण्डप्रदातेति ख॰ ।
5 भवेदाकाशगङ्गायामित्यादिः, क्रौञ्चपादे च पिण्डद इत्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
6 नमेद्भूतेश्वरं नर इति घ॰ ।
Image-P.10


1गृध्रकूटे गृध्रवटे धौतपादे च पिण्डदः ॥ 12cd
पुष्करिण्यां कर्दमाले रामतीर्थे च पिण्डदः । 13ab
प्रभासेशन्नमेत् प्रेतशिलायां पिण्डदो भवेत् ॥ 13cd
दिव्यान्तरीक्षभूमिष्ठाः पितरो बान्धवादयः । 14ab
प्रेतादिरूपा मुक्ताः 2 स्युः पिण्डैर्द्दत्तैर्म्मयाखिलाः ॥ 14cd
स्थानत्रये प्रेतशिला गयाशिरसि पावनी । 15ab
प्रभासे प्रेतकुण्डे च पिण्डदस्तारयेत् कुलम् ॥ 15cd
वसिष्ठेशन्नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् । 16ab
गयानाभौ सुषुम्णायां महाकोष्ठ्याञ्च पिण्डदः ॥ 16cd
गदाधराग्रतो मुण्डपृष्ठे देव्याश्च सन्निधौ । 17ab
मुण्दपृष्ठं नमेदादौ क्षेत्रपालादिसंयुतम् ॥ 17cd
पूजयित्वा भयं न स्याद्विषरोगादिनाशनम् । 18ab
ब्रह्माणञ्च नमस्कृत्य ब्रह्मलोकं नयेत् कुलम् ॥ 18cd
सुभद्रां बलभद्रञ्च प्रपूज्य पुरुषोत्तमम् । 19ab
सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य नाकभाक् 3 19cd
हृषीकेशं नमस्कृत्य तदग्रे पिण्डदो भवेत् । 20ab
माधवं पूजयित्वा च देवो वैमानिको 4 भवेत् ॥ 20cd
महालक्ष्मीं प्रार्च्य गौरीं मङ्गलाञ्च सरस्वतीम् । 21ab
पितॄनुद्धृत्य स्वर्गस्थो भुक्तभोगो ऽत्र शास्त्रधीः ॥ 21cd


1 सर्वकामसमायुक्तः कुलमुद्धृत्य लोकभागिति पाठोत्र झ॰ पुस्तके ऽधिको ऽस्ति ।
2 प्रेतादिरूपमुक्ता इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
3 कुलमुद्धृत्य लोकभागिति ग॰ , ज॰ च । वशिष्ठेशमित्यादिः, कुलमुद्धृत्य नाकभागित्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
4 देवैर्वैमानिक इति छ॰ ।
Image-P.11


द्वादशादित्यमभ्यर्च्य वह्निं रेवन्तमिन्द्रकम् । 22ab
रोगादिमुक्तः स्वर्गी स्याच्छ्रीकपर्द्दिविनायकम् ॥ 22cd
प्रपूज्य कार्त्तिकेयञ्च निर्विघ्नः सिद्धिमाप्नुयात् । 23ab
सोमनाथञ्च कालेशङ्केदारं प्रपितामहम् ॥ 23cd
सिद्धेश्वरञ्च रुद्रेशं रामेशं ब्रह्मकेश्वरम् । 24ab
अष्टलिङ्गानि गुह्यानि पूजयित्वा तु 1 सर्वभाक् ॥ 24cd
नारायणं वराहञ्च नारसिंहं नमेच्छ्रिये । 25ab
ब्रह्मविष्णुमहेशाख्यं त्रिपुरघ्नमशेषदम् ॥ 25cd
सीतां रामञ्च गरुड़ं वामनं सम्प्रपूज्य च । 26ab
सर्वकामानवाप्नोति ब्रह्मलोकं नयेत् पितॄन् ॥ 26cd
देवैः सार्द्धं सम्प्रपूज्य देवमादिगदाधरम् । 27ab
ऋणत्रयविनिर्मुक्तस्तारयेत् सकलं कुलम् ॥ 27cd
देवरूपा शिला पुण्या तस्माद्देवमयी शिला । 28ab
गयायां नहि तत् स्थानं यत्र तीर्थं न विद्यते ॥ 28cd
यन्नाम्ना पातयेत् पिण्डं तन्नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् । 29ab
फल्ग्वीशं फल्गुचण्डीं च प्रणम्याङ्गारकेश्वरम् ॥ 29cd
मतङ्गस्य पदे श्राद्धी भरताश्रमके भवेत् । 30ab
हंसतीर्थे कोटितीर्थे यत्र पाण्डुशिलान्नदः ॥ 30cd
तत्र स्यादग्निधारायां मधुस्रवसि पिण्डदः । 31ab
रुद्रेशं किलिकिलेशं नमेद्वृद्धिविनायकम् 2 31cd
पिण्डदो धेनुकारण्ये पदे धेनोर्न्नमेच्च गाम् । 32ab


1 पूजयित्वाथेति क॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
2 नमेद्बुद्धिविनायकमिति ख॰ , ग॰ , छ॰ च । नमेद्वृद्धविनायकमिति घ॰ ।
Image-P.12


सर्वान् पितॄंस्तारयेच्च सरस्वत्याञ्च पिण्डदः ॥ 32cd
सन्ध्यामुपास्य सायाह्ने नमेद्देवीं सरस्वतीम् । 33ab
त्रिसन्ध्याकृद्भवेद्विप्रो वेदवेदाङ्गपारगः ॥ 33cd
गयां प्रदक्षिणीकृत्य गयाविप्रान् प्रपूज्य च । 34ab
अन्नदानादिकं सर्वं कृतन्तत्राक्षयं भवेत् ॥ 34cd
स्तुत्वा सम्प्रार्थयेदेवमादिदेवं गदाधरम् । 35ab
गदाधरं गयावासं पित्रादीनां गतिप्रदम् ॥ 35cd
धर्म्मार्थकाममोक्षार्थं योगदं प्रणमाम्यहम् । 36ab
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितम् ॥ 36cd
नित्यशुद्धं बुद्धियुक्तं 1 सत्यं ब्रह्म नमाम्यहम् । 37ab
आनन्दमद्वयं देवं देवदानववन्दितम् ॥ 37cd
देवदेवीवृन्दयुक्तं सर्वदा प्रणमाम्यहम् । 38ab
कलिकल्मषकालार्त्तिदमनं 2 वनमालिनम् ॥ 38cd
पालिताखिललोकेशं 3 कुलोद्धरणमानसम् । 39ab
व्यक्ताव्यक्तविभक्तात्माविभक्तात्मानमात्मनि ॥ 39cd
स्थितं स्थिरतरं 4 सारं वन्दे घोराघमर्द्दनम् 5 40ab
आगतो ऽस्मि गयां देव पितृकार्य्ये गदाधरः ॥ 40cd
त्वं मे साक्षी भवाद्येह अनृणो ऽहमृणत्रयात् । 41ab


1 नित्यशुद्धबुद्धियुक्तमिति घ॰ , छ॰ च ।
2 कालार्त्तिनाशनमिति घ॰ । कालार्त्तिदलनमिति ग॰ , ङ॰ , घ॰ , ज॰ च ।
3 पालिताखिलदेवेशमिति घ॰ ।
4 स्थिततरमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
5 वन्देहमरिमर्दनमिति ङ॰ । वन्दे संसारमर्दनमिति ज॰ ।
Image-P.13


साक्षिणः सन्तु मे देवा ब्रह्मेशानादयस्तथा ॥ 41cd
मया गयां समासाद्य पितॄणां निष्कृतिः कृता । 42ab
गयामाहात्म्यपठनाच्छ्राद्धादौ ब्रह्मलोकभाक् ॥ 42cd
पितॄणामक्षयं श्राद्धमक्षयं ब्रह्मलोकदम् ॥ 43॥ 43ab


इत्याग्नेये महापुराणे गयामाहात्म्ये गयायात्रा नाम षोड़शाधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 117

अथ सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पः ।
अग्निरुवाच ।
कात्यायनो मुनीनाह यथा श्राद्धं तथा वदे । 1ab
गयादौ श्राद्धं कुर्वीत सङ्क्रान्त्यादौ विशेषतः ॥ 1cd
काले वापरपक्षे च चतुर्थ्या ऊर्द्ध्वमेव वा । 2ab
सम्याद्य च पदर्क्षे च 1 पूर्वेद्युश्च निमन्त्रयेत् ॥ 2cd
यतीन् गृहस्थसाधून् वा स्नातकाञ्छ्रोत्रियान् द्विजान् । 3ab
अनवद्यान् कर्म्मनिष्ठान् शिष्टानाचारसंयुतान् 2 3cd


1 सम्पाद्य परमर्क्षे चेति छ॰ ।
2 आचारसंस्कृतानिति ग॰ , ज॰ च ।
Image-P.14


वर्ज्जयेच्छित्रिकुष्ठ्यादीन्न गृह्णीयान्निमन्त्रितान् । 4ab
स्नाताञ्छुचींस्तथा दान्तान् प्राङ्मुखान् देवकर्म्मणि ॥ 4cd
उपवेशयेत्त्रीन् पित्र्यादीनेकैकमुभयत्र वा । 5ab
एवं मातामहादेश्च शाकैरपि च कारयेत् ॥ 5cd
तदह्नि ब्रह्मचारी स्यादकोपो ऽत्वरितो मृदुः 1 6ab
सत्यो ऽप्रमत्तो ऽनध्वन्यो अस्वाध्यायश्च 2 वाग्यतः ॥ 6cd
सर्वांश्च पङ्क्तिमूर्द्धन्यान् पृच्छेत् प्रश्ने तथासने । 7ab
दर्भानास्तीर्य्य द्विगुणान् पित्रे देवादिकञ्चरेत् ॥ 7cd
विश्वान्देवानावाहयिष्ये पृच्छेदावाहयेति च । 8ab
विश्वेदेवास आवाह्य विकीर्य्याथ यवान् जपेत् ॥ 8cd
विश्वे देवाः शृणुतेमं पितॄनावाहयिष्ये च । 9ab
पृच्छेदावाहयेत्युक्ते उशन्तस्त्वा समाह्वयेत् ॥ 9cd
तिलान् विकीर्य्याथ जपेदायान्त्वित्यादि पित्रके । 10ab
सपवित्रे निषिञ्चेद्वा शन्नो देवीरभि तृचा ॥ 10cd
यवो ऽसीति यवान् दत्वा पित्रे सर्वत्र वै तिलान् । 11ab
तिलो ऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्म्मितः । 11cd
प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄन् लोकान् प्रीणाहि नः स्वधा । इति ।
श्रीश्च तेति ददेत्पुष्पं पात्रे हैमे ऽथ राजते ॥ 11॥ 11ef
औदुम्वरे वा खड्गे वा पर्णपात्रे प्रदक्षिणम् । 12ab
देवानामपसव्यं तु पितॄणां सव्यमाचरेत् ॥ 12cd


1 अत्वरितो ऽत्यृजुरिति ङ॰ ।
2 सत्ये प्रपन्नो ऽनध्वन्यो ह्यस्वाध्यायश्चेति ख॰ , घ॰ च ।
Image-P.15


एकैकस्य एकैकेन सपवित्रकरेषु च । 13ab
या दिव्या आपः पयसा सम्बभूवुर्या अन्तरिक्षा उतपार्थिवीर्य्याः ।
हिरण्यवर्णा यज्ञियास्ता न आपः शिवाः संश्योनाः सुहवा भवन्तु ॥
विश्वे देवा एष वो ऽर्घः स्वाहा च पितरेष ते ॥ 13cd
स्वधैवं पितामहदेः संस्रवात् प्रथमे चरेत् 1 14ab
पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः ॥ 14cd
अत्र गन्धपुष्पधूपदीपाच्छादनदानकं । 15ab
घृताक्तमन्नमुद्धृत्य पृच्छत्यग्नौ करिष्ये च ॥ 15cd
कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञातो जुहुयात्साग्निको ऽनले । 16ab
अनग्निकः पितृहस्ते 2 सपवित्रे तु मन्त्रतः ॥ 16cd
अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति 3 प्रथमाहुतिः । 17ab
सोमाय पितृमते ऽथ यमायाङ्गिरसे परे ॥ 17cd
हुतशेषं चान्नपात्रे दत्वा पात्रं समालभेत् । 18ab
पृथिवी ते पात्रन्द्यौः पिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहेति ।
जप्त्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठन्निवेशयेत् ॥ 18cd
अपहतेति च तिलान् विकीर्य्यान्नं प्रदाययेत् । 19ab
जुषध्वमिति चोक्त्वाथ गायत्र्यादि ततो जपेत् ॥ 19cd


1 एकैकस्येत्यादिः, प्रथमे चरेदित्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 अनग्निको जले चैवेति ङ॰ ।
3 स्वधेति क॰ ।
Image-P.16


देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । 20ab
नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव नमो नमः 1 20cd
तृप्तान् ज्ञात्वान्नं विकिरेदपो दद्यात् सकृत् सकृत् । 21ab
गायत्रीं पूर्व्ववज्जप्त्वा मधु मध्विति वै जपेत् ॥ 21cd
तृप्ताः स्थ इति सम्पृच्छेत्तृप्ताः स्म इति वै वदेत् । 22ab
शेषमन्नमनुज्ञाप्य सर्व्वमन्नमथैकतः ॥ 22cd
उद्धृत्योच्छिष्टपार्श्वे तु कृत्वा चैवावनेजनं । 23ab
दद्यात्कुशेषु त्रीन् पिण्डानाचान्तेषु परे जगुः ॥ 23cd
आचान्तेषूदकं पुष्पाण्यक्षतानि प्रदापयेत् । 24ab
अक्षय्योदकमेवाथ आशिषः प्रार्थयेन्नरः 2 24cd
अघोराः पितरः सन्तु गोत्रन्नो वर्द्धतां सदा । 25ab
दातारो नो ऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च ॥ 25cd
श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति । 26ab
अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि ॥ 26cd
याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिस्म कञ्चन । 27ab
स्वधावाचनीयान् कुशानास्तीर्य्य सपवित्रकान् 3 27cd
स्वधां वाचयिष्ये पृच्छेदनुज्ञातश्च वाच्यतां । 28ab
पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहमुख्यके ॥ 28cd
स्वधोच्यतामस्तु स्वधा उच्यमानस्तथैव च । 29ab
अपो निषिञ्चेदुत्तानं पात्रं कृत्वाथ दक्षिणां ॥ 29cd


1 स्वाहायै नित्यमेव भवन्त्विति इति ख॰ , छ॰ च ।
2 प्रार्थयेत्तत इति घ॰ , ज॰ , झ॰ च ।
3 अघोराः पितर इत्यादिः, आस्तीर्य सपवित्रकानित्यन्तः पाठः ख॰ , छ॰ पुस्तकद्वये नास्ति ।
Image-P.17


यथाशक्ति प्रदद्याच्च दैवे पैत्रे ऽथ वाचयेत् । 30ab
विश्वे देवाः प्रीयन्ताञ्च वाजे विसर्जयेत् ॥ 30cd
आमावाजस्येत्यनुव्रज्य कृत्वा विप्रान् प्रदक्षिणं । 31ab
गृहे विशेदमावास्यां मासि मासि चरेत्तथा ॥ 31cd
एकोद्दिष्टं प्रवक्ष्यामि श्राद्धं पूर्ववदाचरेत् । 32ab
एकं पवित्रमेकार्धं एकं पिण्डम्प्रदापयेत् ॥ 32cd
नावाहनाग्नौकरणं विश्वे देवा न चात्र हि । 33ab
तृप्तिप्रश्ने स्वदितमिति वदेत्सुखदितं द्विजः ॥ 33cd
उपतिष्ठतामित्यक्षय्ये विसर्गे चाभिरम्यतां । 34ab
अभिरताः स्म इत्यपरे शेषं पूर्व्ववदाचरेत् ॥ 34cd
सपिण्ठीकरणं वक्ष्ये अब्दान्ते मध्यतो ऽपि वा । 35ab
पितॄणां त्रीणि पात्राणि एकम्प्रेतस्य पात्रकं ॥ 35cd
सपवित्राणि चत्वारि तिलपुष्पयुतानि च । 36ab
गन्धोदकेन युक्तानि 1 पूरयित्वाभिषिञ्चति ॥ 36cd
प्रेतपात्रं पितृपात्रे ये समना इति द्वयात् । 37ab
पूर्व्ववत् पिण्डदानादि प्रेतानां पितृता भवेत् ॥ 37cd
अथाभ्युदयिकं श्राद्धं वक्ष्ये सर्व्वं तु पूर्व्ववत् । 38ab
जपेत् पितृमन्त्रवर्ज्जं पूर्वाह्णे तत् प्रदक्षिणं ॥ 38cd
उपचारा ऋजुकुशास्तिलार्थैश्च यवैरिह 2 39ab
तृप्तिप्रश्नस्तु सम्पन्नं सुसम्पन्नं वदेद्द्विजः ॥ 39cd


1 गन्धोदकेन सिक्तानि इति ज॰ ।
2 अथाभ्युदयिकमित्यादिः, यवैरिह इत्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.18


दध्यक्षतवदराद्याः 1 पिण्डा नान्दीमुखान् पितॄन् । 40ab
आवाहयिष्ये पृच्छेच्च प्रीयन्तामिति चाक्षये ॥ 40cd
नान्दीमुखाश्च पितरो वाचयिष्ये ऽथ पृच्छति । 41ab
नान्दीमुखान् पितृगणान् प्रीयन्तामित्यथो वदेत् ॥ 41cd
नान्दीमुखाश्च पितरस्तत्पिता प्रपितामहः । 42ab
मातामहः प्रमातामहो वृद्धप्रमातृकामहः ॥ 42cd
स्वधाकारन्न युञ्जीत युग्मान् विप्रांश्च भोजयेत् । 43ab
तृप्तिं वक्ष्ये पितॄणां च ग्राम्यैरोषधिभिस्तथा ॥ 43cd
मासन्तृप्तिस्तथारण्यैः 2 कन्दमूलफलादिभिः । 44ab
मत्स्यैर्म्मासद्वयं मार्गैस्त्रयं वै शाकुनेन च ॥ 44cd
चतुरो रौरवेणाथ 3 पञ्च षट् छागलेन तु 4 45ab
कूर्मेण सप्त चाष्टौ च वाराहेण नवैव तु ॥ 45cd
मेषमांसेन दश च माहिषैः पार्षतैः शिवैः । 46ab
संवत्सरन्तु गव्येन पयसा पायसेन वा ॥ 46cd
वार्द्धीनसस्य मांसेन तृप्तिर्द्वादशवार्षिकी । 47ab
खड्गमांसं कालशाकं लोहितच्छागलो 5 मधु ॥ 47cd
महाशल्काश्च वर्षासु मघाश्राद्धमथाक्षयं 6 48ab
मन्त्राध्याय्यग्निहोत्री च शाखाध्यायी षड़ङ्गवित् ॥ 48cd
तृणाचिकेतः त्रिमधुर्द्धर्म्मद्रोणस्य 7 पाठकः । 49ab
त्रिषुपर्णज्येष्ठसामज्ञानी स्युः पङ्क्तिपावनाः ॥ 49cd


1 दध्यक्षतवदर्याद्या इति ग॰ , छ॰ च ।
2 तथा वन्यैरिति ख॰ , ङ॰ च ।
3 वत्सरं रौरवेणाथेति घ॰ ।
4 पञ्चकं छागस्तेन तु इति ङ॰ ।
5 लोहितच्छागक इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
6 मघाश्राद्धमिहाक्षयमिति झ॰ ।
7 जलद्रोणस्येति झ॰ ।
Image-P.19


कम्यानां कल्पमाख्यास्ये 1 प्रतिपत्सु धनं बहु । 50ab
स्त्रियः परा द्वितीयायाञ्चतुर्थ्यां धर्म्मकामदः ॥ 50cd
पञ्चम्यां पुत्रकामस्तु षष्ठ्याञ्च श्रैष्ठ्यभागपि 2 51ab
कृषिभागी च सप्तम्यामष्टम्यामर्थलाभकः ॥ 51cd
नवम्याञ्च एकशफा 3 दशम्याङ्गोगणो भवेत् । 52ab
एकादश्यां परीवारो द्वादश्यान्धनधान्यकं ॥ 52cd
ज्ञातिश्रैष्ठ्यं त्रयोदश्यां चतुर्द्दश्याञ्च शस्त्रतः 4 53ab
मृतानां श्राद्धं सर्व्वाप्तममावास्यां समीरितं 5 53cd
सप्त व्याधा दशारण्ये 6 मृगाः कालञ्जरे गिरौ । 54ab
चक्रवाकाः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ॥ 54cd
ते ऽपि जाताः 7 कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । 55ab
प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयन्तेभ्यो ऽवसीदत ॥ 55cd
श्राद्धादौ पठिते श्राद्धं पूर्णं स्याद्ब्रह्मलोकदं । 56ab
श्राद्धं कुर्य्याच्च पुत्रादिः 8 पितुर्ज्जीवति तत्पितुः ॥ 56cd
तत्पितुस्तत्पितुः कुर्य्याज्जीवति प्रपितामहे । 57ab
पितुः पितामस्हस्याथ परस्य प्रपितामात् 9 57cd


1 कालमाख्यास्ये इति झ॰ च ।
2 श्रेष्ठभाग्यपि इति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , छ॰ च । ज्येष्ठभागपि इति घ॰ ।
3 नवम्यां वै शफपतिरिति ज॰ ।
4 चतुर्द्दश्याञ्च शास्त्रत इति ख॰ , घ॰ च ।
5 मृतानां श्राद्धं सर्वाप्तिरमावास्या समीरिता इति क॰ ।
6 दशार्णेषु इति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
7 ते ऽभिजाता इति ख॰ , घ॰ च ।
8 कुर्यात् सुपुत्रो ऽपि इति छ॰ ।
9 तत्पितुरित्यादिः, प्रपितामहादित्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.20


एवं मात्रादिकस्यापि तथा मातामहादिके । 58ab
श्राद्धकल्पं पठेद्यस्तु स लभेत् श्राद्धकृत्फलं 1 58cd
तीर्थे युगादौ मन्वादौ श्राद्धं दत्तमथाक्षयं । 59ab
अश्वयुच्छुक्लनवमी द्वादशी कर्त्तिके तथा ॥ 59cd
तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च । 60ab
फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषयैकादशी तथा ॥ 60cd
आषाढस्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी । 61ab
श्रावणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा ॥ 61cd
कार्त्तिकी फाल्गुनी तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी सिता । 62ab
स्वायम्भुवाद्या मनवस्तेषामाद्याः किलाक्षयाः ॥ 62cd
गया प्रयागो गङ्गा च कुरुक्षेत्रं च नर्म्मदा । 63ab
श्रीपर्वतः प्रभासश्च शालग्रामो वराणसी 2 63cd
गोदावरी तेषु श्राद्धं स्त्रीपुरुषोत्तमादिषु ॥ 64॥ 64ab


इत्याग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम सप्तदशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 118

अथाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः ।

भारतवर्षं ।
अग्निरुवाच ।
उत्तरं यत् समुद्रस्य हिमाद्रेश्चैव दक्षिणं । 1ab
वर्षं तद् भारतं नाम नवसाहस्रविस्तृतं ॥ 1cd
कर्म्मभूमिरियं स्वर्गमपवर्गं च गच्छतां । 2ab


1 यस्तु लभेच्छ्राद्धकृतं फलमिति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 वाराणसी इति ख॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.21


महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमान् हेमपर्वतः 1 2cd
विन्ध्यश्च पारिपात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः । 3ab
इन्द्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रवर्णो गभस्तिमान् ॥ 3cd
नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वस्त्वथ वारुणः । 4ab
अयं तु नवमस्तेषु द्वीपः सागरसंवृतः ॥ 4cd
योजनानां सहस्राणि द्वीपोयं दक्षिणोत्तरात् । 5ab
नव भेदा भारतस्य 2 मध्यभेदे ऽथ पूर्वतः ॥ 5cd
किराता यवनाश्चापि ब्राह्मणाद्याश्च मध्यतः । 6ab
वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारिपात्रोद्भवास्तथा ॥ 6cd
विन्ध्याच्च नर्म्मदाद्याः स्युः सह्यात्तापी पयोष्णिका । 7ab
गोदावरीभीमरथीकृष्णवेणादिकास्तथा ॥ 7cd
मलयात् कृतमालाद्यास्त्रिसामाद्या महेन्द्रजाः । 8ab
कुमाराद्याः शुक्तिमतो 3 हिमाद्रेश्चन्द्रभागका ॥ 8cd
पश्चिमे कुरुपाञ्चालमध्यदेशादयःस्थिताः ॥ 9॥ 9ab


इत्याग्नेये महापुराणे भारतवर्षं नामाष्टादशाधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 119

अथैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

महाद्वीपादि ।
अग्निरुवाच ।
लक्षयोजनविस्तारं जम्बूद्वीपं समावृतम् । 1ab


1 शक्तिमानृक्षपर्वत इति घ॰ , छ॰ च । शुक्तिमानृक्षपर्वत इति ज॰ ।
2 नव भेदा भवन्त्यस्येति झ॰ ।
3 शक्तिमत इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , झ॰ च ।
Image-P.22


लक्षयोजनमानेन क्षीरोदेन समन्ततः ॥ 1cd
संवेष्ट्य क्षारमुदधिं प्लक्षद्वीपस्तथा स्थितः 1 2ab
सप्त मेधातिथेः पुत्राः प्लक्षद्वीपेश्वरास्तथा ॥ 2cd
स्याच्छान्तभयः शिशिरः सुखोदय इतः परः । 3ab
आनन्दश्च शिवः क्षेमो ध्रुवस्तन्नामवर्षकं ॥ 3cd
मर्य्यादाशैलो गोमेधश्चन्द्रो नारददुन्द्भी । 4ab
सोमकः सुमनाः शैलो वैभ्राजास्तज्जनाः शुभाः ॥ 4cd
नद्यः प्रधानाः सप्तात्र प्लक्षाच्छाकान्तिकेषु च । 5ab
जीवनं पञ्चसास्रं धर्म्मो वर्णाश्रमात्मकः 2 5cd
आर्य्यकाः कुरवश्चैव विविंशा भाविनश्च ते । 6ab
विप्राद्यास्तैश्च सोमो ऽर्च्यो द्विलक्षश्चाब्धिलक्षकः ॥ 6cd
मानेनेक्षुरसोदेन वृतो द्विगुणशाल्मलः । 7ab
वपुष्मतः सप्त पुत्राः शाल्मलेशास्तथाभवन् ॥ 7cd
श्वेतो ऽथ हरितश्चैव जीमूतो लोहितः क्रमात् । 8ab
वैद्युतो मानसश्चैव सुप्रभो नाम वर्षकः ॥ 8cd
द्विगुणो द्विगुणेनैव सुरोदेन समावृतः । 9ab
कुमुदश्चानलश्चैव 3 तृतीयस्तु वलाहकः ॥ 9cd
द्रोणः कंको ऽथ 4 महिषः ककुद्मान् सप्त निम्नगाः । 10ab
कपिलाश्चारुणाः पीताः कृष्णाः स्युर्ब्राह्मणादयः ॥ 10cd
वायुरूपं यजन्ति स्म सुरोदेनायमावृतः 5 11ab


1 द्वीपस्तथा स्मृत इति झ॰ ।
2 वर्णाश्रमात्मज इति ख॰ , घ॰ , ज॰ च ।
3 कुमुदश्चोन्नतश्चैवेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
4 कर्को ऽथेति क॰ ।
5 सुरोदेन समावृत इति घ॰ ।
Image-P.23


ज्योतिष्मतः कुशेशाः स्युरुद्गिजो धेनुमान् सुतः ॥ 11cd
द्वैरथो लंवनो धैर्यः कपिलश्च प्रभाकरः । 12ab
विप्राद्या दधिमुख्यास्तु ब्रह्मरूपं यजन्ति ते ॥ 12cd
विद्रुमो 1 हेमशैलश्च द्युतिमान् पुष्पवांस्तथा । 13ab
कुशेशयो हरिः शैलो वर्षार्थं मन्दराचलः ॥ 13cd
वेष्टितो ऽयं घृतोदेन क्रौञ्चद्वीपेन सो ऽप्यथ । 14ab
क्रौञ्चेश्वराः द्युतिमतः पुत्रास्तन्नामवर्षकाः ॥ 14cd
कुशलो मनोनुगश्चोष्णः प्रधानो ऽथान्धकारकः । 15ab
मुनिश्च दुन्दुभिः सप्त सप्त शैलाश्च निम्नगाः 2 15cd
क्रौञ्चश्च वामनश्चैव तृतीयश्चान्धकारकः 3 16ab
देववृत् पुण्डरीकश्च दुन्दुभिर्द्विगुणो मिथः ॥ 16cd
द्वीपा द्वीपेषु ये शैला यथा द्वीपानि ते तथा । 17ab
पुष्कराः पुष्कला धन्यास्तीर्था 4 विप्रादयो हरिम् ॥ 17cd
यजन्ति क्रौञ्चद्वीपस्तु दधिमण्डोदकावृतः । 18ab
संवृतः शाकद्वीपेन हव्याच्छाकेश्वराः सुताः ॥ 18cd
जलदश्च कुमारश्च सुकुमारो मणीवकः । 19ab
कुशोत्तरथो मोदाकी द्रुमस्तन्नामवर्षकाः ॥ 19cd
उदयाख्यो जलधरो रैवतः श्यामकोद्रकौ । 20ab
आम्विकेयस्तथा रम्यः केशरी सप्त निम्नगाः ॥ 20cd


1 रुद्राभ इति क॰ । विक्रम इति ख॰ , छ॰ च ।
2 कुशल इत्यादिः, निम्नगा इत्यन्तः पाठो झ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 तृतीयश्चानुकारक इति घ॰ , झ॰ च ।
4 पुष्कलावत्यां तीर्था इति घ॰ ।
Image-P.24


मगा मगधमनस्या 1 मन्दगाश्च द्विजातयः 2 21ab
यजन्ति सूर्य्यरूपं तु 3 शाकः क्षीराब्धिना वृतः ॥ 21cd
पुष्करेणावृतः सो ऽपि द्वौ पुत्रौ सवनस्य च । 22ab
मनावीतो धातकिश्च वर्षे द्वे नामचिह्निते 4 22cd
एको ऽद्रिर्म्मानसाख्यो ऽत्र मध्यतो वलयाकृतिः । 23ab
योजनानां सहस्राणि विस्तारोच्छ्रायतः समः ॥ 23cd
जीवनं दशसाहस्रं सुरैर्ब्रह्मात्र पूज्यते । 24ab
स्वादूदकेनोदधिना वेष्टितो द्वीपमानतः ॥ 24cd
ऊनातिरिक्तता चापां समुद्रेषु न जायते । 25ab
उदयास्तमनेष्विन्दोः पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः ॥ 25cd
दशोत्तराणि पञ्चैव 5 अङ्गुलानां शतानि वै । 26ab
अपां वृद्धिक्षयौ दृष्टौ सामुद्रीणां 6 महामुने ॥ 26cd
स्वादूदका बहुगुणा 7 भूर्हैमी जन्तुवर्ज्जिता । 27ab
लोकालोकस्ततः शैलो योजनायुतविस्तृतः ॥ 27cd
लोकालोकस्तु तमसावृतो ऽथाण्डकटाहतः । 28ab
भूमिः साण्डकटाहेन पञ्चाशत्कोटिविस्तरा 8 28cd


इत्याग्नेये महापुराणे द्वीपादिवर्णनं नामैकोनविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 आगाम्यगधमालस्या इति ख॰ , छ॰ च ।
2 द्विजादय इति क॰ , ख॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
3 सूर्यरूपन्ते इति घ॰ , ज॰ च ।
4 वर्षे द्वे भागचिह्निते इति झ॰ ।
5 पञ्चात्रेति ग॰ , ङ॰ च ।
6 समुद्राणामिति ग॰ , ङ॰ , झ॰ च ।
7 स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख॰ , छ॰ च । स्वादूदका तु द्विगुणेति घ॰ , ज॰ च । स्वादूदका तु द्विगुणेति ग॰ , ङ॰ च ।
8 पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ॰ ।
Image-P.25


Chapter 120

अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

भुवनकोषः ।
अग्निरुवाच ।
विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः । 1ab
उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं ॥ 1cd
अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् । 2ab
महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं ॥ 2cd
कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्क्कराशैलकाञ्चनाः । 3ab
भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं ॥ 3cd
पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश्च तामसः । 4ab
गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं ॥ 4cd
भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः । 5ab
रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं ॥ 5cd
भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं । 6ab
रवेर्ल्लक्षेण चन्द्रश्च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः ॥ 6cd
द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः । 7ab
द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः ॥ 7cd
गुरोर्द्विलक्षतः सौरिर्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः । 8ab
लक्षाद् ध्रुवो ह्यृषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च ॥ 8cd
ध्रुवात् कोट्या महर्ल्लोको यत्र ते कल्पवासिनः । 9ab
Image-P.26


जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् 1 सनकादयः ॥ 9cd
जनात्तपश्चाष्टकोट्या वैराजा यत्र देवताः । 10ab
षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः ॥ 10cd
अपुनर्म्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः । 11ab
पादगम्यस्तु भूर्ल्लोको भुवः सूर्य्यान्तरः स्मृतः ॥ 11cd
स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि 2 चतुर्द्दश । 12ab
एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः ॥ 12cd
वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः । 13ab
वृतं दशगुणैरण्डं भूतादिर्म्महता तथा ॥ 13cd
दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्महामुने । 14ab
महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं ॥ 14cd
अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते 3 15ab
हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने ॥ 15cd
असङ्ख्यातानि चाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां । 16ab
दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति 4 16cd
प्रधाने च स्थितो 5 व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः । 17ab
प्रधानञ्च पुमांश्चैव सर्व्वभूतात्मभृतया 6 17cd
विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्म्मिणौ । 18ab
तयोः 7 सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च ॥ 18cd


1 यत्र वै इति ङ॰ ।
2 अयुतानि इति ज॰ ।
3 सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ॰ , झ॰ च । सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग॰ ।
4 पुमानपि इति घ॰ , झ॰ च ।
5 प्रधाने ऽवस्थितं इति ख॰ , ग॰ , ङ॰ च ।
6 सर्वभूतानुभूतया इति ङ॰ ।
7 द्वयोरिति झ॰ ।
Image-P.27


क्षोभकारणभूतश्च सर्गकाले महामुने । 19ab
यथा शैत्यं जले वातो विभर्त्ति कणिकागतं ॥ 19cd
जगच्छक्तिस्तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां । 20ab
विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि ॥ 20cd
स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्व्वमिदं जगत् । 21ab
योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव ॥ 21cd
ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम । 22ab
सार्द्धकोटिस्तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै ॥ 22ce
योजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं । 23ab
त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं ॥ 23cd
संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं । 24ab
चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयाक्षो विवस्वतः ॥ 24cd
पञ्चान्यानि तु सार्द्धानि स्यन्दनस्य महामते । 25ab
अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तद्युगार्द्धयोः ॥ 25cd
ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्द्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै । 26ab
हयाश्च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत ॥ 26cd
उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः । 27ab
यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः ॥ 27cd
स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे 1 28ab
ऊर्द्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः ॥ 28cd
एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं । 29ab
निर्द्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं ॥ 29cd


1 भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ॰ , ज॰ च ।
Image-P.28


ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पापनाशनी 1 30ab
दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो ॥ 30cd
स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् । 31ab
स रथो ऽधिष्ठिता देवैरादित्यैरृषिभिर्वरैः 2 31cd
गन्धर्वैरप्सरोभिश्च ग्रामणीसर्पराक्षसैः 3 32ab
हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः ॥ 32cd
ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं । 33ab
रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः 4 33cd
वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ । 34ab
त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च ॥ 34cd
त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं 5 35ab
एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः ॥ 35cd
वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश्चन्द्रसुतस्य च । 36ab
अष्टाभिस्तुरगैर्युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि ॥ 36cd
शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस्तथा । 37ab
वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः ॥ 37cd
स्वर्भानोश्च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः । 38ab
यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा ॥ 38cd


1 सर्वपापप्रणाशिनीति ज॰ ।
2 ऋषिभो रवेरिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
3 सरथ इत्यादिः, राक्षसैरित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
4 कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
5 क्षणदाचरमिति झ॰ ।
Image-P.29


पद्माकारा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता । 39ab
ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः ॥ 39cd
यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं 1 40ab
न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं ॥ 40cd
तत् कुर्य्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं । 41ab
पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक् ॥ 41cd
ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश्च शुभाशुभाधिपो हरिः 2 ॥ 24॥ 42ab


इत्याग्नेये महापुराणे भुवनकोषो नाम विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 121

अथैकविंशाधिकशततमो ऽध्यायः ।

ज्योतिःशास्त्रं ।
अग्निरुवाच ।
ज्योतिःशास्त्रं प्रवक्ष्यामि शुभाशुभविवेकदं । 1ab
चातुर्लक्षस्य सारं यत् तज् ज्ञात्वा सर्व्वविद्भवेत् ॥ 1cd
षड़ष्टके 3 विवाहो न न च द्विद्वादशे स्त्रियाः । 2ab
न त्रिकोणे ह्यथ प्रीतिः 4 शेषे च समसप्तके ॥ 2cd


1 ज्ञानविज्ञानजृम्भितमिति ज॰ ।
2 शुभाशुभाशयो हरिरिति ख॰ , छ॰ च ।
3 षट्काष्टके इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
4 न त्रिकोणेषु प्रीतिः स्यादिति ज॰ ।
Image-P.30


द्विद्वादशे त्रिकोणे च मैत्रीक्षेत्रपयोर्यदि । 3ab
भवेदेकाधिपत्यञ्च ताराप्रीतिरथापि वा ॥ 3cd
तथापि कार्य्यः संयोगो न तु षट्काष्टके पुनः । 4ab
जीवे भृगौ चास्तमिते म्रियते च पुमान् स्त्रिया ॥ 4cd
गुरुक्षेत्रगते सूर्ये सूर्य्यक्षेत्रगते गुरौ । 5ab
विवाहं न प्रशंसन्ति कन्यावैधव्यकृद्भवेत् ॥ 5cd
अतिचारे त्रिपक्षं स्याद्वक्रे मासचतुष्टयं । 6ab
व्रतोद्वाहौ न कुर्व्वीत गुरोर्वक्रातिचारयोः ॥ 6cd
चैत्रे पौषे न रिक्तासु हरौ सुप्ते कुजे रवौ । 7ab
चन्द्रक्षये चाशुभं स्यात् सन्ध्याकालः शुभावहः ॥ 7cd
रोहिणी चोत्तरा मूलं स्वाती हस्तो ऽथ रेवती । 8ab
तुले न मिथुने शस्तो विवाहः परिकीर्त्तितः ॥ 8cd
विवाहे कर्णबेधे च व्रते पुंसवने तथा । 9ab
प्राशने चाद्यचूड़ायां बिद्धर्क्षञ्च विवर्ज्जयेत् 1 9cd
श्रवणे मूलपुष्ये च सूर्य्यमङ्गलजीवके । 10ab
कुम्भे सिंहे च मिथुने कर्म्म पुंसवनं स्मृतं ॥ 10cd
हस्ते मूले मृगे पौष्णे बुधे शुक्रे च निष्कृतिः । 11ab
अर्केन्दुजीवभृगुजे मूले ताम्बूलभक्षणं ॥ 11cd
अन्नस्य प्राशनं शुक्रे जीवे मृगे च मौनके 2 12ab
हस्तादिपञ्चके पुष्पे कृत्तिकादित्रये तथा ॥ 12cd


1 विद्धमृक्षं विवर्जयेत् इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 जीवे मकरमीनके इति झ॰ ।
Image-P.31


अश्विन्यामथ रेवत्यां नवान्नफलभक्षणं । 13ab
पुष्यो हस्ता तथा ज्येष्ठा रोहिणी श्रवणाश्विनौ ॥ 13cd
स्वातिसौम्ये च भैषज्यं कुर्य्यादन्यत्र वर्जयेत् । 14ab
पूर्वात्रयं 1 मघा याम्यं पावनं 2 श्रवणत्रयं ॥ 14cd
भौमादित्यशनेर्वारे स्नातव्यं रोगमुक्तितः । 15ab
पार्थिवे चाष्टह्रींकारं मध्ये नाम च दिक्षु च ॥ 15cd
ह्रीं पुटं पार्थिवे दिक्षु ह्रीं विदिक्षु लिखेद्वसून् । 16ab
गोरोचनाकुङ्कुमेन भूर्जे वस्त्रे गले धृतं ॥ 16cd
शत्रवो वशमायान्ति मन्त्रेणानेन निश्चितं । 17ab
श्रीं ह्रीं सम्पुटं नाम श्रीं ह्रीं पत्राष्टके क्रमात् ॥ 17cd
गोरोचनाकुङ्कुमेन भूर्जे ऽथ सुभगावृते । 18ab
गोमध्यवागमः पत्रे हरिद्राया रसेन च ॥ 18cd
शिलापट्टे ऽरीन् स्तम्भयति भूमावधोमुखीकृतं । 19ab
ओं हूं सः 3 सम्पुटन्नाम ओं हूं सः 4 पत्राष्टके क्रमात् ॥ 19cd
गोरोचनाकुङ्कुमेन भूर्जे मृत्युनिवारणं । 20ab
एकपञ्चनवप्रीत्यै 5 द्विषट्द्वादशयोगकाः ॥ 20cd
त्रिसप्तैकादशे लाभो वेदाष्टद्वादशे रिपुः । 21ab
तनुर्धनञ्च सहजः सुहृत् सुतो रिपुस्तथा ॥ 21cd
जाया निधनधर्म्मौ च कर्म्मायव्ययकं क्रमात् । 22ab


1 पूर्वात्रिकमिति ज॰ ।
2 पावकमिति ङ॰ ।
3 ओं ह्रं स इति छ॰ ।
4 ओं जूं स इति ख॰ । ओं ह्रं स इति छ॰ ।
5 एकपञ्चनवशान्त्यै इति ज॰ ।
Image-P.32


स्फुटं मेषादिलग्नेषु नवताराबलं वदेत् ॥ 22cd
जन्म सम्पद्विपत् क्षेमं प्रत्यरिः साधकः क्रमात् । 23ab
निधनं मित्रपरममित्रं ताराबलं विदुः ॥ 23cd
धारे ज्ञगुरुशुक्राणां सूर्य्याचन्द्रमसोस्तथा । 24ab
माघादिमासाषट्के तु क्षीरमाद्यं प्रशस्यते ॥ 24cd
कर्णबेधो बुधे जीवे पुष्ये श्रवणचित्रयोः । 25ab
पञ्चमे ऽब्दे चाध्ययनं षष्ठीं प्रतिपदन्त्यजेत् ॥ 25cd
रिक्तां पञ्चदशीं भौमं प्रार्च्य वाणीं हरिं श्रियं । 26ab
माघादिमासषट्के तु 1 मखलाबन्धनं शुभं ॥ 26cd
चूड़ाकरणकाद्यञ्च श्रवणादौ न शस्यते । 27ab
अस्तं याते गुरो शुक्रे क्षीणे च शशलाञ्छने ॥ 27cd
उपनीतस्य विप्रस्य मृत्युं जाड्यं विनिर्द्दिशेत् । 28ab
क्षौरर्क्षे शुभवारे च समावर्त्तनमिष्यते ॥ 28cd
शुभक्षेत्रे विलग्नेषु शुभयुक्तेक्षितेषु च । 29ab
अश्विनीमघाचित्रासु स्वातीयाम्योत्तरासु च ॥ 29cd
पुनर्व्वसौ तथा पुष्ये धनुर्वेदः प्रशस्यते । 30ab
भरण्यार्द्रा मघाश्लेषा वह्निभगर्क्षयोस्तथा ॥ 30cd
जिजीविषुर्न्न कुर्व्वीत वस्त्रप्रावरणं नरः । 31ab
गुरौ शुक्रे बुधे वस्त्रं विवाहादौ न भादिकं ॥ 31cd
रेवत्यश्विधनिष्ठासु हस्तादिषु च पञ्चसु । 32ab
शङ्खविद्रुमरत्नानां परिधानं प्रशस्यते ॥ 32cd


1 माघादिमासषट्केषु इति झ॰ ।
Image-P.33


याम्यसर्पधनिष्ठासु 1 त्रिषु पूर्व्वेषु वारुणे 2 33ab
क्रीतं हानिकरं द्रव्यं विक्रीतं लाभकृद्भवेत् ॥ 33cd
अश्विनीस्वातिचित्रासु रेवत्यां वारुणे हरौ । 34ab
क्रीतं लाभकरं द्रवयं विक्रीतं हानिकृद्भवेत् ॥ 34cd
भरणी त्रीणि पूर्वाणि आर्द्राश्लेषा मघानिलाः । 35ab
वह्निज्येष्ठाविशाखासु स्वामिनो नोपतिष्ठते ॥ 35cd
द्रव्यं दत्तं प्रयुक्तं वा यत्र निक्षिप्यते धनं । 36ab
उत्तरे श्रवणे शाक्रे कुर्याद्राजाभिषेचनं ॥ 36cd
चैत्रं ज्येष्ठं तथा भाद्रमाश्विनं पौषमेव च । 37ab
माघं चैव परित्यज्य शेषमासे गृहं शुभं ॥ 37cd
अश्विनी रोहिणी मूलमुत्तरात्रयमैन्दवं । 38ab
स्वाती हस्तानुराधा च गृहारम्भे प्रशस्यते ॥ 38cd
आदित्यभौमवर्जन्तु वापीप्रासादके तथा । 39ab
सिंहराशिगते जीवे गुर्व्वादित्ये मलिम्लुचे ॥ 39cd
बाले वृद्धे ऽस्तगे शुक्रे गृहकर्म्म विवर्जयेत् । 40ab
अग्निदाहो भयं रोगो राजपीड़ा धनक्षतिः ॥ 40cd
सङ्ग्रहे तृणकाष्ठानां कृते श्रवणपञ्चके । 41ab
गृहप्रवेशनं कुर्य्याद्धनिष्ठोत्तरवारुणे ॥ 41cd
नौकाया घटने द्वित्रिपञ्चसप्तत्रयोदशी । 42ab
नृपदर्शी धनिष्ठासु हस्तापौष्णाश्विनीषु च ॥ 42cd
पूर्वात्रयन्धनिष्ठार्द्रा वह्निः सौम्यविशाखयोः । 43ab


1 याम्यसर्पविशाखासु इति घ॰ , ज॰ च ।
2 पूर्वेषु चानले इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च॰ ।
Image-P.34


अश्लेषा चाश्विनी चैव यात्रासिद्धिस्तु सम्पदा 1 43cd
त्रिषूत्तरेषु रोहिण्यां सिनीबाली चतुर्द्दशी । 44ab
श्रवणा चैव हस्ता च चित्रा च वैष्णवी तथा ॥ 44cd
गोष्ठयात्रां न कुर्वीत प्रवेशं नैव कारयेत् । 45ab
अनिलोत्तररोहिण्यां मृगमूलपुनर्वसौ ॥ 45cd
पुष्यश्रवणहस्तेषु कृषिकर्म्म समाचरेत् 2 46ab
पुनर्वसूत्तरास्वातीभगमूलेन्द्रवारुणे 3 46cd
गुरोः शुक्रस्य वारे वा वारे च 4 सोमभास्वतोः । 47ab
वृषलग्ने च कर्त्तव्यङ्कन्यायां मिथुने तथा ॥ 47cd
द्विपञ्च 5 दशमी सप्त तृतीया च त्रयोदशी । 48ab
रेवतीरोहिणीन्द्राग्निहस्तमैत्रोत्तरेषु 6 च ॥ 48cd
मन्दारवर्ज्जं वीजानि वापयेत् सम्पदर्थ्यपि 7 49ab
रेवतीहस्तमूलेषु श्रवणे भगमैत्रयोः ॥ 49cd
पितृदैवे तथा सौम्ये धान्यच्छेदं मृगोदये । 50ab
हस्तचित्रादितिस्वातौ रेवत्यां श्रवणत्रये ॥ 50cd
स्थिरे लग्ने 8 गुरोर्वारे अथ 9 भार्गवसौम्ययोः । 51ab
याम्यादितिमघाज्येष्ठासूत्तरेषु प्रवेशयेत् ॥ 51cd


1 यात्रासिद्धिषु सम्पद इति ग॰ , ज॰ च ।
2 समारभेदिति घ॰ , ङ॰ च ।
3 भगमूले च वारुणे इति ख॰ , छ॰ च ।
4 वारे वा इति ज॰ ।
5 त्रिपञ्चेति ज॰ ।
6 हस्तमैत्रोत्तरासु इति ज॰ ।
7 वापयेत् संयतोपि चेति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
8 चरे लग्ने इति झ॰ ।
9 गुरोर्वारेथवा इति घ॰ , ज॰ च ।
Image-P.35


ओं धनदाय 1 सर्व्वधनेशाय देहि मे धनं स्वाहा 2 । ओं नवे वर्षे इलादेवि लोकसंवर्द्धनि कामरूपिणि देहि मे धनं स्वाहा ॥
पत्रस्थं लिखितं धान्यराशिस्थं धान्यवर्द्धनं । 52ab
त्रिपूर्व्वासु विशाखायां धनिष्ठावारुणे ऽपि च ॥ 52cd
एतेषु षट्सु विज्ञेयं धान्यनिष्क्रमणं बुधैः । 53ab
देवतारामवाप्यादिप्रतिष्ठोदङ्मुखे रवौ ॥ 53cd
मिथुनस्थेरवौ दर्शाद्यादि स्याद् द्वादशी तिथिः । 54ab
सदा तत्रैव कर्त्तव्यं शयनं चक्रपाणिनः ॥ 54cd
सिंहतौलिङ्गते 3 चार्क्के दर्शाद्यद्वादशीद्वयं । 55ab
आदाविन्द्रसमुप्त्यानं प्रबोधश्च हरेः क्रमात् ॥ 55cd
तथा कन्यागते भानौ 4 दुर्गोप्त्याने तथाष्टमी । 56ab
त्रिपादेषु च ऋक्षेषु यदा भद्रा तिथिर्भवेत् ॥ 56cd
भौमादित्यशनैश्चारि विज्ञेयं तत् त्रिपुष्करं । 57ab
सर्वकर्म्मण्युपादेया विशुद्धिश्चन्द्रतारयोः 5 57cd
जन्माश्रितस्त्रिषष्ठश्च सप्तमो दशमस्तथा । 58ab
एकादशः शशी येषान्तेषामेव शुभं वदेत् ॥ 58cd
शुक्लपक्षे द्वीतीयश्च पञ्चमो नवमः शुभः । 59ab
मित्रातिमित्रसाधकसम्पत्क्षेमादितारकाः ॥ 59cd


1 ॐ श्रीं धनदायेति ज॰ ।
2 ``नवे वर्षे गुरोर्वारे अथ भार्गवसौम्ययोः'' एष पाठोत्र छ॰ पुस्तकेधिको ऽस्ति ।
3 सिंहतौलिगते इति ख॰ ।
4 कन्याराशिगते भानौ इति घ॰ ।
5 विशुद्धिश्चन्द्रसूर्ययोरिति ज॰ ।
Image-P.36


जन्मना मृत्युमाप्नोति विपदा धनसङ्क्षयं । 60ab
प्रत्यरौ मरणं विद्यान्निधने याति पञ्चतां ॥ 60cd
कृष्णाष्टमीदिनादूर्द्ध्वं यावच्छुक्लाष्टमीदिनं 1 61ab
तावत् कालं शशी क्षीणः पूर्णस्तत्रोपरि स्मृतः ॥ 61cd
वृषे च मिथुने भानौ जीवे चन्द्रेन्द्रदैवते 2 62ab
पौर्णमासी गुरोर्वारे महाज्यौष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥ 62cd
ऐन्द्रे गुरुः शशी चैव प्राजापत्ये रविस्तथा । 63ab
पूर्णिमा ज्येष्ठमासस्य महाज्यौष्ठी प्रकीर्त्तिता ॥ 63cd
स्वात्यन्तरे यन्त्रनिष्ठे शक्रस्योत्थापयेद् ध्वजं । 64ab
हर्य्यृक्षपादे 3 चाश्विन्यां सप्ताहान्ते विसर्जयेत् ॥ 64cd
सर्वं हेमसमन्दानं सर्वे ब्रह्मसमा द्विजाः । 65ab
सर्वं गङ्गासमन्तोयं राहुग्रस्ते दिवाकरे ॥ 65cd
ध्वाङ्क्षी महोदरी घोरा मन्दा मन्दाकिनी द्विजाः 4 66ab
राक्षसी च क्रमेणार्कात्सङ्क्रान्तिर्नामभिः स्मृता ॥ 66cd
बालवे कौलवे नागे तैतिले करणे यदि । 67ab
उत्तिष्ठन् सङ्क्रमत्यर्क्रस्तदा लोकः 5 सुखी भवेत् ॥ 67cd
गरे ववे वणिग्विष्टौ किन्तुघ्ने शकुनौ व्रजेत् । 68ab
राज्ञो दोषेण लोको ऽयम्पीड्यते सम्पदा समं ॥ 68cd
चतुष्पाद्विष्टिवाणिज्ये शयितः सङ्क्रमेद्रविः । 69ab


1 कृष्णाष्टमीदलादूर्द्ध्वं यावच्छुक्लाष्टमीदलमिति ड॰ ।
2 जीवे चन्द्रेन्द्रदैवतमिति ज॰ ।
3 इन्द्राद्यपाद इति ख॰ , ग॰ च । हर्याद्यपादे इति ङ॰ ।
4 मन्दाकिनी तथेति ख॰ , घ॰ , छ॰ च । मन्दाकिनीति चेति झ॰ ।
5 तथा लोक इति ख॰ ।
Image-P.37


दुर्भिक्षं राजसङ्ग्रामो दम्पत्योः संशयो भवेत् ॥ 69cd
आधाने जन्मनक्षत्रे व्याधौ क्लेशादिकं भवेत् । 70ab
कृत्तिकायान्नवदिनन्त्रिरात्रं रोहिणीषु च ॥ 70cd
मृगशिरःपञ्चरात्रं आर्द्रासु 1 प्राणनाशनं । 71ab
पुनर्वसौ च पुष्ये च सप्तरात्रं विधीयते ॥ 71cd
नवरात्रं तथाश्लेषा श्मशानान्तं मघासु च । 72ab
द्वौ मासौ पूर्वफाल्गुन्यामुत्तरासु त्रिपञ्चकम् 2 72cd
हस्ते तु दृश्यते चित्रा अर्द्धमासन्तु पीडनम् । 73ab
मासद्वयन्तथा स्वातिर्विशाखा विंशतिर्दिनं ॥ 73cd
मैत्रे चैव दशाहानि ज्येष्ठास्वेवार्द्धमासकम् । 74ab
मूले न जायते मोक्षः पूर्वाषाढा त्रिपञ्चकम् 3 74cd
उत्तरा दिनविंशत्या द्वौ मासौ श्रवणेन च । 75ab
धनिष्ठा चार्द्धमासञ्च वारुणे च दशाहकम् ॥ 75cd
न च भाद्रपदे मोक्ष उत्तरासु त्रिपञ्चकम् । 76ab
रेवती दशरात्रञ्च अहोरात्रन्तथाश्विनी ॥ 76cd
भरण्यां प्राणहानिः स्याद् गायत्रीहोमतः शुभं । 77ab
पञ्चधान्यतिलाज्याद्यैर्धेनुदानन्द्विजे शमं ॥ 77cd
दशा सूर्य्यस्य षष्ठाब्दा इन्दोः पञ्चदशैव तु । 78ab
अष्टौ वर्षाणि भौमस्य दशसप्तदशा बुधे ॥ 78cd


1 आर्द्रायामिति ग॰ , ज॰ च ।
2 उत्तरासु त्रिरात्रकमिति झ॰ ।
3 पूर्वाषाढादिनपञ्चकमिति क॰ । हस्ते तु दृश्यते इत्यादिः, पूर्वाषाढात्रिपञ्चकमित्यन्तः पाठः ड॰ , छ॰ , पुस्तकद्वये नास्ति ।
Image-P.38


दशाब्दानि दशा पङ्गोरूनविंशद्गुरोर्दृशा । 76ab
राहोर्द्वादशवर्षाणि भार्गवस्यैकविंशतिः ॥ 76cd


इत्याग्नेये महापुराणे ज्योतिःशस्त्रसारो नाम एकविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 122

अथ द्वाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

कालगणनं ।
अग्निरुवाच ।
कालः समागणो वक्ष्ये गणितं कालबुद्धये । 1ab
कालः समागणो ऽर्क्कघ्नो 1 मासैश्चैत्रादिभिर्युतः ॥ 1cd
द्विघ्नो द्विष्ठः सवेदः स्यात् पञ्चाङ्गष्टयुतो गुणः 2 2ab
त्रिष्ठो मध्यो वसुगुणः पुनर्वेदगुणश्च सः ॥ 2cd
अष्टरन्ध्राग्निहीनः 3 स्यादधः सैकरसाष्टकैः । 3ab
मध्यो हीनः षष्टिहतो 4 लब्धयुक्तस्तथोपरि ॥ 3cd
न्यूनः सप्तकृतो वारस्तदधस्तिथिनाडयः । 4ab
सगुणो द्विगुणश्चोरोद्ध्वं त्रिभिरूनो गुणः पुनः ॥ 4cd
अधः स्वरामसंयुक्तो रसार्क्काष्टफलैर्युतः । 5ab
अष्टाविंशच्छेषपिण्डस्तिथिनाड्या अधः स्थितः ॥ 5cd


1 समागणोर्काब्द इति ख॰ , छ॰ च ।
2 पञ्चदशयुतो गण इति ज॰ ।
3 अष्टचन्द्राग्निहीन इति ज॰ ।
4 षष्टिहत इति ङ॰ ।
Image-P.39


गुणस्तिसृभिरूनोर्द्धं द्वाभ्यां च गुणयेत् पुनः । 6ab
मध्ये रुद्रगुणः कार्य्यो ह्यधः सैको नवाग्निभिः 1 6cd
लब्धहीनो 2 भवेन्मध्यो द्वाविंशतिविवर्ज्जितः । 7ab
षष्टिशेषे ऋणं ज्ञेयं लब्धमूर्द्ध्वं विनिक्षिपेत् ॥ 7cd
सप्तविंशतिशेषस्तु ध्रुवो नक्षत्रयोगयोः । 8ab
मासि मासि क्षिपेद् वारन्द्वात्रिंशद्घटिकास्तिथौ ॥ 8cd
द्वे पिण्डे द्वे च नक्षत्रे नाड्य एकादश ह्यृणे । 9ab
वारस्थाने तिथिन्दद्यात् सप्तभिर्भार्गवमाहरेत् ॥ 9cd
शेषवाराश्च सूर्य्याद्या घटिकासु च पातयेत् । 10ab
पिण्डकेषु तिथिन्दद्याद्धरेच्चैव चतुर्द्दश ॥ 10cd
ऋणं धनं धनमृणं क्रमाज् ज्ञेयं चतुर्द्दशे । 11ab
प्रथमे त्रयोदशे पञ्च द्वितीयद्वादशे दश ॥ 11cd
पञ्चदशस्तृतीये च तथाचैकादशे स्मृतां । 12ab
चतुर्थे दशमे चैव भवेदेकोनविंशतिः ॥ 12cd
पञ्चमे नवमे चैव द्वाविंशतिरुदाहृताः । 13ab
षष्ठाष्टमे त्वखण्डाः स्युश्चतुर्विंशतिरेव च ॥ 13cd
सप्तमे पञ्चविंशः स्यात् खण्डशः पिण्डिकाद् भवेत् 3 14ab
कर्कटादौ हरेद्राशिमृतुवेदत्रयैः क्रमात् ॥ 14cd
तुलादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात् । 15ab


1 सैकेन सप्तकैरिति ख॰ , ग॰ च ।
2 ऋतुहीन इति ङ॰ ।
3 खण्डकः पिण्डकाद्भवेदिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.40


मकरादौ दीयते च रसवेदत्रयः क्रमात् । 15ab
मेषादौ प्रातिलोम्येन त्रयो वेदरसाः क्रमात् 1 16ab
खेषवः खयुगा मैत्रं मेषादौ विकला धनम् ॥ 16cd
कर्कटे प्रातिलोम्यं स्यादृणमेतत् तुलादिके । 17ab
चतुर्गुणा तिथिर्ज्ञेया विकलाश्चेह सर्वदा ॥ 17cd
हन्याल्लिप्तागतागामिपिण्डसङ्ख्याफलन्तरैः । 18ab
षष्ट्याप्तं प्रथमोच्चार्य्ये हानौ देयन्धने धनम् ॥ 18cd
द्वितीयोच्चरिते वर्गे वैपरीत्यमिति स्थितिः । 19ab
तिथिर्द्विगुणिता कार्य्या षड्भागपरिवर्ज्जिता ॥ 19cd
रविकर्म्मविपरीता तिथिनाडीसमायुता । 20ab
ऋणे शुद्धे तु नाड्यः स्युरृणं शुध्येत नो यदा ॥ 20cd
सषष्टिकं प्रदेयन्तत् षष्ट्याधिक्ये च तत्त्यजेत् 2 21ab
नक्षत्रं तिथिमिश्रं स्याच्चतुर्भिर्गुणिता तिथिः ॥ 21cd
तिथिस्त्रिभागसंयुक्ता ऋणेन च तथान्विता । 22ab
तिथिरत्र चिता कार्य्या तद्वेदाद्योगशोधनं ॥ 22cd
रविचन्द्रौ समौ कृत्वा योगो भवति निश्चलः । 23ab
एकोना तिथिर्द्विगुणा सप्तभिन्ना कृतिर्द्विधा 3 23cd
तिथिश्च द्विगुणैकोना कृताङ्गैः करणन्निशि । 24ab


1 मकरादौ इत्यादिः, वेदरसाः क्रमादित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 सन्त्यजेदिति घ॰ ।
3 सप्तभिन्ना गतिर्द्विधेति ख॰ । सप्तच्छिन्ना कृतिर्द्विधेति घ॰ , ज॰ च ।
Image-P.41


कृष्णचतुर्द्दश्यन्ते शकुनिः पर्वणीह चतुष्पदं ॥ 24cd
प्रथमे तिथ्यर्द्धतो हि किन्तुघ्नं प्रतिपन्मुखे ॥ 25॥ 25ab


इत्याग्नेये महापुराणे कालगणनं नाम द्वाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 123

अथ त्रयोविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

युद्धजयार्णवीयनानायोगाः ।
अग्निरुवाच ।
वक्ष्ये जयशुभाद्यर्थं सारं युद्धजयार्णवे । 1ab
अइउएओ स्वराः स्युः क्रमान्नन्दादिका तिथिः ॥ 1cd
कादिहान्ता भौमरवी ज्ञसोमौ गुरुभार्गवौ । 2ab
शनिर्द्दक्षिणनाड्यान्तु भौमार्कशनयः परे ॥ 2cd
खार्णवः खससैर्गुण्यो रुद्रैर्भागं समाहरेत् । 3ab
रसाहतन्तु तत् कृत्वा पूर्वभागेन भाजयेत् ॥ 3cd
वह्निभिश्चाहतं कृत्वा 1 रूपन्तत्रैव निक्षिपेत् । 4ab
स्पन्दनं नाड्याः फलानि सप्राणस्पन्दनं पुनः ॥ 4cd
अनेनैव तु मानेन उदयन्ति दिने दिने । 5ab
स्फुरणैस्रिभिरुच्छ्वास उच्छ्वासैस्तु पलं स्मृतम् ॥ 5cd


1 वह्निभिश्च हृतं कृत्वा इति घ॰ ।
Image-P.42


षष्टिभिश्च पलैर्लिप्ता लिप्ताषष्टिस्त्वहर्निशं । 6ab
पञ्चमार्द्धोदये बालकुमारयुववृद्धकाः ॥ 6cd
मृत्युर्येनोदयस्तेन चास्तमेकादशांशकैः । 7ab
कुलागमे भवेद्भङ्गः समृत्युः पञ्चमो ऽपिवा ॥ 7cd
स्वरोदयञ्चक्रं ।
शनिचक्रे चार्द्धमासङ्ग्रहाणामुदयः क्रमात् । 8ab
विभागैः पञ्चदशभिः शनिभागस्तु मृत्युदः ॥ 8cd
शनिचक्रं ।
दशकोटिसहस्राणि अर्वुदान्यर्वुदं हरेत् 1 9ab
त्रयोदशे च लक्षाणि प्रमाणं कूर्म्मरूपिणः ॥ 9cd
मघादौ कृत्तिकाद्यन्तस्तद्देशान्तः शनिस्थितौ । 10ab
कूर्म्मचक्रं ।
राहुचक्रे च सप्तोर्द्धमधः सप्त च संलिखेत् 2 10cd
वाय्वग्न्योश्चैव नैरृत्ये पूर्णिमाग्नेयभागतः । 11ab
अभावास्यां वायवे च राहुर्वै तिथिरूपकः ॥ 11cd
रकारं दक्षभागे तु हकारं वायवे लिखेत् । 12ab
प्रतिपदादौ ककारादीन् सकारं नैरृते पुनः ॥ 12cd
राहोर्मुखे तु भङ्गः स्यादिति राहुरुदाहृतः । 13ab
विष्टिरग्नौ 3 पौर्णमास्यां कराणीन्द्रे तृतीयकं ॥ 13cd
घोरा याम्यान्तु सप्तम्यां दशम्यां रौद्रसौम्यगा । 14ab
चतुर्दश्यान्तु वायव्ये चतुर्थ्यां वरुणाश्रये ॥ 14cd


1 अर्वुदान्यर्वुदं क्रमादिति झ॰ ।
2 सप्तरसांल्लिखेदिति झ॰ ।
3 विष्टिर्वह्नौ इति ग॰ ।
Image-P.43


शुक्लाष्टभ्यां दक्षिणे च एकादश्यां भृशन्त्यजेत् । 15ab
रौद्रश्चैव तथा श्वेतो मैत्रः सारभटस्तथा ॥ 15cd
सावित्री विरोचनश्च जयदेवो ऽभिजित्तथा 1 16ab
रावणो विजयश्चैव नन्दी वरुण एव च ॥ 16cd
यमसौम्यौ भवश्चान्ते दशपञ्चमुहूर्त्तकाः । 17ab
रौद्रे रौद्राणि कुर्वीत श्वेते स्नानादिकं चरेत् ॥ 17cd
मैत्रे कन्याविवाहादि शुभं सारभटे चरेत् । 18ab
सावित्रे स्थापनाद्यं वा विरोचने नृपक्रिया ॥ 18cd
जयदेवे जयं कुर्य्याद् रावणे रणकर्म्म च 2 19ab
विजये कृषिवाणिज्यं पटबन्धं च नन्दिनि ॥ 19cd
वरुणे च तड़ागादि नाशकर्म्म यमे चरेत् । 20ab
सौम्ये सौम्यादि कुर्व्वीत भवेल्लग्नमहर्द्दिवा ॥ 20cd
योगा नाम्ना विरुद्धाः स्युर्योगा नाम्नैव शोभनाः । 21ab
राहुरिन्द्रात्समीरञ्च वायोर्द्दक्षं यमाच्छिवम् 3 21cd
शिवादाप्यञ्जलादग्निरग्नेः सौम्यन्ततस्त्रयम् । 22ab
ततश्च सङ्क्रमं हन्ति चतस्रो घटिकाभ्रमन् ॥ 22cd
राहुचक्रं ।
चण्डीन्द्राणी वाराही च मुशली गिरिकर्णिका । 23ab
बला चातिबला क्षीरी मल्लिकाजातियूथिकाः ॥ 23cd
यथालाभं धारयेत्ताः श्वेतार्क्कश्च शतावरी । 24ab
गुडूची वागुरी दिव्या ओषध्यो धारिता जये ॥ 24cd


1 स्पन्दनमित्यादिः, जयदेवोभिजित्तथेत्यन्तः पाठः घ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 जीवकर्म चेति ख॰ ।
3 वायोर्याम्यं ततः शिवमिति घ॰ ।
Image-P.44


ओं नमो भैरवाय 1 खड्गपरशुहस्ताय ओं ह्रूं 2 विघ्नविनाशाय ओं ह्रूं 3 फट् ।
अनेनैव तु मन्त्रेण शिखाबन्धादिकृज्जये । 25ab
तिलकञ्चाञ्जनञ्चैव धूपलेपनमेव च ॥ 25cd
स्नानपानानि तैलानि योगधूलिमतः शृणु । 26ab
शुभगा मनःशिला तालं लाक्षारससमन्वितं ॥ 26cd
तरुणीक्षीरसंयुक्तो ललाटे तिलको वशे । 27ab
विष्णुक्रान्ता च सर्पाक्षी सहदेवञ्च 4 रोचना ॥ 27cd
अजादुग्धेन संपिष्टं तिलकोवश्यकारकः । 28ab
प्रियङ्गुकुङ्कुमं कुष्ठं मोहनी तगरं घृतं ॥ 28cd
तिलको वश्यकृत्तच्च रोचना रक्तचन्दनं । 29ab
निशा मनःशिला तालं प्रियङ्गुसर्षपास्तथा ॥ 29cd
मोहनी हरिता क्रान्ता सहदेवी शिखा तथा । 30ab
मातुलङ्गरसैः पिष्टं ललाटे तिलको वशे ॥ 30cd
सेन्द्राः सुरा वशं यान्ति किं पुनः क्षुद्रमानुषाः । 31ab
मञ्जिष्ठा चन्दनं रक्तं कट्कन्दा विलासिनी ॥ 31cd
पुनर्नवासमायुक्तो लेपो ऽयं भास्करो वशे । 32ab
चन्दनं नागपुष्पञ्च मञ्जिष्ठा तगरं वचा 5 32cd
लोध्नप्रियङ्गुरजनीमांसीतैलं वशङ्करं । 33ab


इत्याग्नेये महापुराणे नानायोगा नाम त्रयोविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 ओं नमो भगवते भैरवायेति ख॰ , घ॰ च ।
2,3 ओं हूमिति ख॰ , ज॰ च ।
4 सहदेवा चेति ङ॰ ।
5 मञ्जिष्ठा तगरन्तथेति क॰ । मञ्जिष्ठा भल्लकं वचेति छ॰ ।
Image-P.45


Chapter 124

अथ चतुर्विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

युद्धजयार्णवीयज्योतिःशास्त्रसारः ।
अग्निरुवाच ।
ज्योतिःशास्त्रादिसारञ्च वक्ष्ये युद्धजयार्णवे । 1ab
विना मन्त्रोषधाद्यञ्च यथोमामीश्वरो ऽब्रवीत् 1 1cd
देव्युवाच ।
देवैर्जिता दानवाश्च 2 येनोपायेन तद्वद । 2ab
शुभाशुभविवेकाद्यं ज्ञानं युद्धजयार्णवं ॥ 2cd
ईश्वर उवाच ।
मूलदेवेच्छया जाता शक्तिः पञ्चादशाक्षरा । 3ab
चराचरं ततो जातं यामाराध्याखिलार्थवित् 3 3cd
मन्त्रपीठं प्रवक्ष्यामि पञ्चमन्त्रसमुद्भवं । 4ab
ते मन्त्राः सर्वमन्त्राणां जीविते मरणे स्थिताः ॥ 4cd
ऋग्यजुःसामाथर्वाख्यवेदमन्त्राः क्रमेण ते । 5ab
सद्योजातादयो मन्त्रा ब्रह्मा विष्णुश्च रुद्रकः ॥ 5cd
ईशः सप्तशिखा देवाः शक्राद्याः पञ्च च स्वराः । 6ab
अइउएओ कलाश्च मूलं ब्रह्मेति कीर्त्तितं ॥ 6cd
काष्ठमध्ये तथा वह्निरप्रवृद्धो न दृश्यते । 7ab
विद्यमाना तथा देहे शिवशक्तिर्न दृश्यते ॥ 7cd
आदौ शक्तिः समुत्पन्ना ओङ्कारस्वरभूषिता । 8ab
ततो विन्दुर्म्महादेवि एकारेण व्यवस्थितः ॥ 8cd


1 ईश्वरो ऽवदत् इति घ॰ ।
2 दानवाद्या इति ज॰ ।
3 यामाराध्याखिलात्मविदिति ख॰ , ग॰ च ।
Image-P.46


जातो नाद उकारस्तु नदते हृदि संस्थितः । 9ab
अर्द्धचन्द्र इकारस्तु मोक्षमार्गस्य बोधकः ॥ 9cd
अकारो व्यक्त उत्पन्नो भोगमोक्षप्रदः परः 1 10ab
अकार ऐश्वरे भूमिर्निवृत्तिश्च कला स्मृता ॥ 10cd
गन्धोनवीजः प्राणाख्य इडाशक्तिः स्थिरा स्मृता । 11ab
इकारश्च प्रतिष्ठाख्यो रसो पालश्च पिङ्गला ॥ 11cd
क्रूरा शक्तिरीवीजः स्याद्धरवीजो ऽग्निरूपवान् । 12ab
विद्या समाना गान्धारी शक्तिश्च दहनी स्मृता ॥ 12cd
प्रशान्तिर्वार्युपस्पर्शो यश्चोदानश्चला क्रिया । 13ab
ओङ्कारः शान्त्यतीताख्यः खशब्दयूथपाणिनः ॥ 13cd
पञ्च वर्गाः स्वरा जाताः कुजज्ञगुरुभार्गवाः । 14ab
शनिः क्रमादकाराद्याः ककाराद्यास्त्वधः स्थिताः ॥ 14cd
एतन्मूलमतः सर्वं ज्ञायते सचराचरं । 15ab
विद्यापीठं प्रवक्ष्यामि प्रणवः शिव ईरितः ॥ 15cd
उमा सोमः स्वयं शक्तिर्वामा ज्येष्ठा च रौद्रापि । 16ab
ब्रह्मा विष्णुः क्रमाद्रुद्रो गुणाः सर्गादयस्त्रयः ॥ 16cd
रत्ननाडीत्रयञ्चैव 2 स्थूलः सूक्ष्मः परो ऽपरः । 17ab
चिन्तयेच्छ्वेतवर्णन्तं मुञ्चमानं परामृतं ॥ 17cd
प्लाव्यमानं यथात्मानं चिन्तयेत्तं दिवानिशं । 18ab
अजरत्वं भवेद्देवि शिवत्वमुपगच्छति 3 18cd


1 भोगमोक्षप्रदः शुभ इति ज॰ ।
2 बहुनाडीत्रयञ्चैवेति क॰ , ङ॰ च ।
3 शिवत्वमधिगच्छतीति ज॰ ।
Image-P.47


अङ्गुष्ठादौ न्यसेदङ्गान्नेत्रं मध्ये ऽथ देहके । 19ab
मृत्युञयं ततः प्रार्च्य रणादौ विजयी भवेत् ॥ 19cd
शून्यो निरालयः शब्दः स्पर्शं तिर्यङ्नतं स्पृशेत् । 20ab
रूपस्योर्द्ध्वगतिः प्रोक्ता जलस्याधः समाश्रिता ॥ 20cd
सर्वस्थानविनिर्मुक्तो गन्धो मध्ये च मूलकं । 21ab
नाभिमूले 1 स्थितं कन्दं शिवरूपन्तु मण्डितं ॥ 21cd
शक्तिव्यूहेन सोमो ऽर्क्को हरिस्तत्र व्यवस्थितः । 22ab
दशवायुसमोपेतं पञ्चतन्मात्रमण्डितं ॥ 22cd
कालानलसमाकारं प्रस्फुरन्तं शिवात्मकं । 23ab
तज्जीवं जीवलोकस्य 2 स्थावरस्य चरस्य च ॥ 23cd
तस्मिन्नष्टे 3 मृतं मन्ये मन्त्रपीठे ऽनिलात्मकं ॥ 24॥ 24ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे ज्योतिःशास्त्रसारो नाम चतुर्विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 125

अथ पञ्चविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

युद्धजयार्णवीयनानाचक्राणि ।
ईश्वर उवाच ।
ओं ह्रीं कर्णमोटनि बहुरूपे बहुदंष्ट्रे ह्रूं


1 नाडीमूले इति ख॰ ।
2 तत्र वीजं जीवनायेति ख॰ , छ॰ च । तत्र जीवं जीवलोक इति ङ ।
3 तस्मिन्नस्ते इति घ॰ ।
Image-P.48


फट् 1 ओं हः ओं ग्रस ग्रस कृन्त कृन्त छक छक ह्रूं फट् 2 नमः ।
पठ्यमानो ह्ययं मन्त्रः क्रुद्धः संरक्तलोचनः । 1ab
मारणे पातने वापि मोहनोच्चाटने भवेत् ॥ 1cd
कर्णमोटी महाविद्या सर्ववर्णेषु रक्षिका । 2ab
नानाविद्या ।
पञ्चोदयं प्रवक्ष्यामि स्वरोदयसमाश्रितं ॥ 2cd
नाभिहृद्यन्तरं यावत्तावच्चरति मारुतः । 3ab
उच्चाटयेद्रणादौ तु कर्णाक्षीणि प्रभेदयेत् ॥ 3cd
करोति साधकः क्रुद्धो जपहोमपरायणः । 4ab
हृदयात्पायुकं कण्ठं ज्वरदाहारिमारणे 3 4cd
कण्ठोद्भवो रसो वायुः शान्तिकं पौष्टिकं रसं । 5ab
दिव्यं स्तम्भं समाकर्षं गन्धो नासान्तिको भ्रुवः ॥ 5cd
गन्धलीनं मनः कृत्वा स्तम्भयेन्नात्र संशयः । 6ab
स्तम्भनं कीलनाद्यञ्च करोत्येव हि साधकः ॥ 6cd
चण्डघण्टा कराली च सुमुखी दुर्मुखी तथा । 7ab
रेवती प्रथमा घोरा वायुचक्रेषु ता यजेत् ॥ 7cd
उच्चाटकारिका देव्यः स्थितास्तेजसि संस्थिताः । 8ab
सौम्या च भीषणी देवी जया च विजया तथा ॥ 8cd
अजिता चापराजिता महाकोटी च रौद्रया । 9ab
शुष्ककाया प्राणहरा रसचक्रे स्थिता अमूः ॥ 9cd


1,2 ओं हुं फडिति ख॰ ।
3 ज्वरदाहनिवारणे इति घ॰ ।
Image-P.49


विरूपाक्षी परा दिव्यास्तथा चाकाशमातरः । 10ab
संहारी जातहारी च दंष्ट्राला शुष्करेवती ॥ 10cd
पिपीलिका पुष्टिहरा महापुष्टिप्रवर्द्धना । 11ab
भद्रकाली सुभद्रा च हद्रभीमा सुभद्रिका ॥ 11cd
स्थिरा च निष्ठुरा दिव्या निष्कम्पा गदिनी तथा । 12ab
द्वात्रिंशन्मातरश्चक्रे अष्टाष्टक्रमशः स्थिताः ॥ 12cd
एक एव रविश्चन्द्र एकश्चैकैकशक्तिका । 13ab
भूतभेदेन तीर्थानि 1 यथा तोयं महीतले ॥ 13cd
प्राण एको मण्डलैश्च भिद्यते भूतपञ्जरे । 14ab
वामदक्षिणयोगेन दशधा सम्प्रवर्त्तते ॥ 14cd
विन्दुमुण्डविचित्रञ्च तत्त्ववस्त्रेण वेष्टितं । 15ab
ब्रह्माण्डेन 2 कपालेन पिवेत परमामृतं ॥ 15cd
पञ्चवर्गबलाद्युद्धे जयो भवति तच्छृणु । 16ab
अआकचटतपयाः श आद्यो वर्ग ईरितः ॥ 16cd
इईखछठथफराः षो वर्गश्च द्वितीयकः । 17ab
उऊगजडदबलाः सो वर्गश्च तृतीयकः ॥ 17cd
एऐघझढधभवा हो वर्गश्च चतुर्थकः । 18ab
ओ औ अं अः ङञणना मो वर्गः पञ्चमो भवेत् ॥ 18cd
वर्णाश्चाभ्युदये नॄणां चत्वारिंशच्च पञ्च च । 20ab
बालः कुमारो युवा स्याद्वृद्धो मृत्युश्च नामतः ॥ 20cd


1 भूतभेदेन भिन्नानि इति ङ॰ । तानि भेदेन भिन्नानि इति घ॰ ।
2 ब्रह्मदण्डे इति ङ॰ ।
Image-P.50


आत्मपीडा शोषकः स्यादुदासीनश्च कालकः । 20ab
कृत्तिका प्रतिपद्भौम आत्मनो लाभदः स्मृतः ॥ 20cd
षष्ठी भौमो मघा पीड़ा आर्द्रा चैकादशी कुजः । 21ab
मृत्युर्म्मघा द्वितीया ज्ञो लाभश्चार्द्रा च सप्तमी ॥ 21cd
बुधे हानिर्भरणी ज्ञः श्रवणं काल ईदृशः । 22ab
जीवो लाभाय च भवेत्तृतीया पूर्वफल्गुनी ॥ 22cd
जीवो ऽष्टमी 1 धनिष्ठार्द्रा जीवो ऽश्लेषा त्रयोदशी । 23ab
मृत्यौ शुक्रश्चतुर्थी स्यात् पूर्व्वभाद्रपदा श्रिये ॥ 23cd
पूर्व्वाषाढ़ा च नवमी शुक्रः पीड़ाकरो भवेत् । 24ab
भरणी भूतजा शुक्रो यमदण्डो हि हानिकृत् ॥ 24cd
कृत्तिकां पञ्चमी मन्दो लाभाय तिथिरीरिता । 25ab
अश्लेषा दशमी मन्दो योगः पीडाकरो भवेत् 2 25cd
मघा शनिः पूर्णिमा च योगो भृत्युकरः स्मृतः । 26ab
तिथियोगः ।
पूर्व्वोत्तराग्निनैरृत्यदक्षिणानिलचन्द्रमाः 3 26cd
ब्रह्माद्याः स्युर्दृष्टयः स्युः 4 प्रतिपन्नवमीमुखाः । 27ab
राशिभिः सहिता दृष्टा ग्रहाद्याः सिद्धये स्मृताः ॥ 27cd
मेषाद्याश्चतुरः कुम्भा जयः पूर्णे ऽन्यथा मृतिः । 28ab
सूर्य्यादिरिक्ता पूर्णा च क्रमादेवम्प्रदापयेत् ॥ 28cd


1 जीवे ऽष्टमीति ख॰ ।
2 भरणीत्यादिः, पीडाकरो भवेदित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 दक्षाग्न्यनिलचन्द्रमा इति घ॰ ।
4 ब्रह्माद्याः स्युस्त्रिदृष्टाः स्युरिति ख॰ ।
Image-P.51


रणे सूर्य्ये फलं नास्ति सोमे भङ्गः प्रशाम्यति । 29ab
कुजेन कलहं विद्याद्बुधः कामाय वै गुरुः ॥ 29cd
जयाय मनसे 1 शुक्रो मन्दे भङ्गो रणे भवेत् । 30ab
देयानि पिङ्गलाचक्रे सूर्य्यगानि च भानि हि ॥ 30cd
मुखे नेत्रे ललाटे ऽथ शिरोहस्तोरुपादके । 31ab
पादे मृतिस्त्रिqक्षे स्यान्त्रीणि पक्षे ऽर्थनाशनम् ॥ 31cd
मुखस्थे च भवेत्पीडा शिरस्थे कार्य्यनाशनम् । 32ab
कुक्षिस्थिते फलं स्याच्च राहुचक्रं वदाम्यहम् ॥ 32cd
इन्द्राच्च नैरृतङ्गच्छेत्रैरृतात्सोममेव च । 33ab
सोमाद्धुताशनं वह्नेराप्यमाप्याच्छिवालयं ॥ 33cd
रुद्राद्यमं यमाद्वायुं वायोश्चन्द्रं व्रजेत् पुनः । 34ab
भुङ्क्ते चतस्रो नाड्यस्तु राहुपृष्टे जयो रणे ॥ 34cd
अग्रतो मृत्युमाप्नोति तिथिराहुं वदामि ते । 35ab
आग्नेयादिशिवान्तं च पूर्णिमामादितः प्रिये ॥ 35cd
पूर्व्वे कृष्णाष्टमीं यावत् राहुदृष्टौ भयो भवेत् । 36ab
ऐशान्याग्नेयनैरृत्यवायव्ये फणिराहुकः ॥ 36cd
मेषाद्या दिशि पूर्व्वादौ यत्रादित्यो ऽग्रतो मृतिः । 37ab
तृतीया कृष्णपक्षे तु सप्तमी दशमी तथा ॥ 37cd
चतुर्द्दशी तथा शुक्ले चतुर्थ्येकादशी तिथिः । 38ab
पञ्चदशी विष्टयस्युः पूर्णिमाग्नेयवायवे ॥ 38cd
अकचटतपयशा वर्गाः सूर्य्यादयो ग्रहाः । 39ab


1 मणये इति ख॰ , ङ॰ च ।
Image-P.52


गृध्रोलूकश्येनकाश्च पिङ्गलः कौशिकः क्रमात् ॥ 39cd
सारसश्च मयूरश्च गोरङ्कुः पक्षिणः स्मृताः । 40ab
आदौ साध्यो हुतो मन्त्र 1 उच्चाटे पल्लवः स्मृतः ॥ 40cd
वश्ये ज्वरे तथाकर्षे प्रयोगः सिद्धिकारकः । 41ab
शान्तौ प्रीतौ नमस्कारो वौषट् पुष्टो वशादिषु ॥ 41cd
हुं मृत्यौ 2 प्रीतिसन्नाशे विद्वेषोच्चाटने च फट् । 42ab
वषट् सुते च दीप्त्यादौ 3 मन्त्राणां जातयश्च षट् ॥ 42cd
ओषधीः सम्प्रवक्ष्यामि महारक्षाविधायिनीः । 43ab
महाकाली तथाचण्डी वाराही चेश्वरी तथा ॥ 43cd
सुदर्शना तथेन्द्राणी गात्रस्था रक्षयन्ति तम् । 44ab
बला चातिबला भीरुर्मुसली सहदेव्यपि ॥ 44cd
जाती च मल्लिका यूथी गारुड़ी भृङ्गराजकः । 45ab
चक्ररूपा महौषध्यो धारिता विजयादिदाः ॥ 45cd
ग्रहणे च महादेवि उद्धृताः शुभदायिकाः । 46ab
मृदा तु कुञ्जरङ्कृत्वा सर्वलक्षणलक्षितम् ॥ 46cd
तस्य पादतले कृत्वा स्तम्भयेच्छत्रुमात्मनः । 47ab
नगाग्रे चैकवृक्षे च वज्राहतप्रदेशके ॥ 47cd
वल्मीकमृदामाहृत्य मातरौ योजयेत्ततः । 48ab
ओं नमो महाभैरवाय विकृतदंष्ट्रोग्ररूपाय पिङ्गलाक्षाय त्रिशूलखड्गधराय 4 वौषट् ।


1 आदौ हुताशनो मन्त्र इति ख॰ ।
2 हुं मृतौ इति ख॰ ।
3 वषट् लाभे च दीप्त्यादाविति घ॰ , छ॰ च ।
4 त्रिशूलखट्वाङ्गधरायेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , छ॰ च । त्रिशूलिने खड्गखट्वाङ्गधरायेति ज॰ ।
Image-P.53


पूजयेत् कर्द्दमं देवि स्तम्भयेच्छस्त्रजालकम् ॥ 48cd
अग्निकार्य्यं प्रवक्ष्यामि रणादौ जयवर्द्धनम् । 49ab
श्मशाने निशि काष्ठाग्नौ नग्नी मुक्तशिखो नरः ॥ 49cd
दक्षिणास्यस्तु जुहुयान्नृमांसं रुन्धिरं विषम् । 50ab
तुषास्थिखण्डमिश्रन्तु शत्रुनाम्ना शताष्टकम् ॥ 50cd
ओं नमो भगवति कौमारि लल लल लालय लालय घण्टादेवि अमुकं मारय सहसा नमो ऽस्तुते भगवति विद्ये स्वाहा ।
अनया विद्यया होमाद्बन्धत्वञ्जायते रिपोः 1 51ab
ओं वज्रकाय वज्रतुण्ड कपिलपिङ्गल करालवदन ऊर्द्ध्वकेश महाबल रक्तमुख 2 तडिज्जिह्व महारौद्र दंष्ट्रोत्कट कह करालिन महादृढप्रहार लङ्गेश्वरसेतुबन्ध शैलप्रवाह गगनचर एह्येहि भवगन्महाबलपराक्रम भैरवो ज्ञापयति एह्येहि महारौद्र दीर्घलाङ्गूलेन अमुकं वेष्टय वेष्टय जम्भय जम्भय खन खन वैते ह्रूं फट् 3
अष्टत्रिंशच्छतन्देवि हनुमान् सर्व्वकुम्भकृत् ॥ 51cd
पटे हनूमत्सन्दर्शनाद्भङ्गमायान्ति शत्रवः ॥ 52॥ 52ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे नानाचक्राणि नाम पञ्चविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 दग्धत्वं जायते क्षणात् इति घ॰ , ज॰ च ।
2 वज्रमुख इति घ॰ ।
3 हुं फड़िति ख॰ ।
Image-P.54


Chapter 126

अथ षड्विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नक्षत्रनिर्णयः ।
ईश्वर उवाच ।
वक्ष्याम्यृक्षात्मकं पिण्डं शुभाशुभविबुद्धये । 1ab
यस्मिन्नृक्षे भवेत् सूर्य्यस्तदादौ त्रीणि मूर्द्धनि 1 1cd
एकम्मुखे द्वयन्नेत्रे हस्तपादे चतुष्टयं । 2ab
हृदि पञ्च सुते जानौ आयुर्बुद्धिं विचिन्तयेत् ॥ 2cd
शिरस्थे तु भवेद्राज्यं पिण्डतो वक्त्रयोगतः । 3ab
नेत्रयोः कान्तसौभाग्यं हृदये द्रव्यसङ्ग्रहः ॥ 3cd
हस्ते धृतं तस्करत्वङ्गतासुरध्वगः 2 पदे । 4ab
कुम्भाष्टके भानि लिख्य 3 सूर्य्यकुम्भस्तु रिक्तकः ॥ 4cd
अशुभः सूर्यकुम्भः स्याच्छुभः पूर्व्वादिसंस्थितः । 5ab
फणिराहुं 4 प्रवक्ष्यामि जयाजयविवेकदं ॥ 5cd
अष्टाविंशांल्लिखेद्विन्दून् पुनर्भाज्यस्त्रिभिस्त्रिभिः । 6ab
अथ ऋक्षाणि चत्वारि रेखास्तत्रैव दापयेत् ॥ 6cd
यस्मिन्नृक्षे स्थितो राहुस्तदृक्षं फणिमूर्द्धनि 5 7ab
तदादि विन्यसेद् भानि सप्तविंशक्रमेण तु ॥ 7cd
वक्त्रे सप्तगते ऋक्षे म्रियते सर्व आहवे । 8ab


1 त्रीणि मस्तके इति ज॰ ।
2 गतायुरध्वगः पदे इति ख॰ ।
3 भानि लिखेदिति घ॰ , ज॰ च ।
4 कालराहुमिति ङ॰ ।
5 कालमूर्द्धनीति ङ॰ , ज, च ।
Image-P.55


स्कन्धे भङ्गं विजानीयात्सप्तमेषु च मध्यतः ॥ 8cd
उदरस्थेन 1 पूजा च जयश्चैवात्मनस्तथा । 9ab
कटिदेशे स्थिते योधे आहवे हरते परान् ॥ 9cd
पुच्छस्थितेन कीर्त्तिः स्याद्राहुदृष्टे च भे मृतिः । 10ab
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रविराहुबलन्तव ॥ 10cd
रविः शुक्रो बुधश्चैव सोमः सौरिर्गुरुस्तथा 2 11ab
लोहितः संहिकश्चैव एते यामार्द्धभागिनः ॥ 11cd
सौरिं रविञ्च राहुञ्च कृत्वा यत्नेन पृष्ठतः । 12ab
स जयेत् सैन्यसङ्घातं द्यूतमध्वानमाहवं ॥ 12cd
रोहिणी चोत्तरास्तिस्रो मृगः पञ्च स्थिराणि हि । 13ab
अश्विनी रेवती स्वाती धनिष्ठा शततारका ॥ 13cd
क्षिप्राणि पञ्चभान्येव यात्रार्थी चैव 3 योजयेत् । 14ab
अनुराधाहस्तमूलं मृगः पुष्यं पुनर्वसुः ॥ 14cd
सर्वकार्य्येषु चैतानि ज्येष्ठा चित्रा विशाखया । 15ab
पुर्व्वास्तिस्रो ऽग्निर्भरणी मघार्द्राश्लेषादारुणाः ॥ 15cd
स्थावरेषु स्थिरं ह्यृक्षं यात्रायां क्षिप्रमुत्तमं । 16ab
सौभाग्यार्थे मृदून्येव उग्रेषूग्रन्तु कारयेत् ॥ 16cd
दारुणे दारुणं कुर्य्याद्वक्ष्ये चाधोमुखादिकं । 17ab
कृत्रिका भरण्यश्लेषा विशाखा पितृनैरृतम् ॥ 17cd


1 उदरस्थे चेति ख॰ ।
2 कटिदेश इत्यादिः, सौरिर्गुरुस्तथेत्यन्तः पाठः घ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 यात्राध्वनि चेति ख॰ , घ॰ च ।
Image-P.56


पूर्व्वात्रयमधोवक्त्रं कर्म्म चाधोमुखञ्चरेत् 1 18ab
एषु कूपतड़ागादि विद्याकर्म्म भिषक्क्रिया ॥ 18cd
स्थापनन्नौकाभूपादिविधानं 2 खननन्तथा । 19ab
रेवती चाश्विनी चित्रा हस्ता स्वाती पुनर्वसुः ॥ 19cd
अनुराधा मृगो ज्येष्ठा नव वै पार्श्वतोमुखाः । 20ab
एषु राज्याभिषेकञ्च पट्टबन्धङ्गजाश्वयोः ॥ 20cd
आरामगृहप्रासादं प्राकारं क्षेत्रतोरणं । 21ab
ध्वजचिह्नपताकाश्च 3 सर्व्वानेतांश्च कारयेत् ॥ 21cd
द्वादशी सूर्य्यदग्धा तु चन्द्रेणैकदशी तथा । 22ab
भौमेन दशमी दग्धा तृतीया वै बुधेन च ॥ 22cd
षष्ठी च गुरुणा दग्धा द्वितीया भृगुणा तथा । 23ab
सप्तमी सूर्य्यपुत्रेण त्रिपुष्करमथो वदे ॥ 23cd
द्वितीया द्वादशी चैव सप्तमी वै तृतीयया 4 24ab
रविर्भौमस्तथा 5 शौरिः षडेतास्तु त्रिपुष्कराः 6 24cd
विशाखा कृत्तिका चैव उत्तरे द्वे पुनर्व्वसुः । 25ab
पूर्व्वभाद्रपदा चैव षडेते तु त्रिपुष्कराः ॥ 25cd
लाभो हानिर्जयो वृद्धिः पुत्रजन्म तथैव च । 26ab
नष्टं भ्रष्टं विनष्टं वा तत्सर्व्वन्त्रिगुणं 7 भवेत् ॥ 26cd


1 चाधोमुखं भवेदिति ख॰ ।
2 नौकाद्यूतादिविधानमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
3 वज्रचिह्नपताकाश्चेति झ॰ ।
4 तृतीयकेति ङ॰ , ज॰ च ।
5 गुरुर्भौमस्तथेति क॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
6 षडेतास्त्रिषु पुष्करा इति क॰ , ख॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
7 तत्सर्वं द्विगुणमिति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.57


अश्विनी भरणी चैव अश्लेषा पुष्यमेव च । 27ab
खातिश्चैव विशाखा च श्रवणं सप्तमं पुनः ॥ 27cd
एतानि दृढ़चक्षूंषि पश्यनति च दिशो दश । 28ab
यात्रासु दूरगस्यापि आगमः पुण्यगोचरे ॥ 28cd
आषाढे रेवती चित्रा केकराणि पुनर्व्वसुः । 29ab
एषु पञ्चसु ऋक्षेषु 1 निर्गतस्यागमो भवेत् ॥ 29cd
कृत्तिका रोहिणी सौम्यं फल्गुनी च मघा तथा । 30ab
मूलं ज्येष्ठानुराधा च धनिष्ठा शततारकाः ॥ 30cd
पूर्व्वभाद्रपदा चैव चिपिटानि च तानि हि 2 31ab
अध्वानं व्रजमानस्य पुनरेवागमो भवेत् ॥ 31cd
हस्त उत्तरभाद्रश्च आर्द्राषाढा तथैव च । 32ab
नष्टार्थाश्चैव दृश्यन्ते सङ्ग्रामो नैव विद्यते ॥ 32cd
पुनर्वक्ष्यामि गण्डान्तमृक्षमध्ये यथा स्थितम् । 33ab
रेवत्यन्ते चतुर्नाडी 3 अश्विन्यादिचतुष्टयम् ॥ 33cd
उभयोर्याममात्रन्तु वर्जयेत्तत् प्रयत्नतः । 34ab
अश्लेषान्ते मघादौ तु घटिकानां चतुष्टयम् ॥ 34cd
द्वितीयं गण्डमाख्यातं तृतीयं भैरवि शृणु । 35ab
ज्येष्ठाभमूलयोर्म्मध्ये उग्ररूपन्तु यामकम् ॥ 35cd


1 केकरेषु च ऋक्षेषु इति छ॰ ।
2 चिपिटानि च भानि हि इति क॰ , छ॰ च ।
3 रेवत्यन्ते चतुष्कन्तु इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.58


न कुर्य्याच्छुभकर्म्माणि यदीच्छेदात्मजीवितम् । 36ab
दारके जातकाले च 1 म्रियेते पितृमातरो ॥ 36cd


इत्याग्नेये महापुराणे नक्षत्रनिर्णयो नाम षड्विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 127

अथ सप्तविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नानाबलानि ।
ईश्वर उवाच 2
विष्कुम्भे घटिकास्तिस्रः शूले पञ्च विवर्जयेत् 3 1ab
षट् षट् 4 गण्डे ऽनिगण्डे च नव व्याद्यातवज्रयोः ॥ 1cd
परिघे च व्यतीपाते उभयोरपि तद्दिनम् । 2ab
वैधृते तद्दिनञ्चैव यात्रायुद्धादिकन्त्यजेत् ॥ 2cd
ग्रहैः शुभाशुभं वक्ष्ये देवि मेषादिराशितः 5 3ab
चन्द्रशुक्रौ च जन्मस्थ्यौ वर्जितौ शुभदायकौ ॥ 3cd


1 जातके चापीति ख॰ ।
2 अग्निरुवाचेति छ॰ ।
3 पञ्च च वर्जयेदिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
4 षट् च गण्डे ऽतिगण्डे चेति ख॰ , घ॰ , छ॰ च । सप्त गण्डेतिगण्डे चेति ग॰ , ङ॰ च ।
5 मेषादिराशिभिरिति ज॰ ।
Image-P.59


द्वितीयो मङ्गलो ऽथार्क्कः सौरिश्चैव तु सैंहिकः । 4ab
द्रव्यनाशमलाभञ्च आहवे भङ्गमादिशेत् ॥ 4cd
सोमो बुधो भृगुर्जीवो द्वितीयस्थाः शुभावहाः । 5ab
तृतीयस्थो यदा भानुः शनिर्भौमो भृगुस्तथा ॥ 5cd
बुधश्चैवेन्दू राहुश्च सर्वे ते फलदा ग्रहाः । 6ab
बुधशुक्रौ चतुर्थौ तु शेषाश्चैव भयावहाः ॥ 6cd
पञ्चमस्थो यदा जीवः शुक्रः सौम्यश्च चन्द्रमाः । 7ab
ददेत 1 चेप्सितं लाभं षष्ठे स्थाने शुभो रविः ॥ 7cd
चन्द्रः सौरिर्म्मङ्गलश्च ग्रहा देवि स्वराशितः । 8ab
बुधश्च शुभदः षष्ठे त्यजेत् षष्ठं गुरुं भृगुं ॥ 8cd
सप्तमो ऽर्कः शनिर्भौमो राहुर्हान्यै सुखाय च । 9ab
जीवो भृगुश्च सौम्यश्च ज्ञशुक्रो चाष्टमौ शुभौ ॥ 9cd
शेषा ग्रहास्तथा हान्यै ज्ञभृगू नवमौ शुभौ । 10ab
शेषा हान्यै च लाभाय दशमौ भृगुभास्करौ ॥ 10cd
शनिर्भौमश्च राहुश्च चन्द्रः सौम्यः शुभावहः । 11ab
शुभाश्चैकादशे सर्व्वे वर्जयेद्दशमे 2 गुरुम् ॥ 11cd
बुधशुक्रौ द्वादशस्थौ शेषान् द्वादशगांस्त्यजेत् । 12ab
अहोरात्रे द्वादश स्यू राशयस्तान् वदाम्यहम् ॥ 12cd
मीनो मेषो ऽथ मिथुनञ्चतस्रो नाडयो वृषः । 13ab
षट् कर्कसिंहकन्याश्च तुला पञ्च च वृश्चिकः ॥ 13cd
धनुर्नक्रो घटश्चैव सूर्य्यगो राशिराद्यकः । 14ab


1 ददातीति ख॰ ।
2 वर्जयेद्दशममिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.60


चरस्थिरद्विःस्वभावा मेषाद्याः स्युर्यथाक्रमम् ॥ 14cd
कुलीरो मकरश्चैव तुलामेषादयश्चराः । 15ab
चरकार्य्यं जयं काममाचरेच्च शुभशुभम् ॥ 15cd
स्थिरो वृषो हरिः कुम्भो वृश्चिकः स्थिरकार्य्यके । 16ab
शीघ्रः समागमो नास्ति रोगार्त्तो नैव मुच्यते ॥ 16cd
मिथुनं कन्यका मीनी धनुश्च द्विःस्वभावकः । 17ab
द्विःस्वभावाः शुभाश्चैते सर्वकार्य्येषु नित्यशः ॥ 17cd
यात्रावाणिज्यसङ्ग्रामे विवाहे राजदर्शने । 18ab
वृद्धिं जयन्तथा लाभं युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥ 18cd
अश्विनी विंशताराश्च तुरगस्याकृतिर्यथा । 19ab
यद्यत्र कुरुते वृष्टिमेकरात्रं प्रवर्षति ॥ 19cd
यमभे तु यदा वृष्टिः पक्षमेकन्तु वर्षति ॥ 20॥ 20ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे नानाबलानि नाम सप्तविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 128

अथ अष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

कोटचक्रम् ।
ईअवर उवाच ।
कोटचक्रं प्रवक्ष्यामि चतुरस्रं पुरं लिखेत् । 1ab
चतुरस्रं पुनर्म्मध्ये तन्मध्ये चतुरस्रकम् ॥ 1cd
Image-P.61


नाडीत्रितयचिह्नाढ्यं मेषाद्याः पूर्वदिङ्मुखाः । 2ab
कृत्तिका पूर्वभागे तु अश्लेषाग्नेयगोचरे ॥ 2cd
भरणी दक्षिणे देया विशाखां नैरृते न्यसेत् । 3ab
अनुराधां पश्चिमे च श्रवणं वायुगोचरे ॥ 3cd
धन्बिष्ठाञ्चोत्तरे न्यस्य ऐशान्यां रेवतीं तथा । 4ab
वाह्यनाड्यां स्थितान्येव अष्टौ ह्यृक्षाणि यत्नतः ॥ 4cd
रोहिणीपुष्यफल्गुण्यः स्वाती ज्येष्ठा क्रमेण तु । 5ab
अभिजिच्छततारा तु अश्विनी मध्यनाडिका ॥ 5cd
कोटमध्ये तु या नाड़ी कथयामि प्रयत्नतः । 6ab
मृगश्चाभ्यन्तरे पूर्वं तस्याग्नेये पुनर्वसुः ॥ 6cd
उत्तराफल्गुनी याम्ये चित्रा नैरृतसंस्थिता । 7ab
मूलन्तु पश्चिमे न्यस्योत्तराषाढ़ान्तु वायवे ॥ 7cd
पूर्वभाद्रपदा सौम्ये रेवती ईशगोचरे । 8ab
कोटस्याभ्यन्तरे नाडी ह्यृक्षाष्टकसमन्विता ॥ 8cd
आर्द्रा हस्ता तथाषाढा चतुष्कञ्चोत्तरात्रिकम् । 9ab
मध्ये स्तम्भचतुष्कन्तु दद्यात् कोटस्य कोटरे ॥ 9cd
एवं दुर्गस्य विन्यासं वाह्ये स्थानं दिशाधिपात् । 10ab
आगन्तुको यदा योद्धा ऋक्षवान् स्यात्फलान्वितः ॥ 10cd
कोटमध्ये ग्रहाः सौम्या यदा ऋक्षान्विताः पुनः । 11ab
जयं मध्यस्थितानान्तु भङ्गमागामिनो विदुः ॥ 11cd
प्रवेशभे प्रवेष्टव्यं निर्गमभे च निर्गमेत् । 12ab
भृगुः सौम्यस्तथा भौम ऋक्षान्तं सकलं यदा ॥ 12cd
तदा भङ्गं विजानीयाज्जयमागन्तुकस्य च । 13ab
Image-P.62


प्रवेशर्क्षचतुष्के तु सङ्ग्रामञ्चारभेद् यदा ॥ 13cd
तदा सिद्ध्यति तद्दुर्गं न कुर्य्यात्तत्र विस्मयम् ॥ 14॥ 14ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे कोटचक्रं नामाष्टाविंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 129

अथोनत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

अर्घकाण्डम् ।
ईश्वर उवाच ।
अर्घमानं प्रवक्ष्यामि उल्कापातो ऽथभूश्चला । 1ab
निर्घातो ग्रहणं वेशो दिशां दाहो भवेद्यदा ॥ 1cd
लक्षयेन्मासि मास्येवं यद्येते स्युश्च चैत्रके । 2ab
अलङ्कारादि सङ्गृह्य षड्भिर्म्मासैश्चतुर्गुणम् ॥ 2cd
वैशाखे चाष्टमे मासि षड्गुणं सर्वसङ्ग्रहं । 3ab
ज्यैष्ठे मासि तथाषाढे यवगोधूमधान्यकैः ॥ 3cd
श्रावणे घृततैलाद्यैराश्विने वस्त्रधान्यकैः । 4ab
कार्त्तिके धान्यकैः क्रीतैर्म्मासे स्यान्मार्गशीर्षके ॥ 4cd
पुष्ये कुङ्कुमगन्धाद्यैर्ल्लाभो धान्यैश्च माघके । 5ab
गन्धाद्यैः फाल्गुने क्रीतैरर्घकाण्डमुदाहृतम् ॥ 5cd


इत्याग्नेये महापुराणे अर्घकाण्डं नाम ऊनत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥
Image-P.63


Chapter 130

अथ त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

घातचक्रं ।
ईश्वर उवाच ।
मण्डलानि प्रवक्ष्यामि चतुर्द्धाविजयाय हि । 1ab
कृत्तिका च मघा पुष्पं पूर्व्वा चैव तु फल्गुनी ॥ 1cd
विशाखा भरणी चैव पूर्वभाद्रपदा तथा । 2ab
आग्नेयमण्डलं भद्रे तस्य वक्ष्यामि लक्षणं ॥ 2cd
यद्यत्र चलते वायुर्व्वेष्टनं शशिसूर्य्ययोः । 3ab
भूमिकम्पो ऽथ निर्घातो ग्रहणं चन्द्रसूर्य्ययोः ॥ 3cd
धूमज्वाला दिशां दाहः केतोश्चैव प्रदर्शनं । 4ab
रक्तवृष्टिश्चोपतापः पाषाणपतनन्तथा ॥ 4cd
नेत्ररोगो ऽतिसारश्च अग्निश्च प्रबलो भवेत् । 5ab
स्वल्पक्षीरास्तथा गावः स्वल्पपुष्पफला द्रुमाः ॥ 5cd
विनाशश्चैव शस्यानां स्वल्पवृष्टिं विनिर्दिशेत् । 6ab
चातुर्व्वर्णाः प्रपीड्यन्ते क्षुधार्त्ता अखिला नराः ॥ 6cd
सैन्धवा यामुनाश्चैव गुर्ज्जका भोजवाह्णिकाः । 7ab
जालन्धरं च काश्मीरं सप्तमञ्चोत्तरापथम् ॥ 7cd
देशाश्चैते विनश्यन्ति तस्मिन्नुत्पातदर्शने । 8ab
हस्ता चित्रा मघा स्वाती मृगो वाथ पुनर्वसुः ॥ 8cd
उत्तराफल्गुनी चैव अश्विनी च तथैव च । 9ab
Image-P.64


यदात्र भवते 1 किञ्चिद्वायव्यन्तं विनिर्द्दिशेत् ॥ 9cd
नष्टधर्म्माः प्रजाः सर्व्वा हाहाभूता विचेतसः । 10ab
डाहलः कामरूपञ्च कलिङ्गः कोशलस्तथा ॥ 10cd
अयोध्या च अवन्ती च नश्यन्ते कोङ्कणान्ध्रकाः । 11ab
अश्लेषा चैव मूलन्तु पूर्व्वाषाढा तथैव च ॥ 11cd
रेवती वारुणं ह्यृक्षन्तथा भाद्रपदोत्तरा । 12ab
यदात्र चलते 2 किञ्चिद्वारुणं तं विनिर्द्दिशेत् ॥ 12cd
बहुक्षीरघृता गावो बहुपुष्पफला द्रुमाः । 13ab
आरोग्यं तत्र जायेत बहुशस्या च मेदिनी ॥ 13cd
धान्यानि च समर्घानि सुभिक्षं पार्थिव भवेत् । 14ab
परस्परं नरेन्द्राणां सङ्ग्रामो दारुणो भवेत् ॥ 14cd
ज्येष्ठा च रोहिणी चैव अनुराधा च वैष्णवम् । 15ab
धनिष्ठा चोत्तराषाढा अभिजित् सप्तमन्तथा ॥ 15cd
यदात्र चलते 3 किञ्चिन् माहेन्द्रं तं विनिर्दिशेत् । 16ab
प्रजाः समुदितास्तस्मिन् सर्व्वरोगविवर्ज्जिताः ॥ 16cd
सन्धिं कुर्वन्ति राजानः सुभिक्षं पार्थिवं शुभम् । 17ab
ग्रामस्तु द्विविधो ज्ञेयो मुखपुच्छकरो महान् ॥ 17cd
चन्द्रो राहुस्तथादित्य एकराशौ यदि स्थितः 4 18ab
मुखग्रामस्तु विज्ञेयो यामित्रे पुच्छ उच्यते ॥ 18cd


1 यद्यत्र भवते इति ज॰ ।
2,3 यदात्र लभते इति छ॰ ।
4 यथा स्थित इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ च । यदा स्थित इति ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.65


भानोः पञ्चदशे ह्यृक्षे यदा चरति चन्द्रमाः । 19ab
तिथिच्छेदे 1 तु सम्प्राप्ते सोमग्रामं विनिर्द्दिशेत् ॥ 19cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे मण्डलं नाम त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 131

अथैकत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

घातचक्रादिः ।
ईश्वर उवाच ।
प्रदक्षिणमकारादीन् स्वरान् पूर्व्वादितो लिखेत् । 1ab
चैत्राद्यं भ्रमणाच्चक्रं प्रतिपत् पूर्णिमा तिथिः ॥ 1cd
त्रयोदशी चतुर्दशी अष्टम्येका च सप्तमी । 2ab
प्रतिपत्त्रयोदश्यन्तास्तिथयो द्वादश स्मृताः ॥ 2cd
चैत्रचक्रे तु संस्पर्शाज्जयलाभादिकं विदुः । 3ab
चिषमे तु शुभं ज्ञेयं समे चाशुभमीरितम् ॥ 3cd
युद्धकाले समुत्पत्रे यस्य नम ह्युदाहृतम् । 4ab
मात्रारूढन्तु यन्नाम आदित्यो गुरुरेव च ॥ 4cd


1 तिथिभेदे इति झ॰ ।
Image-P.66


जयस्तस्य सदाकालं सङ्ग्रामे चैव भीषणे । 5ab
ह्रस्वनाम यदा योधो म्रियते ह्यनिवारितः 1 5cd
प्रथमो दीर्घ आदिस्थो द्वितीयो मध्ये अन्तकः । 6ab
द्वौ मध्येन प्रथमान्तौ जायेते नात्र संशयः ॥ 6cd
पुनश्चान्ते यदा चादौ 2 स्वरारूढन्तु दृश्यते । 7ab
ह्रस्वस्य मरणं विद्याद् दीर्घस्यैव जयो भवेत् ॥ 7cd
नरचक्रं प्रवक्ष्यामि ह्यृक्षपिण्डात्मकं यथा । 8ab
प्रतिमामालिखेत् पूर्वं पश्चादृक्षाणि विन्यसेत् ॥ 8cd
शीर्षे त्रीणि मुखे चैकं द्वे ऋक्षे नेत्रयोर्न्यसेत् । 9ab
वेदसङ्ख्यानि हस्ताभ्यां कर्णे ऋक्षद्वयं पुनः ॥ 9cd
हृदये भूतसङ्ख्यानि षडृक्षाणि तु पादयोः । 10ab
नाम ह्यृक्षं स्फुटं कृत्वा चक्रमध्ये तु विन्यसेत् ॥ 10cd
नेत्रे शिरोदक्षकर्णे याम्यहस्ते च पादयोः । 11ab
हृद्ग्रीवावामहस्ते तु पुनर्गुह्ये तु पादयोः ॥ 11cd
यस्मिन्नृक्षे स्थितः सूर्य्यः सौरिर्भौमस्तु सैंहिकः । 12ab
तस्मिन् स्थाने स्थिते विद्याद् घातमेव न संशयः ॥ 12cd
जयचक्रं प्रवक्ष्यामि आदिहान्तांश्च वै लिखेत् । 13ab
रेखास्त्रयोदशालिख्य षड्रेखास्तिर्यगालिखेत् ॥ 13cd
दिग् ग्रहा मुनयः सूर्य्या ऋत्विग्रुद्रस्तिथिः क्रमात् । 14ab
मूर्च्छनास्मृतिवेदर्क्षजिना 3 अकडमा ह्यधः ॥ 14cd


1 म्रियते ह्यविचारित इति ख॰ । म्रियते ह्यविचारत इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
2 यथा चादौ इति क॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
3 मूर्च्छनास्मृतिवेदाङ्गजिना इति ञ॰ ।
Image-P.67


आदित्याद्याः सप्तहृते नामान्ते बलिनो ग्रहाः । 15ab
आदित्यसौरिभौमाख्या जये सौम्याश्च सन्धये ॥ 15cd
रेखा द्वादश चोद्धृत्य षट् च याम्यास्तथोत्तराः । 16ab
मनुश्चैव तु 1 ऋक्षाणि नेत्रे च रविमण्डलं ॥ 16cd
तिथयश्च रसा वेदा अग्निः सप्तदशाथवा । 17ab
वसुरन्ध्राः समाख्याता अकटपानधो न्यसेत् ॥ 17cd
एकैकमक्षरन्न्यस्त्वा शेषाण्येवङ्क्रमान् न्यसेत् । 18ab
नामाक्षरकृतं पिण्डं वसुभिर्भाजयेत्ततः ॥ 18cd
वायसान्मण्डलो ऽत्यग्रो मण्डलाद्रासभो वरः । 19ab
रासभाद्वृषभः श्रेष्ठा वृषभात् कुञ्जरो वरः ॥ 19cd
कुञ्जराच्च पुनः सिंहः सिंहाश्चैव खरुर्वरः । 20ab
खरोश्चैव बली धूम्रः एवमादि बलाबलं ॥ 20cd


इत्याग्नेये महापुराणे घातचक्रादिर्नामैकत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 132

अथ द्वात्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

सेवाचक्रं ।
ईश्वर उवाच ।
सेवाचक्रं प्रवक्ष्यामि लाभालाभानुसूचकं 2 1ab
पिता माता तथा भ्राता दम्पती च विशेषतः ॥ 1cd


1 मन्त्रश्चैव तु इति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
2 लाभालाभार्थसूचकमिति झ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.68


तस्मिंश्चक्रे तु विज्ञेयं यो यस्माल्लभते फलं । 2ab
षडूर्द्ध्वाः स्थापयेद्रेखा भिन्नाश्चाष्टौ तु तिर्य्यगाः ॥ 2cd
कोष्ठकाः पञ्चत्रिंशच्च तेषु वर्णान् समालिखेत् । 3ab
स्वरान् पञ्च समुद्धृत्य स्पर्शान् पश्चात् समालिखेत् ॥ 3cd
ककारादिहकारान्तान् हीनाङ्गांस्त्रीन्विवर्ज्जयेत् । 4ab
सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च अरिर्मृत्युश्च नामतः ॥ 4cd
अरिर्मृत्युaश्च द्वावेतौ वर्जयेत् सर्वकर्म्मसु । 5ab
एषां मध्ये यदा नाम लक्षयेत्तु प्रयत्नतः ॥ 5cd
आत्मपक्षे 1 स्थिताः सत्त्वाः सर्वे ते शुभदायकाः । 6ab
द्वितीयः पोषकाश्चैव तृतीयश्चार्थदायकः ॥ 6cd
आत्मनाशश्चतुर्थस्तु 2 पञ्चमो मृत्युदायकः । 7ab
स्थानमेवार्थलाभाय मित्रभृत्यादिवान्धवाः ॥ 7cd
सिद्धः साध्यः सुसिद्धश्च सर्वे ते फलदायकाः । 8ab
अरिर्भृत्यश्च द्वावेतौ वर्जयेत् सर्वकर्म्मसु 3 8cd
अकारान्तं यथा प्रोक्तं अइउएओ विदुस्तथा । 9ab
पुनश्चैवांशकान् वक्ष्ये वर्गाष्टकसुसंस्कृतान् ॥ 9cd
देवा अकारवर्गे तु दैत्याः कवर्गमाश्रिताः । 10ab
नागाश्चैव चवर्गाः स्युर्गन्धर्वाश्च टवर्गजाः ॥ 10cd


1 स्वार्थपक्षे इति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च । स्वात्मपक्षे इति झ॰ ।
2 स्वार्थनाशश्चतुर्थस्तु इति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
3 अरिर्मृत्युरित्यादिः, सर्वकर्मसु इत्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.69


तवर्गे ऋषयः प्रोक्ताः पवर्गे राक्षसाः स्मृताः । 11ab
पिशाचाश्च यवर्गे च शवर्गे मानुषाः स्मृताः ॥ 11cd
देवेभ्यो बलिनो दैत्या दैत्येभ्यः पन्नगास्तथा 1 12ab
पन्नगेभ्यश्च गन्धर्वा गन्धर्वादृषयो वराः ॥ 12cd
ऋषिभ्यो राक्षसाः शूरा राक्षसेभ्यः पिशाचकाः । 13ab
पिशाचेभ्यो मानुषाः स्युर्दुर्बलं वर्जयेद्बली ॥ 13cd
पुनर्म्मित्रविभागन्तु ताराचक्रं क्रमाच्छृणु । 14ab
नामाद्यक्षरमृक्षन्तु स्फुटं कृत्वा तु पर्वतः ॥ 14cd
ऋक्षे तु संस्थितास्तारा नवत्रिका यथाक्रमात् । 15ab
जन्म सम्पद्विपत् क्षेमं नामर्क्षात्तारका इमाः ॥ 15cd
प्रत्यरा धनदा षष्ठी नैधनामैत्रके परे । 16ab
परमैत्रान्तिमा तारा जन्मतारा त्वशोभना ॥ 16cd
सम्पत्तारा महाश्रेष्ठा विपत्तारा तु निष्फला । 17ab
क्षेमतारा सर्व्वकार्य्ये प्रत्परा अर्थनाशिनी 2 17cd
धनदा राज्यलाभादि नैधना कार्य्यनाशिनी । 18ab
मैत्रतारा च मित्राय परमित्रा हितावहा 3 18cd
ताराचक्रं।
मात्रा वै स्वरसञ्ज्ञा स्यान्नाममध्ये क्षिपेत् प्रिये । 19ab
विंशत्या च हरेद्भागं यच्छेषं तत् फलं भवेत् ॥ 19cd
उभयोर्त्रासमध्ये तु लक्षयेच्च धनं ह्यृणं । 20ab
हीनमात्रा ह्यृणं ज्ञेयन्धनं मात्राधिकं पुनः ॥ 20cd


1 पन्नगास्तत इति क॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च । पन्नगाः स्मृता इति झ॰ ।
2 प्रत्यरा चात्मनाशिनी इति छ॰ ।
3 हिताय चेति ङ॰ ।
Image-P.70


धनेन मित्रता नॄणां ऋणेनैव ह्युदासता । 21ab
सेवाचक्रमिदं प्रोक्तं लाभालाभादिदर्शकं ॥ 21cd
मेषमिथुनयोः प्रीतिर्मैत्री मिथुनसिंहयोः । 22ab
तुलासिंहौ महामैत्री एवं धनुर्घटे पुनः ॥ 22cd
मित्रसेवां न कुर्व्वीत मित्रौ मीनवृषौ मतौ । 23ab
वृषकर्कटयोर्मैत्री कुलीरघटयोस्तथा ॥ 23cd
कन्यावृश्चिकयोरेवन्तथा मकरकीटयोः । 24ab
मीनमकरयोर्मैत्री तृतीयैकादशे स्थिता ॥ 24cd
तुलामेषौ महामैत्री विद्विष्टो वृषवृश्चिकौ । 25ab
मिथुनधनुषोः प्रीतिः कर्कटमकरयोस्तथा ॥ 25cd
मृगकुम्भकयोः प्रीतिः कनामीनौ तथैव च ॥ 26॥ 26ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे सेवाचक्रं नाम द्वात्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 133

अथ त्रयस्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

नानाबलानि ।
ईश्वर उवाच ।
गर्भजातस्य वक्ष्यामि क्षेत्राधिपस्वरूपकं । 1ab
नातिदीर्घः कृशः स्थूलः समाङ्गो गौरपैतिकः ॥ 1cd
Image-P.71


रक्ताक्षो गुणवान् शूरो गृहे सूर्य्यस्य जायते । 2ab
सौभाग्यो मृदुसारश्च जातश्चन्द्रगृहोदये ॥ 2cd
वाताधिको ऽतिलुब्धादिर्जातो भूमिभुवो गृहे । 3ab
बुद्धिमान् सुभगो मानी जातः सौम्यगृहोदये ॥ 3cd
वृहत्क्रोधश्च शुभगो जातो गुरुगृहे नरः । 4ab
त्यागी भोगी च सुभगो जातो भृगुगृहोदये ॥ 4cd
बुद्धिमाञ्छुभगो मानी जातश्चार्किगृहे नरः । 5ab
सौम्यलग्ने तु सौम्यः स्यात् क्रूरः स्यात् क्रूरलग्नके ॥ 5cd
दशाफलङ्गौरि वक्ष्ये नामराशौ तु संस्थितं । 6ab
गजाश्वधनधान्यानि राज्यश्रीर्विपुला भवेत् ॥ 6cd
पुनर्धनागमश्चापि दशायां भास्करस्य तु । 7ab
दिव्यस्त्रीदा चन्द्रदशा भूमिलाभः सुखं कुजे ॥ 7cd
भूमिर्धान्यं धनं बौधे गजाश्वादिधनं गुरौ । 8ab
खाद्यपानधनं द्शुक्रे शनौ व्याध्यादिसंयुतः ॥ 8cd
स्नानसेवादिनाध्वानं वाणिज्यं राहुर्दर्शने । 9ab
वामनाडीप्रवाहे स्यान्नाम चेद्विषमाक्षरं ॥ 9cd
तदा जयति सङ्ग्रामे शनिभौमससैंहिकाः । 10ab
दक्षनाडीप्रवाहेर्के वाणिज्ये चैव निष्फला ॥ 10cd
सङ्ग्रामे जयमाप्नोति समनामा नरो ध्रुवं । 11ab
अधश्चारे जयं विद्यादूर्द्ध्वचारे रणे मृतिं ॥ 11cd
ओं हूं ओं ह्रूं ओं स्फें अस्त्रं मोटय 1 ओं चूर्णय 2 ओं सर्व्वशत्रुं मर्द्दय 2 ओं ह्रूं ओं ह्रः फट् ।


1 मोचयेति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.72


सप्तवारन्न्यसेन्मन्त्रं ध्यात्वात्मानन्तु भैरवं । 12ab
चतुर्भुजन्दशभुजं विंशद्बाह्वात्मकं शुभं ॥ 12cd
शूलखट्वाङ्गहस्तन्तु खड्गकट्टारिकोद्यतं । 13ab
भक्षणं परसैन्यानामात्मसैन्यपराङ्मुखं ॥ 13cd
सम्मुखं शत्रसैन्यस्य शतमष्टोत्तरं जपेत् । 14ab
जपाड्डमरुकाच्छब्दाच्छस्त्रं त्यक्त्वा पलायते ॥ 14cd
परसैन्यं शृणु भङ्गं प्रयोगेन पुनर्वदे । 15ab
श्मशानाङ्गारमादाय विष्ठाञ्चोलूककाकयोः ॥ 15cd
कर्पटे प्रतिमां लिख्य साध्यस्तैवाक्षरं यथा । 16ab
नामाथ नवधा लिख्य रिपोश्चैव यथाक्रमं ॥ 16cd
मूर्द्ध्नि वक्त्रे ललाटे च हृदये गुह्यपादयोः । 17ab
पृष्ठे तु बाहुमध्ये तु 1 नाम वै नवधा लिखेत् ॥ 17cd
मोटयेद्युद्धकाले तु 2 उच्चरित्वा तु विद्यय । 18ab
तार्क्ष्यचक्रं प्रवक्ष्यामि जयार्थं त्रिमुखाक्षरं 3 18cd
क्षिप ओं स्वाहा तार्क्षात्मा शत्रुरोगविषादिनुत् । 19ab
दुष्टभूतग्रहार्त्तस्य व्याधितस्यातुरस्य च ॥ 19cd
करोति यादृशङ्कर्म्म तादृशं सिद्ध्यते खगात् । 20ab
स्थावरं जङ्गमञ्चैव लूताश्च कृत्रिमं विषं ॥ 20cd
तत्सर्वं नाशमायाति 4 साधकस्यावलोकनात् । 21ab


1 बाहुमूले तु इति ग॰ ।
2 मोचयेद्युद्धकाले तु इति ज॰ , झ॰ च ।
3 जयार्थं भूमुखाक्षरमिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
4 नाशमाप्नोतीति ज॰ ।
Image-P.73


पुनर्ध्यायेन्महातार्क्ष्यं द्विपक्षं मानुषाकृतिं ॥ 21cd
द्विभुजं वक्रचञ्चुं च 1 गजकूर्म्मधरं प्रभुं । 22ab
असङ्ख्योरगपादस्थमागच्छन्तं खमध्यतः ॥ 22cd
ग्रसन्तञ्चैव खादन्तं तुदन्तं चाहवे रिपून् । 23ab
चञ्च्वाहताश्च द्रष्टव्याः केचित्पादैश्च चूर्णिताः ॥ 23cd
पक्षपातैश्चूर्णिताश्च केचिन्नष्टा दिशो दश । 24ab
तार्क्ष्यध्यानान्वितो यश्च त्रिलोक्ये ह्यजयो भवेत् 2 24cd
पिच्छिकान्तु प्रवक्ष्यामि मन्त्रसाधनजां क्रियां । 25ab
ओं ह्रूं पक्षिन् क्षिप ओं हूं सः महाबलपराक्रम सर्वसैन्यं भक्षय 2 ओं मर्दय 2 ओं चूर्णय 2 ओं विद्रावय 2 ओं हूं खः ओं भैरवो ज्ञापयति स्वाहा ।
अमुञ्चन्द्रग्रहणे तु जपङ्कृत्वा तु पिच्छिकां ॥ 25cd
मन्त्रयेद् भ्रामयेत्सैन्यं सम्मुखं गजसिंहयोः । 26ab
ध्यानाद्रवान् मर्द्दयेच्च सिंहारूढ़ो मृगाविकान् ॥ 26cd
शब्दाद्भङ्गं प्रवक्ष्यामि दूरं मन्त्रेण 3 बोधयेत् । 27ab
मातॄणां चरुकं दद्यात् कालरात्र्या विशेषतः ॥ 27cd
श्मशानभस्मसंयुक्तं मालती चामरी तथा 4 28ab
कार्पासमूलमात्रन्तु तेन दूरन्तु बोधयेत् ॥ 28cd
ओं अहे हे महेन्द्रि अहे महेन्द्रि भञ्ज हि ओं जहि मसानंहि खाहि खाहि किलि किलि किलि ओं हुं फट् ।


1 वज्रचञ्चुं चेति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 अभयो भवेदिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
3 हरमन्त्रेणेति क॰ । मूलमन्त्रेणेति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
4 मालती वानरी तथेति छ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.74


अरेर्न्नाशं दूरशब्दाज्जप्तया भङ्गविद्यया । 29ab
अपराजिता च धुस्तूरस्ताभ्यान्तु तिलकेन हि ॥ 29cd
ओं किलि किलि विकिलि इच्छाकिलि भूतहनि शङ्खिनि उभे दण्दहस्ते रौद्रि माहेश्वरि उल्कामुखि ज्वालामुखि शङ्कुकर्णे शुष्कजङ्घे अलम्बुषे हर ओं सर्वदुष्टान् खन ओं यन्मान्निरीक्षयेद्देवि तांस्तान् मोहय ओं रुद्रस्य हृदये स्थिता रौद्रि सौम्येन भावेन आत्मरक्षान्ततः कुरु स्वाहा ।
वाह्यतो मातॄः संलिख्य सकलाकृतिवेष्टिताः । 30ab
नागपत्रे 1 लिखेद्विद्यां सर्वकामार्थसाधनीं ॥ 30cd
हस्ताद्यैर्द्धारिता पूर्वं ब्रह्मरुद्रेन्द्रविष्णुभिः । 31ab
गुरुसङ्ग्रामकाले तु विद्यया रक्षिताः सुराः ॥ 31cd
रक्षया नारसिंह्या च भैरव्या शक्तिरूपया । 32ab
सर्वे त्रैलोक्यमोहिन्या गौर्य्या देवासुरे रणे ॥ 32cd
वीजसम्पुटितं नाम कर्णिकायां दलेषु च । 33ab
पूजाक्रमेण चाङ्गानि रक्षायन्त्रं 2 स्मृतं शुभे ॥ 33cd
मृत्युञ्जयं प्रवक्ष्यामि नामसंस्कारमध्यग । 34ab
कलाभिर्वेष्टितं पश्चात् सकारेण निबोधितं ॥ 34cd
जकारं विन्दुसंयुक्तं ओङ्कारेण समन्वितं । 35ab
धकारोदरमध्यस्थं वकारेण निबोधितं 3 35cd


1 नागयन्त्रे इति घ॰ , ञ॰ च ।
2 रक्षामन्त्रमिति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
3 ककारोदरमध्यस्थं चकारेणेति ख॰ । चकारोदरमध्यस्थं चकारेणेति ग॰ , झ॰ च । वकारोदरमध्यस्थं ठकारेणेति ङ॰ , छ॰ च ।
Image-P.75


चन्द्रसम्पुटमध्यस्थं सर्व्वदुष्टविमर्दकम् 1 36ab
अथवा कर्णिकायाञ्च लिखेन्नाम च कारणम् ॥ 36cd
पूर्व्वे दले तथोङ्कारं स्वदक्षे चोत्तरे लिखेत् । 37ab
आग्नेय्यादौ च हूङ्कारन्दले षोडशके स्वरान् ॥ 37cd
चतुस्त्रिंशद्दले काद्यान् वाह्ये मन्त्रञ्च मृत्युजित् । 38ab
लिखेद्वैभूर्ज्जपत्रे तु रोचनाकुङ्ग्कुमेन च ॥ 38cd
कर्पूरचन्दनाभ्याञ्च श्वेतसूत्रेण वेष्टयेत् । 39ab
सिक्थकेन परिच्छाद्य कलशोपरि पूजयेत् ॥ 39cd
यन्त्रस्य 2 धारणाद्रोगाः शाम्यन्ति रिपवो मृतिः । 40ab
विद्यान्तु भेलखीं वक्ष्ये विप्रयोगमृतेर्हरीं 3 40cd
ओं वातले वितले विड़ालमुखि इन्द्रपुत्रि उद्भवो वायुदेवेन खीलि आजी हाजा मयि वाह इहादि दुःखनित्यकण्ठोच्चैर्मुहूर्तान्वया अह मां यस्महं उपाडि ओं भेलखि ओं स्वाहा ।
नवदुर्गासप्तजप्तान्मुखस्तम्भो मुखस्थितात् । 41ab
ओं चण्डि ओं हूं फट् स्वाहा ।
गृहीत्वा सप्तजप्तं तु खद्गयुद्धे ऽपराजितः ॥ 41cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे नानाबलानि नाम त्रयस्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 सर्वदुःखविमर्दकमिति झ॰ ।
2 मन्त्रस्येति क॰ , ख॰ , ग॰ , छ॰ च ।
3 रिपुरोगमृतेर्हरीमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.76


Chapter 134

अथ चतुस्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

त्रैलोक्यविजयविद्या ।
ईश्वर उवाच ।
त्रैलोक्यविजयां वक्ष्ये सर्व्वयन्त्रविमर्द्दनीं 1 1ab
ओं हूं क्षूं ह्रूं ओं नमो भगवति दंष्ट्रिणि भीमवक्त्रे महोग्ररूपे हिलि हिलि रक्तनेत्रे किलि किलि महानिस्वने कुलु ओं विद्युज्जिह्वे कुलु ओं निर्म्मांसे कट कट गोनसाभरणे चिलि चिलि शवमालाधारिणि द्रावय ओं महारौद्रि सार्द्रचर्म्मकृताच्छदे 2 विजृम्भ ओं नृत्य असिलताधारिणि भृकुटीकृतापाङ्गे विषमनेत्रकृतानने वसामेदोविलिप्तगात्रे कह 2 ओं हस 2 क्रुद्ध 2 ओं नीलजीमूतवर्णे अभ्रमालाकृताभरणे विस्फुर ओं घण्टारवावकीर्णदेहे ओं सिंसिस्थे अरुणवर्णे ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं रौद्ररूपे हूं ह्रीं क्लीं ओं ह्रीं हूं ओं आकर्ष ओं धून 2 ओं हे हः खः वज्रिणि हूं क्षूं क्षां क्रोधरूपिणि प्रज्वल 2 ओं भीमभीषणे भिन्द ओं महाकाये च्छिन्द ओं करालिनि किटि 2 महाभूतमातः सर्व्वदुष्टनिवारिणि जये ओं विजये ओं त्रैलोक्यविजये हूं फट् स्वाहा ।


1 सर्वमन्त्रविमर्दनीमिति ख॰ ।
2 सार्द्रचर्मकृताम्बरे इति झ॰ ।
Image-P.77


नीलवर्णां प्रेतसंस्थां विंशहस्तां यजेज्जये ॥ 1cd
न्यासं कृत्वा तु पञ्चाङ्गं रक्तपुष्पाणि होमयेत् । 2ab
सङ्ग्रामे सैन्यभङ्गः स्यात् त्रैलोक्यत्रिजयापाठात् ॥ 2cd
ओं बहुरूपाय स्तम्भय स्तम्भय ओं मोहय ओं सर्व्वशत्रून् द्रावय ओं ब्रह्माणमाकर्षय विष्णुमाकर्षय ओं माहेश्वरमाकर्षय ओं इन्द्रं टालय ओं पर्वतान् चालय ओं सप्तसागरान् शोषय ओं छिन्द छिन्द बहुरूपाय नमः ।
भुजङ्गन्नाममृन्मूर्त्तिसंस्थं विद्यादरिन्ततः ॥ 3॥ 3ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे त्रैलोक्यविजयविद्या नाम चतुस्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 135

अथ पञ्चत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

सङ्ग्रामविजयविद्या ।
ईश्वर उवाच ।
सङ्ग्रामविजयां विद्यां पदमालां वदाम्यहं । 1ab
ओं ह्रीं चामुण्डे श्मशानवासिनि खट्वाङ्गकपालहस्ते 1


1 खड्गकपालहस्ते इति झ॰ ।
Image-P.78


महप्रेतसमारूढे महाविमानसमाकुले कालरात्रि महागणपरिवृते महामुखे बहुभुजे घण्टाडमरुकिङ्कणीaट्टाट्टहासे किलि किलि ओं हूं फट् दंष्ट्राघोरान्धकारिणि नादशब्दबहुले गजचर्म्मप्रावृतशरीरे मांसदिग्धे लेलिहानोग्रजिह्वे महाराक्षसि रौद्रदंष्ट्राकराले भीuमाट्टाट्टहासे स्फुरद्विद्युत्प्रभे चल चल ओं चकोरनेत्रे चिलि चिलि ओं ललज्जिह्वे ओं भीं भ्रुकुटीमुखि हुङ्कारभयत्रासनिकपालमालावेष्टितजटामुकुटशशाङ्कधारिणि अट्टाट्टहासे किलि किलि ओं ह्रूं दंष्ट्राघोरान्धकारिणि सर्व्वविघ्नविनाशिनि इदं कर्म्म साधय 2 ओं शीघ्रं कुरु 2 ओं फट् ओं अङ्कुशेन शमय प्रवेशय ओं रङ्ग रङ्ग कम्पय 2 ओं चालय ओं रुधिरमांसमद्यप्रिये हन 2 ओं कुट्ट 2 ओं छिन्द ओं मारय ओं अनुक्रमय ओं वज्रशरीरम्पातय 1 ओं त्रैलोक्यगतन्दुष्टमदुष्टं वा गृहीतमगृहीतं वा आवेशय ओं नृत्य ओं वन्द ओं कोटराक्षि ऊर्द्ध्वकेशि उलूकवदने करङ्किणि ओं करङ्कमालाधारिणि दह ओं पच 2 ओं गृह्ण ओं मण्डलमध्ये प्रवेशय ओं किं विलम्बसि ब्रह्मसत्येन विष्णुसत्येन रुद्रसत्येन ऋषिसत्येन आवेशय ओं किलि किलि ओं खिलि खिलि विलि विलि ओं विकृतरूपधारिणि कृष्णभुजङ्गवेष्टितशरीरे सर्वग्रहावेशनि प्रलम्बौष्ठिनि भ्रूभङ्गलग्ननासिके विकटमुखि कपिलजटे ब्राह्मि भञ्ज 2 ओं ज्वालामुखि 3


1 रुद्रशरीरं पानयेति ख॰ । रुद्रशरीरं घातयेति घ॰ , ञ॰ च ।
2 कपिलजटाधारिणि भञ्ज भञ्जेति झ॰ ।
3 ज्वलज्ज्वालमुखि इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.79


स्वन ओं पातय ओं रक्ताक्षि घूर्णय भूमिं पातय ओं शिरो गृह्ण चक्षुर्म्मीलय ओं हस्तपादौ गृह्ण मुद्रां स्फोटय ओं फट् ओं विदारय ओं त्रिशूलेन च्छेदय ओं वज्रेण हन ओं दण्डेन ताडय 2 ओं चक्रेण च्छेदय 2 ओं शक्त्या भेदय दंष्ट्रया कीलय ओं कर्णिकया पाटय ओं अङ्कुशेन गृह्ण ओं शिरोक्षिज्वरमैकाहिकं द्व्याहिकं त्र्याहिकञ्चातुर्थिकं डाकिनीस्कन्दग्रहान् मुञ्च मुञ्च ओं पच ओं उत्सादय ओं भूमिं पातय ओं गृह्ण ओं ब्रह्माणि एहि ओं माहेश्वरि एहि ओं कौमारि एहि ओं वैष्णवि एहि ओं वाराहि एहि ओं ऐन्द्रि एहि ओं चामुण्डे एहि ओं रेवति एहि ओं आकाशरेवति एहि ओं हिमवच्चारिणि एहि ओं रुरुमर्द्दिनि असुरक्षयङ्ककरि आकाशगामिनि पाशेन बन्ध बन्ध अङ्कुशेन कट 2 समयं तिष्ठ ओं मण्डलं प्रवेशय ओं गृह्ण मुखम्बन्ध ओं चक्षुर्बन्ध हस्तपादौ च बन्ध दुष्टग्रहान् सर्व्वान् बन्ध ओं दिशो बन्ध ओं विदिशो बन्ध अधस्ताद्बन्ध ओं सर्व्वं बन्ध ओं भस्मना पानीयेन वा मृत्तिकया सर्षपैर्व्वा सर्वानावेशय ओं पातय ओं चामुण्डे किलि किलि ओं विच्चे हुं फट् स्वाहा ।
पदमाला जयाख्येयं सर्व्वकर्म्मप्रसाधिका ॥ 1cd
सर्व्वदा होमजप्याद्यैः पाठाद्यैश्च रणे जयः । 2ab
अष्टाविंशभुजा ध्येया असिखेटकवत्करौ 1 2cd
गदादण्दयुतौ 2 चान्यौ शरचापधरौ परौ । 3ab


1 असिखेटलसत्कराविति ख॰ । असिखेटकधृक्करौ इति ञ॰ ।
2 गदामुण्डयुतौ इति ज॰ ।
Image-P.80


मुष्टिमुद्गरयुक्तौ च 1 शङ्खखड्गयुतौ परौ ॥ 3cd
ध्वजवज्रधरौ चान्यौ सचक्रपरशू परौ । 4ab
डमरुदर्पणाढ्यौ च शक्तिकुन्तधरौ परौ ॥ 4cd
हलेन मुषलेनाढ्यौ पाशतोमरसंयुतौ । 5ab
ढक्कापणवसंयुक्तौ अभयमुष्टिकान्वितौ 2 5cd
तर्ज्जयन्ती च महिषं घातनी होमतो ऽरिजित् । 6ab
त्रिमध्वाक्ततिलैर्होमो न देया यस्य कस्य चित् ॥ 6cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धाजयर्णवे सङ्ग्रामविजयविद्या नाम पञ्चत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 136

अथ षट्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

नक्षत्रचक्रं ।
ईश्वर उवाच ।
अथ चक्रं प्रवक्ष्यामि यात्रादौ च फलप्रदम् । 1ab
अश्विन्यादौ लिखेच्चक्रं त्रिनाड़ीपरिभूषितं ॥ 1cd
अश्विन्यार्द्रादिभिः पूर्व्वा ततश्चोत्तरफल्गुनी । 2ab
हस्ता ज्येष्ठा तथा मूलं वारुणं चाप्यजैकपात् ॥ 2cd


1 मुष्टिमुद्गरसंयुक्तौ इति ज॰ । ऋष्टिमुद्गरयुक्तौ चेति ञ॰ ।
2 अभयस्वस्तिकान्वितौ इति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , छ॰ , झ॰ च । अभयस्तम्भिकाश्वितौ इति ज॰ ।
Image-P.81


नाडीयं प्रथमा चान्या याम्यं मृगशिरस्तथा । 3ab
पुष्यं भाग्यन्तथा चित्रा मैत्रञ्चाप्यं च वासवं ॥ 3cd
अहिर्व्रध्नं तृतीयाथ कृत्तिका रोहिणी ह्यहिः । 4ab
चित्रा स्वाती विशाखा च श्रवणा रेवती च भं ॥ 4cd
नाड़ीत्रितयसंजुष्टग्रहाज् ज्ञेयं शुभाशुभं । 5ab
चक्रम्फणीश्वरन्तत्तु 1 त्रिनाड़ीपरिभूषितं ॥ 5cd
रविभौमार्कराहुस्थमशुभं स्याच्छुभं परं । 6ab
देशग्रामयुता भ्रातृभार्य्याद्या एकशः शुभाः ॥ 6cd
अ, भ, कृ, रो, मृ, आ, पु, पु, अ, म, पू, उ, ह, चि, स्वा, वि, अ, ज्ये, मू, पू, उ, अ, ध, श, पू, उ, रे । अत्र सप्तविंशतिनक्षत्राणि ज्ञेयानि ।


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे नक्षत्रचक्रं नाम षट्त्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 137

अथ सप्तत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

महामारीविद्या ।
ईश्वर उवाच ।
महामारीं प्रवक्ष्यामि विद्यां शत्रुविमर्द्दिनीं । 1ab


1 चक्रम्फणीश्वरन्तद्वत् इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , झ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.82


ओं ह्रीं महामारि रक्ताक्षि कृष्णवर्णे यमस्याज्ञाकरिणि सर्व्वभूतसंहारकारिणि अमुकं हन 2 ओं दह 2 पच 2 ओं छिन्द 2 ओं मारय 2 ओं उत्सादय 2 ओं सर्व्वसत्त्ववशङ्करि सर्वकामिके हुं फट् स्वाहेति ।
ओं मारि हृदयायनमः । ओं महामारि शिरसे स्वाहा । ओं कालरात्रि शिखायै वौषट् । ओं कृष्णवर्णे खः कवचाय हुं । ओं तारकाक्षि विद्युज्जिह्वे सर्वसत्त्वभयङ्करि रक्ष 2 सर्वकार्य्येषु ह्रं त्रिनेत्राय वषट् । ओं महामारि सर्वभूतदमनि महाकालि अस्त्राय हुं फट् ।
एष न्यासो महादेवि कर्त्तव्यः साधकेन तु ॥ 1cd
शवादिवस्त्रमादाय चतुरस्रन्त्रिहस्तकं । 2ab
कृष्णवर्णां त्रिवक्त्राञ्च चतुर्बाहुं समालिखेत् ॥ 2cd
पटे विचित्रवर्णैश्च धनुः शूलञ्च कर्तृकां 1 3ab
खट्वाङ्गन्धारयन्तीं च कृष्णाभं पूर्वमाननं ॥ 3cd
तस्य दृष्टिनिपातेन भक्षयेदग्रतो नरं । 4ab
द्वितीयं याम्यभागे तु रक्तजिह्वं भयानकं ॥ 4cd
लेलिहानं करालं च दंष्ट्रोत्कटभयानकं । 5ab
तस्य दृष्टिनिपातेन भक्ष्यमाणं हयादिकं ॥ 5cd
तृतीयं च सुखं देव्याः श्वेतवर्णं गजादिनुत् । 6ab
गन्धपुष्पादिमध्वाज्यैः पश्चिमाभिमुखं यजेत् ॥ 6cd


1 सधनुःशूलकर्तृकामिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.83


मन्त्रस्मृतेरक्षिरोगशिरोरोगादि नश्यति । 7ab
वश्याः स्युर्यक्षरक्षाश्च नाशमायान्ति शत्रवः ॥ 7cd
समिधो निम्बवृक्षस्य ह्यजारक्तविमिश्रिताः । 8ab
मारयेत् क्रोधसंयुक्तो होमादेव न संशयः ॥ 8cd
परसैन्यमुखो भूत्वा सप्ताहं जुहुयाद्यदि । 9ab
व्याधिभिर्गृह्यते सैन्यम्भङ्गो भवति वैरिणः ॥ 9cd
समिधो ऽष्टसहस्रन्तु यस्य नाम्ना तु होमयेत् । 10ab
अचिरान् म्रियते सोपि ब्रह्मणा यदि रक्षितः ॥ 10cd
उन्मत्तसमिधो रक्तविषयुक्तसहस्रकं । 11ab
दिनत्रयं ससैन्यश्च नाशमायाति वै रिपुः ॥ 11cd
राजिकालवणैर्होमाद्भङ्गो ऽरेः स्याद् दिनत्रयात् । 12ab
खररक्तसमायुक्तहोमादुच्चाटयेद्रिपुं ॥ 12cd
काकरक्तसमायोगाद्धोमादुत्सादनं ह्यरेः । 13ab
बधाय कुरुते सर्व्वं यत् किञ्चिन्मनसेप्सितं ॥ 13cd
अथ सङ्ग्रामसमये गजारूढस्तु साधकः । 14ab
कुमारीद्वयसंयुक्तो मन्त्रसन्नद्धविग्रहः ॥ 14cd
दूरशङ्खादिवाद्यनि विद्यया ह्यभिमन्त्रयेत् । 15ab
महामायापटं गृह्य उच्छेत्तव्यं रणाजिरे ॥ 15cd
परसैन्यमुखो भूत्वा दर्शयेत्तं महापटं । 16ab
कुमारीर्भोजयेत्तत्र पश्चात्पिण्डीञ्च भ्रामयेत् ॥ 16cd
साधकश्चिन्तयेत्सैन्यम्पाषाणमिव निश्चलं । 17ab
निरुत्साहं विभग्नञ्च मुह्यमानञ्च भावयेत् ॥ 17cd
एष स्तम्भो मया प्रोक्तो न देयो यस्य कस्य चित् । 18ab
Image-P.84


त्रैलोक्यविजया माया दुर्गैवं भैरवी तथा ॥ 18cd
कुब्जिका भैरवो रुद्रो नारसिंहपटादिना ॥ 19॥ 19ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे महामारी नाम सप्तत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 138

अथाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

षट्कर्माणि ।
ईश्वर उवाच ।
षट्कर्म्माणि प्रवक्ष्यामि सर्व्वमन्त्रेषु तच्छृणु । 1ab
आदौ साध्यं लिखेत् पूर्वं चान्ते मन्त्रसमन्वितं ॥ 1cd
पल्लवः स तु विज्ञेयो महोच्चाटकरः परः । 2ab
आदौ मन्त्रः ततः साध्यो मध्ये साध्यः पुनर्मनुः ॥ 2cd
योगाख्यः सम्प्रदायो ऽयङ्कुलोत्सादेषु योजयेत् । 3ab
आदौ मन्त्रपदन्दद्यान्मध्ये साध्यं नियोजयेत् ॥ 3cd
पुनश्चान्ते लिखेन्मन्त्रं साध्यं मन्त्रपदं पुनः । 4ab
Image-P.85


रोधकः सम्प्रदायस्तु स्तम्भनादिषु योजयेत् ॥ 4cd
अधोर्द्ध्वं याम्यवामे तु 1 मध्ये साध्यन्तु योजयेत् । 5ab
सम्पुटः सतु विज्ञेयो वश्याकर्षेषु योजयेत् ॥ 5cd
मन्त्राक्षरं यदा साध्यं प्रथितञ्चाक्षराक्षरं । 6ab
प्रथमः सम्प्रदायः स्यादाकृष्टिवशकारकः ॥ 6cd
मन्त्राक्षरद्वयं लिख्य एकं साध्याक्षरं पुनः । 7ab
विदर्भः सतु विज्ञेयो वश्याकाकर्षेषु योजयेत् ॥ 7cd
आकर्षणादि यत् कर्म्म वसन्ते चैव कारयेत् । 8ab
तापज्वरे तथा वश्ये स्वाहा चाकर्षणे शुभं ॥ 8cd
नमस्कारपदञ्चैव शान्तिवृद्धौ प्रयोजयेत् । 9ab
पौष्टिकेषु वषट्कारमाकर्षे वशकर्म्मणि ॥ 9cd
विद्वेषोच्चाटने मृत्यौ फट् स्यात् खण्डीकृतौ शुभे । 10ab
लाभादौ मन्त्रदीक्षादौ वषट्कारस्तु सिद्धिदः ॥ 10cd
यमो ऽसि यमाराजो ऽसि कालरूपो ऽसि धर्म्मराट् । 11ab
मयादत्तमिमं शत्रुमचिरेण निपातय ॥ 11cd
निपातयामि यत्नेन निर्वृत्तो भव साधक । 12ab
संहृष्टमनसा 2 ब्रूयाद्देशिको ऽरिप्रसूदनः ॥ 12cd
पद्मे शुक्ले यमं प्रार्च्य होमादेतत् प्रसिद्ध्यति । 13ab
आत्मानम्भैरवं ध्यात्वा ततो मध्ये कुलेश्वरीं ॥ 13cd
रात्रौ वार्त्तां विजानाति आत्मनश्च परस्य च । 14ab


1 अध ऊर्द्ध्वं याम्यवामे इति ख॰ ।
2 संरम्भमन्सेति छ॰ ।
Image-P.86


दुर्गे दुर्गे रक्षणीति दुर्गां प्रार्च्यारिहा भवेत् ॥ 14cd
जप्त्वा हसक्षमलवरयुम्भैरवीं घातयेदरिं ॥ 15॥ 15ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे षट्कर्माणि नामाष्टत्रिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 139

अथोनचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

षष्टिसंवत्सराः ।
ईश्वर उवाच ।
षष्ट्यब्दानां प्रवक्ष्यामि शुभाशुभमतः शृणु । 1ab
प्रभवे यज्ञकर्म्माणि विभवे सुखिनो जनाः ॥ 1cd
शुक्ले च सर्वशस्यानि प्रमोदेन प्रमोदिताः । 2ab
प्रजापतौ प्रवृद्धिः स्यादङ्गिरा भोगवर्द्धनः ॥ 2cd
श्रीमुखे वर्द्धते लोको भावे भावः प्रवर्द्धते । 3ab
पूरणो पूरते शक्रो धाता सर्व्वौषधीकरः ॥ 3cd
ईश्वरः क्षेम आरोग्यबहुधान्यसुभिक्षदः । 4ab
प्रमाथी मध्यवर्षस्तु विक्रमे शस्यसम्पदः ॥ 4cd
वृषो वृष्यति सर्वांश्च चित्रभानुश्च चित्रतां । 5ab
Image-P.87


स्वर्भानुः क्षेममारोग्यं तारणे जलदाः शुभाः ॥ 5cd
पार्थिवे शस्यसम्पत्तिरतिवृष्टिस्तथा जयः । 6ab
सर्वजित्युत्तमा वृष्टिः सर्वधारी सुभिक्षदः ॥ 6cd
विरोधी जलदान् हन्ति विकृतश्च भयङ्करः । 7ab
खरे भवेत् पुमान् वीरो नन्दने नन्दते प्रजा ॥ 7cd
विषयः शत्रुहन्ता च शत्रुरोगादि मर्द्दयेत् । 8ab
ज्वरार्त्तो मन्मथे लोको दुष्करे दुष्करा प्रजाः ॥ 8cd
दुर्मुखे दुर्मुखो लोको 1 हेमलम्बे न सम्पदः । 9ab
संवत्सरो महादेवि विलम्बस्तु सुभिक्षदः ॥ 9cd
विकारी शत्रुकोपाय विजये सर्वदा क्वचित् । 10ab
प्लवे प्लवन्ति तोयानि शोभने शुभकृत्प्रजा ॥ 10cd
राक्षसे निष्ठुरो लोको विविधन्धान्यमानने । 11ab
सुवृष्टिः पिङ्गले क्वापि काले ह्युक्तो धनक्षयः ॥ 11cd
सिद्धार्थे सिद्ध्यते सर्व्वं रौद्रे रौद्रं प्रवर्त्तते । 12ab
दुर्म्मतौ मध्यमा वृष्टिर्दुन्दुभिः क्षेमधान्यकृत् ॥ 12cd
स्रवन्ते रुधिरोद्गारी रक्ताक्षः क्रोधने जयः । 13ab
क्षये क्षीणधनोलोकः 2 षष्टिसंवत्सराणि तु ॥ 13cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे षष्टिसंवत्सराणि नाम ऊनचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 दुर्मुखे मुखरो लोक इति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 क्षीणधवो लोक इति क॰ । क्षीणजनो लोक इति ज॰ ।
Image-P.88


Chapter 140

अथ चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

वश्यादियोगाः ।
ईश्वर उवाच ।
वश्यादियोगान् वक्ष्यामि लिखेद् द्व्यष्टपदे त्विमान् । 1ab
भृङ्गराजः सहदेवी 1 मयूरस्य शिखा तथा ॥ 1cd
पुत्रञ्जीवकृतञ्जली ह्यधःपुष्पा रुदन्तिका । 2ab
कुमारी रुद्रजटा 2 स्याद्विष्णुक्रान्ता शितो ऽर्ककः ॥ 2cd
लज्जालुका मोहलता कृष्णधुस्तूरसञ्ज्ञिता 3 3ab
गोरक्षः कर्क्कटी चैव मेषशृङ्गी स्नुही तथा ॥ 3cd
ऋत्विजो 16 वह्नयो 3 नागाः 8 पक्षौ 2 मुनि 3 मनू 14 शिवः 11 । 4ab
वसवो 8 दिक् 10 रसा 6 वेदा 4 ग्रह 9 र्त्तु 6 रवि 12 चन्द्रमाः 1 ॥ 4cd
तिथयश्च 15 क्रमाद्भागा ओषधीनां प्रदक्षिणं । 5ab
प्रथमेन चतुष्केण धूपश्चोद्वर्त्तनं परं ॥ 5cd
तृतीयेनाञ्जनं कुर्य्यात् स्नानं कुर्य्याच्चतुष्कतः । 6ab
भृङ्गराजानुलोमाच्च चतुर्द्धा लेपनं स्मृतं ॥ 6cd
मुनयो दक्षिणे पार्श्वे युगाद्याश्चोत्तराः स्मृताः । 7ab
भुजगाः पादसंस्थाश्च ईश्वरा मूर्द्ध्नि संस्थिताः ॥ 7cd
मध्येन सार्क्कशशिभिर्धूपः स्यात् सर्वकार्य्यके । 8ab
एतैर्विलिप्तदेहस्तु त्रिदशैरपि पूज्यते 4 8cd


1 सहदेवा इति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
2 कुमारी वज्रजटा इति छ॰ ।
3 कृष्णधुस्तूरसञ्जिकेति ख॰ ।
4 त्रिदशैरपि गृह्यते इति घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.89


धूपस्तु षोडशाद्यस्तु गृहाद्युद्वर्त्तने स्मृतः । 9ab
युगाद्याश्चाञ्जने प्रोक्ता वाणाद्याः स्नानकर्म्मणि ॥ 9cd
रुद्राद्या भक्षणे प्रोक्ताः पक्षाद्याः पानके स्मृताः । 10ab
ऋत्विग्वेदर्त्तुनयनैस्तिलकं लोकमोहनं ॥ 10cd
सूर्य्यत्रिदशपक्षैश्च शैलैः स्त्री लेपतो वशा । 11ab
चन्द्रेन्द्रफणिरुद्रैश्च योनिलेपाद्वशाः स्त्रियः ॥ 11cd
तिथिदिग्युगवाणैश्च गुटिका तु वशङ्करी । 12ab
भक्ष्ये भोज्ये तथा पाने दातव्या गुटिका वशे ॥ 12cd
ऋत्विग्ग्रहाक्षिशैलैश्च शस्त्रस्तम्भे मुखे धृता । 13ab
शैलेन्द्रवेदरन्ध्रैश्च अङ्गलेपाज्जले वसेत् ॥ 13cd
वाणाक्षिमनुरुद्रैश्च गुटिका क्षुत्तृषादिनुत् । 14ab
त्रिषोड़शदिशावाणैर्ल्लेपात् स्त्री दुर्भगा शुभा ॥ 14cd
त्रिदशाक्षिदिशानेत्रैर्ल्लेपात् क्रीडेच्च पत्रगैः । 15ab
त्रिदशाक्षेशभुजगैर्ल्लेपात् स्त्री सूयते सुखं ॥ 15cd
सप्तदिङ्मुनिरन्ध्रैश्च द्यूतजिह्वस्त्रलेपतः । 16ab
त्रिदशाक्ष्यब्धिमुनिभिर्ध्वजलेपात् 1 रतौ सुतः ॥ 16cd
ग्रहाब्धिसर्प्यत्रिदशैर्गुटिका स्याद् वशङ्करी । 17ab
ऋत्विक्पदस्थितौषध्याः प्रभावः प्रतिपादितः ॥ 17cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे षोड़शपदका नाम चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 त्रिदशाक्ष्यब्धिमनुभिर्ध्वजलेपादिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
Image-P.90


Chapter 141

अथैकचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

षट्त्रिंशत्पदकज्ञानं ।
ईश्वर उवाच ।
षट्त्रिंशत्पदसंस्थानामोषधीनां वदे फलं । 1ab
अमरीकरणं नृणां ब्रह्मरुद्रेन्द्रसेवितं ॥ 1cd
हरीतक्यक्ष्यधात्राश्च मरीचम्पिप्पलीशिफा । 2ab
वह्निः शुण्ठी पिप्पली च गुडूचीवचनिम्बकाः 1 2cd
वासकः शतमूली च सैन्धवं सिन्धुवारकं । 3ab
कण्टकारी गोक्षुरका विल्वम्पौनर्नवं बला ॥ 3cd
एरण्डमुण्डी रुचको भृङ्गः क्षारो ऽथ पर्पटः । 4ab
धन्याको जीरकश्चैव शतपुष्यी जवानिका ॥ 4cd
विड़ङ्गः खदिरश्चैव कृतमालो हरिद्रया । 5ab
वचा सिद्धार्थ एतानि षट्त्रिंशत्पदगानि हि ॥ 5cd
क्रमादेकादिसञ्ज्ञानि ह्यौपधानि महान्ति हि । 6ab
सर्वरोगहराणि स्युरमरीकरणानि च ॥ 6cd
बलीपलितभेत्तॄणि 2 सर्वकोष्ठगतानि तु । 7ab
एषां चूर्णञ्च वटिका रसेन परिभाविता ॥ 7cd
अवलेहः कषायो वा मोदको गुडखण्डकः । 8ab


1 चव्यनिम्वका इति ज॰ , झ॰ च ।
2 बलीपलितभेदीनीति छ॰ ।
Image-P.91


मधुतो धृततो वापि घृतन्तैलमथापि वा ॥ 8cd
सर्व्वात्मनोपयुक्तं हि मृतसञ्जीवनम्भवेत् । 9ab
कर्षार्द्धं कर्षमेकं वा पलार्द्धं पलमेककं ॥ 9cd
यथेष्टाचारनिरतो 1 जीवेद्वर्षशतत्रयं । 10ab
मृतसञ्जीवनीकल्पे योगो नास्मात् परो ऽस्ति हि ॥ 10cd
प्रथमान्नवकाद्योगात् सर्वरोगैः प्रमुच्यते । 11ab
द्वितीयाच्च तृतीयाच्च चतुर्थान्मुच्यते रुजः ॥ 11cd
एवं षट्काच्च प्रथमाद् द्वितीयाच्च तृतीयतः । 12ab
चतुर्थात्पञ्चमात् षष्ठात्तथा नवचतुष्कतः ॥ 12cd
एकद्वित्रिचतुःपञ्चषट्सप्ताष्टमतो ऽनिलात् । 13ab
अग्निभास्करषड्विंशसप्तविंशैश्च पित्ततः ॥ 13cd
वाणर्त्तुशैलवसुभिस्तिथिभिर्मुच्यते कफात् । 14ab
वेदाग्निभिर्वाणगुणैः षद्गुणैः स्याद्वशे धृते ॥ 14cd
ग्रहादिग्रहणान्तैश्च सर्वैरेव विमुच्यते । 15ab
एकद्वित्रिरसैः शैलैर्वसुग्रहशिवैः क्रमात् ॥ 15cd
द्वात्रिंशत्तिथिसूर्य्यैश्च नात्र कार्य्या विचारणा । 16ab
षट्त्रिंशत्पदकज्ञानं न देयं यस्य कस्य चित् ॥ 16cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे षट्त्रिंशत्पदकज्ञानं नाम एकचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 यथेच्छाचारनिरत इति ज॰ ।
Image-P.92


Chapter 142

अथ द्विचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

मन्त्रोषधादिः ।
ईश्वर उवाच ।
मन्त्रौषधानि चक्राणि 1 वक्ष्ये सर्व्वप्रदानि च । 1ab
चौरनाम्नो वर्णगुणो द्विघ्नो मात्राश्चतुर्गुणाः ॥ 1cd
नाम्ना हृते भवेच्छेषश्चौरो ऽथ जातकं वदे । 2ab
प्रश्ने ये विषमा वर्णास्ते गर्भे पुत्रजन्मदाः ॥ 2cd
नामवर्णैः समैः काणो वामे ऽक्ष्णि विषमैः पुनः । 3ab
दक्षिणाक्षि भवेत् काणं स्त्रीपुन्नामाक्षरस्य च ॥ 3cd
मात्रावर्णाश्चतुर्निघ्ना वर्णपिण्डे गुणे कृते । 4ab
समे स्त्री विषमे ना स्याद्विशेषे च 2 मृतिः स्त्रियाः ॥ 4cd
प्रथमं रूपशून्ये ऽथ प्रथमं म्रियते पुमान् । 5ab
प्रश्नं सूक्ष्माक्षरैर्गृह्य द्रव्यैर्भागे ऽखिले मतम् ॥ 5cd
शनिचक्रं प्रवक्ष्यामि तस्य दृष्टिं परित्यजेत् । 6ab
राशिस्थः सप्तमे दृष्टिश्चतुर्दशशतेर्द्धिका ॥ 6cd
एकद्व्यष्टद्वादशमः पाददृष्टिश्च तं त्यजेत् । 7ab
दिनाधिपः प्रहरभाक् शेषा यामार्द्धभागिनः 3 7cd


1 मन्त्रौषधादिचक्राणीति घ॰ , ञ॰ च ।
2 विशेषेणेति ख॰ ।
3 यामार्द्धभोगिन इति क॰ , ग॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
Image-P.93


शनिभागन्त्यजेद्युद्धे दिनराहुं वदामि ते । 8ab
रवौ पूर्वे ऽनिले मन्दे गुरौ याम्ये ऽनले भृगौ ॥ 8cd
अग्नौ कुजे भवेत् सोम्ये स्थिते राहुर्बुधे सदा । 9ab
फणिराहुस्तु प्रहरमैशे वह्नौ च राक्षसे ॥ 9cd
वायौ संवेष्टयित्वा च शत्रुं हन्तीशसन्मुखं । 10ab
तिथिराहुं प्रवक्ष्यामि पूर्णिमाग्नेयगोचरे ॥ 10cd
अमावास्या वायवे च राहुः सम्मुखशत्रुहा । 11ab
काद्या जान्ताः सम्मुखे स्युः साद्या दान्ताश्च दक्षिणे ॥ 11cd
शुक्ले त्यजेत् कुजगणान् धाद्या मान्ताश्च पूर्वतः । 12ab
याद्या हान्ता उत्तरे स्युस्तिथिदृष्टिं विवर्जयेत् ॥ 12cd
पूर्व्वाश्च दक्षिणास्तिस्रो रेखा वै मूलभेदके । 13ab
सूर्य्यराश्यादि संलिख्य दृष्टौ हानिर्जयो ऽन्यथा ॥ 13cd
विष्टिराहुं प्रवक्ष्यामि अष्टौ रेखास्तु पातयेत् । 14ab
शिवाद्यमं यमाद्वायुं वायोरिन्द्रं ततो ऽम्बुपं ॥ 14cd
नैरृताच्च नयेच्चन्द्रं चन्द्रादग्निं ततो जले । 15ab
जलादीशे चरेद्राहुर्विष्ट्या सह महाबलः ॥ 15cd
ऐशान्यां च तृतीयादौ सप्तम्यादौ च याम्यके । 16ab
एवं कृष्णे सिते पक्षे वायौ राहुश्च हन्त्यरीन् ॥ 16cd
इन्द्रादीन् भैरवादींश्च ब्रह्माण्यादीन् ग्रहादिकान् । 17ab
अष्टाष्टकञ्च पूर्वादौ याम्यादौ वातयोगिनीं ॥ 17cd
यान्दिशं वहते वायुस्तत्रस्थो घातयेदरीन् । 18ab
दृढीकरणमाख्यास्ये कण्ठे बाह्वादिधारिता ॥ 18cd
पुष्योद्धृता काण्डलक्ष्यं वारयेत् शरपुङ्खिका । 19ab
Image-P.94


तथा पराजिता पाठा द्वाभ्यां खड्गं निवारयेत् ॥ 19cd
ओं नमो भगवति वज्रशृङ्खले हन 2 ओं भक्ष 2 ओं खाद ओं अरे रक्तं पिव कपालेन रक्ताक्षि रक्तपटे भस्माङ्गि भस्मलिप्तशरीरे वज्रायुधे वज्रप्राकारनिचिते पूर्व्वां दिशं बन्ध 2 ओं दक्षिणां दिशम्बन्ध 2 ओं पश्चिमां दिशम्बन्ध 2 उत्तरां दिशम्बन्ध 2 नागान् बन्ध 2 नागपत्नीर्बन्ध 2 ओं असुरान् बन्ध 2 ओं यक्षराक्षसपिशाचान् बन्ध 2 ओं प्रेतभूतगन्धर्वादयो ये केचिदुपद्रवास्तेभ्यो रक्ष 2 ओं ऊर्द्धवं रक्ष 2 अधा रक्ष 2 ओं क्षुरिक बन्ध 2 ओं ज्वल महाबले घटि 2 ओं मोटि 2 सटावलिवज्जाग्निवज्रप्राकारे हुं फट् ह्रीं ह्रूं श्रीं फट् ह्रीं हः फूं फें फः सर्वग्रहेभ्यः सर्वव्याधिभ्यः सर्वदुष्टोपद्रवेभ्यो ह्रीं अशेषेभ्यो रक्ष 2 ।
ग्रहज्वरादिभूतेषु सर्व्वकर्म्मसु योजयेत् ॥ 20॥ 20ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे मन्त्रौषधादिर्नाम हि चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 143

अथ त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

कुब्जिकापूजा ।
ईश्वर उवाच ।
कुब्जिकाक्रमपूजाञ्च 1 वक्ष्ये सर्व्वार्थसाधनीं । 1ab
यया जिताः सुरा देवैः शस्त्राद्यैराज्यसंयुतैः ॥ 1cd


1 कुब्जिकाचक्रपूजाच्चेति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.95


मायाबीजं च गुह्याङ्गे षट्कमस्त्रं करे न्यसेत् । 2ab
काली कालीति हृदयं दुष्टचाण्डालिका शिरः ॥ 2cd
ह्रौं स्फें ह स ख क छ ड ओं कारो भैरवः शिखा । 3ab
भेलखी कवचं दूती नेत्राख्या रक्तचण्डिका ॥ 3cd
ततो गुह्यक्रुञ्जिकास्त्रं मण्डले स्थानके यजेत् । 4ab
अग्नौ कूर्चशिरो रुद्रे नैरृत्ये ऽथ शिखानिले ॥ 4cd
कवचम्मध्यतो नेत्रं अस्त्रन्दिक्षु च मण्डले । 5ab
द्वात्रिंशता कर्णिकायां स्रों हसक्षमलनववषड़सचात्ममन्त्रवीजकं ॥ 5cd
ब्रह्माणी चैव माहेशो कौमारी वैष्णवी तथा । 6ab
वाराही चैव माहेन्द्री चामुण्डा चण्डिकेन्द्रकात् ॥ 6cd
यजेद्रवलकसहान् शिवेन्द्राग्नियमे ऽग्निपे । 7ab
जले तु कुसुममालामद्रिकाणां च पञ्चकं ॥ 7cd
जालन्धरं पूर्णगिरिं कामरूपं क्रमाद्यजेत् । 8ab
मरुदोशाग्निनैरृत्ये मध्ये वै वज्रकुब्जिकां ॥ 8cd
अनादिविमलः पूज्यः सर्व्वज्ञविमलस्तुतः । 9ab
प्रसिद्धविमलश्चाथ संयोगविमलस्तुतः ॥ 9cd
समयाख्यो ऽथ विमल एतद्विमलपञ्चकं । 10ab
मरुदीशाननैरृत्ये वह्नौ चोत्तरशृङ्गके ॥ 10cd
कुब्जार्थं खिंखिनी षष्ठा सोपन्ना सुस्थिरा तथा । 11ab
रत्नसुन्दरी चैशाने शृङ्गे चाष्टादिनाथकाः ॥ 11cd
मित्र ओडीशषष्ठ्याख्यौ वर्षा अग्न्यम्बुपे ऽनिले । 12ab
भवेद्गगनरत्नं स्याच्चाप्ये कवचरत्नकं ॥ 12cd
Image-P.96


ब्रुं मर्त्यः पञ्चनामाख्यो 1 मरुदीशानवह्निगः । 13ab
याम्याग्नेये पञ्चरत्नं ज्येष्ठा रौद्री तथा ऽन्तिका ॥ 13cd
तिस्रो ह्यासां महावृद्धाः पञ्चप्रणवतो ऽखिलाः । 14ab
सप्तविंशत्यष्टविंशभेदात् सम्पूजनं द्विधा ॥ 14cd
ओं ऐं गूं क्रमगणपतिं प्रणवं वटुकं यजेत् । 15ab
चतुरस्रे मण्डले च दक्षिणे गणपं यजेत् ॥ 15cd
वामे च वटुकं कोणे गुरून् सोड़शनाथकान् । 16ab
वायव्यादौ चाष्ट दश प्रतिषट्कोणके ततः ॥ 16cd
ब्रह्माद्याश्चाष्ट परितस्तन्मध्ये च नवात्मकः । 17ab
कुब्जिका कुलटा चैव क्रमपूजा तु सर्व्वदा ॥ 17cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे कुब्जिकाक्रमपूजा नाम त्रिचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 144

अथ चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

कुब्जिकापूजा ।
ईश्वर उवाच ।
श्रीमतीं कुब्जिकां वक्ष्ये धर्म्मार्थादिजयप्रदां । 1ab
पूजयेन्मूलमन्त्रेण परिवारयुतेन वा ॥ 1cd
ओं ऐं ह्रौं श्रीं खैं ह्रें हसक्षमलचवयम्भगवति अम्बिके ह्रां ह्रीं क्ष्रीं क्षौं क्ष्रूं क्रीं कुब्जिके ह्रां ओं ङञनणमे अघोरमुखि व्रां छ्रां


1 खं मृत्यौ वुञ्चनामाख्य इति ज॰ ।
Image-P.97


छीं किलि 2 क्षौं विच्चे ख्यों श्रीं क्रों ओं ह्रों ऐं वज्रकुब्जिनि 1 स्त्रीं त्रैलोक्यकर्षिणि ह्रीं कामाङ्गद्राविणि ह्रीं स्त्रीं महाक्षोभकारिणि ऐं ह्रीं क्ष्रीं ऐं ह्रों श्रीं फें क्षौं नमो भगवति क्ष्रौं कुब्जिके ह्रों ह्रों क्रैं ङञणनमे अघोरमुखि छ्रां छां विच्चे ओं किलि 2 ।
कृत्वा कराङ्गन्यासञ्च सन्ध्यावन्दनमाचरेत् । 2ab
वामा ज्येष्ठा तथा रौद्री सन्ध्यात्रयमनुक्रमात् ॥ 2cd
कुलवागीशि विद्महे महाकालीति धीमहि ।
तन्नः कौली प्रचोदयात् ।
मन्त्राः पञ्च प्रणवाद्याः पादुकां पूजयामि च । 3ab
मध्ये नाम चतुर्थ्यन्तं द्विनवात्मकवीजकाः ॥ 3cd
नमोन्ता वा ऽथ षष्ट्या तु सर्वे ज्ञेया वदामि तान् । 4ab
कौलीशनाथः सुकला जन्मतः कुब्जिका ततः ॥ 4cd
श्रीकण्ठनाथः कौलेशो गगनानन्दनाथकः । 5ab
चटुला देवी मैत्रीशी कराली तूर्णनाथकः ॥ 5cd
अतलदेवी श्रीचन्द्रा देवीत्यन्तास्ततस्त्विमे । 6ab
भगात्मपुङ्गणदेवमोहनीं पादुकां यजेत् ॥ 6cd
अतीतभुवनानन्दरत्नाढ्यां पादुकां यजेत् । 7ab
ब्रह्मज्ञाना ऽथ कमला परमा विद्यया सह ॥ 7cd
विद्यादेवीगुरुशुद्धिस्त्रिशुद्धिं प्रवदामि ते । 8ab
गगनश्चटुली चात्मा पद्मानन्दो मणिः कला ॥ 8cd


1 वह्निकुब्जिनि इति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.98


कमलो माणिक्यकण्ठो गगनः कुमुदस्ततः । 9ab
श्रीपद्मो भैरवानन्दो देवः कमल इत्यतः ॥ 9cd
शिवो भवो ऽथ कृष्णश्च नवसिद्धाश्च षोडश । 10ab
चन्द्रपूरो ऽथ गुल्मश्च शुभः कामो ऽतिमुक्तकः 1 10cd
कण्ठो वीरः 2 प्रयोगो ऽथ कुशलो देवभोगकः । 11ab
विश्वदेवः खड्गदेवो रुद्रो धाता ऽसिरेव च ॥ 11cd
मुद्रास्फीटी वंशपूरो भोजः षोडश सिद्धकाः । 12ab
समयान्यस्तु देहस्तु षोढान्यासेन यन्त्रितः ॥ 12cd
प्रक्षिप्य मण्डले पुष्पं मण्डलान्यथ पूजयेत् । 13ab
अनन्तञ्च महान्तञ्च सर्वदा शिवपादुकां ॥ 13cd
महाव्याप्तिश्च शून्यञ्च पञ्चतत्त्वात्ममण्डलं । 14ab
श्रीकण्ठनाथपादुकां शङ्करानन्तकौ यजेत् ॥ 14cd
सदाशिवः पिङ्गलश्च भृग्वानन्दश्च नाथकः । 15ab
लाङ्गूलानन्दसंवर्त्तौ मण्डलस्थानके यजेत् ॥ 15cd
नैरृत्ये श्रीमहकालः पिनाकी च महेन्द्रकः । 16ab
खड्गो भुजङ्गो वाणश्च अघासिः शब्दको वशः ॥ 16cd
आज्ञारूपो नन्दरूपो बलिन्दत्वा क्रमं यजेत् । 17ab
ह्रीं खं खं हूं सौं वटुकाय अरु 2 अर्घं पुष्पं धूपं दीपंगन्धं बलिं पूजां गृह्ण 2 नमस्तुभ्यं । ओं ह्रां ह्रीं ह्रूं क्षें क्षेत्रपालाय अवतर 2 महाकपिलजटाभार भास्वरत्रिनेत्रज्वालामुख एह्येहि गन्धपुष्पबलिपूजां गृह्ण 2 खः खः ओं कः ओं लः ओं महाडामराधिपतये 3 स्वाहा ।


1 कामो ऽथ मुक्तक इति ज॰ , छ॰ , ञ॰ च ।
2 वटो वीर इति ज॰ , छ॰ च ।
3 प्रमथाधिपतये इति ङ॰ । महामायाधिपतये इति ज॰ ।
Image-P.99


बलिशेषे ऽथ यजेत् ह्रीं ह्रूं हां श्रीं वै त्रिकूटकं ॥ 17cd
वामे च दक्षिणे ह्यग्रे याम्ये निशानाथपादुकाः । 18ab
दक्षे तमोरिनाथस्य हग्रे कालानलस्य च ॥ 18cd
उड्डियाणं जालन्धरं पूर्णं वै कामरूपकं । 19ab
गगनानन्ददेवञ्च स्वर्गानन्दं सवर्गकं 1 19cd
परमानन्ददेवञ्च 2 सत्यानन्दस्य पादुकां 3 20ab
नागानन्दञ्च वर्गाख्यमुक्तान्ते रत्नपञ्चकं ॥ 20cd
सौम्ये शिवे यजेत् षट्कं सुरनाथस्य पादुकां । 21ab
श्रीमत्समयकोटीशं विद्याकोटीश्वरं यजेत् ॥ 21cd
कोटीशं विन्दुकोटीशं सिद्धकोटीश्वरन्तथा । 22ab
सिद्धचतुष्कमाग्नेय्यां अमरीशेश्वरं यजेत् ॥ 22cd
चक्रीशनाथं कुरङ्गेशं वृत्रेशञ्चन्द्रनाथकं 4 23ab
यजेद्गन्धादिभिश्चैतान् याम्ये विमलपञ्चकं ॥ 23cd
यजेदनादिविमलं सर्व्वज्ञविमलं ततः । 24ab
यजेद्योगीशविमलं सिद्धाख्यं समयाख्यकं ॥ 24cd
नैqत्ये चतुरो देवान् 5 जयेत् कन्दर्पनाथकं । 25ab
पूर्वाः शक्तीश्च सर्वाश्च 6 कुब्जिकापादुकां यजेत् ॥ 25cd


1 स्वर्गानन्दञ्च देवकमिति घ॰ , ञ॰ च ।
2 पन्नगानन्ददेवञ्चेति ञ॰ । पवनानन्ददेवञ्चेति ज॰ ।
3 मर्त्यानन्दस्य पादुकामिति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , झ॰ , ज॰ च ।
4 भूतोशं मन्त्रनायकमिति ज॰ । भूतीशं मन्त्रनाथकमिति ञ॰ ।
5 चतुरो वेदानिति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
6 पूर्वान् सशक्तीन् सर्वांश्चेति ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.100


नवात्मकेन मन्त्रेण पञ्चप्रणवकेन वा । 26ab
सहस्राक्षमनवद्यं विष्णुं शिवं सदा यजेत् 1 26cd
पूर्व्वाच्छिवान्तं ब्रह्मादि ब्रह्माणी च महेश्वरी । 27ab
कौमारी वैष्णवी चैव वाराही शक्रशक्तिका ॥ 27cd
चामुण्डा च महालक्ष्मीः पूर्व्वादीशान्तमर्च्चयेत् । 28ab
डाकिनी राकिनी पूज्या लाकिनी काकिनी तथा ॥ 28cd
शाकिनी याकिनी पूज्या वायव्यादुग्रषट्षु च । 29ab
यजेद् ध्यात्वा ततो देवीं द्वात्रिंशद्वर्णकात्मकां ॥ 29cd
पञ्चप्रणवकेनापि ह्रीं कारेणाथवा यजेत् । 30ab
नीलोत्पलदलश्यामा षड्वक्त्रा 2 षट्प्रकारिका ॥ 30cd
चिच्छक्तिरष्टादशाख्या बाहुद्वादशसंयुता । 31ab
सिंहासनसुखासीना प्रेतपद्मोपरिस्थिता ॥ 31cd
कुलकोटिसहस्राढ्या कर्कोटो मेखलास्थितः । 32ab
तक्षकेणोपरिष्टाच्च गले हारश्च वासुकिः ॥ 32cd
कुलिकः कर्णयोर्यस्याः कूर्म्मः कुण्डलमण्डलः । 33ab
भ्रुवोः पद्मो मकापद्मो वामे नागः कपालकः ॥ 33cd
अक्षसूत्रञ्च खट्वाङ्गं शङ्खं पुस्तञ्च दक्षिणे । 34ab
त्रिशूलन्तदर्पणं खड्गं रत्नमालाङ्कुशन्धनुः 3 34cd
श्वेतमूर्द्ध्वमुखन्देव्या ऊर्द्ध्वश्वेतन्तथापरं । 35ab
पूर्व्वास्यं पाण्डरं क्रोधि दक्षिणं कृष्णवर्णकं ॥ 35cd


1 सदाशिवं स्वयं यजेदिति ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 षड्वर्णेति ज॰ ।
3 वनमालङ्कुशं धनुरिति घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.101


हिमकुन्देन्दभं सौम्यं ब्रह्मा पादतले स्थितः । 36ab
विष्णुस्तु जघने रुद्रो हृदि कण्ठे तथेश्वरः ॥ 36cd
सदाशिवो ललाटे स्याच्छिवस्तस्योर्द्ध्वतः स्थितः । 37ab
आघूर्णिता कुब्जिकैवन्ध्येया पूजादिकर्म्मसु ॥ 37cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे कुब्जिकापूजा नाम चतुश्चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 145

अथ पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

मालिनीनानामन्त्राः ।
ईश्वर उवाच ।
नानामन्त्रान् प्रवक्ष्यामि षोढान्यासपुरःसरम् । 1ab
न्यासस्त्रिधा तु षोढा स्युः शाक्तशाम्भवयामलाः ॥ 1cd
शाम्भवे शब्दराशिः षट्षोड़शग्रन्थिरूपवान् 1 2ab
त्रिविद्या तद्ग्रहो न्यासस्त्रितत्त्वात्माभिधानकः ॥ 2cd
चतुर्थो वनमालायाः श्लोकद्वादशरूपवान् । 3ab
पञ्चमो रत्नपञ्चात्मा नवात्मा षष्ठ ईरितः ॥ 3cd
शाक्ते पक्षे च मालिन्यास्त्रिविद्यात्मा द्वितीयकः । 4ab


1 षोडशप्रतिरूपवानिति झ॰ ।
Image-P.102


अघोर्य्यष्टकरूपो ऽन्यो द्वादशाङ्गश्चतुर्थकः । 4ab
पञ्चमस्तु षड़ङ्गः स्याच्छक्तिश्चान्यास्त्रचण्डिका 1 5ab
क्रीं ह्रौं क्लीं श्रीं क्रूं फट् त्रयं स्यात्तूर्याख्यं सर्व्वसाधकं 2 5cd
मालिन्या नादिफान्तं स्यात् नादिनी च शिखा स्मृता । 6ab
अग्रसेनी 3 शिरसि स्यात् शिरोमालानिवृत्तिः शः ॥ 6cd
ट शान्तिश्च शिरो भूयाच् चामुण्डा च त्रिनेत्रगा । 7ab
ढ प्रियदृष्टिर्द्विनेत्रे च नासागा गुह्यशक्तिनी ॥ 7cd
न नारायणी द्विकर्णे च दक्षकर्णे त मोहनौ । 8ab
ज प्रज्ञा वामकर्नस्था वक्त्रे च वज्रिणी स्मृता ॥ 8cd
क कराली दक्षदंष्ट्रा वामांसा ख कपालिनी । 9ab
ग शिवा ऊर्द्ध्वदंष्ट्रा स्याद् घ घोरा वामदंष्ट्रिका ॥ 9cd
उ शिखा दन्तविन्यासा ई माया जिह्वया स्मृता । 10ab
अ स्यान्नागेश्वरी वाचि व कण्ठे शिखिवाहिनी ॥ 10cd
भ भीषणी दक्षस्कन्धे वायुवेगा म वामके । 11ab
डनामा दक्षबाहौ तु ढ वामे च विनायका ॥ 11cd
प पूर्णिमा द्विहस्ते तु ओकाराद्यङ्गुलीयके । 12ab
अं दर्शनी वामाङ्गुल्य अः स्यात्सञ्जीवनी करे ॥ 12cd
ट कपालिनी कपालं शूलदण्डे त दीपनी । 13ab
त्रिशूले ज जयन्ती स्याद्वृद्धिर्यः साधनी 4 स्मृता ॥ 13cd


1 शक्तिः स्याद्या विवर्णिका इति ज॰ । शक्तिश्चान्या त्रिखण्डिकेति ञ॰ ।
2 फट्त्रयं स्यात् तर्य्युद्धे सर्व्वसाद्धकमिति ख॰ , छ॰ च ।
3 खश्वसनीति ख॰ , छ॰ च ।
4 पावनीति ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.103


जीवे श परमाख्या स्याद् ह प्राणे चाम्बिका स्मृता । 14ab
दक्षस्तने छ शरीरा न वामे पूतना स्तने ॥ 14cd
अ स्तनक्षीर आ मोटो लम्बोदर्य्युदरे च थ । 15ab
नाभौ संहारिका क्ष स्यान् महाकाली नितम्बम ॥ 15cd
गुह्ये स कुसुममाला ष शुक्रे शुक्रदेविका । 16ab
उरुद्वये त तारास्याह ज्ञाना दक्षजानुनि ॥ 16cd
वामे स्यादौ क्रियाशक्तिरो गायत्री च जङ्घगा । 17ab
ओ सावित्री वामजङ्घा दक्षे दो दोहनी पदे ॥ 17cd
फ फेत्कारी वामपादे नवात्मा मालिनी मनुः । 18ab
अ श्रीकण्ठः शिखायां स्यादावक्त्रे स्यादनन्तकः ॥ 18cd
इ सूक्ष्मो दक्षनेत्रे स्यादी त्रिमूर्त्तिस्तु वामके । 19ab
उ दक्षकर्णे ऽमरीश ऊ कर्णेर्घांशको ऽपरे ॥ 19cd
ऋ भाषभूतिर्नासाग्रे वामनासा तिथीश ऋ । 20ab
ऌ स्थाणुर्द्दक्षगण्डे स्याद्वामगण्डे हरश्च ॡ ॥ 20cd
कटीशो दन्तपङ्क्तावे भूतीशश्चोर्द्ध्वदन्त ऐ । 21ab
सद्योजात ओ अधरे ऊर्द्ध्वौष्ठे ऽनुग्रहीश औ ॥ 21cd
अं क्रूरो घाटकायां स्यादः महासेनजिह्वया । 22ab
क क्रोधीशो दक्षस्कन्धे खश्चण्डीशश्च बाहुषु ॥ 22cd
पञ्चान्तकः कूर्परे गो घ शिखी दक्षकङ्कणे । 23ab
ङ एकपादश्चाङ्गुल्यो वामस्कन्धे च कूर्म्मकः ॥ 23cd
छ एकनेत्रो बाहौ स्याच्चतुर्वक्त्रो ज कूर्परे । 24ab
झ राजसः कङ्कणगः ञः सर्वकामदो ऽङ्गुली ॥ 24cd
ट सोमेशो नितम्बे स्याद्दक्ष ऊरुर्ठ लाङ्गली । 25ab
Image-P.104


ड दारुको दक्षजानौ जङ्घा ढो ऽर्द्धजलेश्वरः ॥ 25cd
ण उमाकान्तको ऽङ्गुल्यस्त आषाढी नितम्बके । 26ab
थ दण्डी वाम ऊरौ स्याद्द भिदो वामजानुनि ॥ 26cd
ध मीनो वामजङ्घायान्न मेषश्चरणाङ्गुली । 27ab
प लोहितो दक्षकुक्षौ फ शिखी वामकुक्षिगः ॥ 27cd
ब गलण्डः पृष्ठवंशे भो नाभौ च द्विरण्डकः । 28ab
म महाकालो हृदये य वाणीशस्त्वविस्मृतः 1 28cd
र रक्ते स्याद्भुजङ्गे शो ल पिनाकी च मांसके । 29ab
व खड्गीशः स्वात्मनि स्याद्वकश्चाथिनि शः स्मृतः ॥ 29cd
ष श्वेतश्चैव मज्जायां स भृगुः शुक्रधातुके । 30ab
प्राणे हो नकुलीशः स्यात् क्ष संवर्त्तश्च कोषगः ॥ 30cd
रुद्रशक्तीः प्रपूज्य ह्रींवीजेनाखिलमाप्नुयात् ॥ 31॥ 31ab


इत्याग्नेये महापुराणे मालिनीमन्त्रादिन्यासो नाम पञ्चचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 146

अथ षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

अष्टाष्टकदेव्यः ।
ईश्वर उवाच ।
त्रिखण्डीं सम्प्रवक्षामि ब्रह्मविष्णुमहेश्वरीं । 1ab


1 य वाणीशस्तु विस्तृत इति ञ॰ ।
Image-P.105


ओं नमो भगवते रुद्राय नमः । नमश्चामुण्डे नमश्चाकाशमातॄणां सर्व्वकामार्थसाधनीनामजरामरीणां सर्व्वत्राप्रतिहतगतीनां स्वरूपरूपपरिवर्त्तिनीनां सर्व्वसत्त्ववशीकरणोत्सादनोन्मूलनसमस्तकर्म्मप्रवृत्तानां सर्वमातृगुह्यं हृदयं परमसिद्धं परकर्म्मच्छेदनं परमसिद्धिकरम्मातॄणां वचनं शुभं ।
ब्रह्मखण्डपदे रुद्रैरेकविंशाधिकं शतं ॥ 1cd
तद्यथा, ओं नमश्चामुण्डे ब्रह्माणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे माहेश्वरि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे कौमारि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे वैष्णवि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे वाराहि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे इन्द्राणि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे चण्डि अगोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा । ओं नमश्चामुण्डे ईशानि अघोरे अमोघे वरदे विच्चे स्वाहा 1
यथाक्षरपदानां हि विष्णुखण्डन्द्वितीयकं । 2ab
ओं नमश्चामुण्डे ऊर्द्ध्वकेशि ज्वलितशिखरे 2 विद्युज्जिह्वे तारकाक्षि पिण्गलभ्रुवे विकृतदंष्ट्रे क्रुद्धे ओं मांसशोणितसुरासवप्रिये हस 2 ओं नृत्य 2 ओं विजृम्भय 2 ओं मायात्रैलोक्यरूपसहस्रपरिवर्त्तिनीनां ओं बन्ध 2 ओं कुट्ट 2 चिरि 2 हिरि 2 भिरि 2 त्रासनि 2 भ्रामणि 2 ओं द्राविणि 2 क्षोभणि 2


1 ओं नमश्चामुण्डे माहेश्वरीत्यादिः, विच्चे स्वाहेत्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 ज्वलितशिख इति ख॰ , ङ॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.106


मारिणि 2 संजीवनि 2 हेरि 2 गेरि 2 घेरि 2 ओं मुरि 2 ओं नमो मातृगणाय नमो नमो विच्चे ।
एकत्रिंशत्पदं शम्भोः शतमन्त्रैकसप्ततिः ॥ 2cd
हे घौं पञ्चप्रणवाद्यन्तां त्रिखण्डीञ्च जपेद् यजेत् । 3ab
हे घौं श्रीकुब्जिकाहृदयं पदसन्धौ तु योजयेत् ॥ 3cd
अकुलादित्रिमध्यस्थं कुलादेश्च त्रिमध्यगं । 4ab
मध्यमादि त्रिमध्यस्थं पिण्डं पादे त्रिमध्यगं ॥ 4cd
त्रयार्द्धमात्रासंयुक्तं प्रणवाद्यं शिखाशिवां । 5ab
ओं क्ष्रौं शिखाभैरवाय नमः । स्खीं स्खौं स्खें सवीजत्र्यक्षरः ।
ह्रां ह्रीं ह्रैं निर्वीजन्त्र्यर्णं द्वात्रिंशद्वर्णकम्परं ॥ 5cd
क्षादयश्च ककारान्ता अकुला च कुलक्रमात् । 6ab
शशिनी भानुनी चैव पावनी शिव इत्यतः ॥ 6cd
गान्धरी णश्च पिण्डाक्षी चपला गजजिह्विका । 7ab
म मृषा भयसारा स्यान्मध्यमा फो ऽजराय च ॥ 7cd
कुमारी कालरात्री न सङ्कटा द ध कालिका । 8ab
फ शिवा भवघोरा ण ट वीभत्सा त विद्युता ॥ 8cd
ठ विश्वम्भरा शंशिन्या ढ ज्वालामालया तथा । 9ab
कराली दुर्जया रङ्गी वामा ज्येष्ठा च रौद्र्यपि ॥ 9cd
ख काली क कुलालम्वी अनुलोमा द पिण्डिनी । 10ab
आ वेदिनी इ रूपी वै शान्तिर्मूर्त्तिः कलाकुला ॥ 10cd
ऋ खड्गिनी उ बलिता ऌ कुला ॡ तथा यदि । 11ab
सुभगा वेदनादिन्या कराली अं च मध्यमा ॥ 11cd
Image-P.107


अः अपेतरया पीठे पूज्याश्च शक्तयः क्रमात् । 12ab
स्खां स्खीं स्खौं महाभैरवाय नमः । 12cd
अक्षोद्या ह्यृक्षकर्णी च राक्षसी क्षपणक्षया ॥ 12॥ 12ef
पिङ्गाक्षी चाक्षया क्षेमा ब्रह्माण्यष्टकसंस्थिताः । 13ab
इला लीलावती नीला लङ्गा लङ्केश्वरी तथा ॥ 13cd
लालसा विमला माला 1 माहेश्वर्य्यऽष्टके स्थिताः । 14ab
हुताशना विशालाक्षी ह्रूङ्कारी वडवामुखी ॥ 14cd
हाहारवा तथा क्रूरा क्रोधा बाला खरानना । 15ab
कौमार्य्या देहसम्भूताः पूजिताः सर्वसिद्धिदाः ॥ 15cd
सर्वज्ञा तरला तारा ऋग्वेदा च हयानना । 16ab
सारासारस्वयङ्ग्राहा शाश्वती 2 वैष्णवीकुले ॥ 16cd
तालुजिह्वा च रक्ताक्षी विद्युज्जिह्वा करङ्किणी । 17ab
मेघनादा प्रचण्डोग्रा कालकर्णी कलिप्रिया ॥ 17cd
वाराहीकुलसम्भूताः पूजनीया जयार्थिना । 18ab
चम्पा चम्पावती चैव प्रचम्पा ज्वलितानना ॥ 18cd
पिशाची पिचुवक्त्रा च लोलुपा ऐन्द्रीसम्भवाः । 19ab
पावनी याचनी चैव वामनी दमनी तथा ॥ 19cd
विन्दुवेला वृहत्कुक्षी विद्युता विश्वरूपिणी । 20ab
चामुण्डाकुलसम्भूता मण्डले पूजिता जये ॥ 20cd
यमजिह्वा जयन्ती च दुर्जया च यमान्तिका 3 21ab


1 लोला इति ज॰ ।
2 सात्त्विकी इति ज॰ ।
3 जयन्तिकेति ख॰ ।
Image-P.108


विडाली रेवती चैव जया च विजया तथा ॥ 21cd
महालक्ष्मीकुले जाता अष्टाष्टकमुदाहृतं ॥ 22॥ 22ab


इत्याग्नेये महापुराणे अष्टाष्टकादिर्नाम षट्चत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 147

अथ सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

त्वरितापूजादिः ।
ईश्वर उवाच । ओं गुह्यकुब्जिके हुं फट् मम सर्वोपद्रवान् यन्त्रमन्त्रतन्त्रचूर्णप्रयोगादिकं येन कृतं कारितं कुरुते करिष्यति कारयिष्यति तान् सर्वान् हन 2 दंष्ट्राकरालिनि ह्रैं ह्रीं हुं गुह्यकुब्जिकायै स्वाहा । ह्रौं ओं खे 1 वों गुह्यकुब्जिकायै नमः ।
ह्रीं सर्वजनक्षोभणी जनानुकर्षिणी ततः । 1ab
ओं खें ख्यां 2, सर्वजनवशङ्करी तथा स्याज्जनमोहनी ॥ 1cd
ओं ख्यौं 3 सर्वजनस्तम्भनी ऐं खं ख्रां क्षोभणी तथा । 2ab


1 क्रीं ख ख ये ख्रौं इति छ॰ ।
2 ओं ख ख्यां इति छ॰ । ओं स्फूं इति ग॰ ।
3 ओं ख ख्रौं इति छ॰ । ओं स्फैं इति झ॰ ।
Image-P.109


ऐं त्रितत्त्वं वीजं श्रेष्ठङ्कुले पञ्चाक्षरी तथा ॥ 2cd
फं श्रीं क्षीं श्रीं ह्रीं क्षें वच्छे क्षे क्षे ह्रूं फट् ह्रीं नमः । ओं ह्रां क्षे वच्छे क्षे क्षो ह्रीं फट् नवेयं त्वरिता पुनर्ज्ञेया ऽर्च्चिता जये ।
ह्रीं सिंहायेत्यासनं स्यात् ह्रीं क्षे हृदयमीरितं । 3ab
वच्छे ऽथ शिरसे स्वाहा त्वरितायाः शिवः स्मृतः ॥ 3cd
क्षें ह्रीं शिखायै वौषट् स्याद् भवेत् क्षें कवचाय हुं । 4ab
ह्रूं नेत्रत्रयाय वौषट् ह्रीमन्तञ्च फडन्तकं ॥ 4cd
ह्रीं कारी 1 खेचरी चण्डा छेदनी क्षोभणी क्रिया । 5ab
क्षेमकारी च ह्रीं कारी फट्कारी नवशक्तयः ॥ 5cd
अथ दूतीः प्रवक्ष्यामि पूज्या इन्द्रादिगाश्च ताः । 6ab
ह्रीं नले बहुतुण्डे 2 च खगे ह्रीं 3 खेचरे ज्वालिनि ज्वल ख खे छ छे शवविभीषणे 4 च छे चण्डे छेदनि करालि ख खे छे क्षे खरहाङ्गी ह्रीं । क्षे वक्षे कपिले ह क्षे ह्रूं क्रून्तेजोवति रौद्रि मातः ह्रीं फे वे फे फे वक्रे वरी फे । पुटि पुटि घोरे ह्रूं फट् 5 ब्रह्मवेतालि मध्ये ।
गुह्याङ्गानि च तत्त्वानि त्वरितायाः पुनर्वदे ॥ 6cd
ह्रौं ह्रूं हः 6 हृदये प्रोक्तं हों हश्च शिरः स्मृतं । 7ab
फां ज्वल ज्वलेति च शिखा वर्म्म इले ह्रं हुं हुं ॥ 7cd


1 क्रीं कारो इति छ॰ ।
2 ह्रीं नले वज्रतुण्डे इति ज॰ ।
3 खगे क्रीमिति छ॰ ।
4 शरविभीषणे इति ज॰ ।
5 क्रूं फट् इति छ॰ ।
6 क्रीं ह्रूं ह इति छ॰ ।
Image-P.110


क्रों क्षूं श्रीं नेत्रमित्युक्तं क्षौं अस्त्रं वै ततश्च फट् हुं खे वच्छे क्षेः ह्रीं क्षें हुं फट् वा ।
हुं शिरश्चैव मध्ये स्यात् पूर्वादौ खे सदाशिवे । 8ab
व ईशः छे मनोन्मानी मक्षे तार्क्षो ह्रीं च माधवः ॥ 8cd
क्षें ब्रह्मा हुं तथादित्यो दारुणं फट् स्मृताः सदा ॥ 9॥ 9ab


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे त्वरितापूजादिर्नाम सप्तचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 148

अथ अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

सङ्ग्रामविजयपूजा ।
ईश्वर उवाच । ओं डे ख ख्यां सूर्य्याय सङ्ग्रामविजयाय नमः । ह्रां ह्रीं ह्रूं ह्रें ह्रौं ह्रः ।
षडङ्गानि तु सूर्य्यस्य सङ्ग्रामे जयदस्य हि । 1ab
ओं हं खं खशोक्लाय स्वाहा । स्पूं ह्रूं हुं क्रूं ओं ह्रों क्रें ।
प्रभूतं विमलं सारसाराध्यं परमं मुखं ॥ 1cd
धर्म्मज्ञानञ्च वैराग्यमैश्वर्य्याद्यष्टकं यजेत् । 2ab
अनन्तासनं सिंहासनं पद्मासनमतः परं ॥ 2cd
Image-P.111


कर्णिकाकेशराण्येव सूर्य्यसोमाग्निमण्डलं । 3ab
दीप्ता सूक्ष्मा 1 जया भद्रा विभूतिर्विमला तथा ॥ 3cd
अमोघा विद्युता पूज्या नवमी सर्वतोमुखी । 4ab
सत्त्वं रजस्तमश्चैव प्रकृतिं पुरुषं तथा ॥ 4cd
आत्मानञ्चान्तरात्मानं परमात्मानमर्च्चयेत् । 5ab
सर्वे विन्दुसमायुक्ता मायानिलसमन्विताः ॥ 5cd
उषा प्रभा च सन्ध्या च साया माया बलान्विता । 6ab
विन्दुविष्णुसमायुक्ता 2 द्वारपालास्तथाष्टकं ॥ 6cd
सूर्य्यं चण्डं प्रचण्डञ्च पूजयेद्गन्धकादिभिः । 7ab
पूजया जपहोमाद्यैर्युद्धादौ विजयो भवेत् ॥ 7cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे सङ्ग्रामविजयपूजा नाम अष्टचत्वारिंशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 149

अथोनपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

लक्षकोटिहोमः ।
ईश्वर उवाच ।
होमाद्रणादौ विजयो राज्याप्तिर्विघ्ननाशनं । 1ab
कृच्छ्रेण शुद्धिमुत्पाद्य प्राणायामशतेन च ॥ 1cd


1 दीप्ता धूमेति झ॰ ।
2 विन्दु विन्दु समायुक्ता इति छ॰ ।
Image-P.112


अन्तर्जले च गायत्रीं जप्त्वा षोडशधाचरेत् । 2ab
प्राणायामांश्च पूर्वाह्णे जुहुयात् पावके हविः ॥ 2cd
भैक्ष्ययावकभक्षी च फलमूलाशनो ऽपि वा । 3ab
क्षीरशक्तुघृताहार एकमाहारमाश्रयेत् ॥ 3cd
यावत्समाप्तिर्भवति लक्षहोमस्य पार्वति । 4ab
दक्षिणा लक्षहोमान्ते गावो वस्त्राणि काञ्चनं ॥ 4cd
सर्वोत्पातसमुत्पत्तौ पञ्चभिर्दशभिर्द्विजैः । 5ab
नास्ति लोके स उत्पातो यो ह्यनेन न शाम्यति ॥ 5cd
मङ्गल्यं परमं नास्ति यदस्मादतिरिच्यते । 6ab
कोटिहोमन्तु यो राजा कारयेत् पूर्ववद्द्विजैः ॥ 6cd
न तस्य शत्रवः सङ्ख्ये जातु तिष्ठन्ति कर्हिचित् । 7ab
न तस्य मारको देशे व्याधिर्वा जायते क्वचित् ॥ 7cd
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषकाः शलभाः शुकाः । 8ab
राक्षसाद्याश्च शाम्यन्ति सर्वे च रिपवो रणे ॥ 8cd
कोटिहोमे तु वरयेद्ब्राह्मणान्विंशतिं तथा । 9ab
शतञ्चाथ सहस्रं वा यथेष्टाम्भूतिमाप्नुयात् ॥ 9cd
कोटिहोमन्तु यः कुर्य्याद् द्विजो भूपो ऽथवा च विट् । 10ab
यदिच्छेत् प्राप्नुयात्तत्तत् सशरीरो दिवं व्रजेत् ॥ 10cd
गायत्र्या ग्रहमन्त्रैर्वा कुष्माण्डीजातवेदसैः । 11ab
ऐन्द्रवारुणवायव्ययाम्याग्नेयैश्च वैष्णवैः ॥ 11cd
शाक्तेयैः शाम्भवैः सौरैर्मन्त्रैर्होमार्च्चनात्ततः । 12ab
अयुतेनाल्पसिद्धिः स्याल्लक्षहोमो ऽखिलार्त्तिनुत् ॥ 12cd
सर्वपीडादिनाशाय कोटिहोमो ऽखिलार्थदः । 13ab
Image-P.113


यवव्रीहितिलक्षीरघृतकुशप्रसातिकाः ॥ 13cd
पङ्कजोशीरविल्वाम्रदला होमे प्रकीर्त्तिताः । 14ab
अष्टहस्तप्रमाणेन कोटिहोमेषु खातकं ॥ 14cd
तस्मादर्द्धप्रमाणेन लक्षहोमे विधीयते । 15ab
होमो ऽयुतेन लक्षेण कोद्याज्याद्यैः प्रकीर्त्तितः ॥ 15cd


इत्याग्नेये महापुराणे युद्धजयार्णवे अयुतलक्षकोटिहोमो नामोनपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 150

अथ पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

मन्वन्तराणि ।
अग्निरुवाच ।
मन्वन्तराणि वक्ष्यामि आद्याः स्वायम्भुवो मनुः । 1ab
अग्नीध्राद्यास्तस्य सुता यमो नाम तदा सुराः ॥ 1cd
और्वाद्याश्च सप्तर्षय इन्द्रश्चैव शतक्रतुः । 2ab
पारावताः सतुषिता देवाः स्वारोचिषे ऽन्तरे ॥ 2cd
विपश्चित्तत्र देवेन्द्र ऊर्जस्तम्भादयो द्विजाः । 3ab
चैत्रकिम्पुरुषाः पुत्रास्तृतीयश्चोत्तमो मनुः ॥ 3cd
सुशान्तिरिन्द्रो देवाश्च सुधामाद्या वशिष्ठजाः । 4ab
सप्तर्षयो ऽजाद्याः पुत्राश्चतुर्थस्तामसी मनुः ॥ 4cd
Image-P.114


स्वरूपाद्याः सुरगणाः शिखिरिन्द्रः सुरेश्वरः । 5ab
ज्योतिर्द्धामादयो विप्रा नव ख्यातिमुखाः सुताः ॥ 5cd
रैवते वितथश्चेन्द्रो अमिताभास्तथा सुराः । 6ab
हिरण्यरोमाद्या मुनयो 1 बलबन्धादयः सुताः ॥ 6cd
मनोजवश्चाक्षुषे ऽथ इन्द्रः स्वात्यादयः सुराः । 7ab
सुमेधाद्या महर्षयः पुरुप्रभृतयः सुताः ॥ 7cd
विवस्वतः सुतो विप्रः श्राद्धदेवो मनुस्ततः । 8ab
आदित्यवसुरुद्राद्या देवा इन्द्रः पुरन्दरः ॥ 8cd
वशिष्ठः काश्यपो ऽथात्रिर्जमदग्निः सगोतमः । 9ab
विश्वामित्रभरद्वाजौ मुनयः सप्त साम्प्रतं ॥ 9cd
इक्ष्वाकुप्रमुखाः पुत्रा अंशेन हरिराभवत् । 10ab
स्वायम्भुवे मानसो ऽभूदजितस्तदनन्तरे ॥ 10cd
सत्यो हरिर्द्देववरो वैकुण्ठो वामनः क्रमात् । 11ab
छायाजः सूर्य्यपुत्रस्तु भविता चाष्टमो मनुः ॥ 11cd
पूर्वस्य च सवर्णो ऽसौ सावर्णिर्भविताष्टमः । 12ab
सुतपाद्या देवगणा दीप्तिमद्द्रौणिकादयः ॥ 12cd
मुनयो बलिरिन्द्रश्च विरजप्रमुखाः सुताः । 13ab
नवमो दक्षसावर्णिः पाराद्याश्च तदा सुराः 2 13cd
इन्द्रश्चैवाद्भुतस्तेषां सवनाद्या द्विजोत्तमाः । 14ab
धृतकेत्वादयः पुत्रा ब्रह्मसावर्णिरित्यतः ॥ 14cd
सुखादयो देवगणास्तेषां शान्तिः शतक्रतुः । 15ab


1 हिरण्यरोमाद्या ऋषय इति ञ॰ ।
2 तथा सुरा इति छ॰ ।
Image-P.115


हविष्याद्याश्च मुनयः सुक्षेत्राद्याश्च तत्सुताः ॥ 15cd
धर्म्मसावर्णिकश्चाथ विहङ्गाद्यास्तदा सुराः । 16ab
गणश्चेन्द्रो निश्चराद्या मुनयः पुत्रका मनोः ॥ 16cd
सर्वत्रगाद्या रुद्राख्यः सावर्णिभविता मनुः । 17ab
ऋतधामा सुरेन्द्रश्च हरिताद्याश्च देवताः ॥ 17cd
तपस्याद्याः सप्तर्षयः सुता वै देववन्मुखाः । 18ab
मनुस्त्रयोदशो रौच्यः सूत्रामाणादयः सुराः ॥ 18cd
इन्द्रो दिवस्पतिस्तेषां दानवादिविमर्दनः । 19ab
निर्मोहाद्याः सप्तर्षयश्चित्रसेनादयः सुताः ॥ 19cd
मनुश्चतुर्द्दशो भौत्यः शुचिरिन्द्रो भविष्यति । 20ab
चाक्षुषाद्याः सुरगणा अग्निबाह्णादयो द्विजाः ॥ 20cd
चतुर्दशस्य भौत्यस्य पुत्रा ऊरुमुखा मनोः । 21ab
प्रयर्त्तयन्ति देवांश्च भुवि सप्तर्षयो दिवः ॥ 21cd
देवा यज्ञभुजस्ते तु भूः पुत्रैः परिपाल्यते । 22ab
ब्रह्मणो दिवसे ब्रह्मन्मनवस्तु चतुर्द्दश ॥ 22cd
मन्वाद्याश्च हरिर्वेदं द्वापरान्ते विभेद सः । 23ab
आद्यो वेदश्चतुष्पादः शतसाहस्रसम्मितः ॥ 23cd
एकश्चासीद् यजुर्वेदस्तं चतुर्द्धा व्यकल्पयत् । 24ab
आध्वर्य्यवं यजुर्भिस्तु ऋग्भिर्होत्रं तथा मुनिः ॥ 24cd
औद्गात्रं सामभिश्चक्रे ब्रह्मत्वञ्चाप्यथर्वभिः । 25ab
प्रथमं व्यासशिष्यस्तु पैलो ह्यृग्वेदपारगः ॥ 25cd
इन्द्रः प्रमतये प्रादाद्वास्कलाय च संहितां । 26ab
बौध्यादिभ्यो ददौ सोपि चतुर्द्धा निजसंहितां ॥ 26cd
Image-P.116


यजुर्वेदतरोः शाखाः सप्तविंशन्महामतिः । 27ab
वैशम्पायननामासौ व्यासशिष्यश्चकार वै ॥ 27cd
काण्वा वाजसनेयाद्या याज्ञवल्क्यादिभिः स्मृताः । 28ab
सामवेदतरोः शाखा व्यासशिष्यः सजैमिनिः ॥ 28cd
सुमन्तुश्च सुकर्म्मा च एकैकां संहितां ततः । 29ab
गृह्णते च सुकर्म्माख्यः सहस्रं संहितां गुरुः ॥ 29cd
सुमन्तुश्चाथर्वतरुं व्यासशिष्यो विभेद तं । 30ab
शिष्यानध्यापयामास पैप्यलादान् सहस्रशः ॥ 30cd
पुराणसंहितां चक्रे सुतो व्यासप्रसादतः ॥ 31॥ 31ab


इत्याग्नेये महापुराणे मन्वन्तराणि नाम पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 151

अथैकपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

वर्णेतरधर्माः ।
अग्निरुवाच ।
मन्वादयो भुक्तिमुक्तिधर्म्मांश्चीर्त्त्वाप्नुवन्ति यान् । 1ab
प्रोचे परशुरामाय वरुणोक्तन्तु पुष्करः ॥ 1cd
पुष्कर उवाच ।
वर्णाश्रमेतराणान्ते धर्मान्वक्ष्यामि सर्वदान् । 2ab
मन्वादिभिर्न्निगदितान् वासुदेवादितुष्टिदान् ॥ 2cd
Image-P.117


अहिंसा सत्यवचनन्दया भूतेष्वनुग्रहः । 3ab
तीर्थानुसरणं दानं ब्रह्मचर्य्यममत्सरः ॥ 3cd
देवद्विजातिशुश्रूषा गुरूणाञ्च भृगूत्तम । 4ab
श्रवणं सर्वधर्म्माणां पितॄणां पूजनं तथा ॥ 4cd
भक्तिश्च नृपतौ नित्यं तथा सच्छास्त्रनेत्रता । 5ab
आनृशंस्यन्तितिक्षा च तथा चास्तिक्यमेव च ॥ 5cd
वर्णाश्रमाणां सामान्यं धर्म्माधर्मं 1 समीरितं । 6ab
यजनं याजनं दानं वेदाद्यध्यापनक्रिया ॥ 6cd
प्रतिग्रहञ्चाध्ययनं विप्रकर्माणि निर्दिशेत् । 7ab
दानमध्ययनञ्चैव यजनञ्च यथाविधि ॥ 7cd
क्षत्रियस्य सवैश्यस्य कर्मेदं परिकीर्त्तितं । 8ab
क्षत्रियस्य विशेषेण पालनं दुष्टनिग्रहः ॥ 8cd
कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं वैश्यस्य परिकीर्त्तितं । 9ab
शूद्रस्य द्विजशुश्रूषा सर्वशिल्पानि वाप्यथ ॥ 9cd
मौञ्जीबन्धनतो जन्म विप्रादेश्च द्वितीयकं । 10ab
आनुलोम्येन वर्णानां जातिर्म्मातृसमा स्मृता ॥ 10cd
चण्डालो ब्राह्मणीपुत्रः शूद्राच्च प्रतिलोमतः । 11ab
सूतस्तु क्षत्रियाज्जातो वैश्याद्वै देवलस्तथा ॥ 11cd
पुक्कसः क्षत्रियापुत्रः शूद्रात् स्यात् प्रतिलोमजः । 12ab
मागधः स्यात्तथा वैश्याच्छूद्रादायोगवो भवेत् ॥ 12cd
वैश्यायां प्रतिलोमेभ्यः प्रतिलोमाः सहस्रशः । 13ab


1 धर्मरूपमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.118


विवाहः सदृशैस्तेषां नोत्तमैर्नाधमैस्तथा ॥ 13cd
चण्डालकर्म निर्द्दिष्टं बध्यानां घातनं तथा । 14ab
स्त्रीजीवन्तु तद्रक्षाप्रोक्तं 1 वैदेहकस्य च ॥ 14cd
सूतानामश्वसारथ्यं पुक्कसानाञ्च व्याधता । 15ab
स्तुतिक्रिया मागधानां तथा चायोगवस्य च ॥ 15cd
रङ्गावतरणं प्रोक्तं तथा शिल्पैश्च जीवनं । 16ab
वहिर्ग्रामनिवासश्च मृतचेलस्य धारणं ॥ 16cd
न संस्पर्शस्तथैवान्यैश्चण्डालस्य विधीयते । 17ab
ब्राह्मणार्थे गवार्थे वा देहत्यागो ऽत्र यः कृतः ॥ 17cd
स्त्रीबालाद्युपपतौ वा वाह्यानां सिद्धिकारणं । 18ab
सङ्करे जातयो ज्ञेयाः पितुर्मातुश्च कर्मतः ॥ 18cd


इत्याग्नेये महापुराणे वर्णान्तरधर्मा नामैकपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 152

अथ द्विपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

गृहस्थवृत्तिः ।
पुष्कर उवाच ।
आजीवंस्तु यथोक्तेन ब्राह्मणः स्वेन कर्मणा । 1ab
क्षत्रविट्शूद्रधर्मेण जीवेन्नैव तु शूद्रजात् ॥ 1cd
कृषिबाणिज्यगोरक्ष्यं कुशीदञ्च द्विजश्चरेत् । 2ab
गोरसं गुडलवणलाक्षामांसानि वर्जयेत् ॥ 2cd


1 श्रीजीवनञ्च तत्र स्यात् प्रोक्तमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.119


भूमिं भित्वौषधीश्छित्वा हत्वा कोटपिपीलिकान् । 3ab
पुनन्ति खलु यज्ञेन कर्षका देवपूजनात् ॥ 3cd
हलमष्टगवं धर्म्यं षड्गवं जीवितार्थिनां । 4ab
चर्तुर्गवं नृशंसानां द्विगवं धर्मघातिनां ॥ 4cd
ऋतामृताभ्यां जीवेत मृतेन प्रमृतेन वा । 5ab
सत्यानृताभ्यामपिवा न स्ववृत्त्या कदा च न ॥ 5cd


इत्याग्नेये महापुराणे गृहस्थवृत्तयो नाम व्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 153

अथ त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

ब्रह्मचर्याश्रमधर्मः ।
पुष्कर उवाच ।
धर्ममाश्रमिणां वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु । 1ab
षोडशर्त्तुनिशा स्त्रीणामाद्यास्तिस्रस्तु गर्हिताः ॥ 1cd
व्रजेद्युग्मासु पुत्रार्थी कर्माधानिकमिष्यते । 2ab
गर्भस्य स्पष्टताज्ञाने सवनं स्पन्दनात् पुरा ॥ 2cd
षष्ठे ऽष्टमे वा सीमन्तं पुत्रीयं नामभं शुभं । 3ab
अच्छिन्ननाड्यां कर्त्तव्यं जातकर्म विचक्षणैः ॥ 3cd
अशौचे तु व्यतिक्रान्ते नामकर्म विधीयते । 4ab
शर्म्मान्तं ब्राह्मस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य तु ॥ 4cd
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः । 5ab
Image-P.120


शर्मान्तं ब्रह्मणस्योक्तं वर्मान्तं क्षत्रियस्य च ॥ 5cd
गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः । 6ab
बालं निवेदयेद्भर्त्रे तव पुत्रो ऽयमित्युत ॥ 6cd
यथाकुलन्तु चूडाकृद् ब्राह्मणस्योपनायनं । 7ab
गर्भाष्टमे ऽष्टमे वाब्दे गर्भादेकादशे नृपे ॥ 7cd
गर्भात्तु द्वादशे वैश्ये षोड़शाब्दादितो न हि । 8ab
मुञ्जानां वल्कलानान्तु क्रमान्मौज्ज्याः प्रकीर्त्तिताः ॥ 8cd
मार्गवैयाध्रवास्तानि चर्माणि व्रतचारिणां । 9ab
पर्णपिप्यलविल्वानां क्रमाद्दण्डाः प्रकीर्तिताः ॥ 9cd
केशदेशललाटास्यतुल्याः प्रोक्ताः क्रमेण तु । 10ab
अवक्राः सत्वचः सर्वे नाविप्लुष्टास्तु दण्डकाः ॥ 10cd
वासोपवीते कार्पासक्षौमोर्णानां यथाक्रमं । 11ab
आदिमध्यावसानेषु भवच्छब्दोपलक्षितं ॥ 11cd
प्रथमं तत्र भिक्षेत यत्र भिक्षा ध्रुवं भवेत् । 12ab
स्त्रीणाममन्त्रतस्तानि विवाहस्तु समन्त्रकः ॥ 12cd
उपनीय गुरुः शिष्यं सिक्षयेच्छौचमादितः । 13ab
आचारमग्निकार्य्यं च सन्ध्योपासनमेव च ॥ 13cd
आयुष्यं प्राङ्मुखो भुङ्क्ते यशस्यं दक्षिणामुखः । 14ab
श्रियं प्रत्यङ्मुखी भुङ्क्ते ऋतं भुङ्क्ते उदङ्मुखः ॥ 14cd
सायं प्रातश्च जुहुयान् नामेध्यं व्यस्तहस्तकं । 15ab
मधु मांस जनैः सार्द्धं गीतं नृत्यञ्च वै त्यजेत् 1 15cd


1 नृत्यञ्च वर्जयेदिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ञ॰ , ट॰ च । सायं प्रातश्चेत्यादिः, नृत्यञ्च वै त्यजेदित्यन्तः पाठः ज॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.121


हिंसाम्परापवादं च अश्लीलं च विशेषतः । 16ab
दण्डादि धारयेन्नष्टमप्सु क्षिप्त्वान्यधारणं ॥ 16cd
वेदस्वीकरणं कृत्वा स्रायाद्वै दत्तदक्षिणः । 17ab
नैष्ठिको ब्रह्मचारी वा देहान्तं निवसेद्गुरौ ॥ 17cd


इत्याग्नेये महापुराणे ब्रह्मचर्याश्रमो नाम त्रिपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 154

अथ चतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

विवाहः ।
पुष्कर उवाच ।
विप्रश्चतस्रो विन्देत भार्य्यास्तिस्रस्तु भूमिपः । 1ab
द्वे च वैश्यो यथाकामं भार्य्यैकामपि चान्त्यजः ॥ 1cd
धर्म्मकार्य्याणि सर्वाणि न कार्य्याण्यसवर्णया । 2ab
पाणिर्ग्राह्यः सवर्णासु गृह्णीयात् क्षत्रिया शरं ॥ 2cd
वैश्या प्रतीदमादद्याद्दशां वै चान्त्यजा तथा । 3ab
सकृत् कन्या प्रदातव्या हरंस्तां चौरदण्डभाक् ॥ 3cd
अपत्यविक्रयासक्ते निष्कृतिर्न्न विधीयते । 4ab
कन्यादानं शचीयागो 1 विवाहो ऽथ चतुर्थिका ॥ 4cd


1 सतीयोग इति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.122


विवाहमेतत् कथितं नामकर्म्मचतुष्टयं । 5ab
नष्टे मृते प्रव्रजिते क्लीवे च पतिते पतौ ॥ 5cd
पञ्चस्वापत्सु नारीणां पतिरन्यो विधीयते । 6ab
मृते तु देवरे देयात् तदभावे यथेच्छया ॥ 6cd
पूर्व्वात्रितयमाग्नेयं वायव्यं चोत्तरात्रयं । 7ab
रोहिणी चेति चरणे भगणः शस्यते सदा ॥ 7cd
नैकगोत्रान्तु वरयेन्नैकार्षेयाञ्च भार्गव । 8ab
पितृतः सप्तमादूर्द्ध्वं मातृतः पञ्चमात्तथा ॥ 8cd
आहूय दानं ब्राह्मः स्यात् कुलशीलयुताय तु । 9ab
पुरुषांस्तारयेत्तज्जो नित्यं कन्याप्रदानतः ॥ 9cd
तथा गोमिथुनादानाद्विवाहस्त्वार्ष उच्यते । 10ab
प्रार्थिता दीयते यस्य प्राजापत्यः स धर्म्मकृत् ॥ 10cd
शुल्केन चासुरो मन्दो गान्धर्वो वरणान्मिथः । 11ab
राक्षसो युद्धहरणात् पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥ 11cd
वैवाहिके ऽह्नि 1 कुर्वीत कुम्भकारमृदा शुचीं । 12ab
जलाशये तु तां पूज्य वाद्याद्यैः 2 स्त्रीं गृहत्रयेत् ॥ 12cd
प्रशुप्ते केशवे नैव विवाहः कार्य्य एव हि । 13ab
पौषे चैत्रे कुजदिने रिक्ताविष्टितथौ न च ॥ 13cd
न शुक्रजीवे ऽस्तमिते न शशाङ्के ग्रहार्द्दिते । 14ab
अर्क्कार्क्किभौमयुक्ते भे व्यतीपातहते न हि ॥ 14cd
सौम्यं पित्र्यञ्च वायव्यं सावित्रं रोहिणी तथा । 15ab


1 वैवाहिकेब्दे इति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
2 वाद्यौघैरिति ग॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.123


उत्तरात्रितयं मूलं मैत्रं पौष्णं विवाहभं ॥ 15cd
मानुषाख्यस्तथा लग्नो मानुषाख्यांशकः शुभः । 16ab
तृतीये च तथा षष्ठे दशमैकादशे ऽष्टमे ॥ 16cd
अर्क्कार्क्किचन्दतनयाः प्रशस्ता न कुजो ऽष्टमः । 17ab
सप्तान्त्याष्टमवर्गेषु शेषाः शस्ता ग्रहोत्तमाः ॥ 17cd
तेषामपि तथा मध्यात् षष्ठः शुक्रो न शस्यते । 18ab
वैवाहिके भे कर्त्तव्या तथैव च चतुर्थिका ॥ 18cd
न दातव्या ग्रहास्तत्र चतुराद्यास्तथैकगाः । 19ab
पर्व्ववर्जं स्त्रियं गच्छेत् सत्या दत्ता सदा रतिः ॥ 19cd


इत्याग्नेये महापुराणे विवाहो नाम सतुःपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 155

अथ पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

आचारः ।
पुष्कर उवाच ।
ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय विष्ण्वादीन् दैवतान् स्मरेत् । 1ab
उभे मूत्रपुरीषे तु दिवा कुर्य्यादुदङ्मुखः ॥ 1cd
रातौ च दक्षिणे कुर्य्यादुभे सन्ध्ये यथा दिवा । 2ab
न मार्गादौ जले वीथ्यां सतृणायां सदाचरेत् ॥ 2cd
Image-P.124


शौचं कृत्वा मृदाचम्य भक्षयेद्दन्तधावनं । 3ab
नित्यं नैमित्तिकं काम्यं क्रियाङ्गं मलकर्षणं ॥ 3cd
क्रियास्नानं तथा षष्ठं षोढास्नानं प्रकीर्त्तितं । 4ab
अस्नातस्याफलं कर्म्म प्रातःस्नानं चरेत्ततः ॥ 4cd
भूमिष्ठमुद्धृतात् पुण्यं ततः प्रस्रवणोदकं । 5ab
ततो ऽपि सारसं पुण्यं तस्मान्नादेयमुच्यते ॥ 5cd
तीर्थतोयं ततः पुण्यं गाङ्गं पुण्यन्तु सर्वतः । 6ab
संशोधितमलः पूर्व्वं निमग्नश्च जलाशये ॥ 6cd
उपस्पृश्य ततः कुर्य्यादम्भसः परिमार्जनं । 7ab
हिरण्यवर्णास्तिसृभिः शन्नो देवीति चाप्यथ ॥ 7cd
आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापस्तथैव च । 8ab
ततो जलाशये मग्नः कुर्य्यादन्तर्जलं जपं ॥ 8cd
तत्राघमर्षणं सूक्तं द्रुपदां वा तथा जपेत् । 9ab
युञ्जते मन इत्येवं सूक्तं वाप्यथ पौरुषं ॥ 9cd
गायत्रीं तु विशेषेण अघमर्षणसूक्तके । 10ab
देवता भाववृत्तस्तु ऋषिश्चैवाघमर्षणः ॥ 10cd
छन्दश्चानुष्टुभं तस्य भाववृत्तो हरिः स्मृतः । 11ab
आपीडमानः शाटीं तु देवतापितृतर्पणं 1 11cd
पौरुषेण तु सूक्तेन ददेच्चैवोदकाञ्जलिं । 12ab
ततो ऽग्निहवनं 2 कुर्य्याद्दानं दत्वा 3 तु शक्तितः ॥ 12cd


1 तत्राघमर्षणमित्यादिः देवतापितृतर्पणमित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 ततो ऽग्निहरणमिति ङ॰ , छ॰ च ।
3 दीपं दत्वेति झ॰ ।
Image-P.125


ततः समभिगच्छेत योगक्षेमार्थमीश्वरं । 13ab
आसनं शयनं यानं जाया ऽपत्यङ्कमण्डलुः ॥ 13cd
आत्मनः शुचिरेतानि परेषां न शुचिर्भवेत् । 14ab
भाराक्रान्तस्य गुर्व्विण्याः पन्था देयो गुरुष्वपि ॥ 14cd
न पश्येच्चार्कमुद्यन्तन्नास्तं यान्तं न चाम्भसि । 15ab
नेक्षेन्नग्नां स्त्रियं कूपं शूनास्थानमघौघिनं ॥ 15cd
कार्पासास्थि तया भस्म नाक्रामेद् यच्च कुत्सितं । 16ab
अन्तःपुरं वित्तिगृहं परदौत्यं ब्रजेन्न हि 1 16cd
नारोहेद्विषमान्नावन्न वृक्षं न च पर्वतं । 17ab
अर्थायतनशास्त्रेषु तथैव स्यात् कुतूहली ॥ 17cd
लोष्टमर्द्दी तृणच्छेदी नखखादी विनश्यति । 18ab
मुखादिवादनं नेहेद् विना दीपं न रात्रिगः 2 18cd
नाद्वारेण विशेद्वेश्म न च वक्त्रं विरागयेत् । 19ab
कथाभङ्गं न कुर्व्वीत न च वासोविपर्य्ययं ॥ 19cd
भद्रं भद्रमिति ब्रूयान्नानिष्टं कीर्त्तयेत् क्वचित् । 20ab
पालाशमासनं वर्ज्यं देवादिच्छायया 3 व्रजेत् ॥ 20cd
न मध्ये पूज्ययोर्यायात् नोच्छिष्टस्तारकादिदृक् । 21ab
नद्यान्नान्यां नदीं ब्रूयान्न कण्डूयेद् द्विहस्तकं ॥ 21cd
असन्तर्प्य पितॄन् देवान्नदीपारञ्च न व्रजेत् । 22ab
मलादि प्रक्षिपेन्नाप्सु 4 न नग्नः स्नानमाचरेत् ॥ 22cd


1 परभृतो भवेन्न हि इति झ॰ ।
2 लोष्टमर्द्दीत्यादिः, न रात्रिग इत्यन्तः पाठः, ग॰ पुस्तके नास्ति ।
3 देवाद्रिच्छाययेति ख॰ , छ॰ , ग॰ च ।
4 मलादि क्षेपयेन्नाप्सु इति ख॰ , ट॰ च ।
Image-P.126


ततः समभिगच्छेत योगक्षेमार्थमीश्वरं । 23ab
स्रजन्नात्मनाप्पनयेत् खरादिक-रजस्त्यजेत् ॥ 23cd
हीनान्नावहसेत् गच्छेन्नादेशे नियसेच्च तैः । 24ab
वैद्यराजनदीहीने म्लेच्छस्त्रीबहुनायके ॥ 24cd
रजस्वलादिपतितैर्न भाषेत् केशवं स्मरेत् । 25ab
नासंवृतमुखः कुर्य्याद्धासं 1 जृम्भां तथा क्षुतं ॥ 25cd
प्रभोरप्यवमानं खद्गोपयेद्वचनं बुधः । 26ab
इन्द्रियाणां नानुकूली वेगरोधं न कारयेत् ॥ 26cd
नोपेक्षितव्यो व्याधिः स्याद्रिपुरल्पो ऽपि 2 भार्गव । 27ab
रथ्यातिगः सदाचामेत् 3 विभृयान्नाग्निवारिणी ॥ 27cd
न हुङ्कुर्य्याच्छिवं पूज्यं पादं पादेन नाक्रमेत् । 28ab
प्रत्यक्षं वा परोक्षं वा कस्य चिन्नाप्रियं वदेत् ॥ 28cd
वेदशास्त्रनरेन्द्रर्षिदेवनिन्दां विवर्जयेत् । 29ab
स्त्रीणामीर्षा 4 न कर्त्तव्या त्रिश्वासन्तासु वर्जयेत् ॥ 29cd
धर्मश्रुतिं देवरतिं 5 कुर्य्याद्धर्मादि नित्यशः 6 30ab
सोमस्य पूजां जन्मर्क्षे विप्रदेवादिपूजनं ॥ 30cd


1 कुर्याद्धास्यमिति ख॰ ,ट॰ च ।
2 रिपुर्वत्सोपि इति ङ॰ ।
3 समाचामेदिति छ॰ ।
4 स्त्रीणामिच्छेति क॰ ।
5 देवनतिमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ , ट॰ च । वेदनतिमिति ख॰ ,छ॰ च ।
6 भद्रं भद्रमिति ब्रूयादित्यादिः, कुर्याद्धर्मादि नित्यश इत्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.127


षष्ठीचतुर्दश्यष्टम्यामभ्यङ्गं वर्जयेत्तथा । 31ab
दूराद्गृहान् मूत्रविष्ठे नोत्तमैर्वैरमाचरेत् ॥ 31cd


इत्याग्नेये महापुराणे आचाराध्यायो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 156

अथ षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

द्रव्यचुद्धिः ।
पुष्कर उवाच ।
द्रव्यशुद्धिं प्रवक्ष्यामि पुनःपाकेन मृण्मयं । 1ab
शुद्ध्येन् मूत्रपुरीषाद्यैः स्पृष्टन्ताम्रं सुवर्णकं ॥ 1cd
आवर्त्तितञ्चान्यथा तु वारिणाम्लेन ताम्रकं । 2ab
क्षारेण कांस्यलोहानां मुक्तादेः क्षालनेन तु ॥ 2cd
अब्जानां 1 चैव भाण्डानां सर्वस्याश्ममयस्य च । 3ab
शाकरज्जुमूलफलवैदलानां तथैव च ॥ 3cd
मार्जनाद्यज्ञपात्राणां पाणिना यज्ञकर्मणि । 4ab
उष्णाम्बुना सस्नेहानां शुद्धिः सम्मार्जनाद्गृहे ॥ 4cd


1 दुष्टानामिति ट॰ ।
Image-P.128


शोधनान्म्रक्षणाद्वस्त्रे 1 मृत्तिकाद्भिर्विशोधनं । 5ab
बहुवस्त्रे प्रोक्षणाच्च दारवाणाञ्च तक्षणात् ॥ 5cd
प्रोक्षणात् संहतानान्तु द्रवाणाञ्च तथोत्प्लवात् । 6ab
शयनासनयानानां शूर्पस्य शकटस्य च ॥ 6cd
शुद्धिः सम्प्रोक्षणाज् ज्ञेया पलालेन्धनयोस्तथा । 7ab
सिद्धार्थकानाङ्कल्केन शृङ्गदन्तमयस्य च ॥ 7cd
गोबालैः पलपात्राणामस्थ्नां स्याच्छृङ्गवत्तथा । 8ab
निर्यासानां गुडानाञ्च लवणानां च शोषणात् ॥ 8cd
कुशुम्भकुसुमानाञ्च ऊर्णाकार्पासयोस्तथा । 9ab
शुद्धन्नदीगतं तोयं पुण्यन्तद्वत् प्रसारितं ॥ 9cd
मुखवर्जञ्च गौः शुद्धा शुद्धमश्वाजयोर्मुखं । 10ab
नारीणाञ्चैव वत्सानां शकुनीनां शुनो मुखं ॥ 10cd
मुखैः प्रस्रवणे वृत्ते मृगयायां सदा शुचि । 11ab
भुक्त्वा क्षुत्वा तथा सुप्त्वा पीत्वा चाम्भो विगाह्य च ॥ 11cd
रथ्यामाक्रम्य चाचामेद्वासो विपरिधाय च । 12ab
मार्जारश्चङ्क्रमाच्छुद्धश्चतुर्थे ऽह्नि रजस्वला ॥ 12cd
स्नाता स्त्री पञ्चमे योग्या दैवे पित्र्ये च कर्म्मणि । 13ab
पञ्चापाने दशैकस्मिन्नुभयोः सप्त मृत्तिकाः ॥ 13cd
एकां लिङ्गे मृदं दद्यात् करयोस्त्रिद्विमृत्तिकाः । 14ab
ब्रह्मचारिवनस्थानां यतीनाञ्च चतुर्गुणं ॥ 14cd
श्रीफलैरंशुपट्टानां क्षौमाणाङ्गौरसर्षपैः । 15ab


1 शोधनाभ्युक्षणाद्वस्त्रे इति घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.129


शुद्धिः पर्युक्ष्य तोयेन मृगलोम्नां प्रकीर्त्तिता ॥ 15cd
पुष्पाणाञ्च फलानाञ्च प्रोक्षणाज्जलतो ऽखिलं । 16ab


इत्याग्नेये महापुराणे द्रव्यशुद्धिर्नाम षट्पञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 157

अथ सप्तपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

शावाशौचादिः ।
पुष्कर उवाच ।
प्रेतशुद्धिं प्रवक्ष्यामि सूतिकाशुध्हिमेव च । 1ab
दशाहं शावमाशौचं सपिण्देषु विधीयते ॥ 1cd
जनने च तथा शुद्धिर्ब्राह्मणानां भृगूत्तम । 2ab
द्वादशाहेन राजन्यः पक्षाद्वैश्यो ऽथ मासतः ॥ 2cd
शूद्रो ऽनुलोमतो दासे स्वामितुल्यन्त्वशौचकं । 3ab
षट्भिस्त्रिभिरथैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥ 3cd
ब्राह्मणः शुद्धिमाप्नोति क्षत्रियस्तु तथैव च । 4ab
विट्शूद्रयोनेः शुद्धिः स्यात् क्रमात् परशुरामक ॥ 4cd
षड्रात्रेण त्रिरात्रेण षड्भिः शूद्रे तथा विशः । 5ab
Image-P.130


आदन्तजननात् सद्य आचूडान्नैशिकी श्रुतिः 1 5cd
त्रिरात्रमाव्रतादेशाद्दशरात्रमतः परं । 6ab
ऊनत्रैवार्षिके शूद्रे पञ्चाहाच्छुद्धिरिष्यते ॥ 6cd
द्वादशाहेन शुद्धिः स्यादतीते वत्सरत्रये । 7ab
गतैः संवत्सरैः षड्भिः शुद्धिर्मासेन कीर्त्तिता ॥ 7cd
स्त्रीणामकृतचूड़ानां विशुद्धिर्न्नैशिकी स्मृता । 8ab
तथा च कृतचूड़ानां त्र्यहाच्छुद्ध्यन्ति बान्धवाः ॥ 8cd
विवाहितासु नाशौचं पितृपक्षे विधीयते । 9ab
पितुर्गृहे प्रसूतानां विशुद्धिर्न्नैशिकी स्मृता ॥ 9cd
सूतिका दशरात्रेण शुद्धिमाप्नोति नान्यथा । 10ab
विवाहिता हि चेत् कन्या म्रियते पितृवेश्मनि ॥ 10cd
तस्यास्त्रिरात्राच्छुद्ध्यन्ति बान्धवा नात्र संशयः । 11ab
समानं लब्धशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् ॥ 11cd
असमानं द्वितीयेन धर्म्मराजवचो यथा । 12ab
देशान्तरस्थः श्रुत्वा तु कुल्याणां मरणोद्भवौ ॥ 12cd
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् । 13ab
अतीते दशरात्रे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ 13cd
तथा संवत्सरे ऽतीते स्नात एव विशुद्ध्यति । 14ab
मातामहे तथा ऽतीते आचार्य्ये च तथा मृते ॥ 14cd
रात्रिभिर्म्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशोधनं । 15ab
सपिण्दे ब्राह्मणे वर्णाः सर्व्व एवाविशेषतः ॥ 15cd


1 आचडान्नैशिकी तथेति ट॰ ।
Image-P.131


दशरात्रेण शुद्ध्यन्ति द्वादशाहेन भूमिपः । 16ab
वैश्याः पञ्चदशाहेन शूद्रा मासेन भार्गव ॥ 16cd
उच्छिष्टसन्निधावेकं तथा पिण्डं निवेदयेत् । 17ab
कीर्त्तयेच्च तथा तस्य नामगोत्रे समाहितः ॥ 17cd
भुक्तवत्सु द्विजेन्द्रेषु पूजितेषु धनेन च 1 18ab
विसृष्टाक्षततोयेषु गोत्रनामानुकीर्त्तनैः ॥ 18cd
चतुरङ्गुलविस्तारं तत्खातन्तावदन्तरं । 19ab
वितस्तिदीर्घं कर्त्तव्यं विकर्षूणां तथा त्रयं ॥ 19cd
विकर्षूणां समीपे च ज्वालयेज् ज्वलनत्रयं । 20ab
सोमाय वह्नये राम यमाय च समासतः ॥ 20cd
जुहुयादाहुतीः सम्यक् सर्वत्रैव चतुस्त्रयः । 21ab
पिण्डनिर्व्वपणं कुर्य्यात् प्राग्वदेव पृथक् पृथक् ॥ 21cd
अन्नेन दध्ना मधुना तथा मांसेन पूरयेत् । 22ab
मध्ये चेदधिमासः स्यात् कुर्य्यादभ्यधिकन्तु तत् ॥ 22cd
अथवा द्वादशाहेन सर्व्वमेतत् समापयेत् । 23ab
संवत्सरस्य मध्ये च यदि स्यादधिमासकः ॥ 23cd
तदा द्वादशके श्राद्धे कार्य्यं तदधिकं भवेत् । 24ab
संवत्सरे समाप्ते तु श्राद्धं श्राद्धवदाचरेत् ॥ 24cd
प्रेताय तत ऊर्द्धवं च तस्यैव पुरुषत्रये । 25ab
पिण्डान् विनिर्वपेत्तद्वच्चतुरस्तु समाहितः ॥ 25cd
सम्पूज्य दत्वा पृथिवी समाना इति चाप्यथ । 26ab


1 धनेषु चेति क॰ , ख॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.132


योजयेत् प्रेतपिण्डं तु पिण्डेष्वन्येषु भार्गव ॥ 26cd
प्रेतपात्रं च पात्रेषु तथैव विनियोजयेत् । 27ab
पृथक् पृथक् प्रकर्त्तव्यं कर्मैतत् कर्म्मपात्रके ॥ 27cd
मन्त्रवर्जमिदं कर्म्म शूद्रस्य तु विधीयते । 28ab
सपिण्डीकरणं स्त्रीणां कार्य्यमेवं तदा भवेत् 1 28cd
श्राद्धं कुर्य्याच्च प्रत्यब्दं प्रेते कुम्भान्नमब्दकं । 29ab
गङ्गायाः सिकता धारा यथा वर्षति वासवे ॥ 29cd
शक्या गणयितुं लोके नत्वतीताः पितामहाः । 30ab
काले सततगे स्थैर्यं नास्ति तस्मात् क्रियां चरेत् ॥ 30cd
देवत्वे यातनास्थाने प्रेतः श्राद्धं कृतं लभेत् । 31ab
नोपकुर्य्यान्नरः शोचन् प्रेतस्यात्मन एव वा ॥ 31cd
भृग्वग्निपाशकाम्भोभिर्म्मृतानामात्मघातिनां । 32ab
पतितानां च नाशौचं विद्युच्छस्त्रहताश्च ये ॥ 32cd
यतिब्रतिब्रह्मचारिनृपकारुकदीक्षिताः । 33ab
राजाज्ञाकारिणो 2 ये च स्नायाद्वै प्रेतगाम्यपि ॥ 33cd
मैथुने कटधूमे च सद्यः स्नानं विधीयते । 34ab
द्विजं न निर्हरेत् 3 प्रेतं शूद्रेण तु कथञ्चन ॥ 34cd
न च शूद्रं द्विजेनापि तयोर्द्दोषो हि जायते 4 35ab
अनाथविप्रप्रेतस्य वहनात् स्वर्गलोकभाक् ॥ 35cd


1 कार्यमेवं तथा भवेदिति छ॰ , ङ॰ , ञ॰ च । कार्यमेतत्तथा भवेदिति झ॰ ।
2 राजाज्ञाकारका इति ट॰ ।
3 न निर्दहेदिति ख॰ ।
4 तयोर्दोषो ऽभिजायते इति ङ॰ ।
Image-P.133


सङ्ग्रामे जयमाप्नोति प्रेते ऽनाथे च काष्ठदः । 36ab
सङ्कल्प्य बान्धवं प्रेतमपसव्येन तां चितिं ॥ 36cd
परिक्रम्य ततः स्नानं कुर्य्युः सर्व्वे सवाससः । 37ab
प्रेताय च तथा दद्युस्त्रींस्त्रींश्चैवोदकाञ्जलीन् ॥ 37cd
द्वार्य्यश्मनि पदं दत्वा प्रविशेयुस्तथा गृहं । 38ab
अक्षतान्निक्षिपेद्वह्नौ निम्बपत्रं विदश्य च ॥ 38cd
पृथक् शयीरन् भूमौ च क्रीतलब्धाशनो भवेत् । 39ab
एकः पिण्दो दशाहे तु श्मश्रुकर्म्मकरः शुचिः ॥ 39cd
सिद्धार्थकैस्तिलैर्व्विद्वान् मज्जेद्वासोपरं दधत् 1 40ab
अजातदन्ते तनये शिशौ गर्भस्रुते तथा ॥ 40cd
कार्य्यो नैवाग्निसंस्कारो नैव चास्योदकक्रिया । 41ab
चतुर्थे च दिनेकार्य्यस्तथास्थ्नां चैव सञ्चयः ॥ 41cd
अस्थिसञ्चयनादूर्द्ध्वमङ्गस्पर्शो विधीयते ॥ 42॥ 42ab


इत्याग्नेये महापुराणे शावाशौचं नाम सप्तपञ्चाशदाधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 158

अथाष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ।

स्रावाद्यशौचं ।
पुष्कर उवाच ।
स्रावाशौचं प्रवक्ष्यामि मन्वादिमुनिसम्मतं । 1ab


1 सिद्धार्थकैस्तिलैर्विप्रान् यजद्वासो ऽपरं दधदिति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च । सिद्धार्थकैस्तिलैर्विद्वान् स्नायाद्वासो ऽपरं दधदिति ग॰ , ट॰ च ।
Image-P.134


रात्रिभिर्म्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे त्र्यहेण या ॥ 1cd
चातुर्म्मासिकपातान्ते दशाहं पञ्चमासतः । 2ab
राजन्ये च चतूरात्रं वैश्ये पञ्चाहमेव च ॥ 2cd
अष्टाहेन तु शूद्रस्य द्वादशाहादतः परं । 3ab
स्त्रीणां विशुद्धिरुदिता 1 स्नानमात्रेण वै पितुः ॥ 3cd
न स्नानं हि सपिण्डे स्यात्त्रिरात्रं सप्तमाष्टयोः । 4ab
सद्यः शौचं सपिण्डानामादन्तजननात्तथा ॥ 4cd
आचूडादेकरात्रं स्यादाव्रताच्च त्रिरात्रकं । 5ab
दशरात्रं भवेदस्मान्मातापित्रोस्त्रिरात्रकं ॥ 5cd
अजातदन्ते तु मृते कृतचूडे ऽर्भके तथा । 6ab
प्रेते न्यूने त्रिभिर्व्वर्षैर्म्मृते शुद्धिस्तु नैशिकी ॥ 6cd
द्व्यहेण क्षत्रिये शुद्धिस्त्रिभिर्व्वैश्ये मृते तथा । 7ab
शुद्धिः शूद्रे पञ्चभिः स्यात् प्राग्विवाहाद् द्विषट्त्वहः 2 7cd
यत्र त्रिरात्रं विप्राणामशौचं सम्प्रदृश्यते । 8ab
तत्र शूद्रे द्वादशाहः षण्णव क्षत्रवैश्ययोः ॥ 8cd
द्व्यब्दे नैवाग्निसंस्कारो मृते तन्निखनेद् भुवि । 9ab
न चोदकक्रिया तस्य नाम्नि चापि कृते सति ॥ 9cd
जातदन्तस्य वा कार्य्या स्यादुपनयनाद्दश । 10ab
एकाहाच्छुद्ध्यते विप्रो यो ऽग्निवेदसमन्वितः ॥ 10cd
हीने हीनतरे चैव त्र्यहश्चतुरहस्तथा । 11ab
पञ्चाहेनाग्निहीनस्तु दशाहाद्ब्राह्मणव्रुवः ॥ 11cd


1 विशुद्धिः कथितेति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 द्विषट्ककमिति ट॰ ।
Image-P.135


क्षत्रियो नवसप्ताहाच्छुद्ध्येद्विप्रो गुणैर्युतः । 12ab
दशाहात् सगुणो वैश्यो विंशाहाच्छूद्र एव च ॥ 12cd
दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो द्वादशाहेन भूमिपः । 13ab
वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुद्ध्यति ॥ 13cd
गुणोत्कर्षे दशाहाप्तौ त्र्यहमेकाहकं त्र्यहे । 14ab
एकाहाप्तौ सद्यः शौचं सर्वत्रैवं समूहयेत् ॥ 14cd
दासान्तेवासिभृतकाः शिष्याश्चैवात्र वासिनः । 15ab
स्वामितुल्यमशौचं स्यान्मृते पृथक् पृथग्भवेत् ॥ 15cd
मरणादेव कर्त्तव्यं संयोगो यस्य नाग्निभिः । 16ab
दाहादूर्द्ध्वमशौचं स्याद्यस्य वैतानिको विधिः ॥ 16cd
सर्वेषामेव वर्णानान्त्रिभागात् स्पर्शनम्भवेत् । 17ab
त्रिचतुःपञ्चदशभिः स्पृश्यवर्णाः क्रमेण तु ॥ 17cd
चतुर्थे पञ्चमे चैव सप्तमे नवमे तथा । 18ab
अस्थिसञ्चयनं कार्यं वर्णानामनुपूर्व्वशः ॥ 18cd
अहस्त्वदत्तकन्यासु प्रदत्तासु त्र्यहं भवेत् । 19ab
पक्षिणी संस्कृतास्वेव स्वस्रादिषु विधीयते ॥ 19cd
पितृगोत्रं कुमारीणां व्यूढानां भर्त्तृगोत्रता । 20ab
जलप्रदानं पित्रे च उद्वाहे चोभयत्र तु ॥ 20cd
दशाहोपरि पित्रोश्च दुहितुर्मरणे त्र्यहं । 21ab
सद्यः शौचं सपिण्डानां पूर्वं चूडाकृतेर्द्विज ॥ 21cd
एकाहतो ह्याविवाहादूर्द्ध्वं हस्तोदकात् त्र्यहं । 22ab
पक्षिणी भ्रातृपुत्रस्य सपिण्डानां च सद्यतः ॥ 22cd
दशाहाच्छुद्ध्यते विप्रो जन्महानौ स्वयोनिषु । 23ab
Image-P.136


षद्भिस्त्रिभिरहैकेन क्षत्रविट्शूद्रयोनिषु ॥ 23cd
एतज्ज्ञेयं सपिण्डानां वक्ष्ये चानौरसादिषु । 24ab
अनौरसेषु पुत्रेषु भार्य्यास्वन्यगतासु च ॥ 24cd
परपूर्वासु च स्त्रीषु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते । 25ab
वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठतां ॥ 25cd
आत्मनस्त्यागिनाञ्चैव निवर्त्तेतोदकक्रिया । 26ab
मात्रैकया द्विपितरौ भ्रातरावन्यगामिनौ ॥ 26cd
एकाहः सूतके तत्र मृतके तु द्व्यहो भवेत् 1 27ab
सपिण्डानामशौचं हि समानोदकतां वदे ॥ 27cd
बाले देशान्तरस्थे च पृथक्पिण्डे च संस्थिते । 28ab
सवासा जलमाप्लुत्य सद्य एव विशुद्ध्यति ॥ 28cd
दशाहेन सपिण्डास्तु शुद्ध्यन्ति प्रेतसूतके । 29ab
त्रिरात्रेण सकुल्यास्तु स्नानात् 2 शुद्ध्यन्ति गोत्रिणः ॥ 29cd
सपिण्डता तु पुरुषे सप्तमे विनिवर्त्तते । 30ab
समानोदकभावस्तु निवर्त्तेताचतुर्द्दशात् ॥ 30cd
जन्मनामस्मृते वैतत् तत्परं गोत्रमुच्यते । 31ab
विगतन्तु विदेशस्थं शृणुयाद्यो ह्यनिर्द्दशं ॥ 31cd
यच्छेषं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत् । 32ab
अतिक्रान्ते दशाहे तु त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ॥ 32cd
संवत्सरे व्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुद्ध्यति । 33ab


1 मृतके तु त्र्यहो भवेदिति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च । मतके तु तथा भवेदिति झ॰ ।
2 स्नाता इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.137


मातुले पक्षिणो रात्रिः शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च ॥ 33cd
मृते जामातरि प्रेते दैहित्रे भगिनीसुते 1 34ab
श्यालके तत्सुते चैव स्नानमात्रं विधीयते ॥ 34cd
मातामह्यां तथाचार्य्ये मृते मातामहे त्र्यहं । 35ab
दुर्भिक्षे राष्ट्रसम्पाते आगतायां तथापदि ॥ 35cd
उपसर्गमृतानाञ्च दाहे ब्रह्मविदान्तथा । 36ab
सत्रिव्रति 2 ब्रह्मत्तारिसङ्ग्रामे देशविप्लवे ॥ 36cd
दाने यज्ञे विवाहे च सद्यः शौचं विधीयते । 37ab
विप्रगोनृपहन्तॄणामनुक्तं चात्मघातिनां ॥ 37cd
असाध्यव्याधियुक्तस्य स्वाध्याये चाक्षमस्य च । 38ab
प्रायश्चित्तमनुज्ञातमग्नितोयप्रवेशनं ॥ 38cd
अपमानात्तथा 3 क्रोधात् स्नेहात्परिभवाद्भयात् । 39ab
उद्बध्य म्रियते नारी पुरुषो वा कथञ्चन ॥ 39cd
आत्मघाती चैकलक्षं वसेत्स नरके शुचौ । 40ab
वृद्धः श्रौतस्मृतेर्लुप्तः परित्यजति यस्त्वसून् ॥ 40cd
त्रिरात्रं तत्र शाशौचं द्वितीये चास्थिसञ्चयं । 41ab
तृतीये तूदकं कार्य्यं चतुर्थे श्राद्धमाचरेत् ॥ 41cd
विद्युदग्निहतानाञ्च त्र्यहं शुद्धिः सपिण्डके 4 42ab
पाषण्डाश्रिता भर्तृघ्न्यो नाशौचोदकगाः स्त्रियः ॥ 42cd
पितृमात्रादिपाते तु आर्द्रवासा ह्युपोषितः । 43ab


1 प्रेते, भगिनीसुत इत्यपि इति ट॰ ।
2 यतिव्रतीति ज॰ ।
3 अपमानादथेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
4 विद्युदादिहतानाञ्च त्र्यहाच्छुद्धिर्विधीयते इति ट॰ ।
Image-P.138


अतीतेब्दे प्रकुर्वीत प्रेतकार्य्यं यथाविधि ॥ 43cd
यः कश्चित्तु हरेत् प्रेतमसपिण्डं कथञ्चन । 44ab
स्नात्वा सचेलः स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति ॥ 44cd
यद्यन्नमत्ति तेषान्तु दशाहेनैव शुद्ध्यति । 45ab
अनदन्नन्नमह्न्येव न वै तस्मिन् गृहे वसेत् ॥ 45cd
अनाथं ब्राह्मणं प्रेतं ये वहन्ति द्विजातयः । 46ab
पदे पदे यज्ञफलं शुद्धिः स्यात् स्नानमात्रतः ॥ 46cd
प्रेतीभूतं द्विजः शूद्रमनुगच्छंस्त्र्यहाच्छुचिः । 47ab
मृतस्य बान्धवैः सार्द्धं कृत्वा च परिदेवनं ॥ 47cd
वर्जयेत्तदहोरात्रं दानश्राद्धादि कामतः 1 48ab
शूद्रायाः प्रसवो गेहे शूद्रस्य मरणं तथा ॥ 48cd
भाण्डानि तु परित्यज्य त्र्यहाद्भूलेपतः शुचिः । 49ab
न विप्रं स्वेषु तिष्ठत्सु मृतं शूद्रेण नाययेत् ॥ 49cd
नयेत् प्रेतं स्नापितञ्च पूजितं कुसुमैर्द्दहेत् । 50ab
नग्नदेहं दहेन् नैव किञ्चिद्देहं परित्यजेत् ॥ 50cd
गोत्रजस्तु गृहीत्वा तु चितां चारोपयेत्तदा । 51ab
आहिताग्निर्यथान्यायं दग्धव्यस्तिभिरग्निभिः ॥ 51cd
अनाहिताग्निरेकेन लौकिकेनापरस्तथा । 52ab
अस्मात् त्वमभिजातो ऽसि त्वदयं जायतां पुनः ॥ 52cd
असौ स्वर्गाय लोकाय सुखाग्निं प्रददेत्सुतः । 53ab
सकृत्प्रसिञ्चन्त्युदकं नामगोत्रेण बान्धवाः ॥ 53cd


1 दानश्राद्धादिकर्म चेति झ॰ ।
Image-P.139


एवं मातामहाचार्य्यप्रेतानाञ्चोदकक्रिया । 54ab
काम्योदकं सखिप्रेतस्वस्रीयश्वश्रुरर्त्विजां ॥ 54cd
अपो नः शोशुचिदयं दशाहञ्च सुतो ऽर्पयेत् । 55ab
ब्राह्मणे दशपिण्डाः स्युः क्षत्रिये द्वादश स्मृताः ॥ 55cd
वैश्ये पञ्चदश प्रोक्ताः शूद्रे त्रिंशत् प्रकीर्त्तिता । 56ab
पुत्रो वा पुत्रिकान्यो वा पिण्डं दद्याच्च पुत्रवत् ॥ 56cd
विदश्य निम्बपत्राणि नियतो द्वारि वेश्मनः । 57ab
आचम्य चाग्निमुदकं गोमयं गौरसर्षपान् ॥ 57cd
प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाश्मनि पदं शनैः । 58ab
अक्षारलवणान्नः स्युर्न्निर्मांसा भूमिशायिनः ॥ 58cd
क्रीतलब्धाशनाः स्नाता आदिकर्त्ता दशाहकृत् । 59ab
अभावे ब्रह्मचारी तु कुर्य्यात्पिण्डोदकादिकं ॥ 59cd
यथेदं शावमाशौचं सपिण्डेषु विधीयते । 60ab
जननेप्येवमेवं स्यान्निपुणां शुद्धिमिच्छतां ॥ 60cd
सर्वेषां शावमाशौचं मातापित्रोश्च सूतकं । 61ab
सूतकं मातुरेव स्यादुपस्पृश्य पिता शुचिः ॥ 61cd
पुत्रजन्मदिने श्राद्धं कर्त्तव्यमिति निश्चितं । 62ab
तदहस्तत्प्रदानार्थं गोहिरण्यादिवाससां ॥ 62cd
मरणं मरणेनैव सूतकं सूतकेन तु । 63ab
उभयोरपि यत् पूर्वं तेनाशौचेन शुद्ध्यति ॥ 63cd
सूतके मृतकं चेत्स्यान् मृतके त्वथ सूतकं । 64ab
तत्राधिकृत्य मृतकं शौचं कुर्यान्न सूतकं ॥ 64cd
समानं लघ्वशौचन्तु प्रथमेन समापयेत् । 65ab
Image-P.140


असमानं द्वितीयेन धर्म्मराजवचो यथा ॥ 65cd
शावान्तः शाव आयाते 1 पूर्वाशौचेन शुद्ध्यति । 66ab
गुरुणा लघु बाध्येत लघुना नैव तद्गुरु ॥ 66cd
मृतके सूतके वापि रात्रिमध्ये ऽन्यदापतेत् । 67ab
तच्छेषेणैव सुद्ध्येरन् रात्रिशेषे द्व्यहाधिकात् ॥ 67cd
प्रभाते यद्यशौचं स्याच्छुद्धेरंश्च त्रिभिर्दिनैः । 68ab
उभयत्र दशाहानि कुलस्यान्नं न भुज्यते ॥ 68cd
दानादि विनिवर्त्तेत भोजने कृत्यमाचरेत् । 69ab
अज्ञाते पातकं नाद्ये भोक्तुरेकमहो ऽन्यथा 2 69cd


इत्याग्नेये महापुराणे स्रावाद्यशौचं नाम अष्टपञ्चाशदधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 159

अथैकोनषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

असंस्कृतादिशौचं ।
पुष्कर उवाच ।
संस्कृतस्यासंस्कृतस्य स्वर्गो मोक्षो हरिम्मृतेः । 1ab
अस्थ्नाङ्गङ्गाम्भसि क्षेपात् प्रेतस्याभ्युदयो भवेत् ॥ 1cd


1 आपात इति ख॰ , छ॰ च ।
2 अननेप्येवमेवं स्यादित्यादिः, भोक्तुरेकमहोन्यथेत्यन्तः पाठः घ॰ , झ॰ , ञ॰ पुस्तकत्रयेषु नास्ति ।
Image-P.141


गङ्गातोये नरस्यास्थि यावत्तावद्दिवि स्थतिः । 2ab
आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ॥ 2cd
तेषामपि तथा गाङ्गे तोये ऽस्थ्नां पतनं हितं । 3ab
तेषां दत्तं जलं चान्नं गगने तत् प्रलीयते ॥ 3cd
अनुग्रहेण महता प्रेतस्य पतितस्य च । 4ab
नारायणबलिः कार्य्यस्तेनानुग्रहमश्नुते ॥ 4cd
अक्षयः पुण्डरीकाक्षस्तत्र दत्तं न नश्यति । 5ab
पतनात्रायते यस्मात् तस्मात् पात्रं जनार्दनः ॥ 5cd
पततां भुक्तिमुक्त्यादिप्रद एको हरिर्ध्रुवं । 6ab
दृष्ट्वा लोकान् म्रियमाणान् सहायं धर्ममाचरेत् ॥ 6cd
मृतो ऽपि बान्धवः शक्तो नानुगन्तुं नरं मृतं । 7ab
जायावर्जं हि सर्वस्य याम्यः पन्था विभिद्यते 1 7cd
धर्म एको 2 व्रजत्येनं यत्र क्वचन गामिनं । 8ab
श्वः कार्यमद्य कुर्वीत पूर्वाह्णे चापराह्णिकं ॥ 8cd
न हि प्रतीक्षते मृत्यः कृतः वास्य न वा कृतं । 9ab
क्षेत्रापणगृहासक्तमन्यत्रगतमानसं ॥ 9cd
वृकीवोरणमासाद्य मृत्युरादाय गच्छति । 10ab
न कालस्य प्रियः कश्चिद् द्वेष्यश्चास्य न विद्यते ॥ 10cd
आयुष्ये कर्मणि क्षीणे प्रसह्य हरते जनं । 11ab
नाप्राप्तकालो म्रियते बिद्धः शरशतैरपि ॥ 11cd
कुशाग्रेणापि संस्पृष्टः प्राप्तकालो न जीवति । 12ab


1 पन्था विभज्यते इति ग॰ ।
2 धर्म एवेति ज॰ ।
Image-P.142


औषधानि 1 न मन्त्राद्यास्त्रायन्ते मृत्युनान्वितं ॥ 12cd
वत्सवत् प्राकृतं कर्म कर्त्तारं विन्दति ध्रुवं । 13ab
अव्यक्तादि व्यक्तमध्यमव्यक्तनिधनं जगत् ॥ 13cd
कौमारादि यथा देहे तथा देहान्तरागमः । 14ab
नवमन्यद्यथा वस्त्रं गृह्णात्येवं शरीरिकं ॥ 14cd
देही नित्यमबध्यो ऽयं यतः शोकं ततस्त्यजेत् ॥ 15॥ 15ab


इत्याद्याग्नेये महापुराणे शौचं नामैकोनष्ट्यधिकतशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 160

अथ षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

वानप्रस्थाश्रमः ।
पुष्कर उवाच ।
वानप्रस्थयतीनाञ्च 2 धर्मं वक्ष्ये ऽधुना शृणु । 1ab
जटित्वमग्निहोत्रित्वं भूशय्याजिनधारणं ॥ 1cd
वने वासः पयोमूलनीवारफलवृत्तिता । 2ab
प्रतिग्रहनिवृत्तिश्च त्रिःस्नानं ब्रह्मचारिता ॥ 2cd
देवातिथीनां पूजा च धर्मो ऽयं वनवासिनः । 3ab


1 औषधादीति क॰ ।
2 यतीनान्तु इति ङ॰ ।
Image-P.143


गृही ह्यपत्यापत्यञ्च दृष्ट्वारण्यं 1 समाश्रयेत् ॥ 3cd
तृतीयमायुषो भागमेकाकी वा सभार्य्यकः । 4ab
ग्रीष्मे पञ्चतपा नित्यं वर्षास्वभ्रावकाशिकः ॥ 4cd
आर्द्रवासाश्च हेमन्ते तपश्चोग्रञ्चरेद्बली 2 5ab
अपरावृत्तिमास्थाय व्रजेद्दिशमजिह्मगः 3 5cd


इत्याग्नेये महापुराणे वानप्रस्थाश्रमो नाम षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 161

अथैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

यतिधर्मः ।
पुष्कर उवाच ।
यतिर्धर्मं प्रवक्ष्यामि ज्ञानमोक्षादिदर्शकं । 1ab
चतुर्थमायुषो भागं प्राप्य सङ्गात् परिवर्जयेत् 4 1cd
यदह्नि विरजेद्धीरस्तदह्नि 5 च परिव्रजेत् । 2ab
प्राजापत्यां निरूप्येष्टिं सर्वदेवसदक्षिणां ॥ 2cd
आत्मन्यग्नीन् समारोप्य प्रव्रजेद्ब्राह्मणो गृहात् । 3ab


1 दृष्ट्वावश्यमिति ङ॰ ।
2 तपश्चोग्रं वने चरेदिति ङ॰ ।
3 भजेद्दिशमजिह्मग इति ङ॰ ।
4 सङ्गान् परित्यजेदिति ङ॰ ।
5 विरजेद्वापि तदह्नि इति ङ॰ ।
Image-P.144


एक एव चरेन्नित्यं ग्रासमन्नाथमाश्रयेत् ॥ 3cd
उपेक्षको ऽसिञ्चयिको मुनिर्ज्ञानसमन्वितः । 4ab
कपालं वृक्षमूलञ्च 1 कुचेलमसहायाता ॥ 4cd
समता चैव सर्वस्मिन्नेतन्मुक्तस्य 2 लक्षणं । 5ab
नाभिनन्देत मरणं नाभिनन्देत जीवनं 3 5cd
कालमेव प्रतीक्षेत निदेशं भृतको यथा । 6ab
दृष्टिपूतं न्यसेत्पादं वस्त्रपूतं जलं पिवेत् ॥ 6cd
सत्यपूतां वदेद्वाचं मनःपूतं समाचरेत् । 7ab
अलावुदारुपत्राणि मृण्मयं वैष्णवं यतेः ॥ 7cd
विधूमे न्यस्तमुषले व्यङ्गारे भुक्तवज्जने । 8ab
वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ 8cd
माधूकरमसङ्क्लिप्तं प्राक्प्रणीतमयाचितं । 9ab
तात्कालिकञ्चोपपन्नं भैक्षं पञ्चविधं स्मृतं ॥ 9cd
पाणिपात्री भवेद्वापि पात्रे पात्रात् समाचरेत् । 10ab
अवेक्षेत गतिं नॄणां कर्मदोषसमुद्भवां ॥ 10cd
शुद्धभावश्चरेद्धर्मं यत्र तत्राश्रमे रतः । 11ab
समः सर्वेषु भूतेषु न लिङ्गं धर्मकारणं ॥ 11cd
फलं कतकवृक्षस्य यद्यप्यम्बुप्रसादकं । 12ab
न नामग्रहणादेव तस्य वारि प्रसीदति ॥ 12cd


1 वृक्षमूलानीति ख॰ , घ॰ , छ॰ , झ॰ च । वृक्षमूलादि इति ट॰ ।
2 एतच्छुद्धस्येति ङ॰ ।
3 जीवितमिति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.145


अजिह्मः पण्डकः पङ्गुरन्धो बधिर एव च । 13ab
सद्भिश्च मुच्यते मद्भिरज्ञानात् संसृतो द्विजः ॥ 13cd
अह्नि रात्र्याञ्च यान् जन्तून् हिनस्त्यज्ञानतो यतिः । 14ab
तेषां स्नात्वा विशुद्ध्यर्थं प्राणायामान् षडाचरेत् 1 14cd
अस्थिस्थूणं स्नायुयुतं मांसशोणितलेपनं । 15ab
चर्मावनद्धं दुर्गन्धं पूर्णं मूत्रपुरीषयोः ॥ 15cd
जराशोकसमाविष्टं रोगायतनमातुरं । 16ab
रजस्वलमनित्यञ्च भूतावासमिमन्त्यजेत् ॥ 16cd
धृतिः क्षमा दमो ऽस्तेयं 2 शौचमिन्द्रियनिग्रहः । 17ab
ह्रीर्विद्या सत्यमक्रोधो दशकं धर्म्मलक्षणं ॥ 17cd
चतुर्व्विधं भैक्षवस्तु कुटीरकवहूदके । 18ab
हंसः परमहंसश्च यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ 18cd
एकदण्डी त्रिदण्डी वा 3 योगी मुच्यते बन्धनात् । 19ab
अहिंसा सत्यमस्तेयं ब्रह्मचर्य्या ऽपरिग्रहौ ॥ 19cd
यमाः पञ्चाथ नियमाः शौचं सन्तोषणन्तपः । 20ab
स्वाध्यायेश्वरपूजा च पद्मकाद्यासनं यतेः 4 20cd
प्राणायामस्तु द्विविधः स गर्भो ऽगर्भ एव च । 21ab
जपध्यानयुतो गर्भो विपरीतस्त्वगर्भकः ॥ 21cd
प्रत्येकं त्रिविधः सोपि पूरकुम्भकरेचकैः । 22ab
पूरणात् पूरको वायोर्न्निश्चलत्वाच्च कुम्भकः ॥ 22cd


1 समाचरेदिति ख॰ , छ॰ च ।
2 दया ऽस्तेयमिति ङ॰ ।
3 त्रिदण्डी चेति ङ॰ ।
4 पद्मकाद्यासनं महत् इति ट॰ ।
Image-P.146


रेचनाद्रेचकः प्रोक्तो मात्राभेदेन च त्रिधा । 23ab
द्वादशात्तु चतुर्विंशः षट्त्रिंशन्मात्रिको ऽपरः ॥ 23cd
तालो लघ्वक्षरो मात्रा प्रणवादि चरेच्छनैः । 24ab
प्रत्याहारो जापकानां ध्यानमीश्वरचिन्तनं ॥ 24cd
मनोधृतिर्द्धारणा स्यात् समाधिर्ब्रह्मणि स्थितिः । 25ab
अयमात्मा परं ब्रह्म सत्यं ज्ञानमनन्तकं ॥ 25cd
विज्ञानमानन्दं ब्रह्म तत्त्वमस्यऽहमस्मि तत् । 26ab
परं ब्रह्म ज्योतिरात्मा वासुदेवो विमुक्त ओं ॥ 26cd
देहेन्द्रियमनोबुद्धिप्राणाहङ्कारवर्जितं । 27ab
जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यादिमुक्तं 1 ब्रह्म तुरोयकं ॥ 27cd
नित्यशुद्धबुद्धयुक्तसत्यमानन्दमद्वयं 2 28ab
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरक्षरं सर्वगं हरिः ॥ 28cd
यो ऽसावादित्यपुरुषः सो ऽसावहमखण्ड ओं । 29ab
सर्वारम्भपरित्यागी समदुःखसुखः क्षमी ॥ 29cd
भावशुद्धश्च ब्रह्माण्डं भित्त्वा ब्रह्म भवेन्नरः । 30ab
आषढ्यां पौर्णमास्याञ्च चातुर्मास्यं व्रतञ्चरेत् ॥ 30cd
ततो व्रजेत् नवम्यादौ ह्यृतुसन्धिषु वापयेत् । 31ab
प्रायश्चित्तं यतीनाञ्च ध्यानं वायुयमस्तथा ॥ 31cd


इत्याग्नेये महापुराणे यतिर्धर्म्मा नामैकषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 जाग्रत्स्वप्नसुसुप्त्यान्तमुक्तमिति ङ॰ , छ॰ , ञ॰ च ।
2 इत्याग्नेये अशौचनिर्णय इत्यादिः, सत्यमानन्दमद्वयमित्यन्तः पाठो ग॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.147


Chapter 162

अथ द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

धर्म्मशास्त्रकथनं ।
पुष्कर उवाच ।
मनुर्विष्णुर्याज्ञवल्को हारीतो ऽत्रिर्यमो ऽङ्गिराः । 1ab
वसिष्ठदक्षसंवर्त्तशातातपपराशराः ॥ 1cd
आपस्तम्बोशनोव्यासाः कात्यायनबृहस्पती । 2ab
गोतमः शङ्खलिखितौ धर्ममेते यथा ऽब्रुवन् ॥ 2cd
तथा वक्ष्ये समासेन भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु । 3ab
प्रवृत्तञ्च निवृत्तञ्च द्विविधङ्कर्म्म वैदिकं ॥ 3cd
काम्यं कर्म्म प्रवृत्तं स्यान्निवृत्तं ज्ञानपूर्वकं । 4ab
वेदाभ्यासस्तपो ज्ञानमिन्द्रियाणाञ्च संयमः ॥ 4cd
अहिंसा गुरुसेवा च निःश्रेयसकरं परं । 5ab
सर्वेषामपि चैतेषामत्मज्ञानं परं स्मृतं ॥ 5cd
तच्चाग्र्यं सर्वविद्यानां प्राप्यते ह्यमृतं ततः । 6ab
सर्वभूतेषु चात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ॥ 6cd
समम्पश्यन्नात्मयाजी स्वाराज्यमधिगच्छति । 7ab
आत्मज्ञाने समे च स्याद्वेदाभ्यासे च यत्नवान् ॥ 7cd
एतद्द्विजन्मसामर्थ्यं 1 ब्राह्मणस्य विशेषतः । 8ab


1 एतद्द्विजन्मसामग्र्यमिति ख॰ , ङ॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च । एतद्द्विजन्मसामग्रीति घ॰ ।
Image-P.148


वेदशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे वसन् ॥ 8cd
इहैव लोके तिष्ठन् हि ब्रह्मभूयाय कल्प्यते 1 9ab
स्वाध्यायानामुपाकर्म श्रावण्यां श्रावणेन तु ॥ 9cd
हस्ते चौषधिवारे च पञ्चम्यां श्रावणस्य वा । 10ab
पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि वा ॥ 10cd
जलान्ते छन्दसाङ्कुर्य्यादुत्सर्गं विधिवद्वहिः । 11ab
त्र्यहं प्रेतेष्वनध्यायः शिष्यर्त्विग्गुरुबन्धुषु ॥ 11cd
उपाकर्मणि चोत्सर्गं स्वशाखाश्रोत्रिये तथा 2 12ab
सन्ध्यागर्जितनिर्घाते भूकम्पोल्कानिपातने ॥ 12cd
समाप्य वेदं ह्यनिशमारण्यकमधीत्य च । 13ab
पञ्चदश्यां चतुर्द्दश्यामष्टम्यां राहुसूतके ॥ 13cd
ऋतुसन्धिषु भुक्त्वा वा श्राद्विकं प्रतिगृह्य च । 14ab
पशुमण्डूकनकुलश्वाहिमार्जारशूकरैः 3 14cd
कृतेन्तरे त्वहोरात्रं शक्रपाते तथोच्छ्रिये । 15ab
श्वक्रोष्टुगर्धभोलूकमासवाणर्त्तुनिस्वने ॥ 15cd
अमेध्यशवशूद्रान्त्यश्मशानपतितान्तिके । 16ab
अशुभासु च तारासु विद्युत्स्तनितसम्प्लवे ॥ 16cd
भुत्क्वार्द्रपाणिरम्भोन्तरर्द्धरात्रे ऽतिमारुते । 17ab
पांशुवर्षे दिशान्दाहे सन्ध्यानीहारभीतिषु ॥ 17cd
धावतः प्राणिबाधे च विशिष्टे गृहमागते । 18ab


1 ब्रह्मचर्य्याय कल्प्यते इति ङ॰ ।
2 स्वशाखाश्रोत्रिये मृते इति घ॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
3 शशमार्जारशूकरैरिति ङ॰ ।
Image-P.149


खरोष्ट्रयानहस्त्यश्वनौकावृक्षादिरोहणे ॥ 18cd
सप्तत्रिंशदनध्यायानेतांस्तात्कालिकान्विदुः ॥ 19॥ 19ab


इत्याग्नेये महापुराणे धर्म्मशास्त्रं नाम द्विषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 163

अथ त्रिषष्ठ्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

श्राद्धकल्पकथनं ।
पुष्कर उवाच ।
श्राद्धकल्पं प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु । 1ab
निमन्त्र्य विप्रान् पूर्वेद्युः स्वागतेनापराह्णतः ॥ 1cd
प्रार्च्योपवेशयेत् पीठे युग्मान्दैवे ऽथ पित्रके । 2ab
अयुग्मान् प्राङ्मुखान्दैवे त्रीन् पैत्रे चैकमेव वा ॥ 2cd
मातामहानामप्येवन्तन्त्रं वा वैश्वदेविकं । 3ab
पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा विष्टरार्थं कुशानपि ॥ 3cd
आवाहयेदनुज्ञातो विश्वे देवास इत्यृचा । 4ab
यवैरन्ववकीर्य्याथ भाजने सपवित्रके ॥ 4cd
शन्नोदेव्या पयः क्षिप्त्वा यवोसीति यवांस्तथा । 5ab
यादिव्या इतिमन्त्रेण हस्ते ह्यर्घं विनिक्षिपेत् ॥ 5cd
दत्वोदकं गन्धमाल्यं धूपदानं प्रदीपकं । 6ab
अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं ॥ 6cd
Image-P.150


द्विगुणांस्तु कुशान् कृत्वा ह्युशन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन् । 7ab
आवाह्य तदनुज्ञातो जपेदायान्तु नस्ततः ॥ 7cd
यवार्थास्तु तिलैः कार्य्याः कुर्यादर्घ्यादि पूर्ववत् । 8ab
दत्त्वार्घ्यं संश्रवान् शेषान् पात्रे कृत्वा विधानतः ॥ 8cd
पितृभ्यः स्थानमसीति न्युब्जं पात्रं करोत्यधः । 9ab
अग्नौ करिष्य आदाय पृच्छत्यन्नं घृतप्लुतं ॥ 9cd
कुरुष्वेति ह्यनुज्ञातो हुत्वाग्नौ पितृयज्ञवत् । 10ab
हुतशेषं प्रदद्यात्तु भाजनेषु समाहितः ॥ 10cd
यथालाभोपपन्नेषु रौप्येषु तु विशेषतः । 11ab
दत्वान्नं पृथिवीपात्रमिति पात्राभिमन्त्रणं ॥ 11cd
कृत्वेदं विष्णुरित्यन्ने द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् । 12ab
सव्याहृतिकां गायत्रीं मधुवाता इति त्यचं ॥ 12cd
जप्त्वा यथासुखं वाच्यं भुञ्जीरंस्ते ऽपि वाग्यताः । 13ab
अन्नमिष्टं हविष्यञ्च दद्याज्जप्त्वा पवित्रकं ॥ 13cd
अन्नमादाय तृप्ताः स्थ शेषं चैवान्नमस्य च । 14ab
तदन्नं विकिरेद् भूमौ दद्याच्चापः सकृत् सकृत् ॥ 14cd
सर्वमन्नमुपादाय सतिलं दक्षिणामुखः । 15ab
उच्छिष्टसन्निधौ पिण्डान् प्रदद्यात् पितृयज्ञवत् ॥ 15cd
मातामहानामप्येवं दद्यादाचमनं ततः । 16ab
स्वस्ति वाच्यं ततः कुर्य्यादक्षय्योदकमेव च ॥ 16cd
दत्वा तु दक्षिणां शक्त्या स्वधाकारमुदाहरेत् । 17ab
वाच्यतामित्यनुज्ञातः स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतां 1 17cd


1 मातामहानामित्यादिः, स्वपितृभ्यः स्वधोच्यतामित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.151


कुर्य्युरस्तु स्वधेत्युक्ते भूमौ सिञ्चेत्ततो जलं । 18ab
प्रीयन्तामिति वा दैवं विश्वे देवा जलं ददेत् ॥ 18cd
दातारो नो ऽभिवर्द्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । 19ab
श्रद्धा च नो माव्यगमद्बहुदेयं च नो ऽस्त्विति ॥ 19cd
इत्युक्त्वा तु प्रिया वाचः प्रणिपत्य विसर्जयेत् । 20ab
वाजे वाज इति प्रीतपितृपूर्व्वं विसर्जनं 1 20cd
यस्मिंस्तु संश्रवाः पूर्वमर्घपात्रे निपातिताः । 21ab
पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्रान् विसर्जयेत् ॥ 21cd
प्रदक्षिणमनुब्रज्य भक्त्वा तु पितृसेवितं । 22ab
ब्रह्मचारी भवेत्तान्तु रजनीं ब्राह्मणैः सह ॥ 22cd
एवं प्रदक्षिणं कृत्वा वृद्धौ नान्दीमुखान् पितॄन् । 23ab
यजेत दधिकर्कन्धुमिश्रान् पिण्डान् यवैः क्रिया ॥ 23cd
एकोद्दिष्टं दैवहीनमेकार्घैकपवित्रकं । 24ab
आवाहनाग्नौकरणरहितं ह्यपसव्यवत् ॥ 24cd
उपतिष्ठतामित्यक्षय्यस्थाने पितृविसर्जने । 25ab
अभिरम्यतामिति वदेद् ब्रूयुस्ते ऽभिरताः स्म ह ॥ 25cd
गन्धोदकतिलैर्युक्तं कुर्य्यात् पात्रचतुष्टयं । 26ab
अर्घार्थपितृपात्रेषु प्रेतपात्रं प्रसेचयेत् ॥ 26cd
ये समाना इति द्वाभ्यां शेषं पूर्व्ववदाचरेत् । 27ab
एतत् सपिण्डीकरणमेकोद्दिष्टं स्त्रिया सह 2 27cd
अर्व्वाक्सपिण्डीकरणं यस्य संवत्सराद् भवेत् । 28ab


1 पितृपूर्वं विसर्जयेदिति ख॰ , छ॰ , झ॰ च ।
2 स्त्रिया अपीति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.152


तस्याप्यन्नं सोदकुम्भं दद्यात् संवत्सरं द्विजे ॥ 28cd
मृताहनि च कर्त्तव्यं प्रतिमासन्तु वत्सरं । 29ab
प्रतिसंवत्सरं कार्य्यं श्राद्धं वै मासिकान्नवत् ॥ 29cd
हविष्यान्नेन वै मासं पायसेन तु वत्सरं । 30ab
मात्स्यहारिणकौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैः 1 30cd
ऐणरौरववाराहशाशैर्मांसैर्यथाक्रमं । 31ab
मासवृद्ध्या ऽभितृप्यन्ति दत्तैरेव 2 पितामहाः ॥ 31cd
खड्गामिषं महाशल्कं मधुयुक्तान्नमेव च 3 32ab
लोहामिषं कालशाकं मांसं वार्द्धीनसस्य च ॥ 32cd
यद्ददाति गयास्थश्च सर्वमानन्त्यमुच्यते 4 33ab
तथा वर्षात्रयोदश्यां मघासु च न संशयः ॥ 33cd
कन्यां प्रजां वन्दिनश्च पशून् मुख्यान् सुतानपि । 34ab
घृतं कृषिं च वाणिज्यं द्विशफैकशफं तथा ॥ 34cd
ब्रह्मवर्च्चस्विनः पुत्रान् स्वर्णरूप्ये सकुप्यके । 35ab
ज्ञातिश्रैष्ठ्यं सर्व्वकामानाप्नोति श्राद्धदः सदा ॥ 35cd
प्रतिपत्प्रभृतिष्वेतान्वर्जयित्वा चतुर्द्दशीं । 36ab
शस्त्रेण तु हता ये वै तेषां तत्र प्रदीयते ॥ 36cd
स्वर्गं 5 ह्यपत्यमोजश्च शौर्य्यं क्षेत्रं बलं तथा । 37ab
पुत्रश्रैष्ठ्यं ससौभाग्यमपत्यं मुख्यतां सुतान् ॥ 37cd


1 मात्स्याविहारिणौरभ्रशाकुनच्छागपार्षतैरिति छ॰ ।
2 दत्तैरिहेति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
3 मधुमुद्गान्नमेव वेति ङ॰ ।
4 सर्वमानन्त्यमश्नुते इति घ॰ , ङ॰ च ।
5 स्वर्णमिति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.153


प्रवृत्तचक्रतां पुत्रान् वाणिज्यं प्रसुतां तथा । 38ab
अरोगित्वं यशो वीतशोकतां परमाङ्गतिं ॥ 38cd
घनं विद्यां भिषकसिद्धिं रूप्यं गाश्चाप्यजाविकं । 39ab
अश्वानायुश्च विधिवत् यः श्राद्धं सम्प्रयच्छति ॥ 39cd
कृत्तिकादिभरण्यन्ते स कामानाप्नुयादिमान् । 40ab
वसुरुद्रादितिसुताः पितरः श्राद्धदेवताः ॥ 40cd
प्रीणयन्ति मनुष्याणां 1 पितॄन् श्राद्धेन तर्पिताः । 41ab
आयुः प्रजां धनं 2 विद्यां स्वर्गं मोक्षं सुखानि च ॥ 41cd
प्रयच्छन्ति तथा राज्यं प्रीता नॄणां पितामहाः 3 ॥ 42॥ 42ab


इत्याग्नेये महापुराणे श्राद्धकल्पो नाम त्रिषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 164

अथ चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नवग्रहहोमः ।
पुष्कर उवाच ।
श्रीकामः शान्तिकामो वा ग्रहयज्ञं समारभेत् । 1ab
वृष्ट्यायुःपुष्टिकामो वा तथैवाभिचरन् पुनः ॥ 1cd


1 मनुष्यादीनिति ख॰ , छ॰ च ।
2 आयुः प्रज्ञाधनमिति ज॰ । आयुः प्रजां बलमिति घ॰ ।
3 प्रीताः पितृपितामहा इति ङ॰ ।
Image-P.154


सूर्य्यः सोमो मङ्गलश्च बुधश्चाथ बृहस्पतिः । 2ab
शुक्रः शनैश्चरो राहुः केतुश्चेति ग्रहाः स्मृताः ॥ 2cd
ताम्रकात् स्फटिकाद्रक्तचन्दनात् स्वर्णर्कादुभौ । 3ab
रजतादयसः शीशात् ग्रहाः कार्य्याः क्रमादिमे ॥ 3cd
सुवर्णैर्व्वायजेल्लिख्य गन्धमण्डलकेषु वा । 4ab
यथावर्णं प्रदेयानि वासांसि कुसुमानि च ॥ 4cd
गन्धाश्च वलयश्चैव धूपो देयस्तु गुग्गुलुः । 5ab
कर्त्तव्या मन्त्रवन्तश्च चरवः प्रतिदैवतं ॥ 5cd
आकृष्णेन इमं देवा अग्निर्मूर्द्धा दिवः ककुत् । 6ab
उद्बुद्ध्यस्वेति च ऋचो यथासङ्ख्यं प्रकीर्त्तिताः ॥ 6cd
वृहस्पते अतियदर्यस्तथैवाल्पात् परिश्रुतः । 7ab
शन्नो देवीस्तथा काण्डात् केतुं कृन्वन्निमास्तथा ॥ 7cd
अर्कः पालाशः खदिरो ह्यपामार्गोथ 1 पिप्पलः । 8ab
उदुम्बरः शमी दुर्व्वा कुशाश्च समिधः क्रमात् ॥ 8cd
एकैकस्यात्राष्टशतमष्टाविंशतिरेव वा । 9ab
होतव्या मधुसर्पिर्भ्यां दध्ना चैव समन्विताः ॥ 9cd
गुडौदनं पायसं च हविष्यं क्षीरयष्टिकं । 10ab
दध्योदनं हविः पूपान् मांसं चित्रान्नमेव च ॥ 10cd
दद्याद्ग्रहक्रमादेतद्द्विजेभ्यो भोजनं बुधः । 11ab
शक्तितो वा यथालाभं सत्कृत्य विधिपूर्वकं ॥ 11cd
धेनुः शङ्खस्तथानड्वान् हेम वासो हयस्तथा । 12ab


1 खदिरस्त्वपामार्गो ऽथेति ग॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.155


कृष्णा गौरायसश्छाग एता वै दक्षिणाः क्रमात् ॥ 12cd
यश्च यस्य यदा दूष्यः 1 स तं यत्नेन पूजयेत् । 13ab
ब्रह्मणैषां वरो दत्तः पूजिताः पूजितस्य च ॥ 13cd
ग्रहाधीना नरेन्द्राणा 2 मुच्छ्रयाः पतनानि च । 14ab
भावभावो च जगतस्तस्मात् पूज्यतमा ग्रहाः ॥ 14cd


इत्याग्नेये महापुराणे नवग्रहहोमो नाम चतुःषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 165

अथ पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नानाधर्म्माः ।
अग्निरुवाच ।
ध्येय आत्मा स्थितो यो ऽसौ हृदये दीपवत् प्रभुः । 1ab
अनन्यविषयं कृत्वा मनो बुद्धिस्मृतीन्द्रियं ॥ 1cd
श्राद्धन्तु ध्यायिने देयं 3 गव्यं दधि घृतं पयः । 2ab
प्रियङ्गवो मसूराश्च वार्त्ताकुः कोद्रवो न हि ॥ 2cd
सैंहिकेयो यदा सूर्य्यं ग्रसते पर्वसन्धिषु । 3ab
हस्तिच्छाया तु सा ज्ञेया श्राद्धदानादिके ऽक्ष्या ॥ 3cd


1 सदा दुःस्थ इति ख॰ , छ॰ च ।
2 मनुष्याणामिति ङ॰ ।
3 व्यापिने देयमिति ङ॰ ।
Image-P.156


पित्रे चैव यदा सोमो हंसे चैव करे स्थिते । 4ab
तिथिर्वैवस्वतो नाम सा छाया कुञ्जरस्य तु ॥ 4cd
अग्नौकरणशेषन्तु न दद्याद्वैश्वदेविके । 5ab
अग्न्यभावे तु विप्रस्य हस्ते दद्यात्तु दक्षिणे ॥ 5cd
न स्त्री दुष्यति जारेण न विप्रो वेदकर्म्मणा । 6ab
बलात्कारोपभुक्ता चेद्वैरिहस्तगतापि वा 1 6cd
सन्त्यजेद् दूषितान्नारीमृतुकाले न शुद्ध्यति । 7ab
य आत्मव्यतिरेकेण द्वितीयं नात्र पश्यति 2 7cd
ब्रह्मभूतः स एवेह योगी चात्मरतो ऽमलः । 8ab
विषयेन्द्रियसंयोगात् केचिद् योगं वदन्ति वै ॥ 8cd
अधर्मो धर्मबुद्ध्या तु गृहीतस्तैरपण्डितैः । 9ab
आत्मनो मनसश्चैव संयोगञ्च तथा परे ॥ 9cd
वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञं परमात्मनि । 10ab
एकीकृत्य विमुच्येत बन्धाद्योगो ऽयमुत्तमः ॥ 10cd
कुटुम्बैः पञ्चभिर्ग्रामः षष्ठस्तत्र महत्तरः । 11ab
देवासुरमनुष्यैर्वा स जेतुं नैव शक्यते 3 11cd
वहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा चाभिमुखानि वै । 12ab
मनस्येवेन्द्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत् ॥ 12cd
सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । 13ab
एतज्ज्ञानञ्च ध्यानञ्च शेषो ऽन्यो ग्रन्थविस्तरः 4 13cd


1 चौरहस्तगतापि वेति ख॰ , घ॰ , ञ च ।
2 द्वितीयं नानुपश्यतीति घ॰ , ट॰ च ।
3 स जेतुं न च शक्यत इति ग॰ , ङ॰ च ।
4 शेषा ये ग्रन्थविस्तरा इति ङ ।
Image-P.157


यन्नास्ति सर्वलोकस्य तदस्तीति विरुध्यते । 14ab
कथ्यमानं तथा ऽन्यस्य हृदये नावतिष्ठते ॥ 14cd
असंवेद्यं हि तद् ब्रह्म 1 कुमारी स्त्रीमुखं यथा । 15ab
अयोगी नैव जानाति जात्यन्धो हि घटं यथा ॥ 15cd
सत्र्यसन्तं द्विजं दृष्ट्वा स्थानाच्चलति भास्करः । 16ab
एष मे मण्डलं भित्त्वा परं ब्रह्मा ऽधिगच्छति ॥ 16cd
उपवासव्रतञ्चैव स्नानन्तीर्थं फलन्तपः । 17ab
द्विजसम्पादनञ्चैव सम्पन्नन्तस्य तत् फलं ॥ 17cd
एकाक्षरं परं ब्रह्म प्राणायामः परन्तपः । 18ab
सावित्र्यास्तु परं नास्ति पावनं परमं स्मृतः ॥ 18cd
पूर्वं स्त्रियः सुरैर्भुक्ताः सोमगन्धर्ववह्निभिः । 19ab
भुञ्जते मानुषाः पश्चान्नैता दुष्यन्ति केनचित् ॥ 19cd
असवर्णेन यो गर्भः स्त्रीणां योनौ निषिच्यते । 20ab
अशुद्धा तु भवेन्नारी यावत्छल्यं न मुञ्चति ॥ 20cd
निःसृते तु ततः शल्ये रजसा शुद्ध्यते ततः । 21ab
ध्यानेन सदृशन्नास्ति शोधनं पापकर्मणां ॥ 21cd
श्वपाकेष्वपि भुञ्जानो ध्यानेन हि विशुद्ध्यति । 22ab
आत्मा ध्याता मनो ध्यानं ध्येयो विष्णुः फलं हरिः ॥ 22cd
अक्षयाय यतिः श्राद्धे पङ्क्तिपावनपावनः । 23ab
आरूढो नैष्ठिकन्धर्मं यस्तु प्रच्यवते द्विजः ॥ 23cd


1 स्वसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ग॰ , ङ॰ च । सुसंवेद्यं हि तद् ब्रह्म इति ज॰ , ट॰ च । स्वयं वेद्यं हि तद् ब्रह्म इति घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.158


प्रायश्चित्तं न पश्यामि येन शुद्ध्येत्स आत्महा । 24ab
ये च प्रव्रजिताः पत्न्यां या चैषां वीजसन्ततिः ॥ 24cd
विदुरा नाम चण्डाला जायन्ते नात्र संशयः । 25ab
शतिको म्रियते गृध्रः श्वासौ द्वादशिकस्तथा ॥ 25cd
भासो विंशतिवर्षाणि सूकरो दशभिस्तथा । 26ab
अपुष्पो विफलो वृक्षो जायते कण्टकावृतः ॥ 26cd
ततो दावाग्निदग्धस्तु स्थाणुर्भवति सानुगः । 27ab
ततो वर्षशतान्यष्टौ द्वे च तिष्ठत्यचेतनः ॥ 27cd
पूर्णे वर्षसहस्रे तु जायते ब्रह्मराक्षसः । 28ab
प्लवेन लभते मोक्षं कुलस्योत्सादनेन वा ॥ 28cd
योगमेव निषेवेत नान्यं मन्त्रमघापहं ॥ 29॥ 29ab


इत्याग्नेये महापुराणे नानाधमा नाम पञ्चषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 166

अथ षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

वर्णधर्मादिकथनं ।
पुष्कर उवाच ।
वेदस्मार्त्तं प्रवक्ष्यामि धर्मं वै पञ्चधा स्मृतं 1 1ab
वर्णत्वमेकमाश्रित्य यो ऽधिकारः प्रवर्त्तते ॥ 1cd


1 धर्मं वै परमामृतमिति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.159


वर्णधर्मः स विज्ञ्येयो यथोपनयनन्त्रिषु । 2ab
यस्त्वाश्रमं समाश्रित्य पदार्थः संविधीयते ॥ 2cd
उक्त आश्रमधर्मस्तु भिन्नपिण्डादिको यथा । 3ab
उभयेन निमित्तेन यो विधिः सम्प्रवर्त्तते ॥ 3cd
नैमित्तिकः स विज्ञेयः प्रायश्चित्तविधिर्यथा । 4ab
ब्रह्मचारी गृही चापि वानप्रस्थो यतिर्न्नृप ॥ 4cd
उक्त आश्रमधर्मस्तु धर्म्मः स्यात् पञ्चधा परः 1 5ab
षाड्गुण्यस्याभिधाने यो दृष्टार्थः स उदाहृतः ॥ 5cd
स त्रेधा मन्त्रयागाद्यदृष्टार्थ इति मानवाः । 6ab
उभयार्थो व्यवहारस्तु दण्डधारणमेव च ॥ 6cd
तुल्यार्थानां विकल्पः स्याद् यागमूलः प्रकीर्त्तितः । 7ab
वेदे तु विहितो धर्म्मः स्मृतौ तादृश एव च ॥ 7cd
अनुवादं स्मृतिः सूते 2 कार्य्यार्थमिति मानवाः । 8ab
गुणार्थः परिसङ्ख्यार्थो वानुवादो विशेषतः 3 8cd
विशेषदृष्ट एवासौ फलार्थ इति मानवाः । 9ab
स्यादष्टचत्वारिंशद्भिः संस्कारैर्ब्रह्मलोकगः ॥ 9cd
गर्भाधानं पुंसवनं सीमन्तोन्नयनः ततः । 10ab
जातकर्म्म नामकृतिरन्नप्राशनचूडकं ॥ 10cd
संस्कारश्चोपनयनं वेदव्रतचतुष्टयं । 11ab
स्नानं स्वधर्म्मचारिण्या योगः स्याद्यज्ञपञ्चकं ॥ 11cd


1 धर्म एष सनातन इति ङ॰ ।
2 अर्थवादं स्मृतिः सूत इति ख॰ , छ॰ च ।
3 वार्थवादो विशेषत इति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.160


देवयज्ञः पितृयज्ञो मनुष्यभूतयज्ञकौ । 12ab
ब्रह्मयज्ञः सप्तपाकयज्ञसंस्थाः पुरो ऽष्टकाः ॥ 12cd
पार्व्वणश्राद्धं श्रावण्याग्रहायणी च चैत्र्यपि । 13ab
आश्वयुजी सप्तहविर्यज्ञसंस्थास्ततः स्मृताः ॥ 13cd
अग्न्याधेयमग्निहोत्रं 1 दर्शः स्यात् पौर्णमाaसकः । 14ab
चातुर्मास्याग्रहायणेष्टिर्निरूढः पशुबन्धकः ॥ 14cd
सौत्रामणिसप्तसोमसंस्थाग्निष्टोम आदितः । 15ab
अत्यग्निष्टोम उक्थश्च षोड़शी वाजपेयकः ॥ 15cd
अतिरात्रास्तथा स्तोमा अष्टौ चात्मगुणास्ततः । 16ab
दया क्षमा ऽनसूया च अनायासो ऽथ मङ्गलं ॥ 16cd
अकार्पण्यास्पृहाशौचं यस्यैते स परं व्रजेत् । 17ab
प्रचारे मैथुने चैव प्रस्रावे दन्तधावने ॥ 17cd
स्नानभोजनकाले च पट्सु मौनं समाचरेत् । 18ab
पुनर्दानं पृथक्पानमाज्येन यपसा निशि ॥ 18cd
दन्तच्छेदनमुष्णं च सप्त शक्तुषु वर्ज्जयेत् । 19ab
स्नात्वा पुष्पं न गृह्णीयाद् देवायोग्यन्तदीरितं ॥ 19cd
अन्यगोत्रोप्यसम्बद्धः 2 प्रेतस्याग्निन्ददाति यः । 20ab
पिण्डञ्चोदकदानञ्च स दशाहं समापयेत् ॥ 20cd
उदकञ्च तृणं भस्म द्वारम्पन्थास्तथैव च । 21ab


1 अग्न्याधानमग्निहोत्रमिति ख॰ , छ॰ च ।
2 अन्यगोत्रो ऽन्यसम्बन्ध इति ख॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.161


एभिरन्तरितं कृत्वा पङ्क्तिदोषो न विद्यते ॥ 21cd
पञ्च प्राणाहुतीर्द्दद्यादनामाङ्गुष्ठयोगतः ॥ 22॥ 22ab


इत्याग्नेये महापुराणे वर्णधर्म्मादिर्नाम षट्षष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 167

अथ सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

अयुतलक्षकोटिहोमाः ।
अग्निरुवाच ।
श्रीशान्तिविजयाद्यर्थं ग्रहयज्ञं पुनर्वदे । 1ab
ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमलक्षकोट्यात्मकस्त्रिधा ॥ 1cd
वेदेरैशे ह्यग्निकुण्डाद् ग्रहानावाह्य मण्डले । 2ab
सौम्ये गुरुर्बुधश्चैशे शुक्रः पूर्वदले शशी ॥ 2cd
आग्नेये दक्षिणे भौमो मध्ये स्याद्भास्करस्तथा । 3ab
शनिराप्ये ऽथ नैरृत्ये राहुः केतुश्च वायवे ॥ 3cd
ईशश्चोमा गुहो विष्णुर्ब्रह्मेन्द्रौ यमकालकौ । 4ab
चित्रगुप्तश्चाधिदेवा अग्निरापः क्षितिर्हरिः ॥ 4cd
इन्द्र ऐन्द्री देवता च प्रजेशो ऽहिर्विधिः क्रमात् । 5ab
एते प्रत्यधिदेवाश्च गणेशो दुर्गयानिलः ॥ 5cd
खमश्विनौ च सम्पूज्य यजेद्वीजैश्च वेदजैः । 6ab
Image-P.162


अर्कः पलाशः खदिरो ह्यपामार्गश्च पिप्पलः ॥ 6cd
उदुम्बरः शमी दुर्व्वा कुशाश्च समिधः क्रमात् । 7ab
मध्वाज्यदधिसंमिश्रा होतव्याश्चाष्टधा शतम् ॥ 7cd
एकाष्टचतुरः कुम्भान् पूर्य्य पूर्णाहुतिन्तथा । 8ab
वसोर्द्धारान्ततो दद्याद्दक्षिणाञ्च ततो ददेत् ॥ 8cd
यजमानं चतुर्भिस्तैरभिषिञ्चेत् समन्त्रकैः । 9ab
सुरास्त्वामभिषिञ्चन्तु ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ 9cd
वासुदेवो जगन्नाथस्तथा सङ्कर्षणः प्रभुः । 10ab
प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च भवन्तु विजयाय ते ॥ 10cd
आखण्डलो ऽग्निर्भगवान् यमो वै नैरृतस्तथा । 11ab
वरुणः पवनश्चैव धनाध्यक्षस्तथा शिवः ॥ 11cd
ब्रह्मणा सहितः शेषो दिक्पालाः पान्तु वः सदा । 12ab
कीर्त्तिर्लक्ष्मीर्धृतिर्म्मेधा पुष्टिः श्रद्धा क्रिया मतिः ॥ 12cd
बुद्धिर्ल्लज्जा वपुः शान्तिस्तुष्टिः कान्तिश्च मातरः । 13ab
एतास्त्वामभिषिञ्चन्तु धर्म्मपत्न्यः समागताः ॥ 13cd
आदित्यश्चन्द्रमा भौमो बुधजीवशितार्क्कजाः । 14ab
ग्रहास्त्वामभिषिञ्चन्तु राहुः केतुश्च तर्पिताः ॥ 14cd
देवदानवगन्धर्वा यक्षराक्षसपन्नगाः । 15ab
ऋषयो मनवो गावो देवमातर एव च ॥ 15cd
देवपत्न्यो द्रुमा नागा दैत्याश्चाप्सरसाङ्गणाः । 16ab
अस्त्राणि सर्वशास्त्राणि राजानो वाहनानि च ॥ 16cd
औषधानि च रत्नानि कालस्यावयवाश्च ये । 17ab
सरितः सागराः शैलास्तीर्थानि जलदा नदाः ॥ 17cd
Image-P.163


एते त्वामभिषिञ्चन्तु सर्व्वकामार्थसिद्धये 1 18ab
अलङ्कृतस्ततो दद्याद्धेमगोन्नभुवादिकं ॥ 18cd
कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि । 19ab
तीर्थदेवमयी यस्मादतःशान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 19cd
पुण्यस्त्वं शङ्ख पुण्यानां मङ्गलानाञ्च मङ्गलं । 20ab
विष्णुना विधृतो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 20cd
धर्म्म त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः । 21ab
अष्टमूर्त्तेरधिष्टानमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 21cd
हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेमवीजं विभावसोः । 22ab
अनन्तपुण्यफलदमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 22cd
पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभं । 23ab
प्रदानात्तस्य वै विष्णुरतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 23cd
विष्णुस्त्वं मत्स्यरूपेण यस्मादमृतसम्भवः । 24ab
चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 24cd
यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनुः केशवसन्निभा । 25ab
सर्वपापहरा नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 25cd
यस्मादायसकर्म्माणि तवाधीनानि सर्वदा । 26ab
लाङ्गलाद्यायुधादीनि अतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 26cd
यस्मात्त्वं सर्वयज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः । 27ab
योनिर्विभावसोर्नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे ॥ 27cd
गवामङ्गेषु तिष्ठन्ति भुवनानि चतुर्दश । 28ab
यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च ॥ 28cd


1 धर्म्मकामार्थसिद्धये इति ख॰ ।
Image-P.164


यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च । 29ab
शय्या ममाप्यशून्या ऽस्तु दत्ता जन्मनि जन्मनि 1 29cd
यथा रत्नेषु सर्वेषु सर्वे देवाः प्रतिष्ठिताः । 30ab
तथा शान्तिं प्रयच्छन्तु रत्नदानेन मे सुराः ॥ 30cd
यथा भूमिप्रदानस्य कलां नार्हन्ति षोड़शीं । 31ab
दानान्यन्यानि मे शान्तिर्भूमिदानाद्भवत्विह ॥ 31cd
ग्रहयज्ञो ऽयुतहोमो दक्षिणाभी रणे जितिः । 32ab
विवाहोत्सवयज्ञेषु प्रतिष्ठादिषु कर्म्मषु ॥ 32cd
सर्वकामाप्तये लक्षकोटिहोमद्वयं मतं । 33ab
गृहदेशे मण्डपे ऽथ 2 अयुते हस्तमात्रकं ॥ 33cd
मेखलायोनिसंयुक्तं कुण्डञ्चत्वार ऋद्विजः । 34ab
स्वयमेको ऽपि वा लक्षे सर्वं दशगुणं हि तत् ॥ 34cd
चतुर्हस्तं द्विहस्तं वा तार्क्षञ्चात्राधिकं यजेत् । 35ab
सामध्वनिशरीरस्त्वं वाहनं परमेष्ठिनः ॥ 35cd
विषयापहरो नित्यमतः शान्तिं प्रयच्छ मे । 36ab
पूर्ववत् कुण्डमामन्त्र्य लक्षहोमं समाचरेत् ॥ 36cd
वसोर्द्धारां ततो दद्याच्छय्याभूषादिकं ददेत् । 37ab
तत्रापि दश चाष्टौ च लक्षहोमे तथर्त्विजः ॥ 37cd
पुत्रान्नराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादि 3 चाप्नुयात् । 38ab
दक्षिणाभिः फलेनास्माच्छत्रुघ्नः कोटिहोमकः ॥ 38cd


1 तथा जन्मनि जन्मनीति ङ॰ ।
2 गृहादौ मण्डपे वाथेति ख॰ । गृहादौ मण्डपे चैवमिति ञ॰ ।
3 पुत्रार्थराज्यविजयभुक्तिमुक्त्यादीति ख॰ , ङ॰ च ।
Image-P.165


चतुर्हस्तं चाष्टहस्तं कुण्डन्द्वादश च द्विजाः । 39ab
पञ्चविंशं षोडशं वा पटे द्वारे चतुष्टयं ॥ 39cd
कोटिहोमी सर्वकामी विष्णुलोकं स गच्छति । 40ab
होमस्तु ग्रहमन्त्रैर्व्वा गायत्र्या वैष्णवैरपि ॥ 40cd
जातवेदोमुखैः शैवैः 1 वैदिकैः प्रथितैरपि । 41ab
तिलैर्यवैर्घृतैर्द्धान्यैरश्वमेधफलादिभाक् ॥ 41cd
विद्वेषणाभिचारेषु त्रिकोणं कुण्डमिष्यते । 42ab
समिधो वामहस्तेन श्येनास्थ्यनलसंयुताः ॥ 42cd
रक्तभूषैर्मुक्तकेशैर्ध्यायद्भिरशिवं रिपोः । 43ab
दुर्म्मित्रियास्तस्मै सन्तु यो द्वेष्टि हुं फडिति च ॥ 43cd
छिन्द्यात् क्षुरेण प्रतिमां पिष्टरूपं रिपुं हनेत् 2 44ab
यजेदेकं पीड़कं वा यः स कृत्वा दिवं व्रजेत् ॥ 44cd


इत्याग्नेये महपुराणे ऽयुतलक्षकोटिहोमा नाम सप्तषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 168

अथाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

महापातकादिकथनम् ।
पुष्कर उवाच ।
दण्डं कुर्य्यान्नृपो नॄणां प्रायश्चित्तमकुर्वतां । 1ab
कामतो ऽकामतो वापि प्रायश्चित्तं कृतं चरेत् ॥ 1cd


1 जातवेदोमुखैः सौरैरिति ख॰ ।
2 रिपुं हरेदिति ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.166


मत्तक्रुद्धातुराणां च न भुञ्जीत कदाचन । 2ab
महापातकिनां स्पृष्टं यच्च स्पृष्टमुदक्यया ॥ 2cd
गणान्नं गणिकान्नं च 1 वार्द्धुषेर्गायनस्य च । 3ab
अभिशप्तस्य षण्डस्य यस्याश्चोपपतिर्गृहे ॥ 3cd
रजकस्य नृशंसस्य वन्दिनः कितवस्य च । 4ab
मिथ्यातपस्विनश्चैव चौरदण्डिकयोस्तथा 2 4cd
कुण्डगोलस्त्रीजितानां वेदविक्रयिणस्तथा । 5ab
शैलूषतन्त्रवायान्नं कृतघ्नस्यान्नमेव च ॥ 5cd
कर्म्मारस्य निषादस्य चेलनिर्णेजकस्य च । 6ab
मिथ्याप्रव्रजितस्यान्नम्पुंश्चल्यास्तैलिकस्य च ॥ 6cd
आरूढपतितस्यान्नं विद्विष्टान्नं च वर्ज्जयेत् । 7ab
तथैव ब्राह्मणस्यान्नं ब्राह्मणेनानिमन्त्रितः ॥ 7cd
ब्राह्मणान्नञ्च शूद्रेण नाद्याच्चैव निमन्त्रितः । 8ab
एषामन्यतमस्यान्नममत्या वा त्र्यहं क्षपेत् ॥ 8cd
मत्या भुक्त्वा चरेत् कृच्छ्रं रेतोविण्मूत्रमेव च । 9ab
चण्डालश्वपचान्नन्तु भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ 9cd
अनिर्दशं च प्रेतान्नं गवाघ्रातं तथैव च । 10ab
शूद्रोच्छिष्टं शुनोच्छिष्टं पतितान्नं तथैव च ॥ 10cd
तप्तकृच्छ्रं प्रकुर्व्वीत अशौचे कृच्छ्रमाचरेत् । 11ab
अशौचे यस्य यो भुङ्क्ते सोप्यशुद्धस्तथा भवेत् ॥ 11cd
मृतपञ्चनखात् कूपादमेध्येन सकृद्युतात् । 12ab


1 गणानां गणिकानाञ्चेति ङ॰ , ञ॰ च ।
2 चौरदाम्भिकयोस्तथेति ञ॰ ।
Image-P.167


अपः पीत्वा त्र्यहं तिष्ठेत् सोपवासो द्विजोत्तमः ॥ 12cd
सर्वत्र शूद्रे पादः स्याद् द्वित्रयं वैश्यभूपयोः 1 13ab
विड्वराहखरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः ॥ 13cd
प्राश्य मूत्रपुरीषाणि द्विजश्चान्द्रायणं चरेत् । 14ab
शुष्काणि जग्ध्वा मांसानि 2 प्रेतान्नं करकाणि च ॥ 14cd
क्रव्यादशूकरोष्ट्राणां गोमायोः कपिकाकयोः । 15ab
गोनराश्वखरोष्ट्राणां छत्राकं ग्रामकुक्कुटं ॥ 15cd
मांसं जग्ध्वा कुञ्जरस्य तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति । 16ab
आमश्राद्धे तथा भुक्त्वा ब्रह्मचारी मधु त्वदन् ॥ 16cd
लशुनं गृञ्जनं चाद्यात् प्राजापत्यादिना शुचिः 3 17ab
भुक्त्वा चान्द्रायणं कुर्य्यान् मांसञ्चात्मकृतन्तथा ॥ 17cd
पेलुगव्यञ्च पेयूषं तथा श्लेष्मातकं मृदं । 18ab
वृथाकृशरसंयावपायसापूपशष्कुलीः ॥ 18cd
अनुपाकृतमांसानि देवान्नानि हवींषि च । 19ab
गवाञ्च महिषीणां च वर्ज्जयित्वा तथाप्यजां ॥ 19cd
सर्वक्षीराणि वर्ज्याणि तासाञ्चैवाप्यन्निर्दशं । 20ab
शशकः शल्यकी गोधा खड्गः कूर्म्मस्तथैव च ॥ 20cd
भक्ष्याः पञ्चनखाः प्रोक्ताः परिशेषाश्च वर्ज्जिताः । 21ab
पाठीनरोहितान्मत्स्यान् सिंहतुण्डांश्च भक्षयेत् ॥ 21cd
यवगोधूमजं सर्व्वं पयसश्चैव विक्रियाः । 22ab
वागषाड्गवचक्रादीन् सस्नेहमुषितं तथा ॥ 22cd


1 द्वितीयं वैश्यशूद्रयोरेति क॰ , ख॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 शुष्काणि दग्धमांसानि इति ङ॰ ।
3 प्राजापत्याद्द्विजः शुचिरिति ख॰ ।
Image-P.168


अग्निहोत्रपरीद्धाग्निर्ब्राह्मणः कामचारतः । 23ab
चान्द्रायणं चरेन्मासं वीरवध्वासनं हितं ॥ 23cd
ब्रह्महत्या सुरापानं स्तेयं गुर्वङ्गनागमः । 24ab
महान्ति पातकान्याहुः संयोगश्चैव तैः सह ॥ 24cd
अनृते च समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनं । 25ab
गुरोश्चालीकनिर्बन्धः समानं ब्रह्महत्यया 1 25cd
ब्रह्मोज्झ्यवेदनिन्दा च कौटसाक्ष्यं सुहृद्बधः । 26ab
गर्हितान्नाज्ययोर्जग्धिः 2 सुरापानसमानि षट् ॥ 26cd
निक्षेपस्यापहरणं नराश्वरजतस्य च । 27ab
भूमिवज्रमणीनाञ्च रुक्मस्तेयसमं स्मृतं ॥ 27cd
रेतःसेकः स्वयोन्याषु कुमारीष्वन्त्यजासु च । 28ab
सख्युः पुत्रस्य च 3 स्त्रीषु गुरुतल्पसमं विदुः ॥ 28cd
गोबधो ऽयाज्य संयाज्यं पारदार्य्यात्मविक्रियः । 29ab
गुरुमातृपितृत्यागः स्वाध्ययाग्न्योः सुतस्य च ॥ 29cd
परिवित्तितानुजेन परिवेदनमेव च । 30ab
तयोर्द्दानञ्च कन्यायास्तयोरेव च याजनं ॥ 30cd
कन्याया दूषणञ्चैव वार्द्धुष्यं व्रतलोपनं । 31ab
तडागारामदाराणामपत्यस्य च विक्रियः ॥ 31cd
व्रात्यता बान्धवत्यागो भृताध्यापनमेव च । 32ab
भृताच्चाध्ययनादानमविक्रेयस्य विक्रयः ॥ 32cd


1 समानि ब्रह्महत्ययेति ख॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 गर्हितानामन्नजग्धिरिति ङ॰ ।
3 सख्युः सुतस्य चेति ङ॰ ।
Image-P.169


सर्वाकारेष्वधीकारो महायन्त्रप्रवर्त्तनं । 33ab
हिंसौषधीनां स्त्र्याजीवः क्रियालङ्गनमेव च ॥ 33cd
इन्धनार्थमशुष्काणां दुमाणाञ्चैव पातनं । 34ab
योषितां ग्रहणञ्चैव स्त्रीनिन्दकसमागमः ॥ 34cd
आत्मार्थञ्च क्रियारम्भो निन्दितान्नादनन्तथा । 35ab
अनाहिताग्नितास्तेयमृणानाञ्चानपक्रिया ॥ 35cd
असच्छास्त्राधिगमनं दौःशील्यं व्यसनक्रिया । 36ab
धान्यकुप्यपशुस्तेयं मद्यपस्त्रीनिषेवणं ॥ 36cd
स्त्रीशूद्रविट्क्षत्रबधो नास्तिक्यञ्चोपपातकं । 37ab
ब्राह्मणस्य रुजः कृत्यं घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ॥ 37cd
जैम्भं पुंसि च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतं । 38ab
श्वखरोष्ट्रमृगेन्द्राणामजाव्योश्चैव मारणं 1 38cd
सङ्कीर्णकरणं ज्ञेयं मीनाहिनकुलस्य च । 39ab
निन्दितेभ्यो धनादानं बाणिज्यं शूद्रसेवनं ॥ 39cd
अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणं । 40ab
कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनं ॥ 40cd
फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्य्यञ्च मलावहं ॥ 41॥ 41ab


इत्याग्नेये महापुराणे महापातकादिकथनं नामाष्टषष्ट्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 मार्जारस्यैव मारणमिति ङ॰ ।
Image-P.170


Chapter 169

अथैकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रायश्चित्तानि ।
पुष्कर उवाच ।
एतत्प्रभृतिपापानां प्रायश्चित्तं वदामि ते । 1ab
ब्रह्महा द्वादशाब्दानि कुटीङ्कृत्वा वने वसेत् ॥ 1cd
भिक्षेतात्मविशुद्ध्यर्थं कृत्वा शवशिरोध्वजं । 2ab
प्रास्येदात्मानमग्नौ वा समिद्धे त्रिरवाक्शिराः ॥ 2cd
यजेत वाश्वमेधेन स्वर्जिता गोसवेन वा । 3ab
जपन्वान्यतमं वेदं योजनानां शतं ब्रजेत् ॥ 3cd
सर्वस्वं वा वेदविदे ब्राह्मणायोपपादयेत् । 4ab
व्रतैरेतैर्व्यपोहन्ति महापातकिनो मलं ॥ 4cd
उपपातकसंयुक्तो गोघ्नो मासं यवान् पिवेत् । 5ab
कृतवापो वसेद्गोष्ठे चर्म्मणा तेन संवृतः ॥ 5cd
चतुर्थकालमश्रीयादक्षारलवणं मितं । 6ab
गोमूत्रेण चरेत् स्नानं द्वौ मासौ नियतेन्द्रियः ॥ 6cd
दिवानुगच्छेद्गाश्चैव तिष्ठन्नूर्द्ध्वं रजः पिवेत् । 7ab
वृषभैकादशा गास्तु दद्याद्विचारितव्रतः 1 7cd
अविद्यमाने सर्वस्वं वेदविद्भ्यो निवेदयेत् । 8ab
पादमेकञ्चरेद्रोधे द्वौ पादौ बन्धने चरेत् ॥ 8cd


1 दद्यात् सुचरितव्रत इति ङ॰ ।
Image-P.171


योजने पादहीनं स्याच्चरेत् सर्वं निपातने । 9ab
कान्तारेष्वथ दुर्गेषु विषमेषु भयेषु च ॥ 9cd
यदि तत्र विपत्तिः स्यादेकपादो विधीयते । 10ab
घण्टाभरणदोषेण तथैवार्द्धं विनिर्द्दिशेत् ॥ 10cd
दमने दमने रोधे शकटस्य नियोजने । 11ab
स्तम्भशृङ्खलपाशेषु मृते पादोनमाचरेत् ॥ 11cd
शृङ्गभङ्गे ऽस्थिभङ्गे च लाङ्गूलच्छेदने तथा । 12ab
यावकन्तु पिवेत्तावद्यावत् सुस्था तु गौर्भवेत् ॥ 12cd
गोमतीञ्च जपेद्विद्यां गोस्तुतिं गोमतीं स्मरेत् । 13ab
एका चेद्बहुभिर्द्दैवाद् यत्र व्यापादिता भवेत् ॥ 13cd
पादं पादन्तु हत्यायाश्चरेयुस्ते पृथक् पृथक् । 14ab
उपकारे क्रियमाणे विपत्तौ नास्ति पातकं ॥ 14cd
एतदेव व्रतं कुर्य्युरुपपातकिनस्तथा । 15ab
अवकीर्णिवर्जं शुद्ध्यर्थञ्चान्द्रायणमथापि वा ॥ 15cd
अवकीर्णी तु कालेन गर्द्धभेन चतुष्पथे । 16ab
पाकयज्ञविधानेन यजेत निरृतिं निशि ॥ 16cd
कृत्वाग्निं विधिवद्धीमानन्ततस्तु समित्तृचा । 17ab
चन्द्रेन्द्रगुरुवह्नीनां जुहुयात् सर्पिषाहुतिं 1 17cd
अथवा गार्द्धभञ्चर्म्म वसित्वाब्दञ्चरेन्महीं । 18ab
हत्वा गर्भमविज्ञातं ब्रह्महत्याव्रतं चरेत् ॥ 18cd


1 जुहुयात्सर्पिषाहुतीरिति ख॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
Image-P.172


सरां पीत्वा द्विजो मोहादग्निवर्णां सुरां पिवेत् । 19ab
गोमूत्रमग्निवर्णं वा पिवेदुदकमेव वा ॥ 19cd
सुवर्णस्तेयकृद्विप्रो राजानमभिगम्य तु । 20ab
स्वकर्म्म ख्यापयन् व्रूयान्मां भवाननुशास्त्विति ॥ 20cd
गृहीत्वा मुशलं राजा सकृद्धन्यात् स्वयङ्गतं । 21ab
बधेन शुद्ध्यते स्तेयो ब्राह्मणस्तपसैव वा ॥ 21cd
गुरुतल्पो निकृत्यैव शिश्नञ्च वृषणं स्वयं । 22ab
निधाय चाञ्चलौ गच्छेदानिपाताच्च नैरृतिं ॥ 22cd
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यसेन्नियतेन्द्रियः । 23ab
जातिभ्रंशकरं कर्म कृत्वान्यतममिच्छया ॥ 23cd
चरेच्छान्तपनं कृच्छ्रं प्राजापत्यमनिच्छया । 24ab
सङ्करीपात्रकृत्यासु मासं शोधनमैन्दवं ॥ 24cd
मलिनीकरणीयेषु तप्तं स्याद्यावकं त्र्यहं । 25ab
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतः ॥ 25cd
वैश्ये ऽष्टमांशे वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोडशः । 26ab
मार्जरनकुलौ हत्वा चासं मण्डूकमेव च ॥ 26cd
श्वगोधोलूककाकांश्च शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । 27ab
चतुर्णामपि वर्णानां नारीं हत्वानवस्थितां ॥ 27cd
अमत्यैव प्रमाप्य स्त्रीं शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । 28ab
सर्पादीनां बधे नक्तमनस्थ्नां वायुसंयमः ॥ 28cd
द्रव्याणामल्पसाराणां स्तेयं कृत्वान्यवेश्मतः । 29ab
चरेच्छान्तपनं कृच्छं व्रतं निर्वाप्य सिद्ध्यति ॥ 29cd
Image-P.173


भक्षभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च । 30ab
पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं ॥ 30cd
तृणकाष्ठद्रुमाणान्तु शुष्कान्नस्य गुडस्य च । 31ab
चेलचर्म्मामिषाणान्तु 1 त्रिरात्रं स्यादभोजनं ॥ 31cd
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च । 32ab
अयःकांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक् ॥ 32cd
कार्पासकीटजीर्णानां द्विशफैकशफस्य च । 33ab
पक्षिगन्धौषधीनान्तु रज्वा चैव त्र्यहम्पयः ॥ 33cd
गुरुतल्पव्रतं कुर्य्याद्रेतः सिक्त्वा स्वयोनिषु । 34ab
सख्युः पुत्रस्य च स्त्रीषु कुमारोष्वन्त्यजासु च ॥ 34cd
पितृस्वस्रेयीं भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च । 35ab
मातुश्च भ्रातुराप्तस्य गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ 35cd
अमानुषीषु पुरुष उदक्यायामयोनिषु । 36ab
रेतः सिक्त्वा जले चैव कृच्छ्रं शान्तपनञ्चरेत् ॥ 36cd
मैथुनन्तु समासेव्य पुंसि योषिति वा द्विजः । 37ab
गोयाने ऽप्सु दिवा चैव सवासाः स्नानमाचरेत् ॥ 37cd
चण्डालान्त्यस्त्रियो गत्वा भुक्त्वा च प्रतिगृह्य च । 38ab
पतत्यज्ञानतो विप्रो ज्ञानात् साम्यन्तु गच्छति ॥ 38cd
विप्रदुष्टां स्त्रियं भर्त्ता निरुन्ध्यादेकवेश्मनि । 39ab
यत् पुंसः परदारेषु तदेनाञ्चारयेद्व्रतं ॥ 39cd
साचेत्पुनः प्रदुष्येत सदृशेनोपमन्त्रिता । 40ab
कृच्छ्रञ्चाद्रायणञ्चैव तदस्याः पावनं स्मृतं ॥ 40cd


1 वेणुचर्मामिषाणाञ्चेति झ॰ ।
Image-P.174


यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः । 41ab
तद्भैक्ष्यभुक् जपेन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति ॥ 41cd


इत्याग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम एकोनसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 170

अथ सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रायश्चित्तानि ।
पुष्कर उवाच ।
महापापानुयुक्तानां 1 प्रायश्चित्तानि 2 वच्मिते । 1ab
संवत्सरेण पतति पतितेन सहाचरन् ॥ 1cd
याजनाद्ध्यापनाद्यौनान्न तु यानाशनासनात् । 2ab
यो येन पतितेनैषां संसर्गं याति मानवः ॥ 2cd
स तस्यैव व्रतं कुर्य्यात्तत्संसर्गस्य शुद्धये । 3ab
पतितस्योदकं कार्य्यं सपिण्डैर्बान्धवैः सह ॥ 3cd
निन्दिते ऽहनि सायाह्णे ज्ञात्यृत्विग् गुरुसन्निधौ । 4ab
दासो घटमपां पूर्णं पर्य्यस्येत् प्रेतवत्पदा 3 4cd
अहोरात्रमुपासीतन्नशौचं बान्धवैः सह । 5ab
निवर्त्तयेरंस्तस्मात्तु ज्येष्ठांशम्भाषणादिके ॥ 5cd
ज्येष्ठांशम्प्राप्नुयाच्चास्य यवीयान् गुणतो ऽधिकः । 6ab


1 महापापोपपन्नानामिति ङ॰ ।
2 प्रायश्चित्तं वदामि त इति झ॰ ।
3 प्रेतवत् सदेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.175


प्रायश्चित्ते तु चरिते पूर्णं कुम्भमपां नवं ॥ 6cd
तेनैव सार्द्धं प्राश्येयुः स्नात्वा पुण्यजलाशये । 7ab
एवमेव विधिं कुर्युर्योषित्सु पपितास्वपि ॥ 7cd
वस्त्रान्नपानन्देयन्तु वसेयुश्च गृहान्तिके । 8ab
तेषां द्विजानां सावित्री नानूद्येत 1 यथाविधि ॥ 8cd
तांश्चारयित्वा त्रीन् कृछ्रान् यथाविध्युपनाययेत् । 9ab
विकर्मस्थाः परित्यक्तास्तेषां मप्येतदादिशेत् ॥ 9cd
जपित्वा त्रीणि सावित्र्याः सहस्त्राणि समाहितः । 10ab
मासङ्गोष्ठे पयः पीत्वा मुच्यते ऽसत्प्रतिग्रहात् ॥ 10cd
ब्रात्यानां याजनं कृत्वा परेषामन्त्यकर्म च । 11ab
अभिचारमहीनानान्त्रिभिः कृच्छैर्व्यपोहति 2 11cd
शरणागतं परित्यज्य वेदं विप्लाव्य च द्विजः । 12ab
संवत्सं यताहारस्तत्पापमपसेधति ॥ 12cd
श्वशृगालखरैर्दष्टो ग्राम्यैः क्रव्याद्भिरेव च । 13ab
नरोष्ट्राश्वैर्वराहैश्च 3 प्राणायामेन शुद्ध्यति ॥ 13cd
स्नातकव्रतलोपे च कर्मत्यागे ह्यभोजनं । 14ab
हुङ्कारं 4 ब्राह्मणस्योक्त्वा त्वङ्करञ्च गरीयसः ॥ 14cd
स्नात्वानश्नन्नहःशेषमभिवाद्य प्रसादयेत् । 15ab
अवगूर्य्य चरेक्षच्छ्रमतिकृच्छ्रन्निपातने ॥ 15cd
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं कुर्वीत विप्रस्योत्पाद्य शोणितं । 16ab


1 न युज्येतेति ख॰ ।
2 कृच्छ्रैर्विशुद्ध्यति इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ च ।
3 नरोष्टविड्वराहैश्चेति ङ॰ ।
4 क्रूङ्कारमिति ख॰ , घ॰ , छ॰ च । ओङ्कारमिति ग॰ , ङ॰ च । हङ्कारञ्चेति ख॰ ।
Image-P.176


चाण्डालादिरविज्ञातो यस्य तिष्ठेत वेश्मनि ॥ 16cd
सम्यग् ज्ञातस्तु कालेन तस्य कुर्वीत शोधनं । 17ab
चान्द्रायणं पराकं वा द्विजानान्तु विशोधनं ॥ 17cd
प्राजापत्यन्तु शूद्राणां शेषन्तदनुसारतः । 18ab
गुंडङ्कुसुम्भं लवणं तथा धान्यानि यानि च ॥ 18cd
कृत्वा गृहे ततो द्वारि तेषान्दद्याद्धुताशनं । 19ab
मृणमयानान्तु भाण्डानां त्याग एव विधीयते ॥ 19cd
द्रव्याणां परिशेषाणां द्रव्यशुद्धिर्विधीयते । 20ab
कूपैकपानसक्ता ये स्पर्शात्सङ्कल्पदूषिताः 1 20cd
शुद्ध्येयुरुपवासेन पञ्चगव्येन वाप्यथ । 21ab
यस्तु संस्पृश्य चण्डालमश्नीयाच्च स्वकामतः ॥ 21cd
द्विजश्चान्द्रायणं कुर्य्यात्तप्तकृच्छ्रमथापि वा । 22ab
भाण्डसङ्कलसङ्कीर्णश्चाण्डालादिजुगुप्सितैः ॥ 22cd
भुक्त्वापीत्वा तथा तेषां षड्रात्रेण विशुद्ध्यति । 23ab
अन्त्यानां भुक्तशेषन्तु भक्षयित्वा द्विजातयः ॥ 23cd
व्रतं चान्द्रायणं कुर्य्युस्त्रिरात्रं शूद्र एव तु । 24ab
चण्डालकूपभाण्डेषु अज्ञानात्पिवते जलं ॥ 24cd
द्विजः शान्तपनं कुर्य्याच्छूद्रश्चोपवसेद्दिनं । 25ab
चण्डालेन तु संस्पृष्टो 2 यस्त्वपः पिवते द्विजः ॥ 25cd
त्रिरात्रन्तेन कर्त्तव्यं शूद्रश्चोपवसेद्दिनं । 26ab
उच्छिष्टेन यदि 3 स्पृष्टः शुना शूद्रेण वा द्विजः ॥ 26cd


1 स्पर्शसङ्कल्पभूषिता इति झ॰ ।
2 संसृष्ट इति क॰ ।
3 यदेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
Image-P.177


उपोष्य रजनीमेकां पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । 27ab
वैश्येन क्षत्रियेणैव स्नानं नक्तं समाचरेत् ॥ 27cd
अध्वानं प्रस्थितो विप्रः कान्तारे यद्यनूदके । 28ab
पक्वान्नेन गृहीतेन मूत्रोच्चारङ्करोति वै ॥ 28cd
अनिधायैव तद्द्रव्यं अङ्गे कृत्वा तु संस्थितं । 29ab
शौचं कृत्वान्नमभ्युक्ष्य अर्कस्याग्नेश्च दर्शयेत् ॥ 29cd
म्लेच्छैर्गतानां चौरैर्वा कान्तारे वा प्रवासिनां । 30ab
भक्ष्याभक्ष्यविशुद्ध्यर्थं 1 तेषां वक्ष्यामि निष्कृतिं ॥ 30cd
पुनः प्राप्य स्वदेशञ्च वर्णानामनुपूर्वशः । 31ab
कृच्छ्रस्यान्ते ब्राह्मणस्तु पुनः संस्कारमर्हति ॥ 31cd
पादोनान्ते क्षत्रियश्च अर्द्धान्ते वैश्य एव च । 32ab
पादं कृत्वा तथा शूद्रो दानं दत्वा विशुद्ध्यति ॥ 32cd
उदक्या तु सवर्णा या स्पृष्टा चेत् स्यादुदक्यया । 33ab
तस्मिन्नेवाहनि स्नाता शुद्धिमाप्नोत्यसंशयं ॥ 33cd
रजस्वला तु नाश्नीयात् संस्पृष्टा हीनवर्णया । 34ab
यावन्न शुद्धिमाप्नोति शुद्धस्नानेन शुद्ध्यति ॥ 34cd
मूत्रं कृत्वा व्रजन्वर्त्म स्मृतिभ्रंशाज्जलं पिवेत् । 35ab
अहोरात्रोषितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुद्ध्यति ॥ 35cd
मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वा अकृत्वा शौचमात्मनः । 36ab
मोहाद्भुक्त्वा 2 त्रिरात्रन्तु यवान् पीत्वा विशुद्ध्यति ॥ 36cd
ये प्रत्यवसिता विप्राः प्रव्रज्यादिबलात्तथा । 37ab


1 भक्ष्यभोज्यविशुद्ध्यर्थमिति झ॰ ।
2 लोभाद्भुक्त्वेति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ च ।
Image-P.178


अनाशकनिवृताश्च तेषां शुद्धिः प्रचक्ष्यते ॥ 37cd
चारयेत्त्रीणि कृच्छ्राणि चान्द्रायणमथापि वा । 38ab
जातकर्म्मादिसंस्कारैः संस्कुर्यात्तं तथा पुनः ॥ 38cd
उपानहममेध्यं च यस्य संस्पृशते मुखं । 39ab
मृत्तिकागोमयौ तत्र पञ्चगव्यञ्च शोधनं ॥ 39cd
वापनं विक्रयञ्चैव नीलवस्त्रादिधारणं । 40ab
तपनीयं हि विप्रस्य त्रिभिः कृछ्रैर्व्विशुद्ध्यति ॥ 40cd
अन्त्यजातिश्वपाकेन 1 संस्पृष्टा स्त्री रजस्वला । 41ab
चतुर्थे ऽहनि शुद्धा सा त्रिरात्रं तत्र आचरेत् 2 41cd
चाण्डालश्वपचौ स्पृष्ट्वा तथा पूयञ्च सूतिकां । 42ab
शवं तत्स्पर्शिनं स्पृष्ट्वा 3 सद्यः स्नानेन शुद्ध्यति ॥ 42cd
नारं स्पृष्ट्वास्थि सस्नेहं स्नात्वा विप्रो विशुद्ध्यति । 43ab
रथ्यार्कद्दमतोयेन अधोनाभेर्मृदोदकैः ॥ 43cd
वान्तो विविक्तः स्नात्वा तु घृतं प्राश्य विशुद्ध्यति । 44ab
स्नानात् क्षुरकर्मकर्त्ता कृच्छ्रकृद्ग्रहणे ऽन्नभुक् ॥ 44cd
अपाङ्क्तेयाशी गव्याशी शुना दष्टस्तथा शुचिः । 45ab
कृमिदष्टश्चात्मघाती कृच्छ्राज्जप्याच्च होमतः ॥ 45cd
होमाद्यैश्चानुतापेन पूयन्ते पापिनो ऽखिलाः 4 ॥ 46॥ । 46ab


इत्याग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 अन्त्यजैश्च स्वपाकेनेति ङ.।
2 अन्त्यजातिश्वपाकेनेत्यादिः, तत्र आचरेदित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 शवन्तत्स्पर्शिनं श्वानमिति ख॰ । शवन्तत्स्पृष्टिनं श्वानमिति घ॰ , ज॰ च ।
4 मूत्रोच्चारं द्विजः कृत्वेत्यादिः, पूयन्ते पापिनो ऽखिला इत्यन्तः पाठः ज॰ , झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.179


Chapter 171

अथ एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रायश्चित्तानि ।
पुष्कर उवाच ।
प्रायश्चित्तं रहस्यादि वक्ष्ये शुद्धिकरं पर । 1ab
पौरुषेण तु सूक्तेन मासं जप्यादिनाघहा ॥ 1cd
मुच्यते पातकैः सर्व्वैर्ज्जप्त्वा त्रिरघमर्षणं । 2ab
वेदजप्याद्वायुयमाद् गायत्र्या व्रततो ऽद्यहा 1 2cd
मुण्डनं सर्वकृच्छ्रेषु स्नानं होमो हरेर्यजिः । 3ab
उत्थितस्तु दिवा तिष्ठेदुपविष्टस्तथा निशि ॥ 3cd
एतद्वीरासनं प्रोक्तं कृच्छ्रकृत्तेन पापहा । 4ab
अष्टभिः प्रत्यहं ग्रासैर्यतिचान्द्रायणं स्मृतं ॥ 4cd
प्रातश्चतुर्भिः सायञ्च शिशुचान्द्रायणं स्मृतं । 5ab
यथाकथञ्चित् पिण्डानां चत्वारिंशच्छतद्वयं ॥ 5cd
मासेन भक्षयेदेतत् सुरचान्द्रायणं चरेत् । 6ab
त्र्यहमुष्णं पिवेदापस्त्यहमुष्णं पयः पिवेत् ॥ 6cd
त्र्यहमुष्णं घृतं पीत्वा वायुभक्षी भवेत् त्र्यहं । 7ab
तप्तकृच्छ्रमिदं प्रोक्तं शीतैः शीतं प्रकीर्त्तितं ॥ 7cd
कृच्छ्रातिकृच्छ्रं पयसा दिवसानेकविंशतिं । 8ab
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं ॥ 8cd


1 जपतो ऽधहेति ख॰ , घ॰ , ज॰ च ।
Image-P.180


एकरात्रोपवासश्चकृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं । 9ab
एतच्च प्रत्यहाभ्यस्तं महाशान्तपनं स्मृतं ॥ 9cd
त्र्यहाभ्यस्तमथैकैकमतिशान्तपनं स्मृतं । 10ab
कृच्छ्रं पराकसञ्ज्ञं स्याद्द्वादशाहमभोजनं ॥ 10cd
एकभक्तं त्र्यहाभ्यस्तं क्रमान्नक्तमयाचितं । 11ab
प्राजापत्यमुपोष्यान्ते पादः स्यात् कृच्छ्रपादकः ॥ 11cd
फलैर्म्मासं फलं कृच्छ्रं विल्वैः श्रीकृच्छ्र ईरितः । 12ab
पद्माक्षैः स्यादामलकैः पुष्पकृच्छ्रं तु पुष्पकैः ॥ 12cd
पत्रकृच्छ्रन्तथा पत्रैस्तोयकृच्छ्रं जलेन तु । 13ab
मूलकृच्छ्रन्तथा मूलैर्दृध्ना क्षीरेण तक्रतः ॥ 13cd
मासं वायव्यकृच्छ्रं स्यात्पाणिपूरान्नभोजनात् । 14ab
तिलैर्द्वादशरात्रेण कृच्छ्रमाग्नेयमार्त्तिनुत् ॥ 14cd
पाक्षं प्रसृत्या लाजानां ब्रह्मकूर्च्चं तथा भवेत् । 15ab
उपोषितश्चतुर्दृश्यां पञ्चदश्यामनन्तरं ॥ 15cd
पञ्चगव्यं समश्नीयाद्धविष्याशीत्यनन्तरं । 16ab
मासेन द्विर्न्नरः कृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ 16cd
श्रीकामः पुष्टिकामश्च स्वर्गकामो ऽघनष्टये । 17ab
देवताराधनपरः कृच्छ्रकारी स सर्वभाक् ॥ 17cd


इत्याग्नेये महापुराणे रहस्यादिप्रायश्चित्तं नाम एकसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥
Image-P.181


Chapter 172

अथ द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

सर्वपापप्रायश्चित्तानि ।
पुष्कर उवाच ।
परदारपरद्रव्यजीवहिंसादिके यदा । 1ab
प्रवर्त्तते नृणां चित्तं प्रायश्चित्तं स्तुतिस्तदा ॥ 1cd
विष्णवे विष्णवे नित्यं विष्णवे विष्णवे 1 नमः । 2ab
नमामि विष्णुं चित्तस्थमहङ्कारगतिं हरिं ॥ 2cd
चित्तस्थमीशमव्यक्तमनन्तमपराजितं । 3ab
विष्णुमीड्यमशेषेण अनादिनिधनं विभुं ॥ 3cd
विष्णुश्चित्तगतो यन्मे विष्णुर्बुद्धिगतश्च यत् । 4ab
यच्चाहङ्कारगो विष्णुर्यद्विष्णुर्मयि संस्थितः ॥ 4cd
करोति कर्मभूतो ऽसौ स्थावरस्य चरस्य च । 5ab
तत् पापन्नाशमायातु तस्मिन्नेव हि चिन्तिते ॥ 5cd
ध्यातो हरति यत् पापं स्वप्ने दृष्टस्तु भावनात् । 6ab
तमुपेन्द्रमहं विष्णुं प्रणतार्त्तिहरं हरिं ॥ 6cd
जगत्यस्मिन्निराधारे मज्जमाने तमस्यधः । 7ab
हस्तावलम्बनं विष्णुं प्रणमामि परात् परं ॥ 7cd
सर्वेश्वरेश्वर विभो परमात्मन्नधोक्षज । 8ab
हृषीकेश हृषीकेश हृषीकेश नमो ऽस्तु ते ॥ 8cd
नृसिंहानन्त गोविन्द भूतभावन केशव । 9ab


1 विष्णवे विष्णवे इति ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.182


दुरुक्तं दुष्कृतं ध्यातं शमयाघन्नमो ऽस्तुते ॥ 9cd
यन्मया चिन्तितं दुष्टं स्वचित्तवशवर्त्तिना । 10ab
अकार्य्यमहदत्युग्रन्तच्छमन्नय केशव ॥ 10cd
ब्रह्मण्यदेव गोविन्द परमार्थपरायण । 11ab
जगन्नाथ जगद्धातः पापं प्रशमयाच्युत ॥ 11cd
यथापराह्णे सायाह्णे मध्याह्णे च तथा निशि । 12ab
कायेन मनसा वाचा कृतं पापमजानता ॥ 12cd
जानता च हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव । 13ab
नामत्रयोच्चारणतः स्वप्ने यातु मम क्षयं ॥ 13cd
शारीरं मे हृषीकेश पुण्डरीकाक्ष माधव । 14ab
पापं प्रशमयाद्य त्वं 1 बाक्कृतं मम माधव ॥ 14cd
यद्भुञ्जन्यत्स्वपंस्तिष्ठन् गच्छन् जाग्रद् यदास्थितः । 15ab
कृतवान् पापमद्याहं कायेन मनसा गिरा ॥ 15cd
यत् स्वल्पमपि यत् स्थूलं कुयोनिनरकाबहं । 16ab
तद्यातु प्रशमं सर्व्वं वासुदेवानुकीर्त्तनात् ॥ 16cd
परं ब्रह्म परं धाम पवित्रं परमञ्च यत् । 17ab
तस्मिन् 2 प्रकीर्त्तिते विष्णौ यत् पापं तत् प्रणश्यतु ॥ 17cd
यत् प्राप्य न निवर्त्तन्ते गन्धस्पर्शदिवर्जितं । 18ab
सूरयस्तत् पदं विष्णोस्तत् सर्वं शमयत्वघं 3 18cd
पापप्रणाशनं स्तोत्रं यः पठेच्छृणुयादपि 4 19ab


1 प्रशमात्यर्थमिति ख॰ , घ॰ , ज॰ च ।
2 अस्मिन्निति घ॰ ।
3 सर्वं गमयत्वघमिति झ॰ ।
4 यः पटेच्छ्रद्धया नर इति ज॰ , झ॰ च । यः पठेच्छृणुयान्नर इति ञ॰ ।
Image-P.183


शारीरैर्म्मानसैर्व्वाग्जैः कृतैः पापैः प्रमुच्यते ॥ 19cd
सर्व्वपापग्रहादिभ्यो याति विष्णोः परं पदं । 20ab
तस्मात् पापे कृते जप्यं स्तोत्रं सर्वाघमर्द्दनं ॥ 20cd
प्रायश्चित्तमघौघानां स्तोत्रं व्रतकृते वरं । 21ab
प्रायश्चित्तैः स्तोत्रजपैर्व्रतैर्न्नश्यति पातकं ॥ 21cd
ततः कार्य्याणि 1 संसिद्ध्यै तानि वै भुक्तिमुक्तये ॥ 22॥ 22ab


इत्याग्नेये महापुराणे सर्व्वपापप्रायश्चित्ते पापनाशनस्तोत्रं नाम द्विसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 173

अथ त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रायश्चित्तं ।
अग्निरुवाच ।
प्रायश्चित्तं ब्रह्णोक्तं वक्ष्ये पापोपशान्तिदं । 1ab
स्यात् प्राणवियोगफलो व्यापारो हननं स्मृतं ॥ 1cd
रागाद् द्वेषात् प्रमादाच्च स्वतः परत एव वा । 2ab
ब्राह्मणं घातयेद्यस्तु स भवेद्ब्रह्मघातकः ॥ 2cd
बहूनामेककार्य्याणां सर्व्वेषां शस्त्रधारिणां । 3ab
यद्येको घातकस्तत्र सर्व्वे ते घातकाः स्मृताः ॥ 3cd
आक्रोशितस्ताडितो वा धनैव्वा परिपीडितः । 4ab


1 ततः कर्माणीति ख॰ , ग॰ , घ॰ , छ॰ च ।
Image-P.184


यमुद्दिश्य त्यजेत् प्राणांस्तमाहुर्ब्रह्मघातकं ॥ 4cd
औषधाद्युपकारे तु न पापं स्यात् कृते मृते । 5ab
पुत्रं शिष्यन्तथा भार्य्यां शासते न मृते ह्यघं ॥ 5cd
देशं कालञ्च यः शक्तिं पापञ्चावेक्ष्य यत्नतः । 6ab
प्रायश्चित्तं प्रकल्प्यं स्याद्यत्र चोक्ता न निष्कृतिः 1 6cd
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा सद्यः प्राणान् परित्यजेत् । 7ab
प्रास्येदात्मानमग्नौ वा मुच्यते ब्रह्महत्यया ॥ 7cd
शिरःकपाली ध्वजवान् भैक्षाशी कर्म्म वेदयन् । 8ab
ब्रह्महा द्वादशाब्दानि मितभुक् शुद्धिमाप्नुयात् ॥ 8cd
षड्भिर्वर्षैः शुद्धचारी ब्रह्महा पूयते नरः । 9ab
विहितं यदकामानां कामात्तु द्विगुणं स्मृतं ॥ 9cd
प्रायश्चित्तं प्रवृत्तस्य बधे स्यात्तु 2 त्रिवार्षिकं । 10ab
ब्रह्मघ्नि क्षत्रे द्विगुणं विट्च्छूद्रे द्विगुणं त्रिधा ॥ 10cd
अन्यत्र विप्रे सकलं पादोनं क्षत्रिये मतं । 11ab
वैश्ये ऽर्द्धपादं क्षत्रे स्याद्वृद्धस्त्रीबालरोगिषु ॥ 11cd
तुरीयो ब्रह्महत्यायाः क्षत्रियस्य बधे स्मृतं । 12ab
वैश्ये ऽष्टमांशो वृत्तस्थे शूद्रे ज्ञेयस्तु षोड़शः ॥ 12cd
अप्रदुष्टां स्त्रियं हत्वा शूद्रहत्याव्रतं चरेत् । 13ab
पञ्चगव्यं पिवेद्गोघ्नो मासमासीत संयतः ॥ 13cd
गोष्ठे शयो गो ऽनुगामी गोप्रदानेन शुद्ध्यति । 14ab
कृच्छ्रञ्चैवातिकृच्छ्रं वा पादह्रासो नृपादिषु ॥ 14cd
अतिवृद्धामतिकृशामतिबालाञ्च रोगिणीं । 15ab


1 न संस्कृतिरिति छ॰ ।
2 बधे ऽस्य तु इति छ॰ ।
Image-P.185


हत्वा पूर्व्वविधानेन चरेदर्द्धव्रतं द्विजः ॥ 15cd
ब्राह्मणान् भोजयेच्छक्त्या दद्याद्धेमतिलदिकं । 16ab
मुष्टिचपेटकीलेन तथा शृङ्गादिमोटने ॥ 16cd
लगुडादिप्रहारेण गोबधं तत्र निर्दिशेत् । 17ab
दमेन दामने चैव शकटादौ च योजने ॥ 17cd
स्तम्भशृङ्खलपाशैर्वा मृते पादोनमाचरेत् । 18ab
काष्ठे शान्तपनं कुर्य्यात् प्राजापत्यन्तु लोष्ठके ॥ 18cd
तप्तकृच्छ्रन्तु पाषाणे शस्त्रे चाप्यतिकृच्छ्रकं । 19ab
मार्ज्जारगोधानकुलमण्डूकश्वपतत्रिणः ॥ 19cd
हत्वा त्र्यहं पिवेत् क्षीरं कृच्छ्रं चान्द्रायणं चरेत् । 20ab
व्रतं रहस्ये रहसि प्रकाशे ऽपि प्रकाशकं ॥ 20cd
प्राणायामशतं कार्य्यं सर्व्वपापापनुत्तये । 21ab
पानकं द्राक्षमधुकं खार्ज्जरन्तालमैक्षवं ॥ 21cd
माध्वीकं टङ्कमाध्वीकं मैरेयं नारिकेलजं । 22ab
न मद्यान्यपि मद्यानि पैष्टी मुख्या सुरा स्मृता ॥ 22cd
त्रैवर्णस्य निषिद्धानि पीत्वा तप्त्वाप्यपः शुचिः । 23ab
कणान् वा भक्षयेदब्दं पिण्याकं वा सकृन्निशि ॥ 23cd
सुरापाणापनुत्यर्थं बालवासा जटी ध्वजी । 24ab
अज्ञानात् प्राश्य विण्मूत्रं सुरासंस्पृष्टमेव च ॥ 24cd
पुनः संस्कारमर्हन्ति त्रयो वर्णा द्विजातयः । 25ab
मद्यमाण्डस्थिता आपः पीत्वा सप्तदिनं व्रती ॥ 25cd
चाण्डालस्य तु पानीयं पीत्वा स्यात् षड्दिनं व्रती । 26ab
चण्डालकूपभाण्डेषु पीत्वा शान्तपनं चरेत् ॥ 26cd
Image-P.186


पञ्चगव्यं त्रिरान्ते पीत्वा चान्त्यजलं द्विजः । 27ab
मत्स्यकण्टकशम्बूकशङ्खशुक्तिकपर्दकान् ॥ 27cd
पीत्वा नवोदकं चैव पञ्चगव्येन शुद्ध्यति । 28ab
शवकूपोदकं पीत्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति ॥ 28cd
अन्त्यावसायिनामन्नं भुक्त्वा चान्द्रायणं चरेत् । 29ab
आपत्काले शूद्रगृहे मनस्तापेन शुद्ध्यति ॥ 29cd
शूद्रभाजनभुक् विप्रः पञ्चगव्यादुपोषितः । 30ab
कन्दुपक्वं स्नेहपक्वं स्नेहं च दधिशक्तवः ॥ 30cd
शूद्रादनिन्द्यान्येतानि गुडक्षीररसादिकं । 31ab
अस्नातभुक् चोपवासी दिनान्ते तु जपाच्छुचिः ॥ 31cd
मूत्रोच्चार्य्यशुचिर्भुक्त्वा त्रिरात्रेण विशुद्ध्यति । 32ab
केशकीटावपन्नं च पादस्पृष्टञ्च कामतः ॥ 32cd
भ्रूणघ्नावेक्षित्तं चैव सस्पृष्टं वाप्युदक्यया । 33ab
काकाद्यैरवलीढं च शुनासंस्पृष्टमेव च ॥ 33cd
गवाद्यैरन्नमाघ्रातं भुक्त्वा त्र्यहमुपावसेत् । 34ab
रेतोविण्मूत्रभक्षी तु प्राजापत्यं समाचरेत् ॥ 34cd
चान्द्रायण नवश्राद्धे पराको मासिके मतः । 35ab
पक्षत्रये ऽतिकृच्छ्रं स्यात् षण्मासे कृच्छ्रमेव च ॥ 35cd
आब्दिके पादकृच्छ्रं स्यादेकाहः पुनराव्दिके । 36ab
पूर्व्वेद्युर्व्वार्षिकं श्राद्धं परेद्युः पुनराव्दिकं ॥ 36cd
निषिद्धभक्षणे भुक्ते प्रायश्चित्तमुपोषणं । 37ab
भूस्तृणं लशुनं भुक्त्वा 1 शिशुकं कृच्छ्रमाचरेत् 2 37cd


1 लशुनं गृञ्जनं भुक्त्वेति ङ॰ ।
2 शिशुकृच्छ्रं समाचरेदिति ख॰ ।
Image-P.187


अभोज्यानान्तु भुक्त्वान्नं स्त्रीशूद्रोच्छिष्टमेव च । 38ab
जग्ध्वा मांसमभक्ष्यञ्च सप्तरात्रं पयः पिवेत् ॥ 38cd
मधु मांसञ्च यो ऽश्नीयाच्छावं सूतकमेव वा । 39ab
प्राजापत्यं चरेत् कृच्छ्रं ब्रह्मचारी यतिर्व्रती ॥ 39cd
अन्ययेन परस्वापहरणं स्तेयमुच्यते । 40ab
मुसलेन हतो राज्ञा स्वर्णस्तेयी विशुद्ध्यति ॥ 40cd
अधःशायी जटाधारी पर्णमूलफलाशनः । 41ab
एककालं समश्नानो द्वादशाब्दे विशुद्ध्यति ॥ 41cd
रुक्मस्तेयी सुरापश्च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । 42ab
स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रञ्चाब्दं चरेन्नरः ॥ 42cd
मणिमुक्ताप्रवालानां ताम्रस्य रजतस्य च । 43ab
अयस्कांस्योपलानाञ्च द्वादशाहं कणान्नभुक् ॥ 43cd
मनुष्याणान्तु हरणे स्त्रीणां क्षेत्रगृहस्य च । 44ab
वापीकूपतडागानां शुद्धिश्चान्द्रायणं स्मृतं ॥ 44cd
भक्ष्यभोज्यापहरणे यानशय्यासनस्य च । 45ab
पुष्पमूलफलानाञ्च पञ्चगव्यं विशोधनं ॥ 45cd
तृणकाष्ठद्रुमाणाञ्च शुष्कान्नस्य गुडस्य च । 47ab
चेलचर्म्मामिषाणाञ्च त्रिरात्रं स्यादभोजनं ॥ 47cd
पितुः पत्नीञ्च भगिनीमाचार्य्यतनयान्तथा । 48ab
आचार्य्याणीं सुतां स्वाञ्च गच्छंश्च गुरुतल्पगः ॥ 48cd
गुरुतल्पे ऽभिभाष्यैनस्तप्ते पच्यादयोमये । 49ab
शूमीं ज्वलन्तीञ्चाश्लिष्य मृतुना स विशुद्ध्यति ॥ 49cd
चान्द्रायणान् वा त्रीन्मासानभ्यस्य गुरुतल्पगः । 50ab
Image-P.188


एवमेव विधिं कुर्य्याद् योषित्सुपतितास्वपि ॥ 50cd
यत् पुंसः परदारेषु तच्चैनां कारयेद्व्रतं । 51ab
रेतः सिक्त्वा कुमारीषु चाण्डालीषु सुतासु च ॥ 51cd
सपिण्डापत्यदारेषु प्राणत्यागो विधीयते । 52ab
यत् करोत्येकरात्रेण वृषलीसेवनं द्विजः ॥ 52cd
तद्भैक्ष्यभुग् 1 जपन्नित्यं त्रिभिर्वर्षैर्व्यपोहति । 53ab
पितृव्यदारगमने भ्रातृभार्य्यागमे 2 तथा ॥ 53cd
चाण्डालीं पुक्कसीं वापि स्नुषाञ्च भगिनीं सखीं । 54ab
मातुः पितुः स्वसारञ्च निक्षिप्तां शरणागतां ॥ 54cd
मातुलानीं स्वसारञ्च सगोत्रामन्यमिच्छतीं । 55ab
शिष्यभार्य्यां गुरोर्भार्य्यां गत्वा चान्द्रायणञ्चरेत् ॥ 55cd


इत्याग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम त्रिसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 हविष्यभुगिति ग॰ ,ट॰ च ।
2 भातृजायागमे इति ग॰ , छ॰ , ट॰ च ।
Image-P.189


Chapter 174

अथ चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रायश्चित्तानि ।
अग्निरुवाच ।
देवाश्रमार्च्चनादीनां प्रायश्चित्तन्तु लोपतः । 1ab
पूजालोपे चाष्टशतं जपेद्द्विगुणपूजनं ॥ 1cd
पञ्चोपनिषदैर्म्मन्त्रैर्हुत्वा ब्राह्मणभोजनं । 2ab
सूतिकान्त्यजकोदक्यास्पृष्टे देवे शतं जपेत् 1 2cd
पञ्चोपनिषदैः पूजां द्विगुणं स्नानमेव च । 3ab
विप्रभोज्यं होमलोपे होमस्नानं तथार्च्चनं ॥ 3cd
होमद्रव्ये मूषिकाद्यैर्भक्षिते कीटसंयुते । 4ab
तावन्मात्रं परित्यज्य प्रोक्ष्य देवादि पूजयेत् ॥ 4cd
अङ्कुरार्पणमात्रन्तु छिन्नं भिन्नं परित्यजेत् । 5ab
अस्पृश्यैश्चैव संस्पृष्टे अन्यपात्रे तदर्पणं ॥ 5cd
देवमानुषविघ्नघ्नं पूजाकाले तथैव च । 6ab
मन्त्रद्रव्यादिव्यत्यासे मूलं जप्त्वा पुनर्ज्जपेत् ॥ 6cd
कुम्भेनाष्टशतजपो देवे तु पतिते करात् । 7ab
भिन्ने नष्टे चोपवासः शतहोमाच्छुभं भवेत् 2 7cd


1 शतं शहुनेदिति ख॰ , छ॰ च ।
2 शतहोमाच्छुचिर्भवेदिति ख॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.190


कृते पापे ऽनुतापो वै यस्य पुंसः प्रजायते । 8ab
प्रायश्चित्तन्तु तस्यैकं हरिसंस्मरणं परं ॥ 8cd
चान्द्रायणं पराको वा प्राजापत्यमघौघनुत् । 9ab
सूर्येशशक्तिश्रीशदिमन्त्रजप्यमघौघनुत् ॥ 9cd
गायत्रीप्रणवस्तोत्रमन्त्रजप्यमघान्तकं । 10ab
काद्यैरावीजसंयुक्तैराद्यैराद्यैस्तदन्तकैः ॥ 10cd
सूर्य्येशशक्तिश्रीशादिमन्त्राः कोट्यधिकाः पृथक् । 11ab
ओंह्रीमाद्याश्चतुर्थ्यन्ता नमोन्ताः सर्वकामदाः ॥ 11cd
नृसिंहद्वादशाष्टार्णमालामन्त्राद्यघौघनुत् । 12ab
आग्नेयस्य पुराणस्य पठनं श्रवणादिकं ॥ 12cd
द्विविद्यारूपको विष्णुरग्निरूपस्तु गीयते । 13ab
परमात्मा देवमुखं सर्ववेदेषु गीयते ॥ 13cd
प्रवृत्तौ तु निवृत्तौ तु इज्यते भुक्तिमुक्तिदः 1 14ab
अग्निरूपस्य विष्णोर्हि हवनं ध्यानमर्च्चनं ॥ 14cd
जप्यं स्तुतिश्च प्रणतिः शारीराशेषाघौघनुत् । 15ab
दशस्वर्णानि दानानि धान्यद्वादशमेव च ॥ 15cd
तुलापुरुषमुख्यानि महादानानि षोड़श । 16ab
अन्नदानानि मुख्यानि सर्वाण्यघहराणि हि ॥ 16cd
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकालके । 18ab
ब्रतादि सूर्य्येशशक्तिश्रीशादेरघघातनं 2 18cd
गङ्गा गया प्रयागश्च काश्ययोध्या ह्यवन्तिका । 19ab


1 प्रवृत्तैस्तु निवृत्तैस्तु इज्यते भुक्तिमुक्तिद इति घ॰ , ङ॰ , झ॰ , ञ॰ च ।
2 अघनाशनमिति ग॰ ।
Image-P.191


कुरुक्षेत्रं पुष्करञ्च नैमिषं पुरुषोत्तमः ॥ 19cd
शालग्रामप्रभासाद्यं तीर्थञ्चघौघघातकं । 20ab
अहं ब्रह्म परं ज्योतिरितिध्यानमघौघनुत् ॥ 20cd
पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं ब्रह्मा विष्णुर्म्महेश्वरः । 21ab
अवताराः सर्वपूजाः प्रतिष्ठाप्रतिमादिकं ॥ 21cd
ज्योतिःशास्त्रपुराणानि स्मृतयस्तु तपोव्रतं 1 22ab
अर्थशास्त्रञ्च सर्गाद्या आयुर्वेदो धनुर्म्मतिः ॥ 22cd
शिक्षा छन्दो व्याकरणं निरुक्तञ्चाभिधानकं । 23ab
कल्पो न्यायश्च मीमांसा ह्यन्यत् सर्वं हरिः प्रभुः ॥ 23cd
एके द्वयोर्यतो यस्मिन् यः सर्वमिति वेद यः । 24ab
तं दृष्ट्वान्यस्य पापानि विनश्यन्ति हरिश्च सः ॥ 24cd
विद्याष्टादशरूपश्च सूक्ष्मः स्थूलो ऽपरो हरिः । 25ab
ज्योतिः सदक्षरं ब्रह्म परं विष्णुश्च निर्म्मलः ॥ 25cd


इत्याग्नेये महापुराणे प्रायश्चित्तानि नाम चतुःसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 175

अथ पञ्चसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

व्रतपरिभाषा ।
अग्निरुवाच ।
तिथिवारर्क्षदिवसमासर्त्वब्दार्क्कसङ्क्रमे । 1ab
नृस्त्रीव्रतादि 2 वक्ष्यामि वसिष्ठ शृणु तत् क्रमात् ॥ 1cd


1 स्मृतयः श्रुतयो व्रतमिति क॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च । अहं ब्रह्मेत्यादिः, तपोव्रतमित्यन्तः पाठः ग॰ पुस्तके नास्ति ।
2 पुंस्त्री व्रतादीति ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.192


शास्त्रोदितो हि नियमो व्रतं तच्च तपो मतं । 2ab
नियमास्तु विशेषास्तु व्रतस्यैव दमादयः ॥ 2cd
व्रतं हि कर्त्तृसन्तापात्तप इत्यभिधीयते । 3ab
इन्द्रियग्रामनियमान्नियमश्चाभिधीयते ॥ 3cd
अनग्नयस्तु ये विप्रास्तेषां श्रेयो ऽभिधीयते । 4ab
व्रतोपवासनियमैर्नानादानैस्तथा द्विजः ॥ 4cd
ते स्युर्द्देवादयः 1 प्रीता भुक्तिमुक्तिप्रदायकाः । 5ab
उपावृत्तस्य पापेभ्यो यस्तु वासो गुणैः सह ॥ 5cd
उपवासः स विज्ञेयः सर्वभोगविवर्जितः 2 6ab
कांस्यं मांसं मसूरञ्च चणकं कोरदूषकं ॥ 6cd
शाकं मधु परान्नञ्च 3 त्यजेदुपवसन् स्त्रियं । 7ab
पुष्पालङ्कारवस्त्राणि धूपगन्धानुलेपनं ॥ 7cd
उपवासे न शस्यन्ति दन्तधावनमञ्जनं । 8ab
दन्तकाष्ठं पञ्चगव्यं कृत्वा प्रातर्व्रतञ्चरेत् ॥ 8cd
असकृज्जलपानाच्च ताम्बूलस्य च भक्षणात् । 9ab
उपवासः प्रदुष्येत दिवास्वप्नाच्च मैथुनात् ॥ 9cd
क्षमा सत्यन्दया दानं शौचमिन्द्रियनिग्रहः । 10ab
देवपूजाग्निहरणं 4 सन्तोषो ऽस्तेयमेव च ॥ 10cd
सर्वव्रतेष्वयं धर्मः सामान्यो दशधा स्मृतः । 11ab
पवित्राणि जपेच्चैव जुहुयाच्चैव शक्तितः ॥ 11cd


1 तैः स्युर्देवादय इति ग॰ , छ॰ च ।
2 सर्वपापविवर्जित इति ज॰ , झ॰ च । सर्वतः परिवर्जित इति छ॰ ।
3 शाकं दधि परान्नञ्चेति ख॰ , छ॰ च ।
4 देवपूजाग्निहवनमिति घ॰ , ट॰ च ।



नित्यस्नायी मिताहारो 1 गुरुदेवद्विजार्च्चकः । 12ab
क्षारं क्षौद्रञ्च लवणं मधु मांसानि वर्जयेत् ॥ 12cd
तिलमुद्गादृते शस्यं शस्ये गोधूमकोद्रवौ । 13ab
चीनकं देवधान्यञ्च शमीधान्यं तथैक्षवं 2 13cd
शितधान्यं तथा पण्यं मूलं क्षारगणः स्मृतः । 14ab
व्रीहिषष्टिकमुद्गाश्च कलायाः सतिला यवाः ॥ 14cd
श्यामाकाश्चैव नीवारा गोधूमाद्या व्रते हिताः । 15ab
कुष्माण्डालावुवार्त्ताकून् पालङ्कीम्पूतिकान्त्यजेत् ॥ 15cd
चरुभैक्ष्यं शक्तुकणाः शाकन्दधि घृतं पयः । 16ab
श्यामाकशालिनीवारा यवकं मूलतण्डुलं ॥ 16cd
हविष्यं व्रतनक्तादावग्निकार्य्यादिके हितं । 17ab
मधु मांसं विहायान्यद् व्रते वा हितमीरितं ॥ 17cd
त्र्यहं प्रातस्त्र्यहं सायं त्र्यहमद्यादयाचितं । 18ab
त्र्यहम्परञ्च नाश्नीयात् प्राजापत्यञ्चरन् द्विजः ॥ 18cd
एकैकं ग्रासमश्नीयात् त्र्यहाणि त्रीणि पूर्ववत् । 19ab
त्र्यहञ्चोपवसेदन्त्यमतिकृच्छ्रं चरन् द्विजः ॥ 19cd
गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकं । 20ab
एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं शान्तपनं स्मृतं ॥ 20cd
पृथक् शान्तपनद्रव्यैः षडहः सोपवासकः । 21ab
सप्ताहेन तु कृच्छ्रो ऽयं महाशान्तपनो ऽघहा ॥ 21cd
द्वादशाहोपवासेन पराकः सर्वपापहा । 22ab


1 यताहार इति घ॰ ।
2 शमीधान्यं तथैव चेति ग॰ ,झ॰ च ।
Image-P.194


महापराकस्त्रिगुणस्त्वयमेव प्रकीर्त्तितः ॥ 22cd
पौर्णमास्यां पञ्चदशग्रास्यमावास्यभोजनः । 23ab
एकापाये ततो वृद्धौ चान्द्रायणमतो ऽन्यथा ॥ 23cd
कपिलागोः पलं मूत्रं अर्द्धाङ्गुष्ठञ्च गोमयं । 24ab
क्षीरं सप्तपलन्दद्याद् दध्नश्चैव पलद्वयं 1 24cd
घृतमेकपलन्दद्यात् पलमेकं कुशोदकं । 25ab
गयत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयं ॥ 25cd
आप्यायस्वेति च क्षीरं दधिक्राव्णेति वै दधि । 26ab
तेजो ऽसीति तथा चाज्यं देवस्येति कुशोदकं 2 26cd
ब्रह्मकूर्च्चो भवत्येवं आपो हिष्ठेत्यृचं जपेत् । 27ab
अघमर्षणसूक्तेन संयोज्य प्रणवेन वा ॥ 27cd
पीत्वा सर्वाघनिर्मुक्तो विष्णुलोकी ह्युपोषितः । 28ab
उपवासी सायम्भोजी यतिः षष्ठात्मकालवान् ॥ 28cd
मांसवर्जी चाश्वमेधी सत्यवादी दिवं व्रजेत् । 29ab
अग्न्याधेयं प्रतिष्ठाञ्च यज्ञदानव्रतानि च ॥ 29cd
देवव्रतवृषोत्सर्गचूडाकरणमेखलाः । 30ab
माङ्गल्यमभिषेकञ्च मलमासे विवर्जयेत् ॥ 30cd
दर्शाद्दर्शस्तु चान्द्रः स्यात् त्रिंशाहश्चैव सावनः । 31ab
मासः सौरस्तु सङ्क्रान्तेर्नाक्षत्रो भविवर्त्तनात् ॥ 31cd
सौरो मासो विवाहादौ यज्ञादौ सावनः स्मृतः 3 32ab


1 दध्नश्चैव पलत्रयमिति घ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
2 गायत्र्या इत्यादिः, कुशोदकमित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 सावनो मत इति छ॰ ।
Image-P.195


आव्दिके पितृकार्य्ये च चान्द्रो मासः प्रशस्यते ॥ 32cd
आषाढीमवधिं कृत्वा यः स्यात्पक्षस्तु पञ्चमः । 33ab
कुर्य्याच्छ्राद्धन्तत्र रविः कन्यां गच्छतु वा न वा ॥ 33cd
मासि संवत्सरे चैव तिथिद्वैधं यदा भवेत् । 34ab
तत्रोत्तरोत्तमा ज्ञेया पूर्वा तु स्यान् मलिम्लुचा ॥ 34cd
उपोषितव्यं नक्षत्रं येनास्तं याति भास्करः । 35ab
दिवा पुण्यास्तु तिथयो रात्रौ नक्तव्रते शुभाः ॥ 35cd
युग्माग्निकृतभूतानि 1 षण्मुन्योर्वसुरन्ध्रयोः । 36ab
रुद्रेण द्वादशो युक्ता चतुर्द्दश्याथ 2 पूर्णिमा ॥ 36cd
प्रतिपदा त्वमावास्या तिथ्योर्युग्मं महाफलं । 37ab
एतद्व्यस्तं महाघोरं हन्ति पुण्यं पुराकृतं ॥ 37cd
नरेन्द्रमन्त्रिव्रतिनां 3 विवाहोपद्रवादिषु । 38ab
सद्यः शौचं समाख्यातं कान्तारापदि संषदि ॥ 38cd
आरब्धदीर्घतपसां न राजा व्रतहा स्त्रियाः । 39ab
गर्भिणी सूतिका नक्तं कुमारी च रजस्वला ॥ 39cd
यदा ऽशुद्धा तदान्येन कारयेत क्रियाः सदा । 40ab
क्रोधात् प्रमादाल्लोभाद्वा व्रतभङ्गो भवेद्यदि ॥ 40cd
दिनत्रयं न भुञ्जीत मुण्डनं शिरसो ऽथ वा । 41ab
असामर्थ्ये व्रतकृतौ पत्नीं वा कारयेत् सुतं ॥ 41cd
सूतके मृतके कार्त्यं प्रारब्धं पूजनोज्झितं । 42ab
व्रतस्थं मूर्च्छितं दुग्धपानाद्यैरुद्धरेद् गुरुः ॥ 42cd


1 युग्माग्नियुगभूतानीति ज॰ , झ॰ च ।
2 चतुर्दश्या चेति ग॰ ।
3 नरेन्द्रसत्रिव्रतिनामिति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.196


अष्तौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः । 43ab
हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधं ॥ 43cd
कीर्त्तिसन्ततिविद्यादिसौभाग्यारोग्यवृद्धये । 44ab
नैर्मल्यभुक्तिमुक्त्यर्थं कुर्वे व्रतपते व्रतं ॥ 44cd
इदं व्रतं मया श्रेष्ठं गृहीतं पुरतस्तव । 45ab
निर्विघ्नां सिद्धिमायातु त्वत्प्रसादात् जगत्पते ॥ 45cd
गृहीते ऽस्मिन् व्रतवरे 1 यद्यपूर्णे म्रिये ह्यहं । 46ab
तत्सर्वं पूर्णमेवास्तु प्रसन्ने त्वयि सत्पतौ ॥ 46cd
व्रतमूर्त्तिं जगद्भूतिं मण्डले सर्वसिद्धये । 47ab
आवाहये नमस्तुभ्यं सन्निधीभव केशव ॥ 47cd
मनसा कल्पितैर्भक्त्या पञ्चगव्यैर्जलैः शुभैः । 48ab
पञ्चामृतैः स्नापयामि त्वं मे च भव पापहा ॥ 48cd
गन्धपुष्पोदकैर्युक्तमर्घ्यमर्घ्यपते शुभं । 49ab
गृहाण पाद्यमाचाममर्घ्यार्हङ्कुरु मां सदा ॥ 49cd
वस्त्रं वस्त्रपते पुण्यं गृहाण कुरु मां सदा । 50ab
भूषणाद्यैः सुवस्त्राद्यैश्छादितं व्रतसत्पते ॥ 50cd
सुगन्धिगन्धं विमलं गन्धमूर्त्ते गृहाण वै । 51ab
पापगन्धविहीनं मां कुरु त्वं हि सुगन्धिकं ॥ 51cd
पुष्पं गृहाण पुष्पादिपूर्ण मां कुरु सर्वदा । 52ab
पुष्पगन्धं सुविमलं आयुरारोग्यवृद्धये ॥ 52cd
दशाङ्गं गुग्गुलुघृतयुक्तं धूपं गृहाण वै । 53ab
सधूप धूपित मां त्वं कुरु धूपितसत्पते ॥ 53cd


1 व्रते देव इति ग॰ , घ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
Image-P.197


दीपमूर्द्धशिखं दीप्तं गृहाणाखिलभासकं । 54ab
दीपमूर्त्ते प्रकाशाढ्यं सर्वदोर्द्ध्वगतिं कुरु ॥ 54cd
अन्नादिकञ्च नैवेद्यं गृहाणान्नादि सत्पते । 55ab
अन्नादिपूर्णं कुरु मामन्नदं सर्वदायकं ॥ 55cd
मन्त्रहीनं क्रियाहीनं भक्तिहीनं मया प्रभो । 56ab
यत् पूजितं व्रतपते परिपूर्णन्तदस्तु मे ॥ 56cd
धर्मं देहि धनं देहि सौभाग्यं गुणसन्ततिं । 57ab
कीर्त्तिं विद्यां 1 देहि चायुः स्वर्गं मोक्षञ्च देहि मे ॥ । 57cd
इमां पूजां व्रतपते गृहीत्वा व्रज साम्प्रतं । 58ab
पुनरागमनायैव वरदानाय वै प्रभो ॥ 58cd
स्नात्वा व्रतवता सर्वव्रतेषु व्रतमूर्त्तयः । 59ab
पूज्याः सुवर्णजास्ता वै शक्त्या वै भूमिशायिना ॥ 59cd
जपो होमश्च सामान्यव्रतान्ते दानमेव च । 60ab
चतुर्विंशा द्वादश वा पञ्च वा त्रय एककः ॥ 60cd
विप्राः प्रपूज्या गुरवो 2 भोज्याः शक्त्या तु दक्षिणा । 61ab
देया गावः सुवर्णाद्याः पादुकोपानहौ पृथक् ॥ 61cd
जलपात्रञ्चान्नपात्रमृत्तिकाच्छत्रमासनं 3 62ab
शय्या वस्त्रयुगं कुम्भाः परिभाषेयमीरिता ॥ 62cd


इत्याग्नेये महापुराणे व्रतपरिभाषानाम पञ्चसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 कीर्त्तिं वृद्धिमिति ख॰ , छ॰ च ।
2 विप्राः पूज्याः सगरव इति घ॰ , ज॰ , ट॰ च ।
3 मुद्रिकाछत्रमासनमिति घ॰ ।
Image-P.198


Chapter 176

अथ षट्सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

प्रतिपद्व्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
वक्ष्ये प्रतिपदादीनि व्रतान्यखिलदानि ते । 1ab
कार्त्तिकाश्वयुजे चैत्रे प्रतिपद्ब्रह्मणस्तिथिः ॥ 1cd
पञ्चदश्यान्निराहारः प्रतिपद्यर्च्चयेदजं । 2ab
ओं तत् सद्ब्रह्मणे नमो गायत्र्या वाव्दमेककं ॥ 2cd
अक्षमालाश्रुवन्दक्षे 1 वामे श्रुचकमण्डलु 2 3ab
लम्बकूर्चञ्च जटिलं हैमं ब्रह्माणमर्च्चयेत् ॥ 3cd
शक्त्या क्षीरं प्रदद्यात्तु ब्रह्मा मे प्रीयतामिति । 4ab
निर्मलो भोगभुक् स्वर्गे भूमौ विप्रो धनी भवेत् ॥ 4cd
धन्यं व्रतं प्रवक्ष्यामि अधन्यो धन्यतां व्रजेत् । 5ab
मार्गशीर्षे प्रतिपदि नक्तं हुत्वा प्युपोषितः 3 5cd
अग्नये नम इत्यग्निं प्रार्च्याव्दं सर्व्वभाग् भवेत् । 6ab
प्रतिपद्येकभक्ताशी समाप्ते कपिलाप्रदः ॥ 6cd
वैश्वानरपदं याति शिखिव्रतमिदं स्मृतं । 7ab


इत्याग्नेये महापुराणे प्रतिपद्व्रतानि नाम षट्सप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 अक्षमालाश्रुचं दक्षे इति छ॰ ।
2 वामे दण्डकमण्डलु इति छ॰ , झ॰ । वामे श्रुवकमण्डलु इति छ॰ ।
3 नक्तं कृच्चाभ्युपोषित इति ग॰ ।
Image-P.199


Chapter 177

अथ सप्तसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

द्वितीयाव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
द्वितीयाव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्त्यादिदायकं । 1ab
पुष्पाहारी द्वितीयायामश्विनौ पूजयेत् सुरौ ॥ 1cd
अब्दं स्वरूपसौभाग्यं स्वर्गभाग् जायते व्रती । 2ab
कार्त्तिके शुक्लपक्षस्य 1 दितीयायां यमं यजेत् ॥ 2cd
अब्दमुपोषितः स्वर्गं गच्छेन्न नरकं व्रती । 3ab
अशून्यशयनं वक्ष्ये अवैधव्यादिदायकं ॥ 3cd
कृष्णपक्षे द्वितीयायां श्रावणास्य चरेदिदं । 4ab
श्रीवत्सधारिन् श्रीकान्त श्रीधामन् श्रीपते ऽव्यय ॥ 4cd
गार्हस्थ्यं मा प्रणाशं मे यातु धर्म्मार्थकामदं । 5ab
अग्नयी मा प्रणश्यन्तु मा प्रणश्यन्तु देवताः ॥ 5cd
पितरो मा प्रणश्यन्तु मत्तो दाम्पत्यभेदतः । 6ab
लक्ष्म्या वियुज्यते देवो न कदाचिद्यथा भवान् ॥ 6cd
तथा कलत्रसम्बन्धो देव मा मे विभिद्यतां । 7ab
लक्ष्म्या न शून्यं वरद यथा ते शयनं विभो ॥ 7cd
शय्या ममाप्यशून्यास्तु तथैव मधुसूदन । 8ab
लक्ष्मीं विष्णुं यजेदव्दं दद्याच्छय्यां फलानि च ॥ 8cd
प्रतिमासं च सोमाय दद्यादर्घ्यं समन्त्रकं । 9ab


1 शुक्तपक्षे तु इति ग॰ ।
Image-P.200


गगनाङ्गणसन्दीप दुग्धाब्धिमथनोद्भव ॥ 9cd
भाभासितादिगाभोग रामानुज नमो ऽस्तु ते । 10ab
ओं श्रीं श्रीधराय नमः सोमात्मानं हरिं यजेत् ॥ 10cd
घं ढं भं हं श्रियै नमो दशरूपमहात्मने । 11ab
घृतेन होमो नक्तञ्च शय्यां दद्याद्द्विजातये 1 11cd
दीपान्नभाजनैर्युक्तं छत्रोपानहमासनं । 12ab
सोदकुम्भञ्च प्रतिमां विप्रायाथ च पात्रकं 2 12cd
पत्न्या य एवं कुरुते भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 13ab
कान्तिव्रतं प्रवक्ष्यामि कार्त्तिकस्य सिते चरेत् ॥ 13cd
नक्तभोजी द्वितीयायां पूजयेद् बलकेशवौ । 14ab
वर्षं प्राप्नोति वै कान्तिमायुरारोग्यकादिकं ॥ 14cd
अथ शिष्णुव्रतं वक्ष्ये मनोवाञ्छितदायकं । 15ab
पौषशुक्लद्वितीयादि कृत्वा दिनचतुष्टयं ॥ 15cd
पूर्वं सिद्धार्थकैः स्नानं ततः कृष्णतिलैः 3 स्मृतं । 16ab
वचया च तृतीये ऽह्नि सर्वौषध्या चतुर्थके ॥ 16cd
मुरामांसी वचा कुष्ठं शैलेयं रजनीद्वयं 4 17ab
सटी चम्पकमुस्तञ्च सर्वौषधिगणः स्मृतः ॥ 17cd
नाम्ना कृष्णाच्युतानन्त हृषीकेशेति पूजयेत् । 18ab
पादे नाभ्यां चक्षुषि च क्रमाच्छिरसि पुष्पकैः ॥ 18cd
शशिचन्द्रशशाङ्केन्दुसञ्ज्ञाभिश्चार्घ्य इन्दवे । 19ab
नक्तं भुञ्जीत च नरो यावत्तिष्ठति चन्द्रमाः ॥ 19cd


1 शय्यां दद्याद्द्वितीयके इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
2 विप्रायाथ च पानकमिति घ॰ , ञ॰ च ।
3 शुक्लतिलैरिति ग॰ ।
4 पूर्वं सिद्धार्थकैरित्यादिः, रजनीद्वयमित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.201


षण्मासं पावनं चाब्दं प्राप्नुयात् सकलं व्रती । 20ab
एतद् व्रतं नृपैः स्त्रीभिः कृतं पूर्व्वं सुरादिभिः ॥ 20cd


इत्याग्नेये महापुराणे द्वितीयाव्रतानि नाम सप्तसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 178

अथाष्टसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

तृतीयाव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
तृतीयाव्रतान्याख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदानि ते । 1ab
ललितायां तृतीयायां मूलगौरीव्रतं शृणु ॥ 1cd
तृतीयायां चैत्रशुक्ले ऊढा गौरी हरेण हि । 2ab
तिलस्नातो ऽर्च्चयेच्छम्भुं गौर्य्या हैमफलादिभिः ॥ 2cd
नमो ऽस्तु पाटलायैव पादौ देव्याः शिवस्य च । 3ab
शिवायेति च सङ्कीर्त्य जयायै गुल्फयोर्यजेत् ॥ 3cd
त्रिपुरघ्नाय रुद्राय भवान्यै जङ्घयोर्द्वयoः । 4ab
शिवं रुद्रायेश्वराय 1 विजयायैव जानुनी ॥ 4cd
ईशायेति कटिं देव्याः 2 शङ्करायेति शङ्करम् । 5ab


1 शिवं रुद्राय विश्वायेति ख॰ , छ॰ च । शिवं भद्रायेश्वरायेति ज॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
2 ईशाय कट्यां देव्याश्च इति ङ॰ । ईशायेति तातो देव्या इति घ॰ ।
Image-P.202


कुक्षिद्वयञ्च कोटव्यै शूलिनं शूलपाणये ॥ 5cd
मङ्गलायै नमस्तुभ्यमुदरञ्चाभिपूजयेत् । 6ab
सर्व्वात्मने नमो रुद्रमैशान्यै च कुचद्वयं ॥ 6cd
शिवं देवात्मने तद्वत् ह्रादिन्यै 1 कण्ठमर्च्चयेत् । 7ab
महादेवाय च शिवमनन्तायै करद्वयं ॥ 7cd
त्रिलोचनायेति हरं बाहुं कालानलप्रिये 2 8ab
सौभाग्यायै महेशाय भूषणानि प्रपूजयेत् ॥ 8cd
अशोकमधुवासिन्यै ईश्वरायेति चौष्ठकौ । 9ab
चतुर्मुखप्रिया चास्यं हराय स्थाणवे नमः ॥ 9cd
नमो ऽर्द्धनारीशहरममिताङ्ग्यै च नासिकां । 10ab
नम उग्राय लोकेशं ललितेति पुनर्भ्रुवौ ॥ 10cd
सर्वाय पुरहन्तारं 3 वासन्त्यै चैव तालुकं 4 11ab
नमः श्रीकण्ठनाथायै शितिकण्ठाय केशकं ॥ 11cd
भीमोग्राय सुरूपिण्यै शिरः सर्व्वात्मने नमः । 12ab
मल्लिकाशोककमलकुन्दन्तगरमालती 5 12cd
कदम्बकरवीरञ्च 6 वाणमम्लानकुङ्कुमं । 13ab
सिन्धुवारञ्च मासेषु सर्व्वेषु क्रमशः स्मृतं ॥ 13cd
उमामहेश्वरौ पूज्य सौभाग्याष्टकमग्रतः 7 14ab


1 शिवं वेदात्मने तद्वद्रूपिण्यै इति घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
2 हरञ्चान्तकालानलप्रिये इति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
3 पुरहर्त्तारमिति घ॰ ।
4 वासन्यै च तथालकमिति छ॰ , ट॰ च ।
5 मल्लिकाशोककमलच्छदं तगरमालती इति ख॰ , घ॰ , ज॰ च ।
6 कुन्दञ्च करवीरञ्चेति ख॰ , घ॰ , ज॰ च ।
7 मल्लिकाशोकेत्यादिः, सौभाग्याष्टकमग्रतः इत्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.203


स्थापयेद् 1 घृतनिष्पावकुसुम्भक्षीरजीवकं ॥ 14cd
तरुराजेक्षुलवणं 2 कुस्तुम्बुरुमथाष्टमं । 15ab
चैत्रे शृङ्गोदकं प्राश्य देवदेव्यग्रतः स्वपेत् ॥ 15cd
प्रातः स्नात्वा समभ्यर्च्य विप्रदाम्पत्यमर्च्चयेत् 3 16ab
तदष्टकं द्विजे दद्याल्ललिता प्रीयतां मम 4 16cd
शृङ्गोदकं 5 गोमयं च मन्दारं विल्वपत्रकं । 17ab
कुशोदकं दधि क्षीरं कार्त्तिके पृषदाज्यकम् ॥ 17cd
गोमूत्राज्यं कृष्णतिलं पञ्चगव्यं क्रमाशनं । 18ab
ललिता विजया भद्रा भवानी कुमुदा शिवा ॥ 18cd
वासुदेवी तथा गौरी मङ्गला कमला सती । 19ab
चैत्रादौ दानकाले च प्रीयतामिति वाचयेत् ॥ 19cd
फलमेकं पवित्राज्यं 6 व्रतान्ते शयनं ददेत् । 20ab
उमामहेश्वरं हैमं वृषभञ्च गवा सह ॥ 20cd
गुरुञ्च मिथुनान्यर्च्य 7 वस्त्राद्यैर्भुक्तिमुक्तिभाक् 8 21ab
सौभाग्यारोग्यरूपायुः सौभाग्यशयनव्रतात् ॥ 21cd
नभस्ये वाथ वैशाखे कुर्यान्मार्गशिरस्यथ 9 22ab


1 अर्पयेदिति ख॰ , छ॰ च ।
2 तृणराजेक्षुलवणमिति ख॰ , छ॰ , ट॰ च ।
3 द्विजदाम्पत्यमर्चयेदिति ख॰ , घ॰ , छ॰ , ट॰ च ।
4 ललिता प्रीयतामिति ट॰ ।
5 पृष्ठोदकमिति ञ॰ । कूपोदकमिति ज॰ , झ॰ च ।
6 परित्याज्यमिति क॰ , ज॰ , ठ॰ च । परित्यज्येति ख॰ , छ॰ च । परिग्राह्यमिति ङ॰ ।
7 गुरुं मिथुनमभर्च्येति ङ॰ ।
8 वस्त्राद्यैः सर्वमाप्नुयादिति ख॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
9 कुर्याद्वा मार्गशीर्षके इति ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.204


शुक्लपक्षे तृतीयायाम् ललितायै नमो यजेत् ॥ 22cd
प्रतिपक्षं ततः प्रार्च्य व्रतान्ते 1 मित्युनानि च । 23ab
चतुर्विंशतिमभ्यर्च्य वस्त्राद्यैर्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 23cd
उक्तो मार्गो द्वितीयो ऽयं सौभाग्यव्रतमावदे । 24ab
फाल्गुणादितृतीयायां लवणं यस्तु वर्जयेत् ॥ 24cd
समाप्ते शयनन्दद्याद्गृहश्चोपस्करान्वितं । 25ab
सम्पूज्य विप्रमिथुनं भवानी प्रीयतामिति 2 25cd
सौभाग्यार्थं तृतीयोक्ता गौरीलोकादिदायिनी । 26ab
माघे भाद्रे च वैशाखे तृतीयाव्रतकृत्तथा ॥ 26cd
दमनकतृतीयाकृत् चैत्रे दमनकैर्यजेत् । 27ab
आत्मतृतीया मार्गस्य प्रार्च्येच्छाभोजनादिना ॥ 27cd
गौरी काली उमा भद्रा दुर्गा कान्तिः सरस्वती । 28ab
वैष्णवी लक्ष्मीः प्रकृतिः शिवा नारायणी क्रमात् 3 28cd
मार्गतृतीयामारभ्य सौभाग्यं स्वर्गमाप्नुयात् ॥ 29॥ 29ab


इत्याग्नेये महापुराणे तृतीयाव्रतानि नाम अष्टसप्तत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 वर्षान्ते इति ख॰ , ङ॰ , ट॰ च ।
2 अलङ्काराणि सर्वाणि भवानो प्रीयतामिति ट॰ ।
3 दमनकतृतीयाकृदित्यादिः नारायणी क्रमादित्यन्तः पाठः ज॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.205


Chapter 179

अथैकोनाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

चतुर्थीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
चतुर्थी व्रतान्याख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदानि ते 1 1ab
माघे शुक्लचतुर्थ्यान्तु उपवासी यजेद् गणं ॥ 1cd
पञ्चम्याञ्च तिलान्नादी वर्षान्निर्विघ्नतः 2 सुखी । 2ab
गं स्वाहा 3 मूलमन्त्रो ऽयं गामाद्यं हृदयादिकं ॥ 2cd
आगच्छोल्काय चावाह्य गच्छोल्काय विसर्जनं । 3ab
उल्कान्तैर्गादिगन्धाद्यैः पूजयेन्मोदकादिभिः ॥ 3cd
ओं महोल्काय विद्महे वक्रतुण्डाय 4 धीमहि तन्नो दन्ती प्रचीदयात् ।
मासि भाद्रपदे चापि चतुर्थीकृच्छिवं व्रजेत् । 4ab
चतुर्थ्यङ्गारके ऽभ्यर्च्य गणं सर्वमवाप्नुयात् ॥ 4cd
चतुर्थ्यां फाल्गुने नक्तमविघ्नाख्या चतुर्थ्यपि । 5ab
चतुर्थ्यां दमनैः पूज्य चैत्रे प्रार्च्य गणं सुखी ॥ 5cd


इत्याग्नेये महपुराणे चतुर्थीव्रतानि नाम एकोनाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 चतुर्थी व्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति ङ॰ ।
2 वर्षन्निर्विघ्नत इति ङ॰ , ञ॰ च । वर्षन्निर्विघ्नवान् इति ग॰ ।
3 हां स्वाहेति ख॰ ।
4 चक्रमुण्डायेति ख॰ , घ॰ च । वक्रमुण्डायेति ङ॰ । रक्ततुण्डायेति ज॰ , झ॰ च ।
Image-P.206


Chapter 180

अथाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

पञ्चमीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
पञ्चमीव्रतकं वक्ष्ये आरोग्यस्वर्गमोक्षदं 1 1ab
नभोनभस्याश्विने च कार्त्तिके शुक्लपक्षके ॥ 1cd
वासुकिस्तक्षकः पूज्यः कालीयो मणिभद्रकः । 2ab
ऐरावतो धृतराष्ट्रः कर्कोटकधनञ्जयौ ॥ 2cd
एते प्रयच्छन्त्यभयमायुर्विद्यायशः श्रियं ॥ 3॥ 3ab


इत्याग्नेये महापुराणे पञ्चमीव्रतानि नाम अशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 181

अथैकाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

षष्ठीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
षष्ठीव्रतानि वक्ष्यामि कार्त्तिकादौ समाचरेत् 2 1ab
षष्ट्यां फलाशनो 3 ऽर्घ्याद्यैर्भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥ 1cd


1 आरोग्यमुखमोक्षदमिति ङ॰ ।
2 ऐरावत इत्यादिः, कार्त्तकादौ समाचरेदित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 षष्ट्यां मलाशनो ऽर्घ्याद्यैरिति ट॰ ।
Image-P.207


स्कन्दषष्ठीव्रतं प्रोक्तं भाद्रे षष्ट्यामथाक्षयं । 2ab
कृष्णषष्ठीव्रतं वक्ष्ये मार्गशीर्षे चरेच्च तत् 1 2cd
अनाहारो वर्षमेकं भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 3ab


इत्याग्नेये महापुराणे षष्ठीव्रतानि नाम एकाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 182

अथ द्व्यशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

सप्तमीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
सप्तमीव्रतकं वक्ष्ये सर्वेषां भुक्तिमुक्तिदं 2 1ab
माघमासे ऽब्जके शुक्ले सूर्य्यं प्रार्च्य विशोकभाक् ॥ 1cd
सर्वावाप्तिस्तु सप्तभ्यां मासि भाद्रे ऽर्कपूजनात् । 2ab
पौषे मासि सिते ऽनश्नन् प्रार्च्यार्कं पापनाशनं ॥ 2cd
कृष्णपक्षे तु माघस्य सर्वावाप्तिस्तु सप्तमी । 3ab
फाल्गुने तु सिते नन्दा सप्तमी चार्कपूजनात् ॥ 3cd
मार्गशीर्षे सिते प्रार्च्य सप्तमी चापराजिता । 4ab
मार्गशीर्षे सिते चाव्दं पुत्रीया सप्तमी स्त्रियाः ॥ 4cd


इत्याग्नेये महापुराणे सप्तमीव्रतानि नाम द्व्यशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 मार्गशीर्षे चरेद्व्रतमिति घ॰ , ज॰ , झ॰ , ट॰ च ।
2 सर्वथा भुक्तिमुक्तिदमिति घ॰ , ज॰ , झ॰ च ।
Image-P.208


Chapter 183

अथ त्र्यशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

अष्टमीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
वक्ष्ये व्रतानि चाष्टम्यां रोहिण्यां प्रथमं व्रतं । 1ab
मासि भाद्रपदे ऽष्टम्यां रोहिण्यामर्द्धरात्रके ॥ 1cd
कृष्णो जातो यतस्तस्यां जयन्ती स्यात्ततो ऽष्टमी । 2ab
सप्तजन्मकृतात् पापात् मुच्यते चोपवासतः ॥ 2cd
कृष्णपक्षे भाद्रपदे अष्टम्यां रोहिणीयुते । 3ab
उपाषितोर्च्चयेत् कृष्णं 1 भुक्तिमुक्तिप्रदायकं ॥ 3cd
आवाहयाम्यहं कृष्णं बलभद्रञ्च देवकीं । 4ab
वसुदेवं यशोदाङ्गाः 2 पूजयामि नमो ऽस्तुते ॥ 4cd
योगाय योगपतये योगेशाय नमो नमः । 5ab
योगादिसम्भावायैव गोविन्दाय नमो नमः ॥ 5cd
स्नानं कृष्णाय दद्यात्तु अर्घ्यं चानेन दापयेत् । 6ab
यज्ञाय यज्ञेश्वराय यज्ञानां पतये नमः ॥ 6cd
यज्ञादिसम्भवायैव गोविन्दाय नमो नमः । 7ab
गृहाण देव पुष्पाणि सुगन्धीनि प्रियाणि ते ॥ 7cd
सर्वकामप्रदो देव भव मे देववन्दित । 8ab
धूपधूपित धूपं त्वं धूपितैस्त्वं गृहाण मे ॥ 8cd
सुगन्ध धूपगन्धाढ्यं कुरु मां सर्व्वदा हरे । 9ab


1 विष्णुमिति ट॰ ।
2 यशोदाञ्चेति ङ॰ , ज॰ च ।
Image-P.209


दीपदीप्त महादीपं दीपदीप्तद सर्वदा 1 9cd
मया दत्तं गृहाण त्वं कुरु चोर्द्ध्वगतिं च मां । 10ab
विश्वाय विश्वपतये विश्वेशाय नमो नमः 2 10cd
विश्वादिसम्भवायैव गोविन्दाय निवेदितं । 11ab
धर्म्माय धर्म्मपतये दर्मेशाय नमो नमः ॥ 11cd
धर्म्मादिसम्भवायैव गोविन्द शयनं कुरु । 12ab
सर्व्वाय सर्व्वपतये सर्व्वेशाय नमo नमः ॥ 12cd
सर्व्वादिसम्भवायैव गोविन्दाय च पावनं 3 13ab
क्षीरोदार्णवसम्भूत अत्रिनेत्रसमुद्भव ॥ 13cd
गृहाणार्घ्यं शशाङ्केदं रोहिण्या सहितो मम । 14ab
स्थण्डिले स्थापयेद्देवं सचन्द्रां रोहिणीं यजेत् ॥ 14cd
देवकीं वसुदेवं च यशोदां नन्दकं बलं । 15ab
अर्द्धरात्रे परोधाराः पातयेद् गुड़सर्पिषा ॥ 15cd
वस्त्रहेमादिकं दद्याद्ब्राह्मणान् भोजयेद्व्रती । 16ab
जन्माष्टमीव्रतकरः पुत्रवान्विष्णुलोकभाक् 4 16cd
वर्षे वर्षे तु यः कुर्य्यात् पुत्रार्थी वेत्ति नो भयं 5 17ab
पुत्रान् देहि धनं देहि आयुरारोग्यसन्ततिं ॥ 17cd
धर्म्मं कामं च सौभाग्यं स्वर्गं मोक्षं च देहि मे । 18ab


इत्याग्नेये महापुराणे जयन्त्यष्टमीव्रतं नाम त्र्यशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 सर्वदा इति घ॰ , ङ॰ च ।
2 विश्वेशाय नमो ऽस्तु ते इति ज॰ ।
3 पारगमिति ग॰ । सर्वायेत्यादिः. पावनमित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
4 कृष्णलोकभागिति छ॰ ।
5 पुत्रार्थी लभते सुतमिति ज॰ , ट॰ च ।
Image-P.210


Chapter 184

अथ चतुरशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

अष्टमीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
ब्रह्मादिमातृयजनाज्जपेन् मातृगणाष्टमीं । 1ab
कृष्णाष्टम्यां चैत्रमासे पूज्याब्दं कृष्णमर्थभाक् ॥ 1cd
कृष्णाष्टमीव्रतं वक्ष्ये मासे मार्गशिरे चरेत् । 2ab
नक्तं कृत्वा शुचिर्भूत्वा गोमूत्रं प्राशयेन्निशि ॥ 2cd
भूमिशायी निशायाञ्च शङ्करं पुजयेद् व्रती । 3ab
पौषे शम्भुं घृतं प्राश्य माघे क्षीरं महेश्वरम् 1 3cd
महादेवं फाल्गुने च तिलाशी 2 समुपोषितः । 4ab
चैत्रे स्थाणुं यवाशी च वैशाखे ऽथ शिवं यजेत् ॥ 4cd
कुशोदाशी पशुपतिं ज्यैष्ठे शृङ्गोदकाशनः । 5ab
आषाढे गोमयाश्युग्रं श्रावणे सर्वमर्कभुक् ॥ 5cd
त्र्यम्बकं च भाद्रपदे विल्वपत्राशनो निशि । 6ab
तण्डुलाशी चाश्वयुजे ईशं रुद्रन्तु कार्त्तिके ॥ 6cd
दध्याशी होमकारी स्याद्वर्षान्ते मण्डले यजेत् 3 7ab
गोवस्त्रहेम गुरवे दद्याद्विप्रेभ्य ईदृशं ॥ 7cd
प्रार्थयित्वा द्विजान् भोज्य 4 भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 8ab


1 माघे क्षीरी महेश्वरमिति घ॰ , छ॰ , ञ॰ च ।
2 तिलादीति ज॰ ।
3 वर्षे वर्षे तु मण्डले इति ञ॰ ।
4 द्विजान् तोष्य इति ज॰ ।
Image-P.211


नक्ताशी त्वष्टमीषु स्याद् वत्सरान्ते च धेनुदः ॥ 8cd
पौरन्दरं पदं याति स्वर्गतिव्रतमुच्यते 1 9ab
अष्टमी बुधवारेण पक्षयोरुभयोर्य्यदा ॥ 9cd
तदा व्रतं प्रकुर्व्वीत अथवा सगुड़ाशिता । 10ab
तस्यां नियमकर्त्तारो न स्युः खण्डितसम्पदः ॥ 10cd
तण्डुलस्याष्टमुष्टीनां वर्ज्जयित्वाङ्गुलीद्वयं । 11ab
भक्तं कृत्वा चाम्रपुटे सकुशे सकुलाम्बिकां ॥ 11cd
सात्त्विकं पूजयित्वाङ्गं भुञ्जीत च कथाश्रवात् । 12ab
शक्तितो दक्षिणान्दद्यात् कर्क्कटीन्तण्डुलान्वितां 2 12cd
धीरो द्विजो ऽस्य 3 भार्य्यास्ति रम्भा पुत्रस्तु कैशिकः । 13ab
दुहिता विजया तस्य धीरस्य धनदो वृषः 4 13cd
कौशिकस्तं गृहीत्वा तु गोपालैश्चारयन् वृषं । 14ab
गङ्गायां स्नानकृत्ये ऽथ 5 नीतश्चौरैर्वृषस्तदा ॥ 14cd
स्नात्वा वृषमपश्यन् स वृषं मार्गितुमागतः । 15ab
विजयाभगिनीयुक्तो ददर्श स सरोवरे ॥ 15cd
दिव्यस्त्रीयोषितां वृन्दमव्रवीद्देहि भोजनं । 16ab
स्त्रीवृन्दमूचे व्रतकृद् भुङ्क्ष्व त्वमतिथिर्यतः ॥ 16cd
व्रतं कृत्वा स बुभुजे प्राप्तवान् वनपालकं । 17ab


1 सुगतिव्रतमुच्यते इति ख॰ , घ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च । सुशान्तिव्रतमुच्यते इति ज॰ ।
2 कर्करीन्तण्डुलान्वितामिति ख॰ , घ॰ , ङ॰ च । गर्गरीन्तण्डुलान्वितामिति झ॰ ।
3 वीरो द्विजो ऽस्येति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
4 वीरस्य धनपो वृष इति ख॰ , छ॰ , ट॰ च । वीरस्य धनदो वृष इति घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
5 स्नानकृत्येषु इति ट॰ ।
Image-P.212


गतो धीरः 1 सवृषभो विजयासहितस्तदा ॥ 17cd
धीरेण 2 विजया दत्ता यमायान्तरितः पिता । 18ab
व्रतभावात् कौशिको ऽपि ह्ययोध्यायां नृपो ऽभवत् ॥ 18cd
पित्रोस्तु नरके दृष्ट्वा विजयार्तिं यमे गता । 19ab
मृगयामागतं प्रोचे मुच्यते नरकात् कथं ॥ 19cd
व्रतद्वयाद्यमः प्रोचे प्राप्य तत् कैशिको ददौ । 20ab
बुधाष्टमीद्वयफलं स्वर्गतौ पितरौ ततः 3 20cd
विजया हर्षिता चक्रे व्रतं भुक्त्यादिसिद्धये । 21ab
अशोककलिकाश्चाष्तौ ये पिवन्ति पुनर्वसौ ॥ 21cd
चैत्रे मासि सिताष्टम्यां न ते शोकमवाप्नुयुः । 22ab
त्वामशोकहराभीष्ट मधुमाससमुड़्गव ॥ 22cd
पिवामि शोकसन्तप्तो मामशोकं सदा कुरु । 23ab
चैत्रादौ मातृपूजाकृदष्टम्यां जयते रिपून् ॥ 23cd


इत्याग्नेये महापुराणे अष्टमीव्रतानि नाम चतुरशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 185

अथ पञ्चाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नवमीव्रतानि ॥
अग्निरुवाच ।
नवमीव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्त्यादिसिद्धिदं । 1ab
देवी पूज्याश्विने शुक्ले गौर्य्याख्यानवमीव्रतं ॥ 1cd


1 गतो वीर इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
2 वीरेणेति ट॰ ।
3 पितरौ तदेति ख॰ ।
Image-P.213


पिष्टकाख्या तु नवमी पिष्टाशी देवपूजनात् । 2ab
अष्टम्यामाश्विने शुक्ले कन्यार्कमूलभे यदा ॥ 2cd
अघार्दना सर्वदा वै महती नवमी स्मृता । 3ab
दुर्गा तु नवगेहस्था एकागारस्थिता ऽथवा ॥ 3cd
पूजिताष्टादशभुजा शेषाः षोड़शमत्कराः 1 4ab
शेषाः षोड़शहस्ताः स्युरञ्जनं डमरुन्तथा ॥ 4cd
रुद्रचण्डा प्रचण्डा च चण्डोग्रा सण्डनायिका । 5ab
चण्डा चण्डवती पूज्या चण्डरूपातिचण्डिका ॥ 5cd
क्रमान्मध्ये चोग्रचण्डा दुर्गा महिषमर्द्दिनी 2 6ab
ओं दुर्गे दुर्गे रक्षणि स्वाहा दशाक्षरो मन्त्रः ॥ 6cd
दीर्घाकारादिमन्त्रादिर्न्नवनेत्रो नमो ऽन्तिकः । 7ab
षड्भिः पदैर्न्नमःस्वधावषट्कारहृदादिकं ॥ 7cd
अङ्गुष्ठादिकनिष्ठान्तं न्यस्याङ्गानि जपेच्छिवां 3 8ab
एतञ्जपति 4 यो गुह्यं नासौ केनापि बाध्यते ॥ 8cd
कपालं खेटकं घण्टां दर्पणन्तर्ज्जनीन्धनुः । 9ab
ध्वजण्डमरुकं पाशं वामहस्तेषु विभ्रतीं ॥ 9cd
शक्तिमुद्गरशूलानि वज्रं खड्गञ्च कुन्तकं । 10ab
शङ्खं चक्रं शलाकां च आयुधानि च पूजयेत् ॥ 10cd
पशुञ्च काली कालीति जप्त्वा खड्गेन घातयेत् । 11ab
कालि कालि वज्रेश्वरि लौहदण्डायै नमः ॥ 11cd


1 षोडशहस्तका इति ङ॰ ।
2 क्रमान् मध्ये चोग्रचण्डां कृत्वा महिषमर्दिनीमिति ग॰ ।
3 दीर्घाकारादीत्यादिः, जपेच्छिवामित्यन्तः पाठः घ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ पुस्तके नास्ति ।
4 एवं जपतीति ज॰ , झ॰ च ।
Image-P.214


तदुत्थं रुधिरं मांसं पूतनायै च नैरृते । 12ab
वायव्यां पापराक्षस्यै चरक्यै नम ईश्वरे ॥ 12cd
विदारिकायै चाग्नेय्यां महाकौशिकमग्नये 1 13ab
तस्याग्रतो नृपः स्नायाच्छत्रुं पिष्टमयं हरेत् 2 13cd
दद्यात् स्कन्दविशाखाभ्यां ब्राह्माद्या निशि ता यजेत् । 14ab
जयन्ती मङ्गला काली भद्रकाली कपालिनी ॥ 14cd
दुर्गा शिवा क्षमा धात्री स्वाहा स्वधा नमो ऽस्तु ते । 15ab
देवीं पञ्चामृतैः स्नाप्य पूजयेच्चार्हणादिना ॥ 15cd
ध्वजादिरथयात्रादिबलिदानं वरादिकृत् । 16ab


इत्याग्नेये महापुराणे नवमीव्रतानि नाम पञ्चाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 186

अथ षड़शीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

दशमीव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
दशमीव्रतकं वक्ष्ये धर्म्मकामादिदायकं । 1ab
दशम्यामेकभक्ताशी समाप्ते दशधेनुदः ॥ 1cd
दिशश्च काञ्चनीर्द्दद्याद्ब्राह्मणाधिपतिर्भवेत् । 2ab


इत्याग्नेये महापुराणे दशमीव्रतानि नाम षड़शीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 महाकौशिकं मण्डपे इति घ॰ , ञ॰ च ।
2 पिष्टमयं हुनेदिति ख॰ , छ॰ च ।
Image-P.215


Chapter 187

अथ सप्ताशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

एकादशीव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
एकादशीव्रतं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायाकं । 1ab
दशम्यान्नियताहारो मांसमैथुनवर्जितः 1 1cd
एकादश्यां न भुञ्जीत पक्षयोरुभयोरपि । 2ab
द्वादश्येकादशी यत्र तत्र सन्निहितो हरिः ॥ 2cd
तत्र 2 क्रतुशतं पुण्यं त्रयोदश्यां तु पारणे । 3ab
एकादशी कला यत्र परतो द्वादशो गता 3 3cd
तत्र क्रतुशतं पुण्यन्त्रयोदश्यान्तु पारणे । 4ab
दशम्येकादशीमिश्रा नोपोष्या नरकप्रदा ॥ 4cd
एकादश्यान्निराहारो भुक्त्वा चैवापरे ऽहनि । 5ab
भोक्ष्ये ऽहं पुण्डरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत ॥ 5cd
एकादश्यां सिते पक्षे पुष्यर्क्षन्तु यदा भवेत् । 6ab
सोपोष्पाक्षय्यफलदा प्रोक्ता सा पापनाशिनी ॥ 6cd
एकादशी द्वादशी या श्रवणेन च संयुता । 7ab
विजया सा तिथिः प्रोक्ता भक्तानां विजयप्रदा ॥ 7cd
एषैव फाल्गुने मासि पुष्यर्क्षेण च संयुता । 8ab


1 मधुमांसैर्विवर्जित इति ग॰ ।
2 अत्रेति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
3 द्वादशी मतेति घ॰ , ञ॰ च । द्वादशी भवेदिति ङ॰ , झ॰ च ।
Image-P.216


विजया प्रोच्यते सद्भिः कोटिकोटिगुणोत्तरा 1 8cd
एकादश्यां विष्णुपूजा 2 कार्य्या सर्व्वोपकारिणी 3 9ab
धनवान् पुत्रवान् लोके विष्णुलोके महीयते ॥ 9cd


इत्याग्नेये महापुराणे एकादशीव्रतं नाम सप्ताशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 188

अथाष्टाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

द्वादशीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
द्वादशीव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं । 1ab
एकभक्तेन भक्तेन तथैवायाचितेन च ॥ 1cd
उपवासेन भैक्ष्येण चैवं द्वादशिकव्रती । 2ab
चैत्रे मासि सिते पक्षे द्वादश्यां मदनं हरिं ॥ 2cd
पूजयेद् भुक्तिमुक्त्यर्थी 4 मदनद्वादशैiव्रती । 3ab
माघशुक्ले तु द्वादश्यां भीमद्वादशिकव्रती ॥ 3cd
नमो नारायणायेति यजेद्विष्णुं स सर्वभाक् । 4ab
फाल्गुने च सिते पक्षे गोविन्दद्वादशीव्रती ॥ 4cd
विशोकद्वादशीकारी यजेदाश्वयुजे हरिं । 5ab
लवणं मार्गशीर्षे तु कृष्णमभ्यर्च्च्य यो नरः ॥ 5cd
ददाति शुक्लद्वादश्यां स सर्व्वरसदायकः । 6ab


1 कीटिकोटिगुणोत्तमेति ख॰ ।
2 एकादश्यामृषिं पूज्येति ख॰ , छ॰ च । एकदश्यामृषिपूजेति ङ॰ ।
3 कार्य्या सर्वाघहारिणीति झ॰ , ञ॰ च ।
4 भुक्तिमुक्त्यर्थमिति छ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.217


गोवत्सं पूजयेद् भाद्रे गोवत्सद्वादशीव्रती ॥ 6cd
माध्यान्तु समतीतायां श्रवणेन तु संयुता । 7ab
द्वादशी या भवेत् कृष्णा प्रोक्ता सा तिलद्वादशी ॥ 7cd
तिलैः स्नानन्तिलैर्होमो नैवेद्यन्तिलमोदकं । 8ab
दीपश्च तिलतैलेन तथा देयं तिलोदकं ॥ 8cd
तिलाश्च देया विप्रेभ्यः फलं होमोपवासतः । 9ab
ओं नमो भगवते ऽथो वासुदेवाय वै यजेत् ॥ 9cd
सुकलः स्वर्गमाप्नोति षट्तिलद्वादशीव्रती । 10ab
मनोरथद्वादशीकृत् फाल्गुने तु सिते ऽर्च्चयेत् ॥ 10cd
नामद्वादशीव्रतकृत् केशवाद्यैश्च नामभिः । 11ab
वर्षं यजेद्धरिं स्वर्गी न भवेन् नारकी नरः ॥ 11cd
फाल्गुनस्य सिते ऽभ्यर्च्च्य सुमतिद्वादशीव्रती । 12ab
मासि भाद्रपदे शुक्ले अनन्तद्वादशीव्रती 1 12cd
अश्लेषर्क्षे तु मूले वा 2 माघे कृष्णाय वै नमः । 13ab
यजेत्तिलांश्च जुहुयात्तिलद्वादशीकृन्नरः ॥ 13cd
सुगतिद्वादशीकारी फाल्गुने तु सिते यजेत् । 14ab
जय कृष्ण नमस्तुभ्यं वर्षं स्याद् भुक्तिमुक्तिगः 3 14cd
पौषशुक्ले तु द्वादश्यां सम्प्राप्तिद्वादशीव्रती । 15ab


इत्याग्नेये महापुराणे नानाद्वादशीव्रतानि नामाष्टाशीत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 मनोरथद्वादशीत्यादिः, अनन्तद्वादशी व्रतीत्यन्तः पाठः घ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 आषाढर्क्षे तु मूले वा इति ख॰ , ग॰ , ज॰ , ट॰ च ।
3 वर्षे स्याद् भुक्तिमुक्तिद इति ग॰ , घ॰ च ।
Image-P.218


Chapter 189

अथैकोननवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

श्रवणद्वादशीव्रतम् ।
अग्निरुवाच ।
श्रवणद्वादशीं वक्ष्ये मासि भाद्रपदे सिते । 1ab
श्रवणेन युता श्रेष्ठा 1 महती सा ह्युपोषिता ॥ 1cd
सङ्गमे सरितां स्नानाच्छ्रवणद्वादशोफलं 2 2ab
बुधश्रवणसंयुक्ता दानादौ सुमहाफला ॥ 2cd
निषिद्धमपि कर्त्तव्यन्त्रयोदश्यान्तु पारणं । 3ab
द्वादृश्याञ्च निराहारो वामनं पूजयाम्यहं ॥ 3cd
उदकुम्भे स्वर्णमयन्त्रयोदश्यान्तु पारणं । 4ab
आवाहयाम्यहं विष्णुं वामनं शङ्खचक्रिणं ॥ 4cd
सितवस्त्रयुगच्छन्ने घटे सच्छत्रपादुके । 5ab
स्नापयामि जलैः शुद्धैर्विष्णुं 3 पञ्चामृतादिभिः ॥ 5cd
छत्रदण्डधरं विष्णुं वामनाय नमो नमः । 6ab
अर्घ्यं ददामि देवेश अर्घ्यार्हाद्यैः सदार्च्चितः 4 6cd
भुक्तिमुक्तिप्रजाकीर्त्तिसर्वैश्वर्य्ययुतं कुरु । 7ab
वामनाय नमो गन्धं होमो ऽनेनाष्टकं शतं ॥ 7cd


1 श्रवणेन समायुक्तेति घ॰ ।
2 द्वादशद्वादशीफलमिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ञ॰ च ।
3 शुद्धैर्हरिमिति ग॰ , ट॰ च ।
4 मुदार्च्चित इति ग॰ ।
Image-P.219


ओं नमो वासुदेवाय शिरः सम्पूजयेद्धरेः । 8ab
श्रीधराय मुखं तद्वत् कण्ठे कृष्णाय वै नमः ॥ 8cd
नमःश्रीपतये वक्षो भुजो सर्वास्त्रधारिणे । 9ab
व्यापकाय नमो नाभिं वामनाय नमः कटिं ॥ 9cd
त्रैलोक्यजयकायेति 1 मेढ्रं जङ्घे यजेद्धरेः । 10ab
सर्व्वाधिपतये पादौ विष्णोः सर्व्वात्मने नमः ॥ 10cd
घृतपक्वञ्च नैवेद्यन्दद्याद् दध्योदनैर्घटान् । 11ab
रात्रौ च जागरं कृत्वा प्रातः स्नात्वा च सङ्गमे ॥ 11cd
गन्धपुष्पादिभिः पूज्य वदेत् पुष्पाञ्जलिस्त्विदं । 12ab
नमो नमस्ते गोविन्द बुधश्रवणसञ्ज्ञित ॥ 12cd
अघौघसङ्क्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव । 13ab
प्रीयतान्देव देवेश मम नित्यञ्जनार्द्दन ॥ 13cd
वामनो बुद्धिदो दाता द्रव्यस्थो वामनः स्वयं । 14ab
वामनः प्रतिगृह्णाति वामनो मे ददाति च ॥ 14cd
द्रव्यस्थो वामनो नित्यं वामनाय नमो नमः । 15ab
प्रदत्तदक्षिणो विप्रान् सम्भोज्यान्नं स्वयञ्चरेत् ॥ 15cd


इत्याग्नेये महापुराणे श्रवणद्वादशीव्रतं नामैकोननवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 त्रैलोक्यजननायेति झ॰ , ञ॰ च । त्रैलोक्यजनकायेति ङ॰ , ट॰ च ।
Image-P.220


Chapter 190

अथ नवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

अखण्डद्वादशीव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
अखण्डद्वादशीं वक्ष्ये व्रतसम्पूर्णताकृतं । 1ab
मार्गशीर्षे सिते विष्णुं द्वादश्यां समुपोषितः ॥ 1cd
पञ्चगव्यजले स्नातो यजेत्तत्प्राशनो व्रती । 2ab
यवव्रीहियुतम्पात्रन्द्वादश्यां हि द्विजे ऽर्पयेत् ॥ 2cd
सप्तजन्मनि यत् किञ्चिन्मया खण्डं व्रतं कृतं । 3ab
भगवंस्त्वत्प्रसादेन तदखण्डमिहास्तु मे ॥ 3cd
यथा ऽखण्डं जगत् सर्वं त्वमेव पुरुषोत्तम । 4ab
तथाखिलान्यखण्डानि व्रतानि मम सन्तु वै ॥ 4cd
एवमेवानुमासञ्च चातुर्मास्यो विधिः स्मृतः । 5ab
अन्यच्चैत्रादिमासेषु शक्तुपात्राणि 1 चार्पयेत् ॥ 5cd
श्रावणादिषु चारभ्य कार्त्तिकान्तेषु पारणं । 6ab
सप्तजन्मसु वैकल्यं व्रतानां सफलं कृते ॥ 6cd
आयुरारोग्यसौभाग्यराज्यभोगादिमाप्नुयात् 2 7ab


इत्याग्नेये महापुराणे अखण्डद्वादशीव्रतं नाम नवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 स्वर्णपात्राणि इति ख॰ , घ॰ , ञ॰ च ।
2 अग्निरुवाच । अखण्डद्वादशीं वक्ष्ये इत्यादिः, राज्यभोगादिमाप्नुयादित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.221


Chapter 191

अथैकनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

त्रयोदशीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
त्रयोदशीव्रतानीह सर्वदानि वदामि ते । 1ab
अनङ्गेन कृतामादौ वक्ष्ये ऽनङ्गत्रयोदशीं ॥ 1cd
त्रयोदश्यां मार्गशीर्षे शुक्ले ऽनङ्गं हरं यजेत् 1 2ab
मध सम्प्राशयेद्रात्रौ घृतहोमस्तिलाक्षतैः ॥ 2cd
पौषे योगेश्वरं प्रार्च्य चन्दनाशी कृताहुतिः । 3ab
महेश्वरं मौक्तिकाशी माघे ऽभ्यर्च्च्य दिवं व्रजेत् ॥ 3cd
काकोलं प्राश्य नीरं तु 2 फाल्गुने पूजयेद्व्रती । 4ab
कर्पूराशी स्वरूपं च चैत्रे सौभाग्यवान् भवेत् ॥ 4cd
महारूपन्तु वैशाखे यजेज्जातीफलाश्यपि । 5ab
लवङ्गाशी ज्यैष्ठदिने 3 प्रद्युम्नं पूजयेद् व्रती ॥ 5cd
तिलोदाशी तथाषाढे उमाभर्त्तारमर्च्चयेत् । 6ab
श्रावणे गन्धतोयाशी पूजयेच्छूलपाणिनम् ॥ 6cd
सद्योजातं भाद्रपदे प्राशिता गुरुमर्च्चयेत् । 7ab
सुवर्णवारि संप्राश्य आश्विने त्रिदशाधिपम् ॥ 7cd


1 हरिं यजेदिति छ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
2 काकोलं प्राश्य चीनञ्चेति घ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ च ।
3 ज्यैष्ठमासे इति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.222


विश्वेश्वरं कार्त्तिके तु मदनाशी यजेद्व्रती । 8ab
शिवं हैमन्तु वर्षान्ते सञ्च्छाद्याम्रदलेन तु ॥ 8cd
वस्त्रेण पूजयित्वा तु दद्याद्विप्राय गान्तथा । 9ab
शयनञ्छत्रकलशान् पादुकारसभाजनम् ॥ 9cd
त्रयोदश्यां सिते चैत्रे रतिप्रीतियुतं स्मरन् । 10ab
अशोकाख्यं नगं लिख्य सिन्दूररजनीमुखैः ॥ 10cd
अव्धं यजेत्तु कामार्थी कामत्रयोदशीव्रतम् । 11ab


इत्याग्नेये महापुराणे त्रयोदशी व्रतानि नामैकनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 192

अथ द्विनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

चतुर्दशीव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
व्रतं वक्ष्ये चतुर्द्दश्यां भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् 1 1ab
कार्त्तिके तु चतुर्द्दश्यां निराहारो यजेच्छिवम् ॥ 1cd
वर्षम्भोगधनायुष्मान् 2 कुर्वन् शिवचतुर्द्दशीम् । 2ab
मार्गशीर्षे सिते ऽष्टम्यां तृतीयायां मुनिव्रतः ॥ 2cd


1 भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु इति ख॰ , घ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च । भुक्तिमुक्तिसुखप्रदमिति ङ॰ ।
2 भोगबलायुष्मानिति ङ॰ ।
Image-P.223


द्वादश्यां वा चतुर्द्दश्यां फलाहारो यजेत् सुरं 1 3ab
त्यक्त्वा फलानि दद्यात्तु कुर्व्वन् फलचतुर्द्दशीं ॥ 3cd
चतुर्दश्यां मथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । 4ab
अनश्नन् पूजयेच्छम्भुं स्वर्ग्युभयचतुर्दशीं ॥ 4cd
कृष्णाष्टम्यान्तु नक्तेन तथा कृष्णचतुर्दशीं । 5ab
इह भोगानवाप्नोति परत्र च शुभाङ्गतिं ॥ 5cd
कार्तिके च चतुर्दश्यां कृष्णायां स्नानकृत् सुखी । 6ab
आराधिते महेन्द्रे तु ध्वजाकारासु यष्टिषु 2 6cd
ततः शुक्लचतुर्दश्यामनन्तं पूजयेद्धरिं । 7ab
कृत्वादर्भमयं चैव वारिधानी समन्वितं ॥ 7cd
शालिप्रस्थस्य पिष्टस्य पूपनाम्नः कृतस्य च । 8ab
अर्द्धं विप्राय दातव्यमर्द्धमात्मनि योजयेत् 3 8cd
कर्त्तव्यं सरितां चान्ते कथां कृत्वा 4 हरेरिति । 9ab
अनन्तसंसारमहासमुद्रे मग्नान् समभ्युद्धर वासुदेव ॥ 9cd
अनन्तरूपे विनियोजयस्व अनन्तरूपाय नमो नमस्ते । 10ab
अनेन पूजयित्वाथ सूत्रं बद्धा तु मन्त्रितं ॥ 10cd
स्वके करे वा कण्ठे वा त्वनन्तव्रतकृत् सुखी ॥ 11॥ 11ab


इत्याग्नेये महापुराणे नानाचतुर्दशीव्रतानि नाम द्विनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 यजेत् स्वयमिति घ॰ ।
2 वर्षं भोगधनायुष्मानित्यादिः ध्वजाकारासु यष्टिषु इत्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
3 भोजनमिति घ॰ , ङ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
4 कथां श्रुत्वेति झ॰ ।
Image-P.224


Chapter 193

अथ त्रिनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

शिवरात्रिव्रतम् ।
अग्निरुवाच ।
शिवरात्रिव्रतं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु 1 1ab
माघफाल्गुनयोर्म्मध्ये कृष्णा या तु चतुर्दशी ॥ 1cd
कामयुक्ता तु सोपोष्या कुर्वन् जागरणं व्रती । 2ab
शिवरात्रिव्रतं कुर्व्वे चतुर्दश्यामभोजनं ॥ 2cd
रात्रिजागरणेनैव पूजयामि शिवं व्रती । 3ab
आवाहयाम्यहं शम्भुं भुक्तिमुक्तिप्रदायकं ॥ 3cd
नरकार्णवकोत्तारनावं शिव नमो ऽस्तु ते । 4ab
नमः शिवाय शान्ताय प्रजाराज्यादिदायिने ॥ 4cd
सौभाग्यारोग्यविद्यार्थस्वर्गमार्गप्रदायिने 2 5ab
धर्म्मन्देहि धनन्देहि कामभोगादि देहि मे ॥ 5cd
गुणकीर्त्तिसुखं देहि स्वर्गं मोक्षं च देहि मे । 6ab
लुब्धकः प्राप्तवान् पुण्यं पापी सुन्दरसेनकः ॥ 6cd


इत्याग्नेये महापुराणे शिवरात्रिव्रतं नाम त्रिनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ॰ , ट॰ च ।
2 स्वर्गमोक्षप्रदायिने इति ङ॰ ।
Image-P.225


Chapter 194

अथ चतुर्नवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

अशोकपूर्णिमादिव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
अशोकपूर्णिमां वक्ष्ये भूधरं च भुवं यजेत् । 1ab
फाल्गुन्यां सितपक्षायां वर्षं स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 1cd
कार्त्तिक्यान्तु वृषोत्सर्गं कृत्वा नक्तं समाचरेत् । 2ab
शैवं पदमवाप्नोति वृषव्रतमिदं परं ॥ 2cd
पित्र्या यामावसी तस्यां पितॄणां दत्तमक्ष्यं । 3ab
उपोष्याब्दं पितॄनिष्ट्वा निष्पापः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ 3cd
पञ्चदश्यां च माघस्य पूज्याजं सर्व्वमाप्नुयात् । 4ab
वक्ष्ये सावित्र्यमावास्याम्भुक्तिमुक्तिकरीं शुभां ॥ 4cd
पञ्चदश्यां व्रती ज्यैष्ठे वटमूले महासतीं । 5ab
त्रिरात्रोपोषिता नारी सप्तधान्यैः प्रपूजयेत् ॥ 5cd
प्ररूढैः कण्ठसूत्रैश्च रजन्यां कुङ्कुमादिभिः । 6ab
वटावलम्बनं कृत्वा नृत्यगीतैः प्रभातके ॥ 6cd
नमः सावित्र्यै सत्यवते नैवेद्यं चार्पयेद् द्विजे । 7ab
वेश्म गत्वा द्विजान् भोज्य स्वयं भुक्त्वा विसर्ज्जयेत् ॥ 7cd
सावित्री प्रीयतां देवी सौभाग्यादिकमाप्नुयात् ॥ 8॥ 8ab


इत्याग्नेये महापुराणे तिथिव्रतानि नाम चतुर्नवत्यधिकतशततमो ऽध्यायः ॥
Image-P.226


Chapter 195

अथ पञ्चनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

वारव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
वारव्रतानि वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदानि हि । 1ab
करं पुनर्व्वसुः सूर्य्ये स्नाने सर्वौषधी शुभा ॥ 1cd
श्राद्धौ चादित्यवारे तु सप्तजन्मस्वरोगभाक् । 2ab
सङ्क्रान्तौ सूर्य्यवारो यः सो ऽर्कस्य हृदयः शुभः ॥ 2cd
कृत्वा हस्ते सूर्य्यवारं नक्तेनाब्दं स सर्वभाक् । 3ab
चित्राभसोमवाराणि सप्त कृत्वा सुखी भवेत् ॥ 3cd
स्वात्यां गृहीत्वा चाङ्गारं सप्तनक्त्यार्त्तिवर्जितः । 4ab
विशाखायां बुधं गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्त्तिनुत् ॥ 4cd
अनुराधे देवगुरुं सप्तनक्ती ग्रहार्त्तिनुत् 1 5ab
शुक्रं ज्येष्ठासु सङ्गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्त्तिनुत् ॥ 5cd
मूले शनैश्चरं गृह्य सप्तनक्ती ग्रहार्त्तिनुत् ॥ 6 ॥ 6ab


इत्याग्नेये महापुराणे वारव्रतानि नाम पञ्चवनत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 अनुराधे इत्यादिः ग्रहार्त्तिनुदित्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.227


Chapter 196

अथ षण्णवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

नक्षत्रव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
नक्षत्रव्रतकं वक्ष्ये भे हरिः पूजितो ऽर्थदः 1 1ab
नक्षत्रपुरुषं चादौ चैत्रमासे हरिं यजेत् ॥ 1cd
मूले पादौ यजेज्जङ्घे रोहिणीस्वर्च्चयेद्धरिं । 2ab
जानुनी चाश्विनीयोगे आषाढासूरुसञ्ज्ञके ॥ 2cd
मेढ्रं पूर्व्वोत्तरास्वेव कटिं वै कृत्तिकासु च । 3ab
पार्श्वे भाद्रपदाभ्यान्तु कुक्षिं वै रेवतीषु च ॥ 3cd
स्तनौ चैवानुराधासु धनिष्ठासु च पृष्ठकं । 4ab
भुजौ पूज्यौ विशाखासु पुनर्व्वस्वङ्गुलीर्यजेत् ॥ 4cd
अश्लेषासु नखान् पूज्य कण्ठं ज्येष्ठासु पूजयेत् । 5ab
श्रोत्रे विष्णोश्च श्रवणे मुखं पुष्ये हरेर्यजेत् ॥ 5cd
यजेत् स्वातिषु दन्ताग्रमास्यं वारुणतो ऽर्चयेत् । 6ab
मघासु नासां नयने मृगशीर्षे ललाटकं ॥ 6cd
चित्रासु चार्द्रासु कचानब्दान्ते स्वर्णकं हरिं । 7ab
गुड़पूर्णे घटे ऽभ्यर्च्य शय्यागोर्थादि दक्षिणा 2 7cd
नक्षत्रपुरुषो विष्णुः पूजनीयः शिवात्मकः । 8ab


1 हरिः सर्व्वत्र पूजित इति ग॰ ।
2 शय्यागोश्चादि दक्षिणा इति ख॰ , ट॰ च । शय्यागोन्नादि दक्षिणा इति घ॰ , ञ॰ , ज॰ च । शय्याधेन्वादि सक्षिणा इति ङ॰ ।
Image-P.228


शाम्भवायनीयव्रतकृन्मासभे पूजयेद्धरिं ॥ 8cd
कार्त्तिके कृत्तिकायां च मृगशीर्षे मृगास्यके । 9ab
नामभिः केशवाद्यैस्तु अच्युताय नमो ऽपि वा ॥ 9cd
कार्त्तिके कृत्तिकाभे ऽह्नि मासनक्षत्रगं हरिं । 10ab
शाम्भवायनीयव्रतकं करिष्ये भुक्तिमुक्तिदं ॥ 10cd
केशवादि महामूर्त्तिमच्युतं सर्व्वदायकं 1 11ab
आवाहयाम्यहन्देवमायुरारोग्यवृद्धिदं ॥ 11cd
कार्त्तिकादौ सकासारमन्नं 2 मासचतुष्टयं 3 12ab
फाल्गुनादौ च कुशरमाषाढादौ च पायसं ॥ 12cd
देवाय ब्राह्मणेभ्यश्च नक्तन्नैवेद्यमाशयेत् 4 13ab
पञ्चगव्यजलेस्नातस्तस्यैव प्राशनाच्छुचिः ॥ 13cd
अर्वाग्विसर्जनाद् द्रव्यं नैवेद्यं सर्वमुच्यते । 14ab
विसर्जिते जगन्नाथे निर्म्माल्यम्भवति क्षणात् ॥ 14cd
नमो नमस्ते ऽच्युत मे क्षयोस्तु पापस्य वृद्धिं समुपैतु पुण्यं । 15ab
ऐश्वर्य्यवित्तादि सदा ऽक्षयं मे 5 क्षयञ्च मा सन्ततिरभ्यपैतु ॥ 15cd
यथाच्युतस्त्वम्परतः परस्तात् स ब्रह्मभूतः परतः परात्मन् । 16ab


1 सर्व्वपापहमिति ङ॰ ।
2 सर्व्वसारमन्नमिति ख॰ , ग॰ , घ॰ च ।
3 मासचतुष्टकमिति ख॰ ।
4 नक्तं नैवेद्यमर्पयेदिति झ॰ ।
5 ऐश्वर्य्यवित्तादि महोदयं मे इति झ॰ ।
Image-P.229


तथाच्युतं त्वं कुरु वाञ्छितं मे मया कृतम्पापहराप्रमेय ॥ 16cd
अच्युतानन्द गोविन्द प्रसीद यदभीप्सितं । 17ab
अक्षयं माममेयात्मन् कुरुष्व पुरुषोत्तम ॥ 17cd
सप्त वर्षाणि सम्पूज्य भुक्तिमुक्तिमवापुनुयात् । 18ab
अनन्तव्रतमाख्यास्ये नक्षत्रव्रतकेर्थदं 1 18cd
मार्गशीर्षे मृगशिरे गोमूत्राशो यजेद्धरिं । 19ab
अनन्तं सर्वकामानामनन्तो भगवान् फलं ॥ 19cd
ददात्यनन्तञ्च पुनस्तदेवान्यत्र जन्मनि । 20ab
अनन्तपुन्योपचयङ्करोत्येतन्महाव्रतं ॥ 20cd
यथाभिलषितप्राप्तिं करोत्यक्षयमेव च । 21ab
पादादि पूज्य नक्ते तु भुञ्जीयात्तैलवर्जितं ॥ 21cd
घृतेनानन्तमुद्दिश्य होमो मासचतुष्टयं । 22ab
चैत्रादौ शालिना होमः पयसा श्रावणादिषु ॥ 22cd
मान्धाताभूद् युवनाश्वादनन्तव्रतकात् सुतः ॥ 23॥ 23ab


इत्याग्नेये महापुराणे नक्षत्रव्रतकानि नाम षण्णवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 नक्षत्रव्रतकामदमिति ख॰ , ग॰ , छ॰ । नक्षत्रव्रतके ऽन्नदमिति घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
Image-P.230


Chapter 197

अथ सप्तनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

दिवसव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
दिवसव्रतकं वक्ष्ये ह्यादौ धेनुव्रतं वदे । 1ab
यश्चोभयमुखीन्दद्यात् प्रभूतकनकान्वितां ॥ 1cd
दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेत् स याति परसम्पदं । 2ab
त्र्यहं पयोव्रतं कृत्वा काञ्चनं कल्पपादपं ॥ 2cd
दत्वा ब्रह्मपदं याति कल्पवृक्षव्रतं स्मृतं । 3ab
दद्याद्विंशत् पलादूर्द्ध्वं 1 महीङ्कृत्वा तु काञ्चनीं ॥ 3cd
दिनं पयोव्रतस्तिष्ठेद्रुद्रगः स्याद्दिवाव्रती । 4ab
पक्षे पक्षे त्रिरात्रन्तु भक्तेनैकेन यः क्षपेत् 2 4cd
विपुलं धनमाप्नोति त्रिरात्रव्रतकृद्दिनं । 5ab
मासे मासे त्रिरात्राशी एकभक्ती गणेशतां ॥ 5cd
यस्त्रिरात्रव्रतं 3 कुर्य्यात् समुहिश्य जनार्दनं । 6ab
कुलानां शतमादाय स याति भवनं हरेः ॥ 6cd
नवम्याञ्च सिते पक्षे नरो मार्गशिरस्यथ 4 7ab
प्रारभेत त्रिरात्राणां व्रतन्तु विधिवद् व्रती ॥ 7cd


1 दद्यात् त्रिंशत्पलादूर्द्ध्वमिति घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
2 क्षिपेदिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
3 यस्त्रिरात्रशतं कुर्य्यादिति ग॰ , घ॰ , ञ॰ ।
4 मार्गशिरस्य चेति ख॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.231


ओं नमो वासुदेवाय सहस्रं वा शतं जपेत् । 8ab
अष्टम्यामेकभक्ताशी दिनत्रयमुपावसेत् ॥ 8cd
द्वादश्यां पूजयेद् विष्णुं कार्त्तिके कारयेद् व्रतं । 9ab
विप्रान् सम्भोज्य वस्त्राणि शयनान्यासनानि च ॥ 9cd
छत्रोपवीतपात्राणि ददेत् सम्प्रार्थयेद्द्विजान् । 10ab
व्रते ऽस्मिन् दुष्करे चापि विकलं यदभून्मम ॥ 10cd
भवद्भिस्तदनुज्ञातं परिपूर्णं भवत्विति । 11ab
भुक्तभोगो व्रजेद् विष्णुं त्रिरात्रव्रतकत्रती 1 11cd
कार्त्तिकव्रतकं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं । 12ab
दशम्यां पञ्चगव्याशो एकादश्यामुपोषितः ॥ 12cd
कार्त्तिकस्य सिते ऽभ्यर्च्य 2 विष्णुं देवविमानगः । 13ab
चैत्रे त्रिरात्रं नक्ताशी अजापञ्चप्रदः सुखी ॥ 13cd
त्रिरात्रं पयसः पानमुपवासपरस्त्र्यहं । 14ab
षष्ठ्यादि कार्त्तिके शुक्ले कृच्छ्रो माहेन्द्र उच्यते ॥ 14cd
पञ्चरात्रं पयः पीत्वा दध्याहारो ह्युपोषितः । 15ab
एकादश्यां कार्त्तिके तु कृच्छ्रो ऽयं भास्करोर्थदः 3 15cd
यवागूं यावकं शाकं दधि क्षीरं घृतं जलं । 16ab
पञ्चम्यादि सिते पक्षे कृच्छ्रः शान्तपनः स्मृतः ॥ 16cd


इत्याग्नेये महापुराणे दिवसव्रतानि नाम सप्तनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 त्रिरात्रशतकव्रतो इति ख॰ , घ॰ , ञ॰ च । त्रिरात्रशतककृद् व्रतो इति ङ॰ ।
2 कार्त्तिकस्य सिते प्रार्च्य इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
3 भास्करो ऽन्नद इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.232


Chapter 198

अथाष्टनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ।

मासव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
मासव्रतकमाख्यास्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं । 1ab
आषाढादिचतुर्मासमभ्यङ्गं वर्जयेत् सुधीः ॥ 1cd
वैशाखे पुष्पलवणन्त्यक्त्वा गोदो नृपो भवेत् । 2ab
गोदो मासोपवासी च 1 भीमव्रतकरो हरिः 2 2cd
आषाढादिचतुर्म्मासं प्रातःस्नायी च विष्णुगः । 3ab
माघे मास्यथ चैत्रे वा गुडधेनुप्रदो भवेत् ॥ 3cd
गुडव्रतस्तृतीयायां गौरीशः स्यान्महाव्रती । 4ab
मार्गशीर्षादिमासेषु नक्तकृद्विष्णुलोकभाक् ॥ 4cd
एकभक्तव्रती तद्वद् द्वादशीव्रतकं पृथक् 3 5ab
फलव्रती चतुर्म्मासं फलं त्यक्त्वा प्रदापयेत् ॥ 5cd
श्रावणादिचतुर्मासं व्रतैः सर्व्वं लभेद्व्रती । 6ab
आषाढस्य सिते पक्षे एकादश्यामुपोषितः ॥ 6cd
चातुर्मास्यव्रतानान्तु कुर्व्वीत परिकल्पनं । 7ab
आषाढ्याञ्चाथ सङ्क्रान्तौ कर्क्कटस्य 4 हरिं यजेत् ॥ 7cd
इदं व्रतं मया देव गृहीतं पुरतस्तव । 8ab


1 मासे यवाशो चेति ख॰ ।
2 भीमव्रतपरो हरिरिति ङ॰ ।
3 द्वादशीव्रतकं परमिति ङ॰ ।
4 आषाढगं वृषसङ्क्रान्त्यां कर्कटे चेति झ॰ ।
Image-P.233


निर्विघ्नां सिद्धिमायातु प्रसन्नेत्वयि केशव ॥ 8cd
गृहीते ऽस्मिन् व्रते देव यद्यपूर्णे म्रिये ह्यहं । 9ab
तन्मे भवतु सम्पूर्णं त्वत्प्रसादाज्जनार्दन ॥ 9cd
मांसादि त्यक्त्वा 1 विप्रः स्यात्तैलत्यागी हरिं यजेत् । 10ab
एकान्तरोपवासी च त्रिरात्रं विष्णुलोकभाक् ॥ 10cd
चान्द्रायणी विष्णुलोकी मौनी स्यान् मुक्तिभाजनं । 11ab
प्राजापत्यव्रती स्वर्गी शक्तुयावकभक्षकः ॥ 11cd
दुग्धाद्याहारवान् स्वर्गी पञ्चगव्याम्बुभुक्तथा । 12ab
शाकमूलफलाहारी नरो विष्णुपुरीं व्रजेत् 2 12cd
मांसवर्ज्जी यवाहारो रसवर्ज्जी हरिं व्रजेत् । 13ab
कौमुदव्रतमाख्यास्ये आश्विने समुपोषितः ॥ 13cd
द्वादश्यां पूजयेद्विष्णुं प्रलिप्याब्जोत्पलादिभिः । 14ab
घृतेन तिलतैलेन दीपनैवेद्यमर्पयेत् ॥ 14cd
ओं नमो वासुदेवाय मालत्या मालया यजेत् । 15ab
धर्म्मकामार्थमोक्षांश्च प्राप्नुयात् कौमुदव्रती ॥ 15cd
सर्व्वं लभेद्धरिं प्रार्च्य मासोपवासकव्रती । 16ab


इत्याग्नेये महापुराणे मासव्रतानि नाम अष्टनवत्यधिकशततमो ऽध्यायः ॥


1 मत्स्यादि त्यक्त्वेति ख॰ , घ॰ , छ॰ च । मत्स्यत्यागी तु इति ङ॰ ।
2 विष्णुपुरं व्रजेदिति ख॰ , ट॰ च ।
Image-P.234


Chapter 199

अथैकोनशताधिकशततमो ऽध्यायः ।

नानाव्रतानि ।
अग्निरुवाच ।
ऋतुव्रतान्यहं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदानि ते । 1ab
इन्धनानि तु यो दद्याद्वर्षादिचतुरो ह्यृतून् ॥ 1cd
घृतधेनुप्रदश्चान्ते ब्राह्मणो ऽग्निव्रती भवेत् । 2ab
कृत्वा मौनन्तु सन्ध्यायां मासान्ते घृतकुम्भदः ॥ 2cd
तिलघण्टावस्त्रदाता सुखी सारस्वतव्रती 1 3ab
पञ्चामृतेन स्नपनं कृत्वाब्दं धेनुदो नृपः ॥ 3cd
एकादश्यान्तु नक्ताशी चैत्रे भक्तं निवेदयेत् । 4ab
हैमं विष्णोः पदं याति मासन्ते विष्णुसद्व्रती ॥ 4cd
पायसाशी गोयुगदः श्रीभाग्देवीव्रती भवेत् । 5ab
निवेद्य पितृदेवेभ्यो यो भुङ्क्ते स भवेन्नृपः ॥ 5cd
वर्षव्रतानि चोक्तानि 2 सङ्क्रान्तिव्रतकं वदे । 6ab
सङ्क्रान्तौ स्वर्गलोकी स्याद्रात्रिजागरणान्नरः ॥ 6cd
अमावास्यां तु सङ्क्रान्तौ शिवार्क्कयजनात्तथा । 7ab
उत्तरे त्वयने चाज्यप्रस्थस्नानेन केशवे ॥ 7cd


1 सुधीः सारस्वतव्रती इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , छ॰ , ट॰ च ।
2 सर्वव्रतानि चोक्तानीति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.235


द्वात्रिंशत्पलमानेन सर्वपापैः प्रमुच्यते । 8ab
घृतक्षीरादिना स्नाप्य प्राप्नोति विषुवादिषु ॥ 8cd
स्त्रीणामुमाव्रतं श्रीदं तृतीयास्वष्टमीषु च । 9ab
गौरीं महेश्वरं चापि यजेत् सौभाग्यमाप्नुयात् ॥ 9cd
उमामहेश्वरौ प्रार्च्य अवियोगादि चाप्नुयात् । 10ab
मूलव्रतकरी स्त्री च उमेशव्रतकारिणी ॥ 10cd
सूर्य्यभक्ता तु या नारी ध्रुवं सा पुरुषो भवेत् । 11ab


इत्याग्नेये महापुराणे नानाव्रतानि नाम एकोनशताधिकशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 200

अथ द्विशततमो ऽध्यायः ।

दीपदानव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
दीपदानव्रतं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदायकं । 1ab
देवद्विजातिकगृहे दीपदो ऽब्दं स सर्व्वभाक् ॥ 1cd
चतुर्मासं विष्णुलोकी कार्त्तिके स्वर्गलोक्यपि । 2ab
दीपदानात् परं नास्ति न भूतं न भविष्यति ॥ 2cd
दीपेनायुष्यचक्षुष्मान्दीपाल्लक्ष्मीसुतादिकं । 3ab
सौभाग्यं दीपदः प्राप्य स्वर्गलोके नहीयते ॥ 3cd
विदर्भराजदुहिता ललिता दीपदात्मभाक् । 4ab
Image-P.236


चारुधर्म्मक्ष्मापपत्नी शतभार्याधिका ऽभवत् ॥ 4cd
ददौ दीपसहस्रं सा विष्णोरायतने सती । 5ab
पृष्टा सा दीपमाहात्म्यं सपत्नीभ्य उवाच ह ॥ 5cd
ललितोवाच ।
सौवीरराजस्य पुरा मैत्रेयो ऽभूत् पुरोहितः । 6ab
तेन चायतनं विष्णोः कारितं देविकातटे ॥ 6cd
कार्त्तिके दीपकस्तेन दत्तः सम्प्रेरितो मया । 7ab
वक्त्रप्रान्तेन नश्यन्त्या मार्ज्जारस्य तदा भयात् ॥ 7cd
निर्व्वाणवान् प्रदीप्तो ऽभूद्वर्त्त्या मूषिकया तदा । 8ab
मृता राजात्मजा जाता राजपत्नी शताधिका ॥ 8cd
असङ्कल्पितमप्यस्य प्रेरणं यत् कृतं मया । 9ab
विष्णायतनदीपस्य तस्येदं भुज्यते फलं ॥ 9cd
जातिस्मरा ह्यतो दीपान् प्रयच्छामि त्वहर्न्निशं । 10ab
एकादश्यां दीपदो वै विमाने दिवि मोदते ॥ 10cd
जायते दीपहर्त्ता तु मूको वा जड़ एव च । 11ab
अन्धे तमसि दुष्पारे नरके पतते किल ॥ 11cd
विक्रोशमानांश्च नरान् यमकिङ्कराहतान् । 12ab
विलापैरलमत्रापि किं वो विलपिते फलं ॥ 12cd
यदा प्रमादिभिः पूर्वमत्यन्तसमुपेक्षितः । 13ab
जन्तुर्जन्मसहस्रेभ्यो ह्येकस्मिन् मानुषो यदि ॥ 13cd
तत्राप्यतिविमूढ़ात्मा किं भोगानभिधावति । 14ab
स्वहितं 1 विषयास्वादैः क्रन्दनं तदिहागतं ॥ 14cd


1 हर्षितमिति ख॰ , ग॰ , घ॰ च । दूषितमिति ङ॰ ।
Image-P.237


भुज्यते च कृतं पूर्वमेतत् किं वो न चिन्तितं । 15ab
परस्त्रीषु कुचाभ्यङ्गं प्रीतये दुःखदं हि वः ॥ 15cd
मुहूर्त्तविषयास्वादो ऽनेककोट्यव्ददुःखदः । 16ab
परस्त्रीहारियद्गीतं हा मातः किं विलप्यते ॥ 16cd
को ऽतिभारो हरेर्नाम्नि जिह्वया परिकीर्त्तने । 17ab
वर्त्तितैले ऽल्पमूल्ये ऽपि यदग्निर्लभ्यते सदा ॥ 17cd
दानाशक्तैर्हरेर्द्दीपो हृतस्तद्वो ऽस्ति दुःखदं । 18ab
इदानीं किं विलापेन सहध्वं यदुपागतं ॥ 18cd
अग्निरुवाच ।
ललितोक्तञ्च ताः श्रुत्वा दीपदानाद्दिवं ययुः । 19ab
तस्माद्दीपप्रदानेन व्रतानामधिकं फलं ॥ 19cd


इत्याग्नेये महापुराणे दीपदानव्रतं नाम द्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 201

अथैकाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

नवव्यूहार्च्चनं ।
अग्निरुवाच ।
नवव्यूहार्च्चनं वक्ष्ये नारदाय हरीरितं । 1ab
मण्डले ऽब्जे ऽर्च्चयेन्मध्ये अवीजं वासुदेवकं ॥ 1cd
आवीजञ्च सङ्कर्षणम् प्रद्युम्नं च दक्षिणे । 2ab
Image-P.238


अः अनुरुद्धं नैqते ओं नारायणमप्सु च ॥ 2cd
तत् सद्ब्रह्माणमनिले हुं विष्णुं क्षौं नृसिंहकं 1 3ab
उत्तरे भूर्व्वराहञ्च ईशे द्वारि च पश्चिमे ॥ 3cd
कं टं सं शं गरुत्मन्तं पूर्व्ववक्त्रञ्च दक्षिणे 2 4ab
खं छं वं हुं फड़िति च खं ठं फं शं गदां विधौ ॥ 4cd
बं णं मं क्षं कोणेशञ्च घं दं भं हं श्रियं यजेत् । 5ab
दक्षिणे चोत्तरे पुष्टिं गं डं बं शं स्ववीजकं ॥ 5cd
पीठस्य पश्चिमे धं वं वनमालाञ्च पश्चिमे । 6ab
श्रीवत्सं चैव सं हं लं छं तं यं कौस्तुभं जले ॥ 6cd
दशमाङ्गक्रमाद्विष्णोर्नमो ऽनन्तमधो ऽर्च्चयेत् । 7ab
दशाङ्गादिमहेन्द्रादीन् पूर्व्वादौ चतुरो घटान् ॥ 7cd
तोरणानि वितानं च अग्न्यनिलेन्दुवीजकैः । 8ab
मण्डलानि क्रमाद्ध्यात्वा तनुं वन्द्य ततः प्लवेत् ॥ 8cd
अम्वरस्थं ततो ध्यात्वा सूक्ष्मरूपमथात्मनः । 9ab
सितामृते निमग्नञ्च 3 चन्द्रविम्वात् स्रुतेन च ॥ 9cd
तदेव चात्मनो वीजममृतं प्लवसंस्कृतं । 10ab
उत्पद्यमानं पुरुषमात्मानमुपकल्पयेत् ॥ 10cd
उत्पन्नो ऽस्मि स्वयं विष्णुर्वीजं द्वादशकं न्यसेत् । 11ab
हृच्छिरस्तु शिखा चैव कवचं चास्त्रमेव च ॥ 11cd
वक्षोमूर्द्धशिखापृष्ठलोचनेषु न्यसेत पुनः । 12ab
अस्त्रं करद्वये न्यस्य ततो दिव्यतनुर्भवेत् ॥ 12cd


1 क्रूं विष्णुं क्षौं नृसिंहकमिति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 पक्षिराजञ्च दक्षिणे इति ङ॰ ।
3 सितासिते निमग्नञ्चेति ख॰ , ज॰ च ।
Image-P.239


यथात्मनि तथा देवे शिष्यदेहे न्यसेत्तथा । 13ab
अनिर्म्माल्या स्मृता पूजा यद्धरेः पूजनं हृदि ॥ 13cd
सनिर्म्माल्या मण्डलादौ बद्धनेत्राश्च शिष्यकाः । 14ab
पुष्पं क्षिपेयुर्यन्मूर्त्तौ तस्य तन्नाम कारयेत् ॥ 14cd
निवेश्य वामतः शिष्यांस्तिलव्रीहिघृतं हुनेत् । 15ab
शतमष्टोत्तरं हुत्वा सहस्रं कायशुद्धये ॥ 15cd
नवव्यूहस्य मूर्त्तीनामङ्गानां च शताधिकं । 16ab
पूर्णान्दत्त्वा दीक्षयेत्तान् गुरुः पूज्यश्च तैर्धनैः ॥ 16cd


इत्याग्नेये महापुराणे नवव्यूहार्च्चनं नाम एकाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 202

अथ द्व्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

पुष्पाध्यायकथनं ।
अग्निरुवाच ।
पुष्पगन्धधूपदीपनैवेद्यैस्तुष्यते हरिः । 1ab
पुष्पाणि देवयोग्यानि ह्ययोग्यानि वदामि ते ॥ 1cd
पुष्पं श्रेष्ठं मालती च तमालो भुक्तिमुक्तिमान् । 2ab
मल्लिका सर्वपापघ्नी यूथिका विष्णुलोकदा ॥ 2cd
अतिमुक्तमयं तद्वत् पाटला विष्णुलोकदा । 3ab
Image-P.240


करवीरैर्विष्णुलोकी जवापुष्पैश्च पुण्यवान् ॥ 3cd
पावन्तीकुब्जकाद्यैश्च तगरैर्विष्णुलोकभाक् । 4ab
कर्णिकारैर्विष्णुलोकः करुण्ठैः पापनाशनं ॥ 4cd
पद्मैश्च केतकीभिश्च कुन्दपुष्पैः परा गतिः । 5ab
वाणपुष्पैर्वर्वराभिः कृष्णाभिर्हरिलोकभाक् ॥ 5cd
अशोकैस्तिलकैस्तद्वदटरूषभवैस्तथा । 6ab
मुक्तिभागी विल्वपत्रैः शमीपत्रैः परा गतिः ॥ 6cd
विष्णुलोकी भृङ्गराजैस्तमालस्य दलैस्तथा । 7ab
तुलसी कृष्णगौराख्या कल्हारोत्पलकानि च ॥ 7cd
पद्मं कोकनदं पुण्यं शताब्जमालया हरिः । 8ab
नीपार्जुनकदम्बैश्च 1 वकुलैश्च सुगन्धिभिः ॥ 8cd
किंशुकैर्मुनिपुष्पैस्तु गोकर्णैर्न्नागकर्णकैः । 9ab
सन्ध्यापुष्पैर्विल्वतकै रञ्जनीकेतकीभवैः 2 9cd
कुष्माण्डतिमिरोत्थैश्च कुशकाशशरोद्भवैः । 10ab
द्यूतादिभिर्मरुवकैः पत्रैरन्यैः सुगन्धिकैः ॥ 10cd
भुक्तिमुक्तिः पापहानिर्भक्त्या सर्वैस्तु तुष्यति । 11ab
स्वर्णलक्षाधिकं पुष्पं माला कोटिगुणाधिका ॥ 11cd
स्ववने ऽन्यवने पुष्पैस्त्रिगुणं वनजैः फलं 3 12ab
विशीर्णैर्नार्चयेद्विष्णुन्नाधिकाङ्गैर्न मोटितैः ॥ 12cd
काञ्चनारैस्तथोन्मत्तैर्गिरिकर्णिकया तथा । 13ab


1 मुक्तिभागो कदम्बैश्चेति ङ॰ ।
2 रजनीकेतकीभवैरिति ख॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
3 जलजैः फलमिति ङ॰ ।
Image-P.241


कुटजैः शाल्मलीयैश्च 1 शिरीषैर्न्नरकादिकं ॥ 13cd
सुगन्धैर्ब्रह्मपद्मैश्च 2 पुष्पैर्नीलोत्पलैर्हरिः 3 14ab
अर्कमन्दारधुस्तूरकुसुमैरर्च्च्यते हरः ॥ 14cd
कुटजैः कर्क्कटीपुष्पैः केतकीन्न शिवे ददेत् । 15ab
कुष्माण्डनिम्बसम्भूतं पैशाचं गन्धवर्जितं ॥ 15cd
अहिंसा इन्द्रियजयः 4 क्षान्तिर्ज्ञानं 5 दया श्रुतं । 16ab
भावाष्तपुष्पैः सम्पूज्य देवान् स्याद् भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 16cd
अहिंसा प्रथमं पुष्पं पुष्पमिन्द्रियनिग्रहः । 17ab
सर्वपुष्पं दया भूते पुष्पं शान्तिर्विशिष्यते ॥ 17cd
शमः पुष्पं तपः पुष्पं ध्यानं पुष्पं च सप्तमं । 18ab
सत्यञ्चैवाष्टमं पुष्पमेतैस्तुष्यति केशवः ॥ 18cd
एतैरेवाष्टभिः पुष्पैस्तुष्यत्येवार्चितो हरिः । 19ab
पुष्पान्तराणि सन्त्यत्र वाह्यानि मनुजोत्तम ॥ 19cd
भक्त्या दयान्वितैर्विष्णुः पूजितः परितुष्यति 6 20ab
वारुणं सलिलं पुष्पं सौम्यं घृतपयोदधि ॥ 20cd
प्राजापत्यं तथान्नादि आग्नेयं धूपदीपकं । 21ab
फलपुष्पादिकञ्चैव वानस्पत्यन्तु पञ्चमं ॥ 21cd
पार्थिवं कुशमूलाद्यं वायव्यं गन्धचन्दनं । 22ab


1 शाल्मलिजैश्चेति ख॰ , ग॰ , ङ॰ च ।
2 सुगन्धैः पत्रपुष्पैश्चेति ङ॰ ।
3 पूज्यो नीलोत्पलैर्हरिरिति ख॰ , ग॰ , ङ॰ , ज॰ च ।
4 अहिंसा इन्द्रिययम इति ग॰ ।
5 क्षान्तिर्दानमिति ख॰ ।
6 अहिंसा प्रथमं पुष्पमित्यादिः, पूजितः परितुष्यति इत्यन्तः पाठः ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ पुस्तकेषु नास्ति ।
Image-P.242


श्रद्धाख्यं विष्णुपुष्पञ्च सर्वदा चाष्टपुष्पिकाः ॥ 22cd
आसनं मूर्त्तिपञ्चाङ्गं 1 विष्णुर्वा चाष्टपुष्पिकाः । 23ab
विष्णोस्तु वासुदेवाद्यैरीशानाद्यैः शिवस्य वा ॥ 23cd


इत्याग्नेये महापुराणे पुष्पाध्यायो नाम द्व्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 203

अथ त्र्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

नरकस्वरूपम् ।
अग्निरुवाच ।
पुष्पाद्यैः पूजनाद्विष्णोर्न्न याति नरकान्वदे । 1ab
आयुषो ऽन्ते नरः प्राणैरनिच्छन्नपि मुच्यते ॥ 1cd
जलमग्निर्व्विषं शस्त्रं क्षुद्व्याधिः पतनं गिरेः । 2ab
निमित्तं किञ्चिदासाद्य देही प्राणैर्विमुच्यते ॥ 2cd
अन्यच्छरीरमादत्ते यातनीयं स्वकर्म्मभिः । 3ab
भुङ्क्ते ऽथ पापकृत् दुःखं सुखं धर्म्माय सङ्गतः ॥ 3cd
नीयते यमदूतैस्तु यमं प्राणिभयङ्करैः । 4ab
कुपथे दक्षिणद्वारि धार्म्मिकः पश्चिमादिभिः ॥ 4cd
यमाज्ञप्तैः किङ्करैस्तु पात्यते नरकेषु च 2 5ab


1 आसनं मूर्त्तिषोढाङ्गमिति ख॰ ।
2 पात्यते नरकेष्वपि इति ख॰ । पात्यते नरके सदा इति ङ॰ । पीड्यते नरके ऽधुनेति घ॰ , छ॰ च ।
Image-P.243


स्वर्गे तु नीयते धर्म्माद् वसिष्ठाद्युक्तिसंश्रयात् ॥ 5cd
गोघाती तु महावीच्यां वर्षलक्षन्तु पीड्यते । 6ab
आमकुम्भे महादीप्ते ब्रह्महा भूमिहारकः ॥ 6cd
महाप्रलयकं यावद्रौरवे पीड्यते शनैः । 7ab
स्त्रीबालवृद्धहन्ता तु यावदिन्द्राश्चतुर्दश ॥ 7cd
महारौरवके रौद्रे गृहक्षेत्रादिदीपकः । 8ab
दह्यते कल्पमेकं स चौरस्तामिस्रके पतेत् ॥ 8cd
नैककल्पन्तु शूलाद्यैर्भिद्यते यमकिङ्करैः । 9ab
महातामिस्रके सर्पजलौकाद्यैश्च पीड्यते ॥ 9cd
यावद्भूमिर्मातृहाद्या असिपत्रवने ऽसिभिः 1 10ab
नैककल्पन्तु नरके करम्भवालुकासु च ॥ 10cd
येन दग्धो जनस्तत्र दह्यते वालुकादिभिः । 11ab
काकोले कृमिविष्ठाशी एकाकी मिष्टभोजनः ॥ 11cd
कुट्टले मूत्ररक्ताशी पञ्चयज्ञक्रियोज्झितः । 12ab
सुदुर्गन्धे रक्तभोजी भवेच्चाभक्ष्यभक्षकः ॥ 12cd
तैलपाके तु तिलवत् पीड्यते परपीड़कः । 13ab
तैलपाके तु पच्येत शरणागतघातकः ॥ 13cd
निरुच्छासे दाननाशी रसविक्रयको ऽध्वरे । 14ab
नाम्ना वज्रकवाटेन महापाते तदा ऽनृती ॥ 14cd
महाज्वाले पापबुद्धिः क्रकचे ऽगम्यगामिनः । 15ab
सङ्करी गुडपाके च 2 प्रतुदेत् परमर्म्मनुत् ॥ 15cd


1 असिपत्रवने ऽग्निभिरिति ङ॰ ।
2 गुरुपाके चेति ख॰ , ज॰ च ।
Image-P.244


क्षारह्रदे 1 प्राणिहन्ता क्षुरधारे च भूमिहृत् । 16ab
अम्बरीषे गोस्वर्णहृद् द्रुमच्छिद्वज्रशस्त्रके ॥ 16cd
मधुहर्त्ता परीतापे कालसूत्रे परार्थहृत् । 17ab
कश्मले ऽत्यन्तमांसाशी उग्रगन्धे ह्यपिण्डदः ॥ 17cd
दुर्द्धरे तु काचभक्षी वन्दिग्राहरताश्च ये । 18ab
मञ्जुषे नरके लोहे ऽप्रतिष्ठे श्रुतिनिन्दकः ॥ 18cd
पूतिवक्त्रे कूटसाक्षी परिलुण्ठे धनापहा । 19ab
बालस्त्रीवृद्धघाती च कराले ब्राह्मणार्त्तिकृत् ॥ 19cd
विलेपे मद्यपो विप्रो महाताम्रे तु मेदिनः 2 ॥ 20॥ 20ab
तथाक्रम्य पारदारान् ज्वलन्तीमायसीं शिलां । 21ab
शाल्मलाख्ये तमालिङ्गेन् नारी बहुनरङ्गमा ॥ 21cd
आस्फोटजिह्वोद्धरणं स्त्रीक्षणान् नेत्रभेदनं । 22ab
अङ्गारराशौ क्षिप्यन्ते मातृपुत्र्यादिगामिनः ॥ 22cd
चौराः क्षुरैश्च भिद्यन्ते स्वमांसाशी च मांसभुक् । 23ab
मासोपवासकर्त्ता वै न याति नरकन्नरः ॥ 23cd
एकादशीव्रतकरो भीष्मपञ्चकसद् व्रती । 24ab


इत्याग्नेये महापुराणे नरकस्वरूपवर्णनं नाम त्र्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥


1 क्षारकूपे इति ख॰ , छ॰ च ।
2 महाप्रेते तु भेदिन इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ड॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.245


Chapter 204

अथ चतुरधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

मासोपवासव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
व्रतं मासोपवासञ्च 1 सर्वोत्कृष्टं वदामि ते । 1ab
कृत्वा तु वैष्णवं यज्ञं गुरोराज्ञामवाप्य च ॥ 1cd
कृच्छ्राद्यैः स्वबलं बुद्ध्वा कुर्य्यान् मासोपवासकं । 2ab
वानप्रस्थो यतिर्वाथ नारी वा विधवा मुने ॥ 2cd
आश्विनस्यामले पक्षे एकादश्यामुपोषितः । 3ab
व्रतमेतत्तु गृह्णीयाद्यावत्त्रिंशद्दिनानि तु ॥ 3cd
अद्यप्रभृत्यहं विष्णो यावदुत्थानकन्तव । 4ab
अर्च्चयेत्वामनश्नन् हि यावत् त्रिंशद्दिनानि तु ॥ 4cd
कार्त्तिकाश्विनयोर्विष्णोर्यावदुत्थानकन्तव । 5ab
म्रिये यद्यन्तराले ऽहं व्रतभङ्गो न मे भवेत् ॥ 5cd
त्रिकालं पूजयेद्विष्णुं त्रिःस्नातो गन्धपुष्पकैः । 6ab
विष्णोर्गीतादिकं जप्यन्ध्यानं कुर्य्याद् व्रती नरः ॥ 6cd
वृथावादम्परिहरेदर्थाकाङ्क्षां विवर्जयेत् 2 7ab
नाव्रतस्थं स्पृशेत् कञ्चिद्विकर्म्मस्थान्न चालयेत् ॥ 7cd


1 व्रतं मासोपवासाख्यमिति घ॰ , ज॰ च ।
2 अन्नाकाङ्क्षां विवर्जयेदिति घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.246


देवतायतने तिष्ठेद्यावत् त्रिंशद्दिनानि तु । 8ab
द्वादश्यां पूजयित्वा तु भोजयित्वा द्विजान्व्रती ॥ 8cd
समाप्य दक्षिणां दत्त्वा पारणन्तु समाचरेत् । 9ab
भुक्तिमुक्तिमवाप्नोति कल्पांश्चैव त्रयोदश ॥ 9cd
कारयेद्वैष्णवं यज्ञं यजेद्विप्रांस्त्रयोदश । 10ab
तावन्ति वस्त्रयुग्मानि भाजनान्यासनानि च ॥ 10cd
छत्राणि सपवित्राणि तथोपानद्युगानि च 1 11ab
योगपट्टोपवीतानि दद्याद्विप्राय तैर्म्मतः 2 11cd
अन्यविप्राय शय्यायां हैमं विष्णुं प्रपूज्य च । 12ab
आत्मनश्च तथामूर्त्तिं वस्त्राद्यैश्च प्रपूजयेत् ॥ 12cd
सर्व्वपापविनिर्मुक्तो विप्रो विष्णुप्रसादतः । 13ab
विष्णुलोकं गमिष्यामि विष्णुरेव भवाम्यहं ॥ 13cd
व्रज व्रज देवबुद्धे विष्णोः स्थानमनामयं । 14ab
विमानेनामलस्तत्र तिष्ठेद् विष्णुस्वरूपधृक् ॥ 14cd
द्विजानुक्त्वाथ 3 तां शय्यां गुरवे ऽथ निवेदयेत् । 15ab
कुलानां शतमुद्धृत्य विष्णुलोकन्नयेद् व्रती ॥ 15cd
मासोपवासी यद्देशे स देशो निर्म्मलो भवेत् । 16ab
किं पुनस्तत्कुलं सर्व्वं यत्र मासोपवासकृत् ॥ 16cd
व्रतस्थं मूर्च्छितं दृष्ट्वा क्षीराज्यञ्चैव पाययेत् । 17ab
नैते व्रतं विनिघ्रन्ति हविर्विप्रानुमोदितं ॥ 17cd


1 ततः पानयुतानि चेति ख॰ ।
2 वै नत इति घ॰ ।
3 द्विजान् नत्वाथेति ङ॰ ।
Image-P.247


क्षीरं गुरोर्हितौषध्व आपो मूलफलानि च । 18ab
विष्णुर्म्महौषधं कर्त्ता व्रतमस्मात् समुद्धरेत् ॥ 18cd


इत्याग्नेये महापुराणे मासोपवासव्रतं नाम चतुरधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 205

अथ पञ्चाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

भीष्मपञ्चकव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
भीष्मपञ्चकमाख्यास्ये व्रतराजन्तु सर्वदं । 1ab
कार्त्तिकस्यामले पक्षे एकादश्यां समाचरेत् ॥ 1cd
दिनानि पञ्च त्रिःस्नायी पञ्चव्रीहितिलैस्तथा 1 2ab
तर्पयेद्देवपित्रादीन् मौनी सम्पूजयेद्धरिं ॥ 2cd
पञ्चगव्येन संस्नाप्य देवं पञ्चामृतेन च । 3ab
चन्दनाद्यैः समालिप्य गुग्गुलुं सघृतन्दहेत् ॥ 3cd
दीपं दद्याद्दिवारात्रौ नैवेद्यं परमान्नकं । 4ab
ओं नमो वासुदेवाय जपेदष्टोत्तरं शतं ॥ 4cd


1 यवव्रीहितिलैस्तथेति घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ च ।
Image-P.248


जुहुयाच्च घृताभ्यक्तांस्तिलव्रीहींस्ततो व्रती । 5ab
षड़क्षरेण मन्त्रेण स्वाहाकारान्वितेन च ॥ 5cd
कमलैः पूजयेत् पादौ द्वितीये विल्वपत्रकैः । 6ab
जानु सक्थि तृतीये ऽथ नाभिं भृङ्गरजेन तु ॥ 6cd
वाणविल्वजवाभिस्तु चतुर्थे पञ्चमे ऽहनि । 7ab
मालत्या भूमिशायी स्यादेकादश्यान्तु गोमयं ॥ 7cd
गोमूत्रं दधि दुग्धं च पञ्चमे पञ्चगव्यकं । 8ab
पौर्णमास्याञ्चरेन्नक्तं भुक्तिं मुक्तिं लभेद् व्रती ॥ 8cd
भीष्मः कृत्वा हरिं प्राप्तस्तेनैव 1 भीष्मपञ्चकं । 9ab
ब्रह्मणः पूजनाद्यैश्च उपवासादिकं व्रतं 2 9cd


इत्याग्नेये महापुराणे भीष्मपञ्चकं नाम पञ्चाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 206

अथ षड़धिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

अगस्त्यार्घ्यदानकथनं ।
अग्निरुवाच ।
अगस्त्यो भगवान्विष्णुस्तमभ्यर्च्याप्नुयाद्धरिं । 1ab
अप्राप्ते भास्करे कन्यां सत्रिभागैस्त्रिभिर्द्दिनैः ॥ 1cd


1 हरिं लेभे तेनैतदिति ग॰ । हरिं प्राप तेनैतदिति ङ॰ । हरिं प्राप्तस्तेनैतदिति ज॰ , ट॰ च ।
2 पूजनात्पञ्च उपवासादजव्रतमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
Image-P.249


अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय पूजयित्वा ह्युपोषितः । 2ab
काशपुष्पमयीं मूर्त्तिं प्रदोषे विन्यसेद् घटे ॥ 2cd
मुनेर्यजेत्तां कुम्भस्थां रात्रौ कुर्य्यात् प्रजागरं । 3ab
अगस्त्य मिनिशार्द्दूल तेजोराशे महामते 1 3cd
इमां मम कृतां पूजां गृह्णीष्व प्रियया सह । 4ab
आवाह्यार्घ्ये च सम्मुख्यं प्रार्च्चयेच्चन्दनादिना ॥ 4cd
जलाशयसमीपे तु प्रातर्नीत्वार्घ्यमर्पयेत् । 5ab
काशपुष्पप्रतीकाश अग्निमारुतसम्भव 2 5cd
मित्रावरुणयोः पुत्र कुम्भयोने नमो ऽस्तु ते । 6ab
आतापिर्भक्षितो येन वातापिश्च महासुरः ॥ 6cd
समुद्रः शोषितो येन सो ऽगस्त्यः सम्मुखो ऽस्तु मे । 7ab
अगस्तिं प्रार्थयिष्यामि कर्म्मणा मनसा गिरा ॥ 7cd
अर्च्चयिस्याम्यहं मैत्रं परलोकाभिकाङ्क्षया । 8ab
द्वीपान्तरसमुत्पन्नं देवानां परमं प्रियं ॥ 8cd
राजानं सर्व्ववृक्षाणां चन्दनं प्रतिगृह्यतां 3 9ab
धर्म्मार्थकाममोक्षाणां भाजनी पापनाशनी ॥ 9cd
सौभाग्यारोग्यलक्ष्मीदा पुष्पमाला प्रगृह्यतां । 10ab
धूपो ऽयं गृह्यतां देव भक्तिं मे ह्यचलाङ्कुरु ॥ 10cd
ईप्सितं मे वरं देहि परत्र च शुभाङ्गतिं । 11ab
सुरासुरैर्मुनिश्रेष्ठ सर्व्वकामफलप्रद ॥ 11cd


1 तेजोराशे महाद्युते इति ग॰ , घ॰ , छ॰ , ज॰ , झ॰ , ञ॰ , ट॰ च । तेजोराशे जगत्पते इति ङ॰ ।
2 वह्निमारुतसम्भवेति झ॰ ।
3 चन्दनं मे प्रगृह्यनामिति ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.250


वस्त्रव्रीहिफलैर्हेम्ना दत्तस्त्वर्घ्यो ह्ययं 1 मया । 12ab
अगस्त्यं बोधयिष्यामि यन्मया मनसोद्धृतं 2 12cd
फलैरर्घ्यं प्रदास्यामि गृहाणार्घ्यं महामुने । 13ab
अगस्त्य एवं खनमानः खनित्रैः प्रजामपत्यं बलमीहमानः । 13cd
उभौ कर्णावृषिरुग्रतेजाः पुपोष सत्या देवेष्वाशिषो जगाम ॥ 13॥ 13ef
राजपुत्रि नमस्तुभ्यं मुनिपत्नी महाव्रते । 14ab
अर्घ्यं गृह्णीष्व देवेशि लोपामुद्रे यशस्विनि ॥ 14cd
पञ्चरत्नसमायुक्तं हेमरूप्यसमन्वितं । 15ab
सप्तधान्यवृतं 3 पात्रं दधिचन्दनसंयुतं ॥ 15cd
अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय स्त्रीशूद्राणामवैदिकं । 16ab
अगस्त्य मुनिशार्द्दूल तेजोराशे च सर्वद ॥ 16cd
इमां मम कृतां पूजां गृहीत्वा व्रज शान्तये । 17ab
त्यजेदगस्त्र्यमुद्दिश्य धान्यमेकं फलं रसं ॥ 17cd
ततो ऽन्नं भोजयेद्विप्रान् घृतपायसमोदकान् । 18ab
गां वासांसि सुवर्णञ्च 4 तेभ्यो दद्याच्च दक्षिणां ॥ 18cd
घृतपायसयुक्तेन पात्रेणाच्छादिताननं । 19ab
सहिरण्यञ्च तं कुम्भं ब्राह्मणायोपकल्पयेत् 5 19cd


1 दत्तस्त्वर्घ्यो ऽक्षय इति ङ॰ ।
2 मनसेप्सितमिति ग॰ , घ॰ , झ॰ च । मनसेहितमिति ङ॰ ।
3 सप्तधान्ययुतमिति ज॰ ।
4 प्रतिमाञ्च सुवर्णञ्चेति क॰ ।
5 ब्राह्मणायोपपादयेदिति घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.251


सप्तवर्षाणि दत्वार्घ्यं सर्व्वे सर्वमवाप्नुयुः । 20ab
नीरा पुत्रांश्च सौभाग्यं पतिं कन्या नृपोद्भवं ॥ 20cd


इत्याग्नेये महापुराणे अगस्त्यार्घ्यदानव्रतं नाम षडधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 207

अथ सप्ताधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

कौमुदव्रतं ।
अग्निरुवाच ।
कौमुदाख्यं मयोक्तञ्च चरेदाश्वयुजे सिते । 1ab
हरिं यजेन् मासमेकमेकादश्यामुपोषितः ॥ 1cd
आश्विने शुक्लपक्षेहमेकाहारो हरिं जपन् । 2ab
मासमेकं भुक्तिमुक्त्यै करिष्ये कौमुदं व्रतं ॥ 2cd
उपोष्य विष्णुं द्वादश्यां यजेद्देवं विलिप्य च । 3ab
चन्दनागुरुकाश्मीरैः कमलोत्पलपुष्पकैः ॥ 3cd
कल्हारैर्व्वाथ मालत्या दीपं तैलेन वाग्यतः । 4ab
अहोरात्रं च नैवेद्यं पायसापूपमोदकैः ॥ 4cd
ओं नमो वासुदेवाय विज्ञाप्याथ क्षमापयेत् । 5ab
Image-P.252


भोजनादि 1 द्विजे दद्याद्यावद् देवः प्रबुद्ध्यते ॥ 5cd
तावन्मासोपवासः स्यादधिकं फलमप्यतः । 6ab


इत्याग्नेये महापुराणे कौमुदव्रतं नाम सप्ताधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 208

अथाष्टाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

व्रतदानादिसमुच्चयः ।
अग्निरुवाच ।
व्रतदानानि सामान्यं प्रवदामि समासतः । 1ab
तिथौ प्रतिपदादौ च सूर्य्यादौ कृत्तिकासु च ॥ 1cd
विष्कम्भादौ च मेषादौ काले च ग्रहणादिके । 2ab
यत् काले यद् व्रतं दानं यद् द्रव्यं नियमादि यत् ॥ 2cd
तद् द्रव्याख्यञ्च कालाख्यं सर्वं वै विष्णुदैवतं । 3ab
रवीशब्रह्मलक्ष्म्याद्याः 2 सर्वे विष्णोर्विभूतयः ॥ 3cd
तमुद्दिश्य व्रतं दानं पूजादि स्यात्तु सर्वदं । 4ab
जगत्पते समागच्छ आसनं पाद्यमर्घ्यकं ॥ 4cd
मधुपर्कं तथाचामं स्नानं वस्त्रञ्च गन्धकं । 5ab


1 भोजनानि इति ग॰ , ज॰ च ।
2 रवीशब्रह्मलोकेशा इति ज॰ ।
Image-P.253


पुष्पं धूपश्च दीपश्च नैवेद्यादि नमो ऽस्तु ते ॥ 5cd
इति पूजाव्रते दाने दानवाक्यं समं शृणु । 6ab
अद्यामुकसगोत्राय विप्रायामुकशर्म्मणे ॥ 6cd
एतद् द्रव्यं विष्णुदैवं सर्वपापोपशान्तये। 7ab
आयुरारोग्यवृद्ध्यर्थं सौभाग्यादिविवृद्धये 1 7cd
गोत्रसन्ततिवृद्ध्यर्थं विजयाय धनाय च । 8ab
धर्म्मायैश्वर्यकामाय तत्पापशमनाय च ॥ 8cd
संसारमुक्तये दानन्तुभ्यं सम्प्रददे ह्यहं । 9ab
एतद्दानप्रतिष्ठार्थं तुभ्यमेतद् ददाम्यहं ॥ 9cd
एतेन प्रीयतां नित्यं सर्व्वलोकपतिः प्रभुः । 10ab
यज्ञदानव्रतपते विद्याकीर्त्त्यादि देहि मे ॥ 10cd
धर्म्मकामार्थमोक्षांश्च देहि मे मनसेप्सितं । 11ab
यः पठेच्छृणुयान्नित्यं व्रतदानसमुच्चयं ॥ 11cd
स प्राप्तकामो विमलो भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 12ab
तिथिवारर्क्षसङ्क्रान्तियोगमन्वादिकं व्रतं ॥ 12cd
नैकधा वासुदेवादेर्नियमात् पूजनाद्भवेत् । 13ab


इत्यागेन्ये महापुराणे व्रतदानसमुच्चयो नाम अष्टाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥


1 सौभाग्याय सुष्टद्वये इति क॰ , छ॰ , ट, च । सौभाग्याय सुबुद्धये इति घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.254


Chapter 209

अथ नवाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

दानपरिभाषाकथनं ।
अग्निरुवाच ।
दानधर्म्मान् प्रवक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिदान् शृणु । 1ab
दानमिष्टं तथा पूर्त्तं धर्म्मं कुर्व्वन् हि सर्वभाक् ॥ 1cd
वापीकूपतड़ागानि देवतायतनानि च । 2ab
अन्नप्रदानमारामाः पूर्त्तं धर्मं च मुक्तिदं ॥ 2cd
अग्निहोत्रं तपः सत्यं वेदानाञ्चानुपालनं । 3ab
आतिथ्यं वैश्वदेवञ्च प्राहुरिष्टञ्च नाकदं ॥ 3cd
ग्रहोपरागे यद्दानं सूर्य्यसङ्क्रमणेषु च । 4ab
द्वादश्यादौ च यद्दानं पूर्त्तं तदपि नाकदं ॥ 4cd
देशे काले च पात्रे च दानं कोटिगुणं भवेत् । 5ab
अयने विषुवे पुण्ये व्यतीपाते दिनक्षये ॥ 5cd
युगादिषु च सङ्क्रान्तौ चतुर्द्दश्यष्टमीषु च । 6ab
सितपञ्चदशीसर्वद्वादशीष्वष्टकासु च ॥ 6cd
यज्ञोत्सवविबाहेषु तथा मन्वन्तरादिषु । 7ab
वैधृते दृष्टदुःखप्ने द्रव्यब्राह्मणलाभतः ॥ 7cd
श्रद्धा वा यद्दिने तत्र सदा वा दानमिष्यते । 8ab
अयने द्वे विपुवे द्वे चतस्रः षड़शीतयः ॥ 8cd
चतस्रो विष्णुपद्यश्च सङ्क्रात्यो द्वादशोत्तमाः । 9ab
Image-P.255


कन्यायां मिथुने मीने धनुष्यपि रवेर्गतिः ॥ 9cd
षड़शीतिमुखाः प्रोक्ताः षड़शीतिगुणाः फलैः । 10ab
अतीतानागते पुण्ये द्वे उदग्दक्षिणायने ॥ 10cd
त्रिंशत् कर्कटके नाड्यो मकरे विंशतिः स्मृताः । 11ab
वर्त्तमाने तुलामेषे नाड्यास्तुभयतो दश ॥ 11cd
षडशीत्यां व्यतीतायां षष्टिरुक्तास्तु नाडिकाः । 12ab
पुण्याख्या विष्णुपाद्याञ्च प्राक्पश्चादपि षोड़श ॥ 12cd
श्रवणाश्विधनिष्ठासु नागदैवतमस्तके । 13ab
यदा स्याद्रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ 13cd
नवम्यां शुक्लपक्षस्य कार्त्तिके निरगात् कृतं । 14ab
त्रेता सिततृतीयायां वैशाखे द्वापरं युगं ॥ 14cd
दर्शे वै माघमासस्य त्रयोदश्यां नभस्यके । 15ab
कृष्णे कलिं विजानीयाज् ज्ञेया मन्वन्तरादयः ॥ 15cd
अश्वयुकच्छुक्लनवमी द्वादशी कार्त्तिके तथा । 16ab
तृतीया चैव माघस्य तथा भाद्रपदस्य च ॥ 16cd
फाल्गुनस्याप्यमावास्या पौषस्यैकादशी तथा । 17ab
आषाढ़स्यापि दशमी माघमासस्य सप्तमी ॥ 17cd
आवाणे चाष्टमी कृष्णा तथाषाढे च पूर्णिमा । 18ab
कार्त्तिके फाल्गुने तद्वज् ज्यैष्ठे पञ्चदशी तथा ॥ 18cd
ऊर्ध्वे चैवाग्रहायण्या अष्तकास्तिस्र ईरिताः । 19ab
अष्टकाख्या चाष्टमी स्यादासु 1 दानानि चाक्षयं ॥ 19cd


1 स्यादत्रेति ग॰ , घ॰ , ज॰ , ञ॰ च ।
Image-P.256


गयागङ्गाप्रयागादौ तीर्थे देवालयादिषु । 20ab
अप्रार्थितानि दानानि विद्यार्थं कन्यका न हि ॥ 20cd
दद्यात् पूर्वमुखो दानं गृह्णीयादुत्तरामुखः । 21ab
आयुर्विवर्द्धते दातुर्ग्रहीतुः क्षीयते न तत् ॥ 21cd
नाम गोत्रं समुच्चार्य्य सम्प्रदानस्य चात्मनः । 22ab
सम्प्रदेयं प्रयच्छन्ति कन्यादाने पुनस्त्रयं ॥ 22cd
स्नात्वाभ्यर्च्च्य व्याहृतिभिर्दद्याद्दानन्तु सोदकं । 23ab
कनकाश्वतिला नागा दासीरथमहीगृहाः ॥ 23cd
कन्या च कपिला धेनुर्महादानानि वै दश । 24ab
श्रुतशौर्य्यतपःकन्यायाज्यशिष्यादुपागतं ॥ 24cd
शुल्कं धनं हि सकलं शुल्कं शिल्पानुवृत्तितः । 25ab
कुशीदकृषिवाणिज्यप्राप्तं यदुपकारतः ॥ 25cd
पाशकद्यूतचौर्य्यादिप्रतिरूपकसाहसैः । 26ab
व्याजेनोपावर्जितं कृत्स्नं त्रिविधं त्रिविधं फलं ॥ 26cd
अध्यग्न्यध्यावाहनिकं दत्तञ्च प्रीतिकर्म्मणि । 27ab
भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं स्त्रीधनं स्मृतं 1 27cd
ब्रह्मक्षत्रविशां द्रव्यं शूद्रस्यैषामनुग्रहात् । 28ab
बहुभ्यो न प्रदेयानि गौर्गृहं शयनं स्त्रियः ॥ 28cd
कुलानान्तु शतं हन्यादप्रयच्छन् प्रतिश्रुतं । 29ab
देवानाञ्च गुरूणाञ्च मातापित्रोस्तथैव च ॥ 29cd
पुण्यं देयं प्रयत्नेन यत् पुण्यञ्चार्जितं क्वचित् । 30ab


1 कुशोदेत्यादिः स्त्रीधनं स्मृतमित्यन्तः पाठः छ॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.257


प्रतिलाभेच्छया दत्तं यद्धनं तदपार्थकं ॥ 30cd
श्रद्धया साध्यते धर्म्मो दत्तं वार्य्यपि चाक्षयं । 31ab
ज्ञानशीलगुणोपेतः परपीड़ावहिष्कृतः ॥ 31cd
अज्ञानां पालनात्त्राणात्तत् पात्रं परमं स्मृतं । 32ab
मातुः शतगुणं दानं सहस्रं पितुरुच्यते ॥ 32cd
अनन्तं दुहितुर्द्दानं सोदर्ये दत्तमक्षयं । 33ab
अमनुष्ये समं दानं पापे ज्ञेयं महाफलं ॥ 33cd
वर्णसङ्करे द्विगुणं शूद्रे दानं चतुर्गुणं । 34ab
वैश्ये चाष्टगुणं क्षत्रे षोड़शत्वं द्विजव्रुवे ॥ 34cd
वेदाध्याये शतगुणमनन्तं वेदबोधके 1 35ab
पुरोहिते याजकादौ 2 दानमक्षयमुच्यते ॥ 35cd
श्रीविहीनेषु यद्दत्तं तदनन्तं च यज्वनि । 36ab
अतपस्व्यनधीयानः प्रतिग्रहरुचिर्द्विजः ॥ 36cd
अम्भस्यश्मप्लवेनैव सह तेनैव मज्जति । 37ab
स्नातः सम्यगुपस्पृश्य गृह्णीयात् प्रयतः शुचिः ॥ 37cd
प्रतिग्रहीता सावित्रीं सर्वदैव प्रकीर्त्तयेत् 3 38ab
ततस्तु कीर्त्तयेत्सार्द्धं द्रव्येण सह दैवतं ॥ 38cd
प्रतिग्राही पठेदुच्चैः प्रतिगृह्य द्विजोत्तमात् । 39ab
मन्दं पठेत् क्षत्रियात्तु उपांशु च तथा विशः ॥ 39cd


1 ब्रह्मबोधके इति घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
2 पुरोहिते याचकादाविति ख॰ , छ॰ , ट॰ च ।
3 सर्व्वत्रैव प्रकीर्त्तयेदिति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
Image-P.258


मनसा च तथा शूद्रात् स्वस्तिवाचनकं तथा । 40ab
अभयं सर्वदैवत्यं भूमिर्वै विष्णुदेवता ॥ 40cd
कन्या दासस्तथा दासी प्राजापत्याः प्रकीर्त्तिताः । 41ab
प्राजापत्यो गजः प्रोक्तस्तुरगो यमदैवतः ॥ 41cd
तथा चैकशफं सर्वं याम्यश्च महिषस्तथा । 42ab
उष्ट्रश्च नैरृतो धेनू रौद्री छागो ऽनलस्तथा ॥ 42cd
आप्यो मेषो हरिः क्रीड़ आरण्याः पशवो ऽनिलाः । 43ab
जलाशयं वारुणं स्याद्वारिधानीघटादयः ॥ 43cd
समुद्रजानि रत्नानि हेमलौहानि चानलः । 44ab
प्राजापत्यानि शस्यानि पक्वान्नमपि सत्तम ॥ 44cd
गान्धर्व्वं गन्धमित्याहुर्वस्त्रं वार्हस्पतं स्मृतं । 45ab
वायव्याः पक्षिणः सर्व्वे विद्या ब्राह्मी तथाङ्गकं ॥ 45cd
सारस्वतं पुस्तकादि विश्वकर्म्मा तु शिलप्के । 46ab
वनस्पतिर्द्रुमादीनां द्रव्यदेवा हरेस्तनुः ॥ 46cd
छत्रं कृष्णाजिनं शय्या रथ आसनमेव च । 47ab
उपानहौ तथा यानमुत्तानाङ्गिर ईरितं ॥ 47cd
रणोपकरणं शस्त्रं ध्वजाद्यं सर्वदैवतं । 48ab
गृहञ्च सर्वदैवत्यं सर्वेषां विष्णुदेवता ॥ 48cd
शिवो वा न ततो द्रव्यं व्यतिरिक्तं यतो ऽस्ति हि 1 49ab
द्रव्यस्य नाम गृह्णीयाद्ददानीति तथा वदेत् ॥ 49cd
तोयं दद्यात्ततो हस्ते दाने विधिरयं स्मृतः । 50ab


1 यातोत्र हीति ज॰ ।
Image-P.259


विष्णुर्दाता विष्णुर्द्रव्यं प्रतिगृह्णामि वै वदेत् ॥ 50cd
स्वस्ति प्रतिग्रहं धर्म्मं भुक्तिमुक्ती फलद्वयं । 51ab
गुरून् भृत्यान्न जिहीर्षुरर्च्चिष्यन् देवताः पितॄन् ॥ 51cd
सर्वतः प्रतिगृह्णीयान्न तु तृप्येत् स्वयन्ततः । 52ab
शूद्रीयन्न तु यज्ञार्थं धनं शूद्रस्य तत्फलं ॥ 52cd
गुड़तक्ररसाद्याश्च शूद्राद्ग्राह्या निवर्त्तिना । 53ab
सर्वतः प्रतिगृह्णीयादवृत्याकर्षितो द्विजः ॥ 53cd
नाध्यापनाद्याजनाद्वा गर्हिताद्वा प्रतिग्रहात् । 54ab
दोषो भवति विप्राणां ज्वलनार्क्कसमा हि ते ॥ 54cd
कृते तु दीयते गत्वा त्रेतास्वानीय दीयते । 55ab
द्वापरे याचमानाय कलौ त्वनुगमान्विते ॥ 55cd
मनसा पात्रमुद्दिश्य जलं भूमौ विनिक्षिपेत् । 56ab
विद्यते सागरस्यान्तो नान्तो दानस्य विद्यते 1 56cd
अद्य सोमार्कग्रहणसङ्क्रान्त्यादौ च कालके । 57ab
गङ्गागयाप्रयागादौ तीर्थदेशे महागुणे ॥ 57cd
तथा चामुकगोत्राय तथा चामुकशर्म्मणे । 58ab
वेदवेदाङ्गयुक्ताय पात्राय सुमहात्मने ॥ 58cd
यथानाम महाद्रव्यं विष्णुरुद्रादिदैवतं । 59ab
पुत्रपौत्रगृहैश्वर्य्यपत्नीधर्म्मार्थसद्गुणा ॥ 59cd
कीर्त्तिविद्यामहाकामसौभाग्यारोग्यवृद्धये । 60ab
सर्व्वपापोपशान्त्यर्थं स्वर्गार्थं भुक्तिमुक्तये ॥ 60cd


1 न तद्दानस्य विद्यते इति ख॰ , ग॰ , घ॰ , ङ॰ , छ॰ , ज॰ , ञ॰ , ट॰ च ।
Image-P.260


एतत्तुभ्यं सम्प्रददे प्रीयतां मे हरिः शिवः । 61ab
दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातौघघातकृत् 1 61cd
धर्म्मार्थकाममोक्षाप्त्यै ब्रह्मलोकप्रदो ऽस्तु मे । 62ab
यथानामसगोत्राय विप्रायामुकशर्म्मणे ॥ 62cd
एतद्दानप्रतिष्ठार्थं सुवर्णं दक्षिणां ददे । 63ab
अनेन दानवाक्येन सर्व्वदानानि वै ददेत् ॥ 63cd


इत्याग्नेये महापुराणे दानपरिभाषा नाम नवाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 210

अथ दशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

महादानानि ।
अग्निरुवाच ।
सर्व्वदानानि वक्ष्यामि महादानानि षोड़श । 1ab
तुलापुरुष आद्यन्तु हिरण्यगर्भदानकं ॥ 1cd
ब्रह्माण्डं कल्पवृक्षश्च गोसहस्रञ्च पञ्चमं । 2ab
हिरण्यकामधेनुश्च हिरण्याश्वश्च सप्तमं ॥ 2cd
हिरण्याश्वरथस्तद्वद्धेमहस्तिरथस्तथा । 3ab
पञ्चलाङ्गलकन्तद्वद्धरादानं तथैव च ॥ 3cd


1 समुत्पाताद्यपापहृत् इति ङ॰ । समुत्पातादिपापहृदिति घ॰ ।
Image-P.261


विश्वचक्रं कल्पलता सप्तसागरकं परं । 4ab
रत्नधेनुर्महाभूतघटः शुभदिने ऽर्पयेत् ॥ 4cd
मण्डपे मण्डले दानं देवान् प्रार्च्यार्पयेद्द्विजे । 5ab
मेरुदानानि पुण्यानि मेरवो दश तान् शृणु ॥ 5cd
धान्यद्रोणसहस्रेण उत्तमो ऽर्द्धार्द्धतः परौ । 6ab
उत्तमः षोड़शद्रोणः कर्त्तव्यो लवणाचलः ॥ 6cd
दशभारैर्गुड़ाद्रिः स्यादुत्तमो ऽर्द्धार्द्धतः परौ । 7ab
उत्तमः पलसाहस्रैः स्वर्णमेरुस्तथा परौ ॥ 7cd
दशद्रोणैस्तिलाद्रिः स्यात् पञ्चभिश्च त्रिभिः क्रमात् । 8ab
कार्पासपर्वतो विंशभारैश्च दशपञ्चभिः ॥ 8cd
विंशत्या घृतकुम्भानामुत्तमः स्याद् घृताचलः 1 9ab
दशभिः पलसाहस्रैरुत्तमो रजताचलः ॥ 9cd
अष्टभारैः शर्क्कराद्रिर्म्मध्योमन्दो ऽर्द्धतो ऽर्द्धतः । 10ab
दश धेनूः प्रवक्ष्यामि या दत्त्वा भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 10cd
प्रथमा गुड़धेनुः स्याद् घृतधेनुस्तथा ऽपरा । 11ab
तिलधेनुस्तृतोया च चतुर्थी जलधेनुका ॥ 11cd
क्षीरधेनुर्म्मधुधेनुः शर्करादधिधेनुके । 12ab
रसधेनुः स्वरूपेण दशमी विधिरुच्यते ॥ 12cd
कुम्भाः स्युर्द्रवधेनूनामितरासान्तु राशयः । 13ab
कृष्णाजिनञ्चतुर्हस्तं प्राग्ग्रीवं विन्यसेद्भुवि ॥ 13cd
गोमयेनानुलिप्तायां दर्भानास्तीर्य्य सर्व्वतः । 14ab


1 अत्र रत्नाचलबोधकपाठः पतितः दशविधाचलविभागस्य प्रतिज्ञातत्वात् मत्स्यपुराणीयसप्तसप्तत्यध्याये रत्नशैलस्तथाष्टम इत्यनेन रत्नाचलस्य दशविधाचलान्तर्गतत्वेनोल्लेखनाच्च ।
Image-P.262


लघ्वैणकाजिनं तद्वद्वत्सस्य परिकल्पयेत् ॥ 14cd
प्राङ्मुखीं कल्पयेद्धेनुमुदक्पादां सवत्सकां । 15ab
उत्तमा गुडधेनुः स्यात् सदा भारचतुष्टयात् ॥ 15cd
वत्सं भारेण कुर्व्वीत भाराभ्यां मध्यमा स्मृता । 16ab
अर्द्धभारेण वत्सः स्यात् कनिष्ठा भारकेण तु ॥ 16cd
चतुर्थांशेन वत्सः स्याद् गुड़वित्तानुसारतः । 17ab
पञ्च कृष्णलका माषस्ते सुवर्नस्तु षोडश ॥ 17cd
पलं सुवर्णाश्चत्वारस्तुला पलशतं स्मृतं । 18ab
स्याद्भारो विंशतितुला द्रोणस्तु चतुराढकः ॥ 18cd
धेनुवत्सौ गुडस्योभौ सितसूक्ष्माम्बरावृतौ । 19ab
शुक्तिकर्णाविक्षुपादौ शुचिमुक्ताफलेक्षणौ ॥ 19cd
सितसूत्रशिरालौ च सितकम्बलकम्वलौ । 20ab
ताम्रगड्डुकपृष्ठौ तौ सितचामररोमकौ ॥ 20cd
विद्रुमभ्रूयुगावेतौ नवनीतस्तनान्वितौ । 21ab
क्षौमपुच्छौ कांस्यदोहाविन्द्रनीलकतारकौ ॥ 21cd
सुवर्णशृङ्गाभरणौ रजतक्षुरसंयुतौ । 22ab
नानाफलमया दन्ता गन्धघ्राणप्रकल्पितौ ॥ 22cd
रचयित्वा यजेद्धेनुमिमैर्म्मन्त्रैर्द्विजोत्तम । 23ab
या लक्ष्मीः सर्वभूतानां या च देवेष्ववस्थिता ॥ 23cd
धेनुरूपेण सा देवी मम शान्तिं प्रयच्छतु । 24ab
देहस्था या च रुद्राणी शङ्करस्य सदा प्रिया ॥ 24cd
धेनुरूपेण सा देवी मम पापं व्यपोहतु । 25ab
विष्णुवक्षसि या लक्ष्मीः स्वाहा या च विभावसोः ॥ 25cd
Image-P.263


चन्द्रार्क्कqक्षशक्तिर्या धेनुरूपास्तु सा श्रिये । 26ab
चतुर्मुखस्य या लक्ष्मीर्या लक्ष्मीर्धनदस्य च ॥ 26cd
लक्ष्मीर्या लोकपालानां सा धेनुर्वरदास्तु मे । 27ab
स्वधा त्वं पितृमुख्यानां स्वाहा यज्ञभुजां यतः ॥ 27cd
सर्वपापहरा धेनुस्तस्माच्छान्तिं प्रयच्छ मे । 28ab
एव मामन्त्रितां धेनुं ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥ 28cd
समानं सर्वधेनूनां विधानं चैतदेव हि । 29ab
सर्वयज्ञफलं प्राप्य निर्म्मलो भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 29cd
स्वर्णशृङ्गी शफै रौप्यैः सुशीला वस्त्रसंयुता । 30ab
कांस्योपदोहा दातव्या क्षोरिणौ गौः सदक्षिणा ॥ 30cd
दातास्याः स्वर्गमाप्नोति वत्सरान् सोमसम्मितान् । 31ab
कपिला चेत्तारयति भूयश्चासप्तमं कुलं ॥ 31cd
स्वर्णशृङ्गीं रौप्यखुरां कांस्यदोहनकान्वितां । 32ab
शक्तितो दक्षिणायुक्तां दत्त्वा स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 32cd
सवत्सरोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखीं । 33ab
दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति पूर्व्वेण विधिना ददेत् ॥ 33cd
आसन्नमृत्युना देया सवत्सा गौस्तु पूर्व्ववत् । 34ab
यमद्वारे महावीरे तप्ता वैतरणी 1 नदी ॥ 34cd
तान्तर्त्तुञ्च ददाम्येनां 2 कृष्णां वैतरणीञ्च गां । 35ab


इत्याग्नेये महापुराणे महादानानि नाम दशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥


1 कृष्णा वैतरणी इति ज॰ , झ॰ , ट॰ च ।
2 तान्तर्त्तुं वै ददाम्येनामिति छ॰ ।
Image-P.264


Chapter 211

अथैकादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

नानादानानि ।
अग्निरुवाच ।
एकाङ्गां दशगुर्द्दद्याद्दश दद्याच्च गोशती । 1ab
शतं सहस्रगुर्दद्यात् सर्वे तुल्यफला हि ते ॥ 1cd
प्रासादा यत्र सौवर्णा वसोर्द्धारा च यत्र सा । 2ab
गन्धर्वाप्सरसो यत्र तत्र यान्ति सहस्रदाः ॥ 2cd
गवां शतप्रदानेन मुच्यते नरकार्णवात् । 3ab
दत्त्वा वत्सतरीं चैव स्वर्गलोके महीयते ॥ 3cd
गोदानादायुरारोग्यसौभाग्यस्वर्गमाप्नुयात् । 4ab
इन्द्रादिलोकपालानां या राजमहिषी शुभा ॥ 4cd
महिषीदानमाहात्म्यादस्तु मे सर्वकामदा 1 5ab
धर्म्मराजस्य साहाय्ये 2 यस्याः पुत्रः प्रतिष्ठितः ॥ 5cd
महिषासुरस्य जननी या सास्तु वरदा मम । 6ab
महिषीदानाच्च सौभाग्यं वृषदानाद्दिवं व्रजेत् ॥ 6cd
संयुक्तहलपङ्क्त्याख्यं दानं सर्वफलप्रदं । 7ab
पङ्क्तिर्दशहला प्रोक्ता दारुजा वृषसंयुता ॥ 7cd
सौवर्णपट्टसन्नद्धान्दत्त्वा स्वर्गे महीयते । 8ab


1 गवां शतप्रदानेनेत्यादिः, सर्वकामदा इत्यन्तः पाठः झ॰ पुस्तके नास्ति ।
2 धर्मराजस्य माहात्म्ये इति ज॰ ।
Image-P.265


दशानां कपिलानां तु दत्तानां ज्येष्ठपुष्करे ॥ 8cd
तत् फलञ्चाक्षयं प्रोक्तं 1 वृषभस्य तु मोक्षणे 2 9ab
धर्म्मो ऽसित्वञ्चतुष्पादश्चतस्रस्ते प्रिया इमाः ॥ 9cd
नमो ब्रह्मण्यदेवेश पितृभूतर्षिपोषक । 10ab
त्वयि मुक्ते ऽक्षया लोका मम सन्तु निरामयाः ॥ 10cd
मा मे ऋणो ऽस्तु दैवत्यो 3 भौतः पैत्रो ऽथ मानुषः । 11ab
धर्म्मस्त्वं त्वत्प्रपन्नस्य या गतिः सा ऽस्तु मे ध्रुवा ॥ 11cd
अङ्गयेच्चक्रशूलाभ्यां मन्त्रेणानेन चोत्सृजेत् । 12ab
एकादशाहे प्रेतस्य यस्य चोत्सृज्यते वृषः ॥ 12cd
मुच्यते प्रेतलोकात्तु षण्मासे चाव्दिकादिषु । 13ab
दशहस्तेन कुण्डेन त्रिंशत्कुण्डान्निवर्त्तनं ॥ 13cd
तान्येव दशविस्ताराद्गोचर्मे तत्प्रदो ऽघभित् 4 14ab
गोभूहिरण्यसंयुक्तं कृष्णाजिनन्तु यो ऽर्पयेत् 5 14cd
सर्वदुष्कृतकर्म्मापि सायुज्यं ब्रह्मणो व्रजेत् । 15ab
भाजनन्तिलसम्पूर्णं मधुना पूर्णमेव च ॥ 15cd
दद्यात् कृष्णतिलानाञ्च प्रस्थमेकञ्च मागधं । 16ab
शय्यां दत्त्वा तु सगुणां 6 भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥ 16cd
हैमीं प्रतिकृतिं कृत्वा दत्त्वा स्वर्गस्तथात्मनः । 17ab
विपुलन्तु गृहं कृत्वा दत्त्वा स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् ॥ 17cd


1 तत्फलं चाक्षयं स्याद्वै इति ट॰ ।
2 वृषभस्य विमोक्षणे इति ख॰ । वृषभस्य च मोक्षणादिति ज॰ ।
3 दैवो ऽथेति ख॰ , छ॰ च ।
4 तत्प्रदो ऽघनुदिति ग॰ । तत्प्रदो ऽघजिदिति घ॰ , ङ॰ च ।
5 यस्तु कृष्णाजिनं ददेदिति ट॰ ।
6 दत्त्वोत्तमगुणामिति घ॰ ।
Image-P.266


गृहं मठं सभां स्वर्गी दत्त्वा स्याच्च प्रतिश्रियं । 18ab
दत्त्वा कृत्वा गोगृहञ्च निष्पापः स्वर्गमाप्नुयात् ॥ 18cd
यममाहिषदानात्तु निष्पापः स्वर्गमाप्नुयात् । 19ab
ब्रह्मा हरो हरिर्देवैर्म्मध्ये च यमदूतकः ॥ 19cd
पाशी 1 तस्य शिरश्छित्त्वा तं दद्यात् स्वर्गभाग्भवेत् । 20ab
त्रिमुखाख्यमिदं दानं गृहीत्वा तु द्विजो ऽघभाक् ॥ 20cd
चक्रं रूप्यमयं कृत्वा के धृत्वा तत् प्रदापयेत् । 21ab
हेमयुक्तं द्विजायैतत् कालचक्रमिदम्महत् ॥ 21cd
आत्मतुल्यन्तु यो लौहं ददेन्न नरकं व्रजेत् । 22ab
पञ्चाशत्पलसंयुक्तं लौहदण्डं तु यो ऽर्पयेत् ॥ 22cd
वस्त्रेणाच्छाद्य विप्राय यमदण्डो न विद्यते । 23ab
मूलं फलादि वा द्रव्यं संहतं वाथ चैकशः ॥ 23cd
मृत्युज्जयं समुद्दिश्य दद्यादायुर्विवर्द्धये । 24ab
पुमान् कृष्णतिलैः कार्य्यो रौप्यदन्तः सुवर्णदृक् ॥ 24cd
खड्गोद्यतकरो दीर्घो जवाकुसुममण्डलः । 25ab
रक्ताम्वरधरः स्रग्वी शङ्कमालाविभूषितः ॥ 25cd
उपानद्युगयुक्ताङ्घ्रिः कृष्णकम्बलपार्श्वकः । 26ab
गृहीतमांसपिण्डश्च वामे वै कालपूरुषः ॥ 26cd
सम्पूज्य तञ्च गन्धाद्यैः 2 ब्राह्मणायोपपादयेत् । 27ab
मरणव्याधिहीनः स्याद्राजराजेश्वरो भवेत् ॥ 27cd
गोवृषौ तु द्विजे दत्त्वा भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 28ab


1 पापो इति ख॰ , छ॰ , ज॰ च ।
2 सम्पूज्य वस्त्रगन्धाद्यैरिति ङ॰ ।
Image-P.267


रेवन्ताधिष्ठितञ्चाश्वं हैमं दत्त्वा न मृत्य्भाक् ॥ 28cd
घण्टादिपूर्णमप्येकं दत्त्वा स्याद्भुक्तिमुक्तिभाक् । 29ab
सर्वान् कामानवाप्नोति यः प्रयच्छति काञ्चनं ॥ 29cd
सुवर्णे दीयमाने तु रजतं दक्षिणेष्यते । 30ab
अन्येषामपि दानानां सुवर्णं 1 दक्षिणा स्मृता ॥ 30cd
सुवर्णं रजतं ताम्रं तण्डुलं धान्यमेव च । 31ab
नित्यश्राद्धं देवपूजा सर्वमेतददक्षिणं ॥ 31cd
रजतं दक्षिणा पित्रे धर्मकामार्थसाधनं । 32ab
सुवर्णं रजतं ताम्रं मणिमुक्तावसूनि च ॥ 32cd
सर्वमेतन्महाप्राज्ञो ददाति वसुधान्ददत् । 33ab
पितॄंश्च पितृलोकस्थान् देवस्थाने च देवताः ॥ 33cd
सन्तर्पयति शान्तात्मा यो ददाति वसुन्धराम् । 34ab
खर्वटं खेटकं वापि ग्रामं वा शस्यशालिनं ॥ 34cd
निवर्त्तनशतं वापि तदर्द्धं वा गृहादिकं । 35ab
अपि गोचर्ममात्राम्बा दत्त्वोर्वीं सर्वभाग् भवेत् ॥ 35cd
तैलविन्दुर्यथा चाप्सु प्रसर्पेद् भूगतं तथा । 36ab
सर्वेषामेवदानानमेकजन्मानुगं फलं ॥ 36cd
हाटकक्षितिगौरीणां सप्तजन्मानुगं फलं । 37ab
त्रिसप्तकुलमुद्धृत्य कन्यादो ब्रह्मलोकभाक् ॥ 37cd
गजं सदक्षिणं दत्त्वा निर्मलः स्वर्गभाग् भवेत् । 38ab
अश्वं दत्त्वायुरारोग्यसौभाग्यस्वर्गमाप्नुयात् ॥ 38cd


1 हिरण्यमिति ट॰ ।
Image-P.268


दासीं दत्त्वा द्विजेन्द्राय अप्सरोलोकमाप्नुयात् । 39ab
दत्त्वा ताम्रमयीं स्थालीं पलानां पञ्चभिः शतैः ॥ 39cd
अर्द्धैस्तदर्द्धैरर्द्धैर्वा भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् 1 40ab
शकटं वृषसंयुक्तं दत्त्वा यानेन नाकभाक् ॥ 40cd
वस्त्रदानाल्लभेदायुरारोग्यं स्वर्गमक्षयं । 41ab
धान्यगोधूमकलमयवादीन् स्वर्गभाग् ददत् ॥ 41cd
आसनं तैजसं पात्रं लवणं गन्धचन्दनं । 42ab
धूपं दीपञ्च ताम्वूलं लोहं रूप्यञ्च रत्नकं 2 42cd
दिव्यानि नानाद्रव्याणि दत्त्वा स्याद् भुक्तिमुक्तिभाक् । 43ab
तिलांश्च तिलपात्रञ्च दत्त्वा स्वर्गमवाप्नुयात् ॥ 43cd
अन्नदानात् परं नास्ति न भूतं न भविष्यति । 44ab
हस्त्यश्वरथदानानि दासीदासगृहाणि च ॥ 44cd
अन्नदानस्य सर्वाणि कलां नार्हन्ति षोडशीं । 45ab
कृत्वापि सुमहत्पापं यः पश्चादन्नदो भवेत् ॥ 45cd
सर्वपापविनिर्मुक्तो लोकानाप्नोति चाक्षयान् । 46ab
पानीयञ्च प्रपान्दत्त्वा भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् ॥ 46cd
अग्निं काष्ठञ्च मार्गादौ दत्त्वा दीप्त्यादिमाप्नुयात् 3 47ab
देवगन्धर्वनारीभिर्विमाने सेव्यते दिवि ॥ 47cd
घृतं तैकञ्च लवणं दत्त्वा सर्वमवाप्नुयात् । 48ab


1 ततोर्द्ध्वतस्तदर्द्धार्द्धैर्युक्तां भुक्तिमवाप्नुयात् इति छ॰ ।
2 धूपदीपञ्च नैवेद्यं ताम्वूलं लोहरत्नकमिति ख॰ ।
3 दीप्ताग्निमाप्नुयादिति ङ॰ ।
Image-P.269


छत्रोपानहकाष्ठादि दत्त्वा स्वर्गे सुखी वसेत् 1 48cd
प्रतिपत्तिथिमुख्येषु विष्कुम्भादिकयोगके । 49ab
चैत्रादौ वत्सरादौ च अश्विन्यादौ हरिं हरं ॥ 49cd
ब्रह्माणं लोकपालादीन् प्रार्च्य दानं महाफलं । 50ab
वृक्षारामान् भोजनादीन् मार्गसंवाहनादिकान् ॥ 50cd
पादाभ्यङ्गादिकं दत्त्वा भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 51ab
त्रीणि तुल्यफलानीह गावः पृथ्वी सरस्वती ॥ 51cd
व्राह्मीं सरस्वतीन्दत्त्वा निर्मलो ब्रह्मलोकभाक् । 52ab
सप्तद्वीपमहीदः स ब्रह्मज्ञानं ददाति यः ॥ 52cd
अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दद्यात् सर्वभाङ् नरः । 53ab
पुराणं भारतं वापि रामायणमथापि वा ॥ 53cd
लिखित्वा पुस्तकं दत्त्वा भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 54ab
वेदशास्त्रं नृत्यगीतं यो ऽध्यापयति नाकभाक् ॥ 54cd
वित्तं दद्यादुपाध्याये छात्राणां भोजनादिकं । 55ab
किमदत्तं भवेत्तेन धर्मकामादिदर्शिना ॥ 55cd
वाजपेयसहस्रस्य सम्यग्दत्तस्य यत् फलं । 56ab
तत्फलं सर्वमाप्नोति विद्यादानन्न संशयः ॥ 56cd
शिवालये विष्णुगृहे सूर्य्यस्य भवने तथा । 57ab
सर्वदानप्रदः स स्यात् पुस्तकं वाचयेत्तु यः ॥ 57cd
त्रैलोक्ये चतुरो वर्णाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् । 58ab
ब्रह्माद्या देवताः सर्वा विद्यादाने प्रतिष्ठताः ॥ 58cd


1 स्वर्गे महीयते इति ग॰ । स्वर्गे सुखी भवेदेति घ॰ , ङ॰ च ।
Image-P.270


विद्या कामदुघा धेनुर्विद्या चक्षुरनुत्तमं । 59ab
उपवेदप्रदानेन गन्धर्वैः सह मोदते ॥ 59cd
वेदाङ्गानाञ्च दानेन स्वर्गलोकमवाप्नुयात् । 60ab
धर्मशास्त्रप्रदानेन धर्मेण सह मोदते ॥ 60cd
सिद्धान्तानां प्रदानेन मोक्षमाप्नोत्यसंशयं । 61ab
विद्यादानमवाप्नोति प्रदानात् पुस्तकस्य तु ॥ 61cd
शास्त्राणि च पुराणानि दत्त्वा सर्वमवाप्नुयात् । 62ab
शिष्यांश्च शिक्षयेद्यस्तु पुण्डलीकफलं लभेत् ॥ 62cd
येन जीवति तद्दत्त्वा फलस्यान्तो न विद्यते । 63ab
लोके स्रेष्ठतमं सर्वमात्मनश्चापि यत् प्रियं ॥ 63cd
सर्वं पितॄणां दातव्यं तेषामेवाक्षयार्थिना । 64ab
विष्णुं रुद्रं पद्मयोनिं देवीविघ्नेश्वरादिकान् ॥ 64cd
पूजयित्वा प्रदद्याद्यः पूजाद्रव्यं स सर्वभाक् । 65ab
देवालयं च प्रतिमां कारयन् सर्वमाप्नुयात् ॥ 65cd
सम्मार्जनं चोपलेपं कुर्वन् स्यान्निर्मलः पुमान् । 66ab
नानामण्डलकार्य्यग्रे मण्डलाधिपतिर्भवेत् 1 66cd
गन्धं पुष्पं धूपदीपं नैवेद्यञ्च प्रदक्षिणं । 67ab
घण्टाध्वजवितानञ्च प्रेक्षणं वाद्यगौतकं ॥ 67cd
वस्त्रादिदत्त्वादेवाय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात् । 68ab
कस्तूरिकां शिह्लकञ्च श्रीखण्डमगुरून्तथा ॥ 68cd
कर्पूरञ्च तथामुस्तं गुग्गुलुं विजयं ददेत् । 69ab


1 सम्मार्जनमित्यादिः मण्डलाधिपतिर्भवेदित्यन्तः पाठः ज॰ पुस्तके नास्ति ।
Image-P.271


घृतप्रस्थेन संस्थाप्य सङ्क्रान्त्यादौ स सर्वभाक् ॥ 69cd
स्नानं पलशतं ज्ञेयमभ्यङ्गं पञ्चविंशतिः । 70ab
पलानान्तु सहस्रेण महास्नानं प्रकीर्त्तितं ॥ 70cd
दशापराधास्तोयेन क्षीरेण स्नापनाच्छतं । 71ab
सहस्रं पयसा दध्ना घृतेनायुतमिष्यते ॥ 71cd
दासीदासमलङ्कारं गोभूम्यश्वगजादिकं । 72ab
देवाय दत्त्वा सौभाग्यं धनायुष्मान् व्रजेद्दिवं ॥ 72cd


इत्याग्नेये महापुराणे नानादानानि नामैकादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 212

अथ द्वादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

मेरुदानानि ।
अग्निरुवाच ।
काम्यदानानि वक्ष्यामि सर्वकाम प्रदानि ते । 1ab
नित्यपूजां मासि मासि कृत्वाथो काम्यपूजनं ॥ 1cd
व्रतार्हणं गुरोः पूजा वत्सरान्ते महार्चनं । 2ab
अश्वं वै मार्गशीर्षे तु कमलं पिष्टसम्भवं ॥ 2cd
शिवाय पूज्य यो दद्यात् सूर्यलोके चिरं वसेत् 1 3ab


1 स्वर्गलोके चिरं वसेदिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ट॰ च । शिवलोके चिरं वसेदिति झ॰ ।
Image-P.272


गजं पौषे पिष्टमयं त्रिसप्तकुलमुद्धरेत् ॥ 3cd
माघे चाश्वरथं पैष्ठं दत्त्वा नरकं व्रजेत् । 4ab
फाल्गुने तु वृषं पैष्टं स्वर्गभुक् स्यान्महीपतिः ॥ 4cd
चैत्रे चेक्षुमयीं गावन्दासदासीसमन्वितां । 5ab
दत्त्वा स्वर्गे चिरं स्थित्वा तदन्ते स्यान्महीपतिः ॥ 5cd
सप्तव्रीहींश्च वैशाखे दत्त्वा शिवमयो भवेत् । 6ab
बलिमण्डलकञ्चान्नैः कृत्वाषाढे शिवो भवेत् ॥ 6cd
विमानं श्रावणे पौष्पं दत्त्वा स्वर्गी ततो नृपः । 7ab
शतद्वयं फलानान्तु दत्त्वोद्धृत्य कुलं नृपः ॥ 7cd
गुग्गुलादि दहेद्भाद्रे स्वर्गी स स्यात्ततो नृपः । 8ab
क्षीरसर्पिर्भृतं पात्रमाश्विने स्वर्गदम्भवेत् ॥ 8cd
कार्त्तिके गुड़खण्डाज्यं दत्त्वा स्वर्गी ततो नृपः । 9ab
मेरुदानं द्वादशकं वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदं ॥ 9cd
मेरुव्रते तु कार्त्तिक्यां रत्नमेरुन्ददेद् द्विजे । 10ab
सर्व्वेषाञ्चैव मेरूणां प्रमाणं क्रमशः शृणु ॥ 10cd
वज्रपद्ममहानीलनीलस्फटिकसञ्ज्ञितः । 11ab
पुष्पं मरकतं मुक्ता प्रस्थमात्रेण चोत्तमः ॥ 11cd
मध्यो ऽर्द्धः स्यात्तदर्द्धो ऽधो वित्तशाठ्यं विवर्जयेत् । 12ab
कार्णिकायां न्यसेन्मेरुं ब्रह्मविष्ण्वीशदैवतं ॥ 12cd
माल्यवान् पूर्वतः पूज्यस्तत्पूर्वे भदरसञ्ज्ञितः । 13ab
अश्वरक्षस्ततः प्रोक्तो निषधो मेरुदक्षिणे ॥ 13cd
हेमकूटो ऽथ हिमवान् त्रयं सौम्ये तथा त्रयं । 14ab
नीलः श्वेतश्च शृङ्गी च पश्चिमे गन्धमादनः ॥ 14cd
Image-P.273


वैकङ्कः केतुमालः स्यान्मेरुर्द्वादशसंयुतः । 15ab
सोपवासो ऽर्च्चयेद्विष्णुं शिवं वा स्नानपूर्वकं ॥ 15cd
देवाग्रे चार्च्य मेरुञ्च मन्त्रैर्व्विप्राय वै ददेत् । 16ab
विप्रायामुकगोत्राय मेरुन्द्रव्यमयम्परं ॥ 16cd
भुक्त्यै मुक्त्यै निर्म्मलत्वे विष्णुदैवं ददामि ते । 17ab
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके शिवलोके हरेः पुरे ॥ 17cd
कुलमुद्धृत्य क्रीडेत विमाने देवपूजितः । 18ab
अन्येष्वपि च कालेषु सङ्क्रान्त्यादौ प्रदापयेत् ॥ 18cd
पलानान्तु सहस्रेण हेममेरुम्प्रकल्पयेत् । 19ab
शृङ्गत्रयसमायुक्तं ब्रह्मविष्णुहरान्वितं ॥ 19cd
एकैकं पर्व्वतन्तस्य शतैकैकेन कारयेत् । 20ab
मेरुणा सह शैलास्तु ख्यातास्तत्र त्रयोदश ॥ 20cd
अयने ग्रहणादौ च विष्ण्वग्रे हरिमर्च्य च । 21ab
स्वर्णमेरुं द्विजायार्प्य विष्णुलोके चिरं वसेत् ॥ 21cd
परमाणवो यावन्त इह राजा भवेच्चिरं । 22ab
रौप्यमेरुं द्वादशाद्रियुतं सङ्कल्पतो ददेत् 1 22cd
प्रागुक्तं च फलं तस्य विष्णुं विप्रम्प्रपूज्य च । 23ab
भूमिमेरुञ्च विषयं मण्डलं ग्राममेव च 2 23cd
परिकल्प्याष्टमांशेन शेषांशाः 3 पूर्ववत् फलं । 24ab
द्वादशाद्रिसमायुक्तं हस्तिमेरुस्वरूपिणं ॥ 24cd


1 सङ्कल्प्य तद्ददेदिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 मण्डलं ग्राममेव वेति ग॰ , झ॰ , ट॰ च ।
3 शेषाङ्गा इति ख॰ ।
Image-P.274


ददेत्त्रिपुरुषैर्युक्तं दत्त्वानन्तं फलं लभेत् । 25ab
त्रिपञ्चाश्वैरश्वमेरुं हयद्वादशसंयुतं ॥ 25cd
विष्ण्वादीन् पूज्य तं दत्त्वा भुक्तभोगो नृपो भवेत् । 26ab
अश्वसङ्ख्याप्रमाणेन गोमेरुं पूर्ववद्ददेत् ॥ 26cd
पट्टवस्त्रैर्भारमात्रैर्वस्त्रमेरुश्च मध्यतः । 27ab
शैलैर्द्वादशवस्त्रैश्च दत्त्वा तञ्चाक्षयं फलं ॥ 27cd
घृतपञ्चसहस्रैश्च पलानामाज्यपर्वतः । 28ab
शतैः पञ्चभिरेकैकः पर्वते ऽस्मिन् हरिं यजेत् ॥ 28cd
विष्ण्वग्रे ब्राह्मणायार्प्य सर्वं प्राप्य हरिं व्रजेत् । 29ab
एवं च खण्डमेरुञ्च कृत्वा दत्त्वाप्नुयात् फलं ॥ 29cd
धान्यमेरुः पञ्चखारो ऽपर एकैकखारकाः । 30ab
स्वर्णत्रिशृङ्गकाः सर्वे ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् ॥ 30cd
सर्वेषु पूज्य विष्णुं वा विशेषादक्षयं फलं । 31ab
एवं दशांशमानेन तिलमेरुं प्रकल्पयेत् ॥ 31cd
शृङ्गाणि पूर्ववत्तस्य तथैवान्यनगेषु च । 32ab
तिलमेरुं प्रदायाथ बन्धुभिर्विष्णुलोकभाक् 1 32cd
नमो विष्णुस्वरूपाय धराधराय वै नमः । 33ab
ब्रह्मविष्ण्वीशशृङ्गाय धरानाभिस्थिताय च ॥ 33cd
नगद्वादशनाथाय सर्वपापापहारिणे । 34ab
विष्णुभक्ताय शान्ताय त्राणं मे कुरु सर्वथा ॥ 34cd
निष्पापः पितृभिः सार्द्धं विष्णुं गच्छामि ओं नमः । 35ab


1 बन्धुभिर्ब्रह्मलोकभागिति झ॰ ।
Image-P.275


त्वं हरिस्तु हरेरग्रे अहं विष्णुश्च विष्णवे ॥ 35cd
निवेदयामि भक्त्या तु भुक्तिमुक्त्यर्थहेतवे । 36ab


इत्याग्नेये महापुराणे मेरुदानानि नाम द्वादशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 213

अथ त्रयोदशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

पृथ्वीदानानि ।
अग्निरुवाच ।
पृथ्वीदानं प्रवक्ष्यामि पृथिवी त्रिविधा मता । 1ab
शतकोटिर्योजनानां सप्तद्वीपा ससागरा ॥ 1cd
जम्बुद्वीपावधिः सा च उत्तमा मेदिनीरिता । 2ab
उत्तमां पञ्चभिर्भारैः काञ्चनैश्च प्रकल्पयेत् ॥ 2cd
तदर्द्धान्तरजं कूर्म्मं तथा पद्मं समादिशेत् । 3ab
उत्तमा कथिता पृथ्वी द्व्यंशेनैव तु मध्यमा ॥ 3cd
कन्यसा च त्रिभागेन 1 त्रिहान्या कूर्म्मपङ्कजे । 4ab
पलानान्तु सहस्रेण कल्पयेत् कल्पपादपं ॥ 4cd
मूलदण्डं सपत्रञ्च फलपुष्पसमन्वितं । 5ab


1 स्वल्पा सा तु त्रिभागेनेति ङ॰ , ट॰ च ।
Image-P.276


पञ्चस्कन्धन्तु सङ्कल्प्य पञ्चानान्दापयेत् सुधीः ॥ 5cd
एतद्दाता ब्रह्मलोके पितृभिर्मोदते चिरं । 6ab
विष्ण्वग्रे कामधेनुन्तु पलानां पञ्चभिः शतैः ॥ 6cd
ब्रह्मविष्णुमहेशाद्या देवा धेनौ व्यवस्थिताः । 7ab
धेनुदानं सर्वदानं सर्वद ब्रह्मलोकदं ॥ 7cd
विष्ण्वग्रे कपिलां दत्त्वा तारयेत् सकलं कुलं । 8ab
अलङ्कृत्य स्त्रियं दद्यादश्वमेधफलं लभेत् 1 8cd
भूमिं दत्त्वा सर्वभाक् स्यात् सर्वशस्यप्ररोहिणीम् । 9ab
ग्रामं वाथ पुरं वापि 2 खेटकञ्च ददत् सुखी ॥ 9cd
कार्त्तिक्यादौ 3 वृषोत्सर्गं कुर्वंस्तारयते कुलं 4 ॥ 10॥ 10ab


इत्याग्नेये महापुराणे पृथ्वीदानानि नाम त्रयोदशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ॥

Chapter 214

अथ चतुर्दशाधिकद्विशततमो ऽध्यायः ।

मन्त्रमाहत्म्यकथनं ।
अग्निरुवाच ।
नाडीचक्रं प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञानाज् ज्ञायते हरिः । 1ab
नाभेरधस्ताद्यत् कन्दमङ्कुरास्तत्र निर्गताः ॥ 1cd


1 नरमेधफलं लभेदिति ग॰ , ङ॰ , ञ॰ च ।
2 पुरीं वापीति ख॰ ।
3 कार्त्तिकादाविति ख॰ , ट॰ च ।
4 कुर्व्वन् सन्तारयेत् कुलमिति ग॰ , घ॰ , ङ॰ , ट॰ च ।
Image-P.277


द्वासप्ततिसहस्राणि नाभिमध्ये व्यवस्थिताः । 2ab
तिर्य्यगूर्द्ध्वमधश्चैव व्याप्तन्ताभिः समन्ततः ॥ 2cd
चक्रवत्संस्थिता ह्येताः प्रधाना दशनाडयः । 3ab
इड़ा च पिङ्गला चैव सुसुम्णा च तथैव च ॥ 3cd
गान्धारी हस्तिजिह्वा च पृथा चैव यथा तथा । 4ab
अलम्बुषा हुहुश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता ॥ 4cd
दश प्राणवहा ह्येता नाडयः परिकीर्त्तिताः । 5ab
प्राणो ऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ॥ 5cd
नागः कूर्म्मो ऽथ कृकरो देवदत्तो धनञ्जयः । 6ab
प्राणस्तु प्रथमो वायुर्दशानामपि स प्रभुः ॥ 6cd
प्राणः प्राणयते प्राणं विसर्गात् पूरणं प्रति । 7ab
नित्यमापूरयत्येष प्राणिनामुरसि स्थितः ॥ 7cd
निःश्वासोच्छ्वासकासैस्तु प्राणो जीवसमाश्रितः । 8ab
प्रयाणं कुरुते यस्मात्तस्मात् प्राणः प्रकीर्त्तितः ॥ 8cd
अधो नयत्यपानस्तु आहारञ्च नृणामधः । 9ab
मूत्रशुक्रवहो वायुरपानस्तेन कीर्त्तितः ॥ 9cd
पीतभक्षितमाघ्रातं रक्तपित्तकफानिलं । 10ab
समन्नयति गात्रेषु समानो नाम मारुतः ॥ 10cd
स्पन्दयत्यधरं वक्त्रं नेत्ररागप्रकोपनं । 11ab
उद्वेजयति मर्म्माणि उदानो नाम मारुतः ॥ 11cd
व्यानो विनामयत्यङ्गं व्यानो व्याधिप्रकोपनः । 12ab
प्रतिदानं तथा कण्ठाद्व्यापनाद्व्यान उच्यते ॥ 12cd
उद्गारे नाग इत्युक्तः कूर्मश्चोन्मीलने स्थितः । 13ab
Image-P.278


कृकरो भक्षणे चैव देवदत्तो विजृम्भिते ॥ 13cd
धनञ्जयः स्थितो घोषे मृतस्यापि न मुञ्चति । 14ab
जीवः प्रयाति दशधा नाड़ीचक्रं हि तेन तत् ॥ 14cd
सङ्क्रान्तिर्विषुवञ्चैव अहोरात्रायनानि च । 15ab
अधिमास ऋणञ्चैव ऊनरात्र धनन्तथा 1 15cd
ऊनरात्रं भवेद्धिक्का अधिमासो विजृम्भिका । 16ab
ऋणञ्चात्र भवेत् कासो निश्वासो धनमुच्यते 2 16cd
उत्तरं दक्षिणं ज्ञेयं वामं दक्षिणसञ्ज्ञितं । 17ab
मध्ये तु विषुवं प्रोक्तं पुटद्वयविनिःस्मृतं ॥ 17cd
सङ्क्रान्तिः पुनरस्यैव स्वस्थानात् स्थानयोगतः । 18ab
सुसुम्णा मध्यमे ह्यङ्गे इड़ा वामे प्रतिष्ठिता ॥ 18cd
पिङ्गला दक्षिणे विप्र ऊर्द्ध्वं प्राणो ह्यहः स्मृतं । 19ab
अपानो रात्रिरेवं स्यादेको वायुर्दशात्मकः ॥ 19cd
आयामो देहमध्यस्थः सोमग्रहणमिष्यते । 20ab
देहातितत्त्वमायामं आदित्यग्रहणं विदुः ॥ 20cd
उदरं पूरयेत्तावद्वायुना यावदीप्सितं । 21ab
प्राणायामी भवेदेष पूरका देहपूरकः ॥ 21cd
पिधाय सर्व्वद्वाराणि निश्वासोच्छ्वासवर्जितः । 22ab
सम्पूरणकुम्भवत्तिष्ठेत् प्राणायामः स कुम्भकः ॥ 22cd
मुञ्चेद्वायुं ततस्तूर्द्ध्वं श्वासेनैकेन मन्त्रवित् । 23ab
उच्छ्वासयोगयुक्तश्च वायुमूर्द्वं विरेचयेत् ॥ 23cd


1 बलन्तथेति ञ॰ ।
2 बलमुच्यते इति ञ॰ , झ॰ च ।
Image-P.279


उच्चरति स्वयं यस्मात् स्वदेहावस्थितः शिवः । 24ab
तस्मात् तत्त्वविदाञ्चैव स एव जप उच्यते ॥ 24cd
अयुते द्वे सहस्रैकं षट्शतानि तथैव च । 25ab
अहोरात्रेण योगीन्द्रो जपसङ्ख्यां करोति सः ॥ 25cd
अजपा नाम गायत्री ब्रह्मविष्णुमहेश्वरी । 26ab
अजपां जपते यस्तां पुनर्जन्म न विद्यते ॥ 26cd
चन्द्राग्निरविसंयुक्ता आद्या कुण्डलिनी मता । 27ab
हृत्प्रदेशे तु सा ज्ञेया अङ्कुराकारसंस्थिता ॥ 27cd
सृष्टिन्यासो भवेत्तत्र स वै सर्गावलम्बनात् । 28ab
स्रवन्तं चिन्तयेत्तस्मिन्नमृतं सात्त्विकोत्तमः ॥ 28cd
देहस्थः सकलो ज्ञेयो निष्फलो देहवर्जितः 1 29ab
हंसहंसेति यो ब्रूयाद्धंसो देवः सदाशिवः ॥ 29cd
तिलेषु च यथा तैलं पुष्पे गन्धः समश्रितः । 30ab
पुरुषस्य तथा देहे स वाह्याभ्यन्तरां स्थितः ॥ 30cd
ब्रह्मणो हृदये स्थानं कण्ठे विष्णुः समाश्रितः । 31ab
तालुमध्ये 2 स्थितो रुद्रो ललाटे तु महेश्वरः ॥ 31cd
प्राणाग्रन्तु शिवं विद्यात्तस्यान्ते तु परापरं । 32ab
पञ्चधा सकलः प्रोक्तो विपरीतस्तु निष्फलः ॥ 32cd
प्रासादं नादमुत्थाप्य शततन्तु जपेद्यदि । 33ab
षण्मासात्सिद्धिमाप्नोति योगयुक्तो न संशयः ॥ 33cd
गमागमस्य ज्ञानेन सर्व्वपापक्षयो भवेत् । 34ab


1 देहपूजित इति ख॰ , घ॰ , छ॰ च ।
2 तालुमूले इति ख॰ ।
Image-P.280


अणिमादिगुणैश्वर्य्यं षड्भिर्म्मासैरवाप्नुयात् ॥ 34cd
स्थूलः सूक्ष्मः परश्चेति प्रासादः कथितो मया । 35ab
ह्रस्वो दीर्घः प्लुतश्चेति प्रासादं लक्षयेत्त्रिधा ॥ 35cd
ह्रस्वो दहति पापानि दीर्घो मोक्षप्रदो भवेत् । 36ab
आप्यायने प्लुतश्चेति मूर्द्ध्नि विन्दुविभूषितः ॥ 36cd
आदावन्ते च ह्रस्वस्य फट्कारो मारणे हितः । 37ab
आदावन्ते च हृदयमाकृष्टौ सम्प्रकीर्त्तितम् ॥ 37cd
देवस्य दक्षिणां मूर्त्तिं पञ्चलक्षं स्थितो जपेत् । 38ab